Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 746 3921892 3921328 2026-08-24T18:33:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921892 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]].<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe [[Prirodne nauke|prirodnih]] i [[Društvene nauke|društvenih nauka]]. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, [[William James]] definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija psihologije}} Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. 7. 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. 4. 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> === Počeci eksperimentalne psihologije === [[Datoteka:James McKeen Cattell.jpg|mini|desno|300px|[[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]]] [[Datoteka:Wundt-research-group.jpg|mini|desno|300px|[[Wilhelm Wundt]] (sjedi), njemački psiholog, sa saradnicima u svom psihološkom laboratoriju, prvom takve vrste, oko 1880.]] [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od pasa korištenih u eksperimentu ruskog psihologa [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] sa hirurški ugrađenom kanilom za mjerenje salivacije, prepariran u Muzeju Pavlova u [[Rjazan]]u u Rusiji]] Filozof [[John Stuart Mill]] smatrao je da ljudski um može biti predmet naučnog istraživanja, iako je takva nauka u određenoj mjeri neprecizna.<ref name="Henley_2018_History_Psychology">{{cite book |last=Henley |first=Tracy |title=Hergenhahn's An Introduction to the History of Psychology |edition=8 |publisher=Cengage Learning |year=2018 |isbn=978-1-337-67125-5 |url=https://books.google.ba/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mill je predložio koncept "mentalne [[hemija|hemije]]", prema kojem se jednostavne misli mogu povezivati i tako stvarati složenije ideje. [[Gustav Fechner]] počeo je 1830-ih u [[Leipzig]]u provoditi istraživanja iz oblasti [[psihofizika|psihofizike]]. Formulisao je načelo prema kojem se čovjekova percepcija podražaja mijenja [[logaritam|logaritamski]] u odnosu na njegov intenzitet.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Modern Psychology |edition=3 |publisher=Prentice Hall |year=2001 |isbn=978-0-13-017573-1 |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Modern_Psychology.html?id=7ntWAAAAYAAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> To načelo postalo je poznato kao [[Weber-Fechnerov zakon]]. Fechnerovo djelo ''Elementi psihofizike'' iz 1860. osporilo je Kantovo negativno stajalište o mogućnosti kvantitativnog istraživanja uma.<ref name="Baker_2012" /><ref name="Fechner_1860_Psychophysik_Vol1">{{cite book |last=Fechner |first=Gustav Theodor |title=Elemente der Psychophysik |volume=1 |publisher=Breitkopf und Härtel |year=1860 |url=https://books.google.ba/books?id=C1cOAAAAQAAJ&printsec=frontcover |access-date=11. 8. 2026 |language=de}}</ref> Fechner je pokazao da se "mentalnim procesima mogu pridružiti brojčane vrijednosti, ali i da se one mogu mjeriti eksperimentalnim metodama".<ref name="Baker_2012" /> U [[Heidelberg]]u je [[Hermann von Helmholtz]] provodio srodna istraživanja čulne percepcije i obučavao [[Fiziologija|fiziologa]] [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]]. Wundt je potom prešao na [[Univerzitet u Leipzigu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij koji je označio početak [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao zasebne naučne discipline. Wundt je nastojao razložiti mentalne procese na njihove najosnovnije sastavne dijelove, djelimično pod utjecajem analogije s tadašnjim napretkom u hemiji i njenim uspješnim proučavanjem elemenata i strukture materije.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |last=Kim |first=Alan |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Paul Flechsig]] i [[Emil Kraepelin]] ubrzo su u Leipzigu osnovali još jedan utjecajan laboratorij, usmjeren na eksperimentalnu [[psihijatrija|psihijatriju]].<ref name="Baker_2012" /> [[James McKeen Cattell]], profesor psihologije na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]] i [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] te suosnivač časopisa ''[[Psychological Review]]'', bio je prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="NHPRC_Cattell_Letters">{{cite web |author=National Historical Publications and Records Commission |title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell’s Journal and Letters from Germany and England, 1880–1888 |website=National Archives and Records Administration (NARA) |publisher=U.S. National Archives |year=2026 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], istraživač na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], bio je jedan od značajnih istraživača psihologije 19. stoljeća. Bio je pionir eksperimentalnog proučavanja [[Pamćenje|pamćenja]] i razvio je kvantitativne modele [[Učenje|učenja]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Wozniak_1999_Ebbinghaus">{{cite web |last=Wozniak |first=Robert H. |title=Classics in the History of Psychology -- Ebbinghaus (1885/1913) by R. H. Wozniak |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |year=1999 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 20. stoljeća [[Wolfgang Köhler]], [[Max Wertheimer]] i [[Kurt Koffka]] bili su među osnivačima škole [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]]. Ovaj pristup zasniva se na shvatanju da ljudi pojave doživljavaju kao organizovane cjeline. Za razliku od [[redukcionizam|redukcionističkog]] pristupa, koji [[Misao|misli]] i [[ponašanje]] nastoji svesti na manje sastavne elemente, predstavnici geštalt psihologije naglašavali su da je iskustvo kao cjelina od posebnog značaja te da cjelina predstavlja više od prostog zbira svojih dijelova.<ref name="Koffka_1935_Gestalt_Psychology">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |title=Principles of Gestalt Psychology |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=New York |year=1935 |page=176 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Danska|Danskoj]], [[Austrija|Austriji]], [[Engleska|Engleskoj]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] ubrzo su slijedili Wundtov primjer i počeli osnivati psihološke laboratorije.<ref name="Baker_2012" /> [[G. Stanley Hall]], Amerikanac koji je studirao kod Wundta, osnovao je psihološki laboratorij koji je stekao međunarodni utjecaj. Laboratorij je djelovao na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Univerzitetu "Johns Hopkins"]]. Hall je kasnije podučavao [[Yūjirō Motora|Yūjirōa Motoru]], koji je eksperimentalnu psihologiju, s naglaskom na psihofiziku, uveo na [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]].<ref name="Baker_2012" /> Wundtov asistent [[Hugo Münsterberg]] predavao je psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]], gdje je među njegovim studentima bio i [[Narendra Nath Sen Gupta]], koji je 1905. osnovao odsjek za psihologiju i psihološki laboratorij na [[Univerzitet u Kalkuti|Univerzitetu u Kalkuti]].<ref name="Paranjpe_India_2006" /> Wundtovi studenti [[Walter Dill Scott]], [[Lightner Witmer]] i [[James McKeen Cattell]] radili su na razvoju testova mentalnih sposobnosti. Cattell, koji je također studirao kod [[Eugenika|eugeničara]] [[Francis Galton|Francisa Galtona]], kasnije je osnovao [[Harcourt Assessment|Psychological Corporation]]. Witmer se usmjerio na psihološko testiranje djece, dok se Scott bavio odabirom zaposlenika.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi Wundtov student, Englez [[Edward Titchener]], osnovao je program psihologije na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] i razvio [[Strukturalizam (psihologija)|strukturalističku psihologiju]]. Osnovna ideja strukturalizma bila je analiza i klasifikacija različitih aspekata uma, prvenstveno metodom [[introspekcija|introspekcije]].<ref name="Baker_2012" /> [[William James]], [[John Dewey]] i [[Harvey Carr]] razvijali su [[Funkcionalna psihologija|funkcionalizam]], širi pristup psihologiji koji se oslanjao na Darwinovu ideju da svako ponašanje ima svoju svrhu i ulogu u prilagođavanju pojedinca okolini. James je 1890. objavio utjecajno djelo ''[[Principi psihologije]]'', u kojem je dodatno razradio neke ideje strukturalizma. U njemu je opisao [[Tok svijesti (psihologija)|tok svijesti]]. Jamesove ideje privukle su veliki broj američkih studenata novoj naučnoj disciplini.<ref name="James1983" /><ref name="Baker_2012" /><ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Dewey je povezao psihologiju s društvenim pitanjima, posebno zagovaranjem [[progresivno obrazovanje|progresivnog obrazovanja]], razvijanjem moralnih vrijednosti kod djece i uključivanjem imigranata u društvo.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi pravac eksperimentalne psihologije, snažnije povezan s fiziologijom, razvio se u Južnoj Americi pod vodstvom [[Horacio G. Piñero|Horacija G. Piñera]] na [[Univerzitet u Buenos Airesu|Univerzitetu u Buenos Airesu]].<ref name="Taiana_2006_Transatlantic_Migration">{{cite book |last=Taiana |first=Cecilia |chapter=Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |location=New York |year=2006 |pages=34–55 |isbn=978-0-8147-9944-4 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |chapter-url=https://www.uplopen.com/reader/chapters/pdf/10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> I u [[Rusija|Rusiji]] istraživači su sve veću pažnju posvećivali biološkoj osnovi psihologije. Taj pravac započeo je, između ostalog, esejom [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]] iz 1873. "Ko treba razvijati psihologiju i kako?". Sečenov je razvio ideju o [[refleks|moždanim refleksima]] i odlučno zastupao [[determinizam|determinističko]] shvatanje ljudskog ponašanja.<ref name="Baker_2012" /> Rusko-sovjetski [[Filologija|fiziolog]] [[Ivan Pavlov]] otkrio je na primjeru pasa proces učenja poznat kao [[klasično uslovljavanje]], a potom ga je proučavao i u kontekstu ljudskog ponašanja.<ref name="Windholz_1997_Pavlov">{{cite journal |last=Windholz |first=George |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |year=1997 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |url-access=subscription |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Konsolidacija i finansiranje === Jedno od prvih psiholoških društava bilo je ''La Société de Psychologie Physiologique'' u [[Francuska|Francuskoj]], koje je djelovalo od 1885. do 1893. Prvi sastanak Međunarodnog kongresa psihologije, pod pokroviteljstvom [[Međunarodna unija psiholoških nauka|Međunarodne unije psiholoških nauka]], održan je u [[Pariz]]u u augustu 1889, u vrijeme održavanja [[Svjetska izložba u Parizu 1889.|Svjetske izložbe]] kojom je obilježena stogodišnjica [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]]. [[William James]] bio je jedan od trojice Amerikanaca među 400 učesnika. [[Američko psihološko udruženje]] (APA) osnovano je ubrzo nakon toga, 1892. Međunarodni kongres nastavio se održavati u različitim evropskim gradovima, uz široko međunarodno učešće. Na Šestom kongresu, održanom u [[Ženeva|Ženevi]] 1909, izlaganja su održana na [[Ruski jezik|ruskom]], [[Kineski jezik|kineskom]] i [[Japanski jezik|japanskom jeziku]], kao i na [[Esperanto|esperantu]]. Nakon prekida uzrokovanog [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], Sedmi kongres održan je u [[Oxford]]u, uz znatno veće učešće britanskih i američkih psihologa, čije su zemlje izašle kao pobjednice iz rata. Godine 1929. kongres je održan na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]] u [[New Haven]]u u [[Connecticut]]u, uz učešće nekoliko stotina članova APA-e.<ref name="Baker_2012" /> [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]] imao je važnu ulogu u širenju moderne psihologije u istočnoj [[Azija|Aziji]]. Nove ideje u psihologiji iz [[Japan]]a su se potom širile u [[Kina|Kinu]]. Američka psihologija stekla je veći društveni i institucionalni značaj nakon ulaska Sjedinjenih Američkih Država u [[Prvi svjetski rat]]. Stalni odbor kojim je rukovodio [[Robert Yerkes]] provodio je testove mentalnih sposobnosti, poznate kao "[[Army Alpha]]" i "[[Army Beta]]", na gotovo 1,8 miliona [[vojnik]]a.<ref name="Tomes_2010">{{cite book |last=Tomes |first=Nancy |chapter=The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900–1980s |editor-last=Wallace |editor-first=Edwin R. |editor2-last=Gach |editor2-first=John |title=History of Psychiatry and Medical Psychology: With an Epilogue on Psychiatry and the Mind-Body Relation |publisher=Springer Science & Business Media |location=New York |year=2010 |pages=505–528 |isbn=978-0-387-34708-0 |doi=10.1007/978-0-387-34708-0_16 |url=https://books.google.ba/books?id=64Y6wtqzs7IC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga, [[porodica Rockefeller]] je, posredstvom [[Vijeće za istraživanje društvenih nauka|Vijeća za istraživanje društvenih nauka]], počela finansirati istraživanja ponašanja.<ref name="Samelson_1985_Kingdom_Behavior">{{cite journal |last=Samelson |first=Franz |title=Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and Organizational Policies in the Twenties |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=21 |issue=1 |pages=33–47 |year=1985 |doi=10.1002/1520-6696(198501)21:1<33::AID-JHBS2300210105>3.0.CO;2-4 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jhbs.21773 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pols_1999_World_as_Laboratory">{{cite book |last=Pols |first=Hans |chapter=The World as Laboratory: Strategies of Field Research Developed by Mental Hygiene Psychologists in Toronto, 1920–1940 |editor-last=Richardson |editor-first=Theresa R. |editor2-last=Fisher |editor2-first=Donald |title=Development of the Social Sciences in the United States and Canada: The Role of Philanthropy |series=Social and Policy Issues in Education / The David C. Anchin Series |publisher=Bloomsbury Academic |year=1999 |pages=115–142 |isbn=978-1-56750-406-4 |url=https://books.google.com/books?id=f_X1AAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dobrotvorne organizacije povezane s porodicom Rockefeller finansirale su Nacionalni komitet za mentalnu higijenu, koji je širio koncept [[Mentalni poremećaj|mentalnih bolesti]] i zalagao se za primjenu psiholoških spoznaja u odgoju djece.<ref name="Tomes_2010" /> Putem Biroa za socijalnu higijenu, a kasnije i finansiranjem istraživanja [[Alfred Kinsey|Alfreda Kinseyja]], Rockefellerove fondacije pomogle su uspostavljanju istraživanja seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="Bullough_1985_Rockefellers">{{cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |title=The Rockefellers and sex research |journal=The Journal of Sex Research |volume=21 |issue=2 |pages=113–125 |year=1985 |doi=10.1080/00224498509551253 |url=https://doi.org/10.1080/00224498509551253 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Njihov značaj je teško precijeniti. Zapravo, u periodu između 1914. i 1954, Rockefellerovi su bili gotovo jedini izvor podrške istraživanjima seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama. Odluke koje su donosili njihovi naučni savjetnici o prirodi istraživanja koja treba podržati i načinu na koji se ona provode, kao i o temama koje ispunjavaju uslove za finansijsku podršku, oblikovale su cjelokupno polje istraživanja seksualnosti i na mnogo načina ga nastavljaju podržavati i danas.}}</ref> [[Eugenika u Sjedinjenim Američkim Državama|Eugenički pokret]] izvršio je značajan utjecaj na razvoj američke psihologije, pri čemu su veliku ulogu imale institucije poput [[Ured za evidenciju eugenike|Ureda za evidenciju eugenike]] (koji je finansirala Carnegiejeva fondacija) i [[Fond "Pioneer"|Fonda "Pioneer"]], koji je osnovao [[Wickliffe Draper]]. Tokom 1910-ih i 1920-ih [[eugenika]] je postala uobičajena tema na nastavi psihologije. Psihološki studiji često su služili kao sredstvo širenja eugeničke propagande, a eugeničke teme uključivane su u nastavu na vodećim američkim univerzitetima.<ref name="Guthrie_1976_Even_Rat_White">{{cite book |last=Guthrie |first=Robert V. |title=Even the Rat was White: A Historical View of Psychology |chapter=Psychology and Race |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-06-042561-6 |url=https://books.google.ba/books/about/Even_the_Rat_was_White.html?id=iEruAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Kursevi psihologije često su služili kao sredstva za propagandu eugenike. Jedan diplomac programa obuke Ureda za evidenciju eugenike napisao je: 'Nadam se da ću služiti cilju infiltriranjem eugenike u umove nastavnika. Možda će vas zanimati da svaki student koji ovdje sluša psihologiju razrađuje svoju porodičnu historiju i pravi svoje porodično stablo.' Harvard, Columbia, Brown, Cornell, Wisconsin i Northwestern bili su među vodećim akademskim institucijama na kojima se predavala eugenika u okviru kurseva psihologije.}}</ref> Za razliku od Sjedinjenih Američkih Država, psihologija je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nailazila na otpor naučnih i medicinskih institucija. Do 1939. na univerzitetima u [[Engleska|Engleskoj]] postojalo je samo šest katedri za psihologiju.<ref name="Michell_1999">{{cite book |last=Michell |first=Joel |title=Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept |series=Ideas in Context |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |page=143 |isbn=978-0-521-62120-5 |doi=10.1017/CBO9780511490040 |url=https://books.google.ba/books?id=oNIcvjpDQeQC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Hladni rat|Hladnog rata]], američke vojne i obavještajne agencije – uključujući [[Ured za strateške službe]] (OSS) i njegovog nasljednika, [[Centralna obavještajna agencija|Centralnu obavještajnu agenciju]] (CIA) – postale su među vodećim finansijerima psiholoških istraživanja. Psiholog s [[Univerzitet u Michiganu|Univerziteta u Michiganu]] [[Dorwin Cartwright]] izvijestio je da su univerzitetski istraživači 1939–1941. započeli opsežna istraživanja [[propaganda|propagande]]. Primijetio je da je "u posljednjim mjesecima rata socijalni psiholog postao prvenstveno odgovoran za određivanje sedmične propagandne politike Vlade Sjedinjenih Američkih Država". Cartwright je također naveo da su psiholozi imali značajnu ulogu u upravljanju domaćom privredom.<ref name="Cartwright_1948_Social_Psychology_WWII">{{cite journal |last=Cartwright |first=Dorwin |title=Social Psychology in the United States During the Second World War |journal=Human Relations |volume=1 |issue=3 |pages=333–352 |year=1948 |doi=10.1177/001872674800100305 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001872674800100305 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka vojska uvela je novi [[Opći vojni test klasifikacije|opći klasifikacijski test]] za procjenu sposobnosti miliona vojnika. Također je provodila opsežna psihološka istraživanja [[Samuel A. Stouffer|morala i mentalnog zdravlja vojnika]].<ref name="Schonfeld_2016_Occupational_Health">{{cite book |last=Schonfeld |first=Irvin Sam |last2=Chang |first2=Chu-Hsiang |title=Occupational Health Psychology: Work, Stress, and Health |publisher=Springer Publishing Company |location=New York |year=2016 |isbn=978-0-8261-9967-6 |doi=10.1891/9780826199683 |url=https://connect.springerpub.com/content/book/978-0-8261-9968-3 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1950-ih [[Fondacija "Rockefeller"]] i [[Fondacija "Ford"]] sarađivale su s [[Centralna obavještajna agencija|Centralnom obavještajnom agencijom]] na finansiranju istraživanja [[psihološko ratovanje|psihološkog ratovanja]].<ref name="Lutz_1997_Epistemology_Bunker">{{cite book |last=Lutz |first=Catherine |chapter=Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War |editor-last=Pfister |editor-first=Joel |editor2-last=Schnog |editor2-first=Nancy |title=Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |pages=245–267 |isbn=978-0-300-06809-2 |chapter-url=https://books.google.ba/books?id=hwVWpV6jBzoC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1965. javna kontroverza skrenula je pažnju na vojni [[Projekt "Camelot"]], koji je u javnosti često nazivan "Manhattanskim projektom društvenih nauka" zbog svog ogromnog budžeta i obima. Projekt je uključivao psihologe i [[Antropologija|antropologe]] u analizu planova i politika stranih država u strateške svrhe.<ref name="Cina_1981">{{cite thesis |last=Cina |first=Carol |title=Social Science for Whom?: A Structural History of Social Psychology |degree=Ph.D. dissertation |publisher=State University of New York at Stony Brook |location=Stony Brook, NY |year=1981 |id=OCLC 10263081 |url=https://search.worldcat.org/title/Social-science-for-whom-:-a-structural-history-of-social-psychology/oclc/10263081 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je, da je realiziran u planiranom obimu, bio zamišljen kao jedan od najvećih i najskuplje finansiranih projekata bihevioralnih istraživanja u historiji Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Herman_1993_Psychology_Politics">{{cite thesis |last=Herman |first=Ellen |title=Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States, 1940-1970 |degree=Ph.D. dissertation |publisher=Brandeis University |location=Waltham, MA |year=1993 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology_as_Politics.html?id=NzWtZwEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Da je ostvaren, projekat CAMELOT bio bi najveći, i zasigurno najizdašnije finansirani, istraživački projekat u oblasti nauka o ponašanju u historiji SAD-a. Sa ugovorom od 4 do 6 miliona dolara tokom trogodišnjeg perioda, smatran je, i često nazivan, pravim projektom Manhattan za nauke o ponašanju, bar od strane mnogih intelektualaca čije su usluge bile veoma tražene.}}</ref> U Njemačkoj je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] psihologija stekla institucionalni utjecaj kroz vojni sektor, koji se u [[Nacistička Njemačka|nacističkom periodu]] znatno proširio zajedno s ostatkom oružanih snaga. Pod vodstvom [[Matthias Göring|Matthiasa Göringa]], rođaka [[Hermann Göring|Hermanna Göringa]], [[Berlinski psihoanalitički institut]] reorganizovan je i preimenovan u Göringov institut. [[Psihoanaliza|Psihoanalitičari]] koji su zastupali [[Sigmund Freud|Freudov]] pristup bili su protjerivani i progonjeni u okviru antijevrejske politike vladajuće partije ([[Nacistička stranka|NSDAP]]), dok su se svi preostali psiholozi morali javno distancirati od radova [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], osnivača psihoanalize, i [[Alfred Adler|Alfreda Adlera]], osnivača individualne psihologije.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Göringov institut bio je dobro finansiran tokom cijelog rata i imao je zadatak da razvije "novu njemačku psihoterapiju". Ideja je bila da se psihoterapija ne bavi samo liječenjem simptoma, već aktivnim preodgojem i usmjeravanjem pojedinca prema ciljevima "narodne zajednice". Primarni cilj bio je vraćanje radne i vojne sposobnosti njemačkih građana kako bi služili ratnim ciljevima [[Nacistička Njemačka|nacističke države]].<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> [[Harald Schultz-Hencke]] povezao je psihologiju s nacističkim shvatanjima biologije i rasnog porijekla te kritikovao psihoanalizu kao proučavanje slabih i "degenerisanih" osoba.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Za Schultz-Henckea u ovom eseju iz 1934, životne ciljeve određivala je ideologija, a ne nauka. U slučaju psihoterapije, zdravlje je definisao u terminima krvi, jake volje, osposobljenosti, discipline (Zucht und Ordnung), zajednice, herojskog držanja i fizičke spreme. Schultz-Hencke je takođe iskoristio priliku 1934. da kritikuje psihoanalizu zbog pružanja nesretne tendencije ka oslobađanju kriminalaca od krivice.}}</ref> [[Johannes Heinrich Schultz]], njemački psiholog poznat po razvoju tehnike [[autogeni trening|autogenog treninga]], otvoreno je zagovarao [[prisilna sterilizacija|sterilizaciju]] i [[eutanazija|eutanaziju]] osoba koje su smatrane genetski nepoželjnima te je razvio postupke kojima je trebalo olakšati provođenje tih mjera.<ref name="Brunner_2008_Schultz_National_Socialism">{{cite journal |last=Brunner |first=Jürgen |last2=Schrempf |first2=Matthias |last3=Steger |first3=Florian |title=Johannes Heinrich Schultz and National Socialism |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=45 |issue=4 |pages=257–262 |year=2008 |url=https://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] osnovane su nove institucije, iako su pojedini psiholozi, zbog povezanosti s nacističkim režimom, izgubili profesionalni ugled. [[Alexander Mitscherlich (psiholog)|Alexander Mitscherlich]] osnovao je utjecajni časopis za primijenjenu psihoanalizu ''Psyche''. Uz finansijsku podršku [[Fondacija "Rockefeller"]], Mitscherlich je na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] osnovao prvi odjel za kliničku psihosomatsku medicinu. Od 1970. psihologija je postala obavezni dio studija medicine.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> Nakon [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]], [[Boljševizam|boljševici]] su psihologiju promovisali kao sredstvo oblikovanja "novog čovjeka" [[Socijalizam|socijalizma]]. Zbog toga su univerzitetski odsjeci za psihologiju obrazovali veliki broj studenata. Nakon završetka studija, za njih su bila dostupna radna mjesta u školama, preduzećima, kulturnim ustanovama i vojsci. Sovjetska država posebno je podržavala [[Pedologija (dijete)|pedologiju]] i proučavanje dječijeg razvoja. [[Lev Vigotski]] postao je jedan od najznačajnijih istraživača u oblasti razvoja djece.<ref name="Baker_2012" /> Boljševici su također promovisali [[slobodna ljubav|slobodnu ljubav]] i prihvatili [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] kao sredstvo suprotstavljanja seksualnoj represiji.<ref name="Kozulin_2008">{{cite book |last=Kozulin |first=Alex |title=Psychology in Utopia: Toward a Social History of Soviet Psychology |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |year=2008 |isbn=978-0-262-51217-6 |url=https://books.google.am/books/about/Psychology_in_Utopia.html?id=Efo-PgAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Proctor_2014_Reason_Displaces_Love">{{cite news |last=Proctor |first=Hannah |title=Reason Displaces All Love |newspaper=The New Inquiry |date=2014 |url=https://thenewinquiry.com/reason-displaces-all-love/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako su [[Pedologija (dijete)|pedologija]] i testiranje inteligencije izgubili podršku vlasti 1936, psihologija je zadržala povlašten položaj kao sredstvo [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]].<ref name="Baker_2012" /> [[Velika čistka|Staljinove čistke]] teško su pogodile psihologe i stvorile atmosferu straha u toj profesiji, kao i u ostatku sovjetskog društva.<ref name="Kozulin_2008" /> Među žrtvama čistki bili su i istaknuti [[marksizam|marksistički]] filozofi povezani s psihologijom, uključujući Jurija Frankfurta, Nikolaja Kareva i Ivana Luppola, koji su pogubljeni u zatvorskim logorima. Istu sudbinu doživjeli su [[Aleksej Gastev]] i Isaak Šipilrajn. Psiholozi koji su preživjeli čistke djelovali su u atmosferi stalne sumnje i straha. Pojedinci koji su prethodno bili priznati stručnjaci mogli su preko noći biti proglašeni [[izdaja|izdajnicima]] i "neprijateljima naroda", dok su njihova imena potom uklanjana iz javnih zapisa i biblioteka. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u okviru ideoloških čišćenja, teorijski pravci jevrejskih psihologa – među kojima su [[Lev Vigotski]], [[Alexander Luria]] i Aron Zalkind – našli su se pod oštrom osudom režima. Istovremeno, učenje [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] postumno je uzdignuto u jedinu zvaničnu doktrinu, dok je sam [[Josif Staljin]] slavljen kao vrhovni autoritet i usmjerivač sovjetske nauke.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Sovjetski Savez|Sovjetski]] akademski život doživio je određeni stepen liberalizacije tokom [[Hruščovljevo otopljenje|Hruščovljevog otopljenja]]. Teme poput [[kibernetika|kibernetike]], [[lingvistika|lingvistike]] i [[genetika|genetike]] ponovo su postale prihvatljive u naučnim istraživanjima. Razvila se nova oblast [[inženjerska psihologija|inženjerske psihologije]], koja se bavila proučavanjem psiholoških aspekata složenih poslova, poput upravljanja avionom ili rada [[kosmonaut]]a. Interdisciplinarna istraživanja postala su sve zastupljenija, a naučnici poput [[Georgij Ščedrovicki|Georgija Ščedrovickog]] razvijali su sistemske pristupe ljudskom ponašanju.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Kina|Kineska]] psihologija 20. stoljeća u početku se razvijala po uzoru na američku psihologiju. Prevođena su djela američkih autora, među kojima je bio i [[William James]], osnivani su univerzitetski odsjeci i časopisi posvećeni psihologiji, a formirana su i stručna udruženja, među kojima su bili Kinesko udruženje za psihološko testiranje (1930) i [[Kinesko psihološko društvo]] (1937). Kineski psiholozi bili su poticani da se usmjere na obrazovanje i učenje jezika. Ideja da obrazovanje može omogućiti modernizaciju snažno je utjecala na razvoj kineske psihologije. [[John Dewey]], koji je od 1919. do 1921. držao predavanja kineskoj publici, imao je značajan utjecaj na psihologiju u Kini. Rektor [[Cai Yuanpei|Cai Yuanpei]] predstavio ga je na [[Pekinški univerzitet|Pekinškom univerzitetu]] kao mislioca većeg od [[Konfucije|Konfucija]]. [[Zing-Yang Kuo|Kuo Zing-Yang]], koji je doktorirao na [[Univerzitet Kalifornije|Univerzitetu Kalifornija u Berkeleyju]], postao je rektor [[Univerzitet Zhejiang|Univerziteta Zhejiang]] i popularizovao [[biheviorizam]].<ref name="Chin_1969">{{cite book |last=Chin |first=Robert |last2=Chin |first2=Ai-Li S. |title=Psychological Research in Communist China: 1949–1966 |publisher=The MIT Press |location=Cambridge, MA |year=1969 |isbn=978-0-262-03032-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262030328/psychological-research-in-communist-china/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je [[Komunistička partija Kine]] preuzela vlast, [[Sovjetski Savez]] pod [[staljinizam|staljinističkom]] vlašću postao je glavni uzor, dok je [[marksizam-lenjinizam]] postao vodeća društvena doktrina, a Pavlovljevo [[klasično uslovljavanje]] prihvaćeno kao sredstvo promjene ponašanja. KPod utjecajem maocizma, kineski psiholozi su nadogradili Lenjinovu teoriju odraza konceptom "aktivne svijesti", prema kojem pojedinac radom i ideološkom borbom može aktivno mijenjati svoju stvarnost. Razvili su i poseban koncept "spoznaje" kao usklađenosti lične percepcije sa zvaničnom partijskom linijom. Svako neslaganje s doktrinom Komunističke partije smatralo se "neispravnom spoznajom", odnosno ideološkom i psihološkom greškom koju je trebalo ispraviti političkim preodgojem.<ref name="Chin_1969" /> Obrazovanje iz psihologije centralizovano je pod [[Kineska akademija nauka|Kineskom akademijom nauka]], pod nadzorom [[Državno vijeće Narodne Republike Kine|Državnog vijeća Narodne Republike Kine]]. Akademija je 1951. osnovala Ured za istraživanje psihologije, koji je 1956. prerastao u Institut za psihologiju. Budući da se većina vodećih kineskih psihologa školovala u Sjedinjenim Američkim Državama, glavna briga akademije bila je njihova ideološka preorijentacija i obrazovanje u skladu sa sovjetskom doktrinom. Dječija psihologija i pedagogija, usmjerene na obrazovanje koje bi doprinosilo nacionalnom jedinstvu, ostale su među glavnim ciljevima ove discipline.<ref name="Chin_1969" /> === Žene u psihologiji === {{Glavni|Spisak psihologinja|Psihologija žena}} ==== 1900–1949 ==== Žene su početkom 20. stoljeća počele davati značajan doprinos razvoju psihologije. Godine 1923. [[Anna Freud]],<ref name="Noor_McLeod_2026">{{cite web |last1=Noor |first1=Iqra |title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |website=Simply Psychology |editor-last=McLeod |editor-first=Saul |date=2026 |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> kćerka [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], nadogradila je rad svog oca primjenom različitih [[Odbrambeni mehanizam|odbrambenih mehanizama]], poput [[Poricanje (Freud)|poricanja]] i [[Potiskivanje|potiskivanja]], u [[psihoanaliza|psihoanalitičkom]] radu s djecom. Smatrala je da se, nakon što dijete dostigne [[Latentna faza|latentnu fazu]], dječija analiza može primjenjivati kao oblik [[Psihoterapija|terapije]]. Naglašavala je važnost djetetovog okruženja, podrške njegovom razvoju i prevencije [[neuroza|neuroze]]. Smatrala je da dijete treba posmatrati kao pojedinca s vlastitim pravima te da svaku terapijsku seansu treba prilagoditi njegovim specifičnim potrebama. Poticala je djecu na crtanje, slobodno kretanje i izražavanje na različite načine. Takav pristup doprinosio je izgradnji snažnog terapijskog odnosa s djecom i omogućavao psiholozima da posmatraju njihovo uobičajeno ponašanje. Nastavila je istraživati posljedice razdvajanja djece od porodice, položaj djece iz socioekonomski nepovoljnog okruženja i različite faze dječijeg razvoja, od [[Novorođenče|dojenačke]] do [[Adolescencija|adolescentske]] dobi.<ref name="Erikson_1993_ChildhoodAndSociety">{{cite book |last1=Erikson |first1=Erik H. |title=Childhood and Society |publisher=W. W. Norton & Company |date=1993 |isbn=978-0393310689 |url=https://books.google.ba/books/about/Childhood_and_Society.html?id=5JrjqzBMHa8C |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teorija [[funkcionalna periodičnost|funkcionalne periodičnosti]], prema kojoj su žene tokom [[menstruacija|menstruacije]] navodno bile psihički i fizički oslabljene, imala je posljedice i po [[prava žena]], jer su poslodavci bili manje skloni zapošljavati žene zbog uvjerenja da tokom jedne sedmice svakog mjeseca ne bi bile sposobne za rad. [[Leta Stetter Hollingworth]] nastojala je osporiti tu hipotezu, kao i tvrdnju [[Edward Thorndike|Edwarda L. Thorndikea]] da žene imaju slabije psihološke i fizičke osobine od muškaraca i da su u tom pogledu manje sposobne. Hollingworth je nastojala pokazati da uočene razlike nisu posljedica navodne genetske nadmoći muškaraca, nego društvenih i kulturnih utjecaja. U svojim istraživanjima obuhvatila je i pitanje navodne smanjene sposobnosti žena tokom menstruacije. Tokom tri mjeseca bilježila je rezultate žena i muškaraca na zadacima koji su uključivali kognitivne, perceptivne i motoričke sposobnosti. Nije pronašla dokaze o smanjenju radne sposobnosti žena povezane s [[menstrualni ciklus|menstrualnim ciklusom]].<ref name="Hollingworth_1914_FunctionalPeriodicity">{{cite book |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Functional Periodicity: An Experimental Study of the Mental and Motor Abilities of Women During Menstruation |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1914 |series=Contributions to Education, No. 69 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |website=Classics in the History of Psychology |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Hollingworth je također osporavala pretpostavku da je [[inteligencija]] nasljedna u mjeri koja bi žene činila intelektualno inferiornim u odnosu na muškarce. Smatrala je da žene ne zauzimaju položaje društvene moći prvenstveno zbog [[društvena norma|društvenih normi]] i društvenih uloga koje su im dodijeljene. U radu ''Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique'' tvrdila je da je jedan od glavnih problema s kojima se žene suočavaju društveni poredak zasnovan na pretpostavci da imaju manje interesa i sposobnosti od muškaraca.<ref name="Hollingworth_1914_VariabilitySexDifferences">{{cite journal |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510–530 |date=1914 |doi=10.1086/212287 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi dodatno ispitala ovu tvrdnju, provela je eksperiment s dojenčadi koja još nije bila izložena društvenim normama, uključujući uvjerenje da odrasli muškarci imaju više prilika od žena. Nije pronašla razlike među dojenčadi, osim u pogledu tjelesne veličine. Na osnovu rezultata koji su bili suprotni prvobitnoj hipotezi, Hollingworth je zaključila da ne postoje razlike u fiziološkim i psihološkim osobinama muškaraca i žena koje bi opravdale tvrdnju o općoj inferiornosti žena, niti da menstruacija sama po sebi dovodi do smanjene sposobnosti žena.<ref name="Weinberger_Daino_2021">{{cite web |last1=Weinberger |first1=Jessica |title=The Incredible Influence of Women in Psychology |website=Talkspace |editor-last=Daino |editor-first=Jill E. |date=2021 |url=https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331120000/https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-date=31. 3. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvoj polovini 20. stoljeća pojavile su se nove teorije i istraživački pristupi koji su označili važnu prekretnicu u priznavanju doprinosa žena psihologiji. Pored doprinosa [[Leta Stetter Hollingworth|Lete Stetter Hollingworth]] i [[Anna Freud|Anne Freud]], [[Mary Whiton Calkins]] razvila je tehniku parova asocijacija za proučavanje [[pamćenje|pamćenja]] i razvila koncept [[self psihologija|self psihologije]].<ref name="APA_Calkins_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mary Whiton Calkins: 1905 APA President |website=American Psychological Association |date=2011 |url=https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Karen Horney]] razvila je koncept "[[zavist prema materici|zavisti prema materici]]" i teoriju neurotičnih potreba.<ref name="Cherry_Lacy_2026">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Contributions of Karen Horney to Psychology |website=Verywell Mind |editor-last=Lacy |editor-first=James |date=2026 |url=https://www.verywellmind.com/karen-horney-biography-2795539 |access-date=13. 8. 2026 |language=en |archive-date=14. 2. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214101043/https://www.verywellmind.com/karen-horney-biography-2795539 |url-status=dead }}</ref> Psihoanalitičarka [[Melanie Klein]] dala je značajan doprinos [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]] svojim istraživanjima [[terapija igrom|terapije igrom]].<ref name="Cherry_Swaim_2025">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Psychologist Melanie Klein: Creator of the Play Therapy Technique |website=Verywell Mind |editor-last=Swaim |editor-first=Emily |date=2025 |url=https://www.verywellmind.com/melanie-klein-biography-2795547 |access-date=13. 8. 2026 |language=en |archive-date=6. 3. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306123343/https://www.verywellmind.com/melanie-klein-biography-2795547 |url-status=dead }}</ref> Ovi značajni doprinosi ostvareni su u uslovima [[seksizam|seksizma]], [[diskriminacija|diskriminacije]] i nedovoljnog priznavanja njihovog rada. ==== 1950–1999 ==== Žene su i u drugoj polovini 20. stoljeća nastavile provoditi istraživanja koja su značajno utjecala na razvoj psihologije. [[Mary Ainsworth]] posvetila je velik dio svog rada [[teorija privrženosti|teoriji privrženosti]]. Nadovezujući se na rad psihologa [[John Bowlby|Johna Bowlbyja]], Ainsworth je godinama provodila [[terensko istraživanje|terenska istraživanja]] kako bi proučila razvoj odnosa između majke i djeteta. U okviru tih istraživanja razvila je [[Nepoznata situacija|postupak nepoznate situacije]], laboratorijski postupak za proučavanje obrazaca privrženosti koji se zasnivao na ponovljenom odvajanju djeteta od majke i njihovom ponovnom spajanju u različitim okolnostima. Ova istraživanja omogućila su joj da empirijski utvrdi različite obrasce [[teorija privrženosti|privrženosti]], što je predstavljalo jedan od značajnih doprinosa [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]].<ref name="HighBeam_Ainsworth_2015">{{cite web |author=HighBeam Research |title=Ainsworth, Mary D. Salter |website=HighBeam Research |date=2015 |url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323101023/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |archive-date=23. 3. 2015 |url-status=dead |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ravo_1999">{{cite news |last1=Ravo |first1=Nick |title=Mary Ainsworth, 85, Theorist On Mother-Infant Attachment |newspaper=The New York Times |date=1999 |url=https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog svog rada Ainsworth je postala jedna od najcitiranijih psihologinja u historiji.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Mamie Phipps Clark]] također je bila jedna od psihologinja čiji je rad značajno utjecao na razvoj ove discipline. Bila je, zajedno sa svojim suprugom [[Kenneth i Mamie Clark|Kennethom Clarkom]], među prvim Afroamerikancima koji su stekli doktorat iz psihologije na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]]. U svom magistarskom radu ''The Development of Consciousness in Negro Pre-School Children'' tvrdila je da [[samopoštovanje]] crne djece trpi negativne posljedice [[rasna diskriminacija|rasne diskriminacije]]. Ona i njen suprug tokom 1940-ih provodili su istraživanja koja su uključivala tzv. [[Kenneth i Mamie Clark|testove s lutkama]]. U tim testovima od djece se tražilo da biraju između identičnih lutaka koje su se razlikovale samo po boji kože. Većina djece birala je bijele lutke i pripisivala im pozitivne osobine. Ponovljena istraživanja ukazivala su na negativne posljedice rasne diskriminacije i [[Rasna segregacija|rasne segregacije]] na [[slika o sebi|sliku o sebi]] i razvoj crne djece. Godine 1954. ova istraživanja bila su među dokazima koji su predstavljeni u predmetu ''[[Brown protiv Odbora za obrazovanje]]'', historijskoj odluci [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda Sjedinjenih Američkih Država]] kojom je proglašena neustavnom rasna segregacija u javnim školama. Clark je nastavila imati značajnu ulogu u psihologiji, a njen kasniji rad uglavnom je bio usmjeren na djecu i mlade iz manjinskih zajednica.<ref name="APA_Clark_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mamie Phipps Clark, PhD, and Kenneth Clark, PhD |website=American Psychological Association |date=2012 |url=https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako se psihologija razvijala u drugoj polovini 20. stoljeća, žene u ovoj oblasti sve su se više zalagale za veće uvažavanje svojih stavova i perspektiva. [[Drugi val feminizma]] utjecao je i na psihologiju. Među istaknutim feminističkim kritičarkama psihologije bila je [[Naomi Weisstein]], psihologinja i istraživačica u oblasti [[neuronauka|neuronauke]], koja je najpoznatija po radu ''Kinder, Küche, Kirche as Scientific Law: Psychology Constructs the Female''. U tom radu kritikovala je tadašnju psihološku praksu i teoriju zbog usmjerenosti na muškarce i pretjeranog oslanjanja na biološka objašnjenja rodnih razlika, pri čemu su zanemarivani društveni faktori.<ref name="Weisstein_1993_PsychologyConstructsFemale">{{cite journal |last1=Weisstein |first1=Naomi |title=Psychology Constructs the Female; or the Fantasy Life of the Male Psychologist (with Some Attention to the Fantasies of his Friends, the Male Biologist and the Male Anthropologist) |journal=Feminism & Psychology |volume=3 |issue=2 |pages=194–210 |date=1993 |doi=10.1177/0959353593032005 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njen rad otvorio je prostor za daljnja istraživanja u [[socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]], posebno u oblasti [[Društvena konstrukcija roda|društvene konstrukcije roda]].<ref name="Ball_Rutherford_2016_WeissteinObituary">{{cite journal |last1=Ball |first1=Laura C. |last2=Rutherford |first2=Alexandra |title=Naomi Weisstein (1939–2015) |journal=American Psychologist |volume=71 |issue=1 |pages=77 |date=2016 |doi=10.1037/a0039886 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039886 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druge psihologinje također su se zalagale za unapređenje položaja žena u psihologiji, uključujući osnivanje [[Udruženje žena u psihologiji|Udruženja žena u psihologiji]], koje je upućivalo kritike na račun tadašnjeg tretmana žena unutar same struke i naučne zajednice. [[E. Kitch Childs]], [[Phyllis Chesler]] i [[Dorothy Riddle]] bile su među osnivačicama organizacije 1969.<ref name="ChicagoTribune_ChildsObituary_1993">{{cite news |author=Chicago Tribune |title=E. Kitch Childs |newspaper=Chicago Tribune |date=1993 |url=https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reinhold_1970_WomenCriticizePsychology">{{cite news |last1=Reinhold |first1=Robert |title=WOMEN CRITICIZE PSYCHOLOGY UNIT |newspaper=The New York Times |date=1970 |url=https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druga polovina 20. stoljeća donijela je i veću raznolikost u psihologiji, a žene iz rasnih i etničkih manjinskih zajednica ostvarile su značajne pomake. Godine 1962. [[Martha E. Bernal|Martha Bernal]] postala je prva Latinoamerikanka koja je stekla doktorat iz psihologije. Godine 1969. [[Marigold Linton]], prva domorodačka Amerikanka koja je stekla doktorat iz psihologije, osnovala je [[Nacionalno udruženje za obrazovanje Indijanaca]]. Bila je i među osnivačicama organizacije [[Društvo za napredak Čikana i američkih starosjedilaca u nauci]]. Godine 1971. [[Carolyn Attneave]] osnovala je Mrežu domorodačkih američkih psihologa (''Network of Indian Psychologists''). [[Harriet McAdoo]] imenovana je 1979. u ''White House Conference on Families''.<ref name="Maryville_WomenInPsychology_2021">{{cite web |author=Maryville University |title=History of Women in Psychology: Notable Figures in the Field |website=Maryville University Online |date=2021 |url=https://online.maryville.edu/online-bachelors-degrees/psychology/resources/women-in-psychology/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== 21. stoljeće ==== U 21. stoljeću žene su stekle istaknutiji položaj u psihologiji i dale značajan doprinos različitim područjima ove discipline. Mnoge su preuzele rukovodeće funkcije, vodile utjecajne istraživačke laboratorije i učestvovale u obrazovanju i usmjeravanju novih generacija psihologa. Ipak, rodne nejednakosti i dalje postoje, posebno u pogledu visine primanja i zastupljenosti žena na višim akademskim položajima.<ref name="Gruber_2020">{{cite journal |last1=Gruber |first1=June |last2=Mendle |first2=Jane |last3=Lindquist |first3=Kristen A. |last4=Schmader |first4=Toni |last5=Clark |first5=Lee Anna |title=The Future of Women in Psychological Science |journal=Perspective on Psychological Science |volume=16 |issue=3 |pages=483–516 |date=2020 |doi=10.1177/1745691620952789 |pmid=32901575 |doi-access=free|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620952789 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Broj žena koje se obrazuju i stručno usavršavaju u oblasti psiholoških nauka dostigao je rekordne vrijednosti. U Sjedinjenim Američkim Državama procjenjuje se da žene čine oko 78% studenata psihologije na dodiplomskom nivou i 71% studenata na postdiplomskom nivou.<ref name="Gruber_2020" /> == Organizacije u psihologiji == === Institucije === {{Također pogledajte|Spisak psiholoških organizacija}} Godine 1920. [[Édouard Claparède]] i [[Pierre Bovet]] osnovali su novu organizaciju za primijenjenu psihologiju pod nazivom Međunarodni kongres psihotehnike primijenjene na profesionalnu orijentaciju. Organizacija je kasnije preimenovana u Međunarodni kongres psihotehnike, a potom u [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju]] (IAAP).<ref name="Baker_2012" /> IAAP se smatra najstarijom međunarodnom psihološkom organizacijom.<ref name="Pickren_Fowler_2003">{{cite book|last1=Pickren |first1=Wade E. |last2=Fowler |first2=Raymond D. |editor1-last=Freedheim |editor1-first=D. K. |editor2-last=Weiner |editor2-first=I. B. |chapter=Professional Organizations |title=Handbook of Psychology: History of Psychology |volume=1 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2003 |doi=10.1002/0471264385.wei0126 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471264385.wei0126 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Danas najmanje 65 međunarodnih organizacija djeluje u različitim specijalizovanim područjima psihologije.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> Kao odgovor na prevlast muškaraca u ovoj oblasti, psihologinje u Sjedinjenim Američkim Državama osnovale su 1941. Nacionalno vijeće psihologinja. Organizacija je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] preimenovana u Međunarodno vijeće psihologinja, a 1959. u ''Međunarodno vijeće psihologa''. Pojavilo se i nekoliko organizacija, među kojima su [[Udruženje crnih psihologa]] i Udruženje azijsko-američkih psihologa, koje su nastojale povećati zastupljenost rasnih i etničkih grupa koje nisu evropskog porijekla u psihološkoj profesiji.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Međunarodni savez psiholoških nauka]] (IUPsyS) predstavlja svjetsku federaciju nacionalnih psiholoških društava. IUPsyS je osnovan 1951. pod pokroviteljstvom [[UNESCO|Organizacije Ujedinjenih naroda za obrazovanje, nauku i kulturu (UNESCO)]].<ref name="Baker_2012" /><ref name="Staeuble_2006">{{cite book |last1=Staeuble |first1=Irmingard |editor1-last=Brock |editor1-first=Adrian C. |chapter=Psychology in the Eurocentric order of the social sciences: Colonial constitution, cultural imperialist expansion, postcolonial critique |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |pages=183–207 |date=2006 |isbn=9780814739082 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.001.0001 |url=https://opensquare.nyupress.org/books/9780814739082/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od tada su se odsjeci za psihologiju proširili širom svijeta, uglavnom prema euroameričkom modelu.<ref name="Paranjpe_India_2006" /><ref name="Staeuble_2006" /> Od 1966. Unija izdaje časopis ''International Journal of Psychology''.<ref name="Baker_2012" /> IAAP i IUPsyS postigli su 1976. dogovor prema kojem će svaka organizacija održavati kongres svake četiri godine, naizmjenično u različitim terminima.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> IUPsyS priznaje 66 nacionalnih psiholoških društava, dok postoji najmanje još 15 takvih organizacija.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Američko psihološko udruženje]] (APA) najstarija je i najveća psihološka organizacija u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> Broj njenih članova povećao se s 5.000 1945. na 100.000 u savremenom periodu.<ref name="Baker_2012" /> APA obuhvata 54 sekcije, čiji se broj od 1960. kontinuirano povećavao kako su se razvijale nove specijalizacije. Neki od tih odjela, poput Društvo za psihološko proučavanje socijalnih pitanja i Američko društvo za psihologiju i pravo, prvobitno su djelovali kao samostalne organizacije.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Međuameričko psihološko društvo]], osnovano 1951, nastoji unaprijediti razvoj psihologije na području obje Amerike. Društvo organizuje Interamerički kongres psihologije, a 2000. imalo je 1.000 članova. [[Evropska federacija asocijacija studenata psihologije]], osnovana 1981, predstavlja 30 nacionalnih udruženja s ukupno 100.000 pojedinačnih članova. Najmanje 30 drugih međunarodnih organizacija predstavlja psihologe u različitim dijelovima svijeta.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> U pojedinim državama vlasti zakonski uređuju ko smije pružati psihološke usluge ili se predstavljati kao "psiholog". [[Američko psihološko udruženje]] psihologa definiše kao osobu koja ima doktorsku diplomu iz psihologije.<ref name="Hall_Hurley_2003">{{cite book|last1=Hall |first1=Judy E. |last2=Hurley |first2=George |editor1-last=Weiner |editor1-first=Irving B. |chapter=North American Perspectives on Education, Training, Licensing, and Credentialing |title=Handbook of Psychology |volume=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2003 |doi=10.1002/0471264385.wei0820 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471264385.wei0820 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Granice === Rani istraživači [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] nastojali su jasno razgraničiti svoju oblast od [[parapsihologija|parapsihologije]], koja je krajem 19. stoljeća uživala znatnu popularnost, uključujući interes pojedinih istaknutih naučnika poput [[William James|Williama Jamesa]]. Neki istraživači smatrali su parapsihologiju dijelom psihologije. Parapsihologija, [[hipnoza]] i [[psihizam]] bile su među važnim temama prvih međunarodnih kongresa. Međutim, istraživači tih oblasti postepeno su bili isključeni te su između 1900. i 1905. uglavnom prestali učestvovati na kongresima. Parapsihologija se još neko vrijeme proučavala na [[Carski univerziteti|Carskom univerzitetu u Japanu]], gdje su objavljivani radovi poput ''Vidovitost i mislografija'' autora Tomokichija Fukuraija, ali je do 1913. uglavnom bila odbačena iz akademske psihologije.<ref name="Baker_2012" /> Kao naučna disciplina, psihologija je dugo nastojala odbaciti tvrdnje da predstavlja "[[Tvrde i meke nauke|meku]]" nauku. Kritika filozofa nauke [[Thomas Kuhn|Thomasa Kuhna]] iz 1962. implicirala je da se psihologija u cjelini nalazila u predparadigmatskoj fazi, bez saglasnosti o općoj teoriji kakva je postojala u zrelim [[prirodne nauke|prirodnim naukama]], poput [[Hemija|hemije]] i [[Fizika|fizike]].<ref name="Kuhn_1970_StructureScientificRevolutions">{{cite book |last1=Kuhn |first1=Thomas S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |edition=2 |volume=2 |issue=2 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago |date=1970 |isbn=9780226458045 |url=https://www.lri.fr/~mbl/Stanford/CS477/papers/Kuhn-SSR-2ndEd.pdf |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Budući da se pojedina područja psihologije oslanjaju na istraživačke metode kao što su [[Istraživanje zasnovano na samoizvještavanju|samoprocjene]] u anketama i upitnicima, kritičari su tvrdili da psihologija nije [[Subjektivnost i objektivnost (filozofija)|objektivna]] nauka. Skeptici su ukazivali na to da se ličnost, mišljenje i emocije ne mogu neposredno mjeriti te da se često zaključuju na osnovu subjektivnih iskaza ispitanika, što može predstavljati metodološki problem. Eksperimentalni psiholozi razvili su različite metode za posredno mjerenje ovih teško mjerljivih fenomenoloških pojava.<ref name="Beveridge_2002">{{cite journal |last1=Beveridge |first1=Allan |title=Time to abandon the subjective–objective divide? |journal=Psychiatric Bulletin |volume=26 |issue=3 |pages=101–103 |date=2002 |doi=10.1192/pb.26.3.101 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/psychiatric-bulletin/article/time-to-abandon-the-subjectiveobjective-divide/64B946168A6CE8AA13B38719BDC59A81 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Peterson_2009">{{cite web |last1=Peterson |first1=Christopher |title=Subjective and Objective Research in Positive Psychology |website=Psychology Today |date=2009 |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-good-life/200905/subjective-and-objective-research-in-positive-psychology |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-good-life/200905/subjective-and-objective-research-in-positive-psychology |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Panksepp_2004">{{cite book |last1=Panksepp |first1=Jaak |title=Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions |publisher=Oxford University Press |location=New York |date=2004 |isbn=9780198025672 |url=https://books.google.ba/books?id=n0W2QQuZ7IEC |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://books.google.ba/books?id=n0W2QQuZ7IEC |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Podjele unutar psihologije i dalje postoje, pri čemu su neki psiholozi više usmjereni na jedinstvena iskustva pojedinca, koja se ne mogu u potpunosti razumjeti samo posmatranjem pojedinaca kao statističkih podataka u široj populaciji. Kritičari izvan i unutar discipline tvrdili su da je savremena psihologija sve više pod utjecajem svojevrsnog "kulta empirizma", koji ograničava opseg istraživanja time što istraživače usmjerava isključivo prema metodama preuzetim iz prirodnih nauka.<ref name="Teo_2005">{{cite book |last1=Teo |first1=Thomas |title=The Critique of Psychology: From Kant to Postcolonial Theory |publisher=Springer |location=New York |date=2005 |isbn=9780387253558 |oclc=209833302 |doi=10.1007/b107225 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/b107225 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Feminističke kritike ukazivale su na to da tvrdnje o naučnoj objektivnosti mogu prikriti vrijednosti i ciljeve istraživača, koji su historijski uglavnom bili muškarci.<ref name="Tomes_2010" /> Jean Grimshaw, na primjer, smatra da je dominantna psihološka istraživačka tradicija svojim nastojanjem da kontroliše ponašanje doprinijela ostvarivanju [[patrijarhat|patrijarhalnih]] ciljeva.<ref name="Teo_2005" /> == Glavni pravci i škole u psihologiji == === Biheviorizam === {{Glavni|Biheviorizam|Psihološki biheviorizam|Radikalni biheviorizam}} [[Datoteka:Skinner teaching machine 01.jpg|mini|desno|300px|Skinnerova [[nastavna mašina]], mehanički uređaj namijenjen automatizaciji [[programirana nastava|programirane nastave]]]] [[Datoteka:Little Albert experiment (1920).webm|mini|desno|300px|Snimak [[eksperiment s Malim Albertom|eksperimenta s Malim Albertom]]]] [[Biheviorizam]] je pravac u psihologiji koji se usmjerava na proučavanje ponašanja i procesa [[učenje|učenja]], pri čemu se ponašanje objašnjava njegovim odnosom prema podražajima iz okruženja i posljedicama koje ga prate. Jedna od osnovnih pretpostavki biheviorističkih istraživanja jeste da se veliki dio ponašanja ljudi i drugih životinja stječe učenjem. Bihevioristi su također polazili od pretpostavke da se osnovni mehanizmi učenja mogu proučavati i kod ljudi i kod drugih životinja. Na tim spoznajama razvijene su metode poput [[modifikacija ponašanja|modifikacije ponašanja]], čiji je cilj promjena neželjenih oblika ponašanja i podsticanje poželjnih. Rani bihevioristi proučavali su veze između podražaja i reakcija, koje su kasnije opisane pojmom [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]]. Pokazano je da se, ako se biološki značajan podražaj, poput hrane koja izaziva lučenje sline, više puta upari s prethodno neutralnim podražajem, poput zvona, neutralni podražaj može povezati s tom reakcijom i sam početi izazivati sličan odgovor. [[Ivan Pavlov]], koji je postao poznat po istraživanjima uslovljavanja lučenja sline kod pasa, bio je jedna od najznačajnijih ličnosti u razvoju istraživanja učenja, a njegovi postupci kasnije su primjenjivani i u istraživanju ljudskog ponašanja.<ref name="Baker_2012" /> U Sjedinjenim Američkim Državama [[Edward Thorndike|Edward Lee Thorndike]] proučavao je učenje životinja pomoću tzv. "kutija problema", iz kojih su životinje morale pronaći način da izađu, nakon čega su bile nagrađivane. Na osnovu tih istraživanja razvio je [[konekcionizam|konekcionistički]] pristup učenju i zakon efekta, prema kojem ponašanja praćena zadovoljavajućim posljedicama imaju veću vjerovatnoću ponavljanja.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Thorndike je 1911. godine istakao i mogućnost primjene psiholoških istraživanja na predviđanje i kontrolu ljudskog ponašanja.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Početkom 20. stoljeća biheviorizam se postupno izdvojio kao reakcija na tada dominantne pristupe koji su naglašavali proučavanje svijesti i unutrašnjih mentalnih procesa. Između 1910. i 1913. u američkoj psihologiji došlo je do značajnog pomjeranja od [[mentalizam (psihologija)|mentalizma]] prema proučavanju ponašanja.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> [[John B. Watson]] je 1913. uveo naziv "biheviorizam" za ovaj pristup i zalagao se za to da psihologija bude objektivna prirodna nauka čiji je predmet proučavanje ponašanja.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Watsonov pristup dodatno je poznat po [[Eksperiment s Malim Albert|eksperimentu s Malim Albertom]] iz 1920, koji je proveden s ciljem proučavanja [[klasično uslovljavanje|uslovljavanja emocionalnih reakcija]]. U eksperimentu je ispitivano može li se strah kod djeteta povezati s prethodno neutralnim podražajem njegovim uparivanjem s neugodnim zvukom. Rezultati su u početku tumačeni kao dokaz da se [[fobija|strahovi]] mogu usloviti na ovaj način, iako su kasnija razmatranja ukazala na ozbiljna metodološka ograničenja i mogućnost da su zaključci eksperimenta bili pretjerani.<ref name="Watson1913" /><ref name="Watson_Rayner_1920">{{cite journal |last1=Watson |first1=John B. |last2=Rayner |first2=Rosalie |title=Conditioned emotional reactions |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=3 |issue=1 |pages=1–14 |year=1920 |doi=10.1037/h0069608 |url=https://psycnet.apa.org/record/2006-01667-001 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, takav zaključak vjerovatno je bio pretjeran.<ref name="Harris_1979">{{cite journal |last=Harris |first=Ben |title=Whatever happened to Little Albert? |journal=American Psychologist |volume=34 |issue=2 |pages=151–160 |date=februar 1979 |doi=10.1037/0003-066X.34.2.151 |url=http://htpprints.yorku.ca/archive/00000198/01/BHARRIS.HTM#selection-15.0-15.35 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704172755/http://htpprints.yorku.ca/archive/00000198/01/BHARRIS.HTM#selection-15.0-15.35 |archive-date=4. 7. 2012 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Watsonov bliski saradnik [[Karl Lashley]] proučavao je biološke osnove učenja i pokušavao povezati promjene u ponašanju s procesima u mozgu.<ref name="Clark_et_al_2013">{{cite book |last1=Clark |first1=Robert E. |last2=Hales |first2=Jared B. |last3=Zola |first3=Stuart M. |last4=Thompson |first4=Richard F. |editor1-last=Freedheim |editor1-first=Donald K. |editor2-last=Weiner |editor2-first=Irving B. |chapter=Biological psychology |title=Handbook of Psychology: History of Psychology |edition=2 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |year=2013 |volume=1 |pages=55–78 |doi=10.1002/0471264385.wei0103 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/0471264385.wei0103 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1920-ih i 1930-ih biheviorizam se dalje razvijao i postao jedan od dominantnih pravaca u psihologiji. [[Clark L. Hull]], [[Edwin Guthrie]] i drugi istraživači doprinijeli su njegovom teorijskom razvoju i širokoj primjeni.<ref name="Baker_2012" /> Posebno važan razvoj predstavljao je prelazak od proučavanja jednostavnih veza između podražaja i reakcija prema proučavanju ponašanja u zavisnosti od njegovih posljedica. U tom kontekstu razvijen je pojam [[operantno uslovljavanje|operantnog uslovljavanja]], kojim se ponašanje objašnjava njegovim posljedicama. Za razliku od klasičnog uslovljavanja, u kojem se reakcija povezuje s određenim podražajem, operantno uslovljavanje naglašava ulogu [[potkrepljenje|potkrepljenja]] i [[kazna (psihologija)|kazne]] u povećavanju ili smanjivanju vjerovatnoće budućeg ponašanja. Koncept operantnog uslovljavanja prvi su opisali [[Neal E. Miller]] i [[Jerzy Konorski]], a u Sjedinjenim Američkim Državama ga je posebno razvio i popularizovao [[B. F. Skinner]], koji je postao jedna od vodećih ličnosti biheviorističkog pokreta.<ref name="Miller_Konorski_1969">{{cite journal |last1=Miller |first1=S. |last2=Konorski |first2=J. |last3=Skinner |first3=B. F. |title=On a particular form of conditioned reflex |journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior |volume=12 |issue=1 |pages=187–189 |year=1969 |doi=10.1901/jeab.1969.12-187 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1901/jeab.1969.12-187 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Skinner_2019">{{cite book |last=Skinner |first=B. F. |title=The Behavior of Organisms: An Experimental Analysis |publisher=B. F. Skinner Foundation |year=2019 |isbn=978-0-9964539-0-5 |url=https://books.google.ba/books?id=S9WNCwAAQBAJ |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Radikalni biheviorizam]], koji je posebno povezan sa Skinnerom, odbacivao je potrebu za objašnjavanjem ponašanja hipotetičkim unutrašnjim mentalnim procesima koje nije bilo moguće neposredno naučno proučavati. Radikalni bihevioristi nisu smatrali da se ponašanje treba objašnjavati pozivanjem na nesvjesne mentalne procese, već su naglašavali odnose između ponašanja i njegovih posljedica u okruženju.<ref name="Overskeid_2007">{{cite journal |last=Overskeid |first=Geir |title=Looking for Skinner and finding Freud |journal=American Psychologist |volume=62 |issue=6 |pages=590–595 |year=2007 |doi=10.1037/0003-066X.62.6.590 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.62.6.590 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Biheviorizam je imao snažan utjecaj na psihologiju, ali je od sredine 20. stoljeća počeo gubiti dominantan položaj. Jednu od najpoznatijih kritika radikalnog biheviorizma iznio je [[Noam Chomsky]], koji je tvrdio da bihevioristički principi ne mogu adekvatno objasniti složenost procesa [[usvajanje jezika|usvajanja]] i upotrebe jezika.<ref name="Chomsky_1967">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |editor1-last=Jakobovits |editor1-first=Leon A. |editor2-last=Miron |editor2-first=Murray S. |chapter=A Review of B. F. Skinner's Verbal Behavior |title=Readings in the Psychology of Language |publisher=Prentice-Hall |year=1967 |pages=142–143 |url=http://www.chomsky.info/articles/1967----.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929070654/http://www.chomsky.info/articles/1967----.htm |archive-date=29. 9. 2015 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ograničenja strogo biheviorističkog pristupa pokazala su se i u istraživanjima [[Martin Seligman|Martina Seligmana]] i njegovih saradnika, koji su kod pasa eksperimentalno izazvali stanje [[naučena bespomoćnost|naučene bespomoćnosti]]. To stanje nije bilo jednostavno objašnjivo klasičnim biheviorističkim modelima učenja.<ref name="Seligman_Maier_1967">{{cite journal |last1=Seligman |first1=Martin E. |last2=Maier |first2=Steven F. |title=Failure to escape traumatic shock |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=74 |issue=1 |pages=1–9 |year=1967 |doi=10.1037/h0024514 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0024514 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Overmier_Seligman_1967">{{cite journal |last1=Overmier |first1=J. Bruce |last2=Seligman |first2=Martin E. |title=Effects of inescapable shock upon subsequent escape and avoidance responding |journal=Journal of Comparative and Physiological Psychology |volume=63 |issue=1 |pages=28–33 |year=1967 |doi=10.1037/h0024166 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0024166 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Edward C. Tolman]] je ranije razvio pristup koji je povezivao biheviorizam s kognitivnim procesima. Posebno je poznat po istraživanjima [[kognitivna mapa|kognitivnih mapa]], u kojima je pokazivao da štakori mogu naučiti prostorne odnose u labirintu i bez neposrednog potkrepljenja.<ref name="Tolman_1948">{{cite journal |last=Tolman |first=Edward C. |title=Cognitive maps in rats and men |journal=Psychological Review |volume=55 |issue=4 |pages=189–208 |year=1948 |doi=10.1037/h0061626 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0061626 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako je biheviorizam izgubio dominantan položaj u akademskoj psihologiji, nije nestao. Njegovi principi nastavili su se primjenjivati u istraživanju učenja i ponašanja, kao i u različitim praktičnim područjima. [[Primijenjena analiza ponašanja]] razvila se kao područje koje principe, posebno operantnog uslovljavanja, primjenjuje na promjenu društveno značajnog ponašanja i predstavlja savremeni nastavak tradicije biheviorističkog pristupa<ref name="Pierce_Cheney_2017">{{cite book |last1=Pierce |first1=W. David |last2=Cheney |first2=Carl D. |title=Behavior Analysis and Learning: A Biobehavioral Approach |edition=6 |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-351-77979-1 |url=https://books.google.ba/books/about/Behavior_Analysis_and_Learning.html?id=Z_8nDwAAQBAJ |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Međunarodno udruženje za analizu ponašanja]] osnovano je 1974, a do 2003. imalo je članove iz 42 zemlje. Bihevioristički pristup i analiza ponašanja proširili su se i izvan Sjedinjenih Američkih Država, uključujući zemlje Latinske Amerike i Japan.<ref name="Ardila_2006">{{cite book |last=Ardila |first=Rubén |chapter=Behavior Analysis in an International Context |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83599-2 |doi=10.1017/CBO9780511543821 |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Egzistencijalno-humanistički pristup === {{Glavni|Egzistencijalna psihologija|Humanistička psihologija}} Egzistencijalno-humanistički pristup obuhvata skup psiholoških teorija i pristupa koji naglašavaju subjektivno iskustvo pojedinca, njegovu sposobnost izbora, ličnu odgovornost, razvoj potencijala i potragu za smislom. Humanistička psihologija razvila se prvenstveno tokom 1940-ih i 1950-ih pod utjecajem [[Egzistencijalizam|egzistencijalizma]] i fenomenologije, djelimično kao reakcija na dominantne oblike [[biheviorizam|biheviorizma]] i [[psihoanaliza|psihoanalize]]. Za razliku od biheviorizma, koji je prvenstveno proučavao ponašanje, i psihoanalize, koja je naglašavala nesvjesne procese, humanistički psiholozi nastojali su u centar psihologije vratiti svjesno iskustvo, lično značenje i cjelovitost osobe.<ref name="APA_Dictionary_Humanistic_Psychology">{{cite web |title=humanistic psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/humanistic-psychology |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Clay_2002">{{cite magazine |last=Clay |first=Rebecca A. |title=A renaissance for humanistic psychology |magazine=Monitor on Psychology |volume=33 |issue=8 |pages=42 |year=2002 |url=https://www.apa.org/monitor/sep02/renaissance |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Humanistička psihologija]] čovjeka posmatra holistički i naglašava njegovu sposobnost da donosi odluke, oblikuje vlastiti način života i razvija svoje potencijale. Među najznačajnijim predstavnicima ovog pristupa bili su [[Abraham Maslow]] i [[Carl Rogers]]. Maslow je razvio teoriju ljudske motivacije koja je uključivala [[Maslowljeva hijerarhija potreba|hijerarhiju potreba]], pri čemu je posebnu pažnju posvetio višim ljudskim potrebama, uključujući samoaktualizaciju, spoznajne i estetske potrebe te vrhunska iskustva.<ref name="APA_Dictionary_Maslow_Motivation">{{cite web |title=Maslow’s theory of human motivation |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/maslows-theory-of-human-motivation |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Dictionary_Maslow_Hierarchy">{{cite web |title=Maslow’s motivational hierarchy |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/maslows-motivational-hierarchy |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rogers je razvio [[terapija usmjerena na osobu|terapiju usmjerenu na osobu]], zasnovanu na pretpostavci da pojedinac posjeduje sposobnost samousmjeravanja i razvoja u odgovarajućim odnosima koji uključuju prihvatanje, [[Empatija|empatiju]] i autentičnost terapeuta.<ref name="APA_Carl_Rogers">{{cite web |title=Carl R. Rogers: 1947 APA President |website=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/about/governance/president/carl-r-rogers |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Humanistička psihologija posebno se bavi temama kao što su [[pojam o sebi|poimanje sebe]], identitet, lični razvoj, kreativnost, autonomija, odgovornost, odnosi s drugim ljudima i ostvarivanje vlastitih potencijala. Umjesto da se prvenstveno usmjerava na [[Psihopatologija|psihopatologiju]], nastoji razumjeti i uslove koji omogućavaju optimalno psihološko funkcionisanje i razvoj. Ovakav pristup imao je značajan utjecaj na razvoj šireg pokreta usmjerenog na razvoj ljudskih potencijala.<ref name="APA_Dictionary_Humanistic_Psychology" /><ref name="Clay_2002" /> [[Egzistencijalna psihologija]] razvila se iz filozofske tradicije [[egzistencijalizam|egzistencijalizma]] i fenomenologije. U centru njenog interesa nalaze se subjektivno značenje ljudskog iskustva, jedinstvenost pojedinca, sloboda izbora i lična odgovornost. Posebna pažnja posvećuje se pitanjima koja proizlaze iz osnovnih uslova ljudskog postojanja, kao što su [[smrt]], [[sloboda]], odgovornost, izolacija, autentičnost i traganje za smislom.<ref name="APA_Dictionary_Existential_Psychology">{{cite web |title=existential psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/existential-psychology |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hoffman_et_al_2026">{{cite book |editor1-last=Hoffman |editor1-first=Louis |editor2-last=Vallejos |editor2-first=L. Xochitl |editor3-last=Hocoy |editor3-first=Dan |editor4-last=Tummala-Narra |editor4-first=Pratyusha |editor5-last=DeRobertis |editor5-first=Eugene |title=APA Handbook of Humanistic and Existential Psychology |publisher=American Psychological Association |year=2026 |isbn=978-1-4338-4328-0 |url=https://www.apa.org/pubs/books/apa-handbook-humanistic-existential-psychology |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Za razvoj egzistencijalne psihologije bili su značajni evropski filozofi [[Søren Kierkegaard]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Martin Heidegger]] i [[Jean-Paul Sartre]], čije su ideje utjecale na psihološko proučavanje ljudskog postojanja. Među ranim predstavnicima egzistencijalno-fenomenološke psihijatrije i psihologije bio je švicarski psihijatar [[Ludwig Binswanger]], dok je američki psiholog [[Rollo May]] imao važnu ulogu u povezivanju evropske egzistencijalne tradicije s američkom psihologijom. Rollo May je, zajedno s Maslowom i Rogersom, postao jedna od važnih figura razvoja humanističke psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="APA_Dictionary_Humanistic_Psychology" /><ref name="Clay_2002" /><ref name="APA_Dictionary_Existential_Psychology" /> Iako se humanistička i egzistencijalna psihologija često proučavaju zajedno, među njima postoje razlike u naglascima. Humanistički pristup veći naglasak stavlja na razvoj ljudskih potencijala, samoaktualizaciju i mogućnost pozitivnog razvoja, dok egzistencijalni pristup veću pažnju posvećuje ograničenjima ljudskog postojanja, slobodi, odgovornosti, neizvjesnosti, patnji, smrti i stvaranju smisla. Istovremeno, oba pristupa naglašavaju cjelovitost pojedinca i važnost razumijevanja njegovog subjektivnog iskustva.<ref name="APA_Dictionary_Humanistic_Psychology" /><ref name="APA_Dictionary_Existential_Psychology" /><ref name="Hoffman_et_al_2026" /> Ove ideje snažno su utjecale na razvoj [[Psihoterapija|psihoterapije]]. [[Egzistencijalna psihoterapija]] usmjerena je na pitanja smisla, slobode, odgovornosti, odnosa prema smrti i načina na koji pojedinac oblikuje vlastiti život. [[Viktor Frankl]], austrijski psihijatar i preživjeli Holokausta, razvio je [[logoterapija|logoterapiju]], psihoterapijski pristup koji u centar stavlja traganje za smislom. Frankl je smatrao da traganje za smislom predstavlja jednu od osnovnih ljudskih motivacija te je vlastita iskustva zatočeništva koristio kao važan dio obrazloženja svoje teorije.<ref name="Frankl_1946">{{cite book |last=Frankl |first=Viktor E. |title=Man’s Search for Meaning |publisher=Beacon Press |year=1946 |url=https://archive.org/details/viktor-emil-frankl-mans-search-for-meaning |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Humanistički pristup posebno je utjecao na razvoj terapije usmjerene na osobu Carla Rogersa, dok su egzistencijalne ideje utjecale na različite oblike egzistencijalne psihoterapije. Savremena literatura o humanističkoj i egzistencijalnoj psihologiji obuhvata širok raspon teorijskih, istraživačkih, kliničkih i društvenih pristupa, uključujući teme poput autentičnosti, smisla, samorealizacije, društvene povezanosti i razvoja ličnosti.<ref name="Hoffman_et_al_2026" /> Teme povezane s razvojem ljudskih potencijala kasnije su dobile novu istraživačku dimenziju u okviru [[pozitivna psihologija|pozitivne psihologije]]. Iako pozitivna psihologija nije jednostavno nastavak humanističke psihologije, između njih postoje značajne tematske veze, posebno u proučavanju blagostanja, pozitivnog funkcionisanja, smisla, ličnog razvoja i ljudskih potencijala. Savremene meta-analize pokazuju da intervencije pozitivne psihologije mogu imati male do umjerene pozitivne efekte na blagostanje, iako se njihova efikasnost razlikuje zavisno od vrste intervencije, populacije i ishoda koji se procjenjuje.<ref name="Sin_Lyubomirsky_2009">{{cite journal |last1=Sin |first1=Nancy L. |last2=Lyubomirsky |first2=Sonja |title=Enhancing well-being and alleviating depressive symptoms with positive psychology interventions: a practice-friendly meta-analysis |journal=Journal of Clinical Psychology |volume=65 |issue=5 |pages=467–487 |year=2009 |doi=10.1002/jclp.20593 |pmid=19301241 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jclp.20593 |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Bolier_et_al_2013">{{cite journal |last1=Bolier |first1=Linda |last2=Haverman |first2=Merel |last3=Westerhof |first3=Gerben J. |last4=Riper |first4=Heleen |last5=Smit |first5=Filip |last6=Bohlmeijer |first6=Ernst |title=Positive psychology interventions: a meta-analysis of randomized controlled studies |journal=BMC Public Health |volume=13 |issue=1 |pages=119 |year=2013 |doi=10.1186/1471-2458-13-119 |pmid=23390882 |pmc=PMC3599475 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3599475/ |doi-access=free |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Wilkie_et_al_2026">{{cite journal |last1=Wilkie |first1=Lowri |last2=Fisher |first2=Zoe |last3=Geidel |first3=Antonia |last4=Goodall |first4=Isabel |last5=Kamil |first5=Shannon |last6=Davies |first6=Elen |last7=Kemp |first7=Andrew Haddon |title=A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials of well-being-focused interventions |journal=Nature Human Behaviour |volume=10 |issue=4 |pages=715–726 |year=2026 |doi=10.1038/s41562-025-02369-1 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13120999/ |doi-access=free |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Evolucijska i komparativna psihologija === {{Glavni|Evolucijska psihologija|Komparativna psihologija}} [[Evolucijska psihologija]] proučava ljudsko mišljenje i ponašanje iz perspektive savremene [[evolucija|evolucijske teorije]]. Polazi od pretpostavke da su se određena psihološka prilagođavanja razvila kao odgovor na ponovljene izazove s kojima su se preci današnjih ljudi suočavali u svojoj okolini. Evolucijski psiholozi nastoje utvrditi u kojoj mjeri određene ljudske psihološke osobine predstavljaju evolucijski oblikovano prilagođavanje nastalo djelovanjem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]] ili [[seksualna selekcija|seksualne selekcije]].<ref name="McGue_Gottesman_2015">{{cite encyclopedia |last1=McGue |first1=Matt |last2=Gottesman |first2=Irving I. |editor1-last=Cautin |editor1-first=Robin L. |editor2-last=Lilienfeld |editor2-first=Scott O. |entry=Behavior Genetics |title=The Encyclopedia of Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2015 |doi=10.1002/9781118625392.wbecp578 |isbn=978-1-118-62539-2 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118625392.wbecp578 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Komparativna psihologija]] proučava ponašanje i mentalne procese kod različitih životinjskih vrsta, uključujući ljude. U nekim jezicima za ovo područje koristi se i naziv "zoopsihologija". Poređenjem ljudi s drugim životinjama, kao i međusobnim poređenjem različitih životinjskih vrsta, istraživači nastoje utvrditi koje su psihološke karakteristike zajedničke različitim vrstama, a koje su specifične za pojedine vrste. Na taj način komparativna psihologija nastoji razumjeti kako su se određeni oblici ponašanja i kognitivni procesi razvijali i prilagođavali različitim životnim uslovima. Komparativna psihologija historijski je usko povezana s [[evolucijska biologija|evolucijskom biologijom]] i teorijom evolucije. Ideja o kontinuitetu između ljudskog i životinjskog uma dobila je snažan poticaj iz rada [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]], čija je teorija evolucije otvorila mogućnost sistematskog proučavanja sličnosti i razlika između ljudi i drugih životinja. Rani komparativni psiholozi proučavali su različite oblike [[učenje|učenja]], instinktivno ponašanje, čulne procese i sposobnosti rješavanja problema kod životinja. Savremena komparativna psihologija obuhvata širok raspon tema, među kojima su [[pamćenje]], komunikacija, socijalno ponašanje, donošenje odluka i [[svijest]]. Istraživanja se provode u laboratorijskim i prirodnim uslovima. Nalazi komparativne psihologije doprinose razumijevanju evolucijskog porijekla ljudskog mišljenja i ponašanja. Poređenje različitih vrsta omogućava istraživačima da utvrde koji su psihološki procesi široko rasprostranjeni u životinjskom svijetu, a koji su karakteristični za pojedine vrste. Takva istraživanja također pružaju uvid u adaptivni značaj različitih oblika ponašanja i psiholoških procesa. === Kognitivna psihologija === {{Glavni|Kognitivna psihologija}} [[Datoteka:Cognitive Bias Codex-sp.svg|mini|desno|300px|Mapa kognitivnih pristrasnosti]] <div style="background:#FDFBF7;border:1px solid #D1CFC7;float:right;width:300px;padding:8px;margin:0 0 8px 15px;font-size:98%;border-radius:4px;clear:right;"> '''<span style="color:green">Zelena</span> <span style="color:red">Crvena</span> <span style="color:blue">Plava</span><br /><span style="color:purple">Ljubičasta</span> <span style="color:blue">Plava</span> <span style="color:purple">Ljubičasta</span>''' ---- '''<span style="color:red">Plava</span> <span style="color:green">Ljubičasta</span> <span style="color:blue">Crvena</span><br /><span style="color:blue">Zelena</span> <span style="color:red">Ljubičasta</span> <span style="color:purple">Zelena</span>''' ---- Stroopov efekt je pojava prema kojoj je lakše i brže imenovati boju riječi u prvom nizu nego u drugom. </div> [[Kognitivna psihologija]] je grana psihologije koja proučava mentalne procese uključene u [[percepcija|opažanje]], [[pažnja|pažnju]], [[mišljenje]], [[jezik]], [[pamćenje]], [[učenje]], rješavanje problema, donošenje odluka i druge oblike [[kognicija|kognitivnog]] funkcionisanja. Kognitivni psiholozi nastoje objasniti kako ljudi primaju, odabiru, obrađuju, pohranjuju i koriste informacije, pri čemu se o unutrašnjim mentalnim procesima često zaključuje na osnovu ponašanja i rezultata eksperimentalnih zadataka.<ref name="APA_Dictionary_CP">{{cite web |title=cognitive psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/cognitive-psychology |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Brain_Science">{{cite web |title=Cognitive Psychology Explores Our Mental Processes |website=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/brain-science |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kognitivni pristup razvio se naročito tokom 1940-ih i 1950-ih kao reakcija na dominantni [[biheviorizam]], koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može neposredno opažati. Za razliku od biheviorističkog usmjerenja, kognitivna psihologija pretpostavlja da se između podražaja i ponašanja odvijaju složeni mentalni procesi koji posreduju u njihovom odnosu. Time su pažnja, percepcija, pamćenje, mišljenje i drugi kognitivni procesi ponovo postali predmeti eksperimentalnog psihološkog istraživanja.<ref name="APA_Dictionary_CP" /> Razvoj kognitivne psihologije bio je povezan sa širim promjenama u nauci sredinom 20. stoljeća. Razvoj [[lingvistika|lingvistike]], [[računarstvo|računarstva]], [[kibernetika|kibernetike]], [[informacijska teorija|informacijske teorije]] i [[umjetna inteligencija|umjetne inteligencije]] pružio je nove pojmove i modele za proučavanje načina na koji ljudi primaju i obrađuju informacije. Posebno je utjecajan postao [[model obrade informacija]], prema kojem se kognitivni procesi mogu proučavati kao niz međusobno povezanih procesa primanja, obrade, pohranjivanja i korištenja informacija.<ref name="Xiong_Proctor_2018">{{cite journal |last1=Xiong |first1=Aiping |last2=Proctor |first2=Robert W. |title=Information Processing: The Language and Analytical Tools for Cognitive Psychology in the Information Age |journal=Frontiers in Psychology |volume=9 |pages=1270 |year=2018 |doi=10.3389/fpsyg.2018.01270 |pmid=30135664 |pmc=6092626 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6092626/ |doi-access=free |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ove promjene često se označavaju izrazom [[kognitivna revolucija]]. Iako taj izraz sugeriše nagli prekid s ranijim pristupima, razvoj kognitivne psihologije bio je postepen i uključivao je doprinose različitih disciplina. Psiholog [[George Armitage Miller|George A. Miller]] povezuje razvoj kognitivne revolucije s promjenama u psihologiji, lingvistici, računarstvu i neuronauci tokom 1950-ih. Do 1960-ih kognitivni pristup već je imao čvrsto mjesto u psihologiji, a objavljivanje knjige ''Kognitivna psihologija'' [[Ulric Neisser|Ulrica Neissera]] 1967. predstavljalo je važan korak u oblikovanju kognitivne psihologije kao zasebnog područja.<ref name="Miller_2003">{{cite journal |last=Miller |first=George A. |title=The cognitive revolution: a historical perspective |journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=7 |issue=3 |pages=141–144 |year=2003 |doi=10.1016/s1364-6613(03)00029-9 |pmid=12639696 |url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(03)00029-9 |url-access=subscription |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Spielman_et_al_2020_History">{{cite book |last1=Spielman |first1=Rose M. |last2=Jenkins |first2=William J. |last3=Lovett |first3=Marilyn D. |title=Psychology 2e |chapter=1.2 History of Psychology |publisher=OpenStax |year=2020 |url=https://openstax.org/books/psychology-2e/pages/1-2-history-of-psychology |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jedan od osnovnih pristupa u kognitivnoj psihologiji jeste proučavanje čovjeka kao sistema koji obrađuje informacije. Istraživači ispituju kako se informacije registruju i odabiru, kako se održavaju u [[radno pamćenje|radnoj memoriji]], kako se pohranjuju i prizivaju iz [[Dugoročno pamćenje|dugoročnog pamćenja]], te kako utječu na zaključivanje, donošenje odluka i ponašanje. Eksperimentalna istraživanja koriste različite postupke, uključujući mjerenje vremena reakcije, tačnosti odgovora, pamćenja, pažnje i drugih indikatora na osnovu kojih se zaključuje o kognitivnim procesima.<ref name="Galotti_2018">{{cite book |last=Galotti |first=Kathleen M. |title=Cognitive Psychology In and Out of the Laboratory |edition=6 |publisher=SAGE Publications |year=2018 |isbn=978-1506306179 |url=https://www.sagepub.com/shop/buy-a-book/cognitive-psychology-in-and-out-of-the-laboratory-6-252509 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kognitivna psihologija obuhvata širok spektar tema, među kojima su [[percepcija]], pažnja, pamćenje, učenje, jezik, formiranje pojmova, rezonovanje, rješavanje problema, kreativnost, donošenje odluka i [[metakognicija]]. Istraživanja se bave i načinima na koje kognitivni procesi mogu biti ograničeni ili narušeni, kao i međusobnim odnosom [[kognicija|kognitivnih procesa]] i [[emocija]].<ref name="APA_Brain_Science" /> Razvoj kognitivne psihologije istovremeno je doveo do snažnijeg povezivanja psihologije s drugim naučnim disciplinama. Iz tog razvoja nastala je [[kognitivna nauka]], interdisciplinarno područje koje povezuje psihologiju s [[neuronauka|neuronaukom]], lingvistikom, filozofijom, računarstvom i drugim disciplinama. Savremena kognitivna psihologija također je blisko povezana s [[kognitivna neuronauka|kognitivnom neuronaukom]], koja koristi metode proučavanja mozga kako bi se ispitala neuronska osnova kognitivnih procesa.<ref name="APA_Brain_Science" /><ref name="Xiong_Proctor_2018" /> Kognitivna psihologija imala je značajan utjecaj i izvan osnovnog psihološkog istraživanja. Njena saznanja primjenjuju se u [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]], razvoju tehnologije, dizajnu korisničkih interfejsa, ergonomiji i drugim područjima u kojima je važno razumjeti način na koji ljudi opažaju, uče, pamte i donose odluke.<ref name="APA_Brain_Science" /> === Neuropsihologija i neuronauka === [[Datoteka:Lobes_of_the_brain_NL.svg|mini|desno|300px|[[Disocijacija (neuropsihologija)|Disocijacija]] podrazumijeva utvrđivanje neuronske osnove određene moždane funkcije]] {{Glavni|Neuropsihologija|Neuronauka}} {{Također pogledajte|Biološka psihologija|Kognitivna neuronauka}} [[Neuropsihologija]] je grana psihologije koja proučava odnos između funkcija mozga i ponašanja, s posebnim naglaskom na povezanost strukture i funkcionisanja [[Nervni sistem|nervnog sistema]] s [[kognitivna funkcija|kognitivnim procesima]], emocijama i ponašanjem. U okviru neuropsihologije istražuje se uloga pojedinih [[Spisak regija u ljudskom mozgu|područja mozga]] u različitim psihološkim funkcijama, uključujući pamćenje, jezik, pažnju, percepciju, izvršne funkcije i emocionalnu regulaciju. Važan dio neuropsiholoških spoznaja proizašao je iz proučavanja osoba s [[Povreda mozga|oštećenjima mozga]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] i razvojnim poremećajima. Poređenjem obrazaca kognitivnih i ponašajnih teškoća s mjestom i vrstom oštećenja mozga, neuropsiholozi nastoje utvrditi funkcije pojedinih neuronskih sistema. Ovakav pristup, poznat kao [[Disocijacija (neuropsihologija)|disocijacija]], jedan je od važnih načina zaključivanja o odnosu između moždanih struktura i psiholoških funkcija. Neuropsihologija se kao zasebno područje počela oblikovati sredinom 20. stoljeća. Jedna od prvih knjiga u čijem se naslovu pojavila riječ "neuropsihologija" bila je ''[[Organizacija ponašanja|Organizacija ponašanja - Neuropsihološka teorija]]'', koju je 1949. objavio [[Donald O. Hebb]]. Među ranim utjecajnim djelima bila je i knjiga [[Alexander Luria|Aleksandra Lurije]] ''Više kortikalne funkcije čovjeka'' (1962), koja je značajno utjecala na razvoj savremene neuropsihologije. Razvoj neuropsihologije u savremenom periodu u velikoj je mjeri povezan s napretkom [[neurooslikavanje|neurooslikavanja]] i drugih metoda proučavanja mozga. U novije vrijeme na ovo područje sve više utječu i, obrada prirodnog jezika, [[vještačka inteligencija]]<ref name="Wolff_2026">{{cite journal |last=Wolff |first=Brittany |title=Artificial intelligence and natural language processing in modern clinical neuropsychology: A narrative review |journal=The Clinical Neuropsychologist |volume=40 |issue=3 |pages=728–752 |year=2026 |doi=10.1080/13854046.2025.2547934 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13854046.2025.2547934 |doi-access=free |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> i virtuelna stvarnost.<ref name="Cavallo_2026">{{cite journal |last1=Cavallo |first1=Nicola Davide |last2=Amitrano |first2=Federica |last3=Coccia |first3=Armando |last4=Miccio |first4=Carlo |last5=Santangelo |first5=Gabriella |last6=Marcuccio |first6=Laura |last7=D'Addio |first7=Giovanni |last8=Moretta |first8=Pasquale |title=Immersive Virtual Reality in Neuropsychological Assessment of Acquired Brain Injury: a Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Neuropsychology Review |date=17. 4. 2026 |doi=10.1007/s11065-026-09693-x |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11065-026-09693-x |doi-access=free |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Poseban naglasak stavlja se na ekološku valjanost neuropsiholoških procjena, primjenu digitalnih biomarkera te individualizaciju kliničke [[neuropsihološka procjena|neuropsihološke procjene]] i [[rehabilitacija (neuropsihologija)|rehabilitacije]].<ref name="Lundervold_2025">{{cite journal |last=Lundervold |first=Astri J. Johansen |title=Precision neuropsychology in the area of AI |journal=Frontiers in Psychology |volume=16 |pages=1537368 |date=14. 5. 2025 |doi=10.3389/fpsyg.2025.1537368 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12118123/ |doi-access=free |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref> Neuropsihologija je usko povezana s [[Neuronauka|neuronaukom]] i [[biološka psihologija|biološkom psihologijom]]. Dok neuronauka obuhvata šire proučavanje nervnog sistema i njegovih funkcija, biološka psihologija proučava biološke osnove psiholoških procesa i ponašanja. Neuropsihologija se nalazi na njihovom raskršću, povezujući spoznaje o funkcionisanju mozga i nervnog sistema s proučavanjem kognitivnih procesa, emocija i ponašanja. === Psihoanalitički pristup === {{Glavni|Psihoanaliza}} [[Datoteka:Hall Freud Jung in front of Clark.jpg|mini|desno|300px|Prednji red: [[Sigmund Freud]], [[G. Stanley Hall]], [[Carl Jung]]. Zadnji red: [[Abraham A. Brill]], [[Ernest Jones]], [[Sándor Ferenczi]] na [[Univerzitet Clark|Univerzitetu Clark]] 1909.]] Psihoanalitički pristup je psihološki pristup koji ljudsko ponašanje, doživljavanje i psihičko funkcionisanje objašnjava naglašavajući ulogu nesvjesnih mentalnih procesa, unutrašnjih konflikata, ranih iskustava i razvoja ličnosti. Pristup je početkom 20. stoljeća razvio austrijski neurolog [[Sigmund Freud]], a njegove osnovne ideje snažno su utjecale na [[Psihologija|psihologiju]], [[Psihijatrija|psihijatriju]] i razvoj [[Psihoterapija|psihoterapije]]. [[Psihoanaliza]] je istovremeno teorija psihičkog funkcionisanja, način istraživanja mentalnih procesa i oblik psihoterapijskog liječenja.<ref name="APA_Dictionary_Psychoanalysis">{{cite web |title=psychoanalysis |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/psychoanalysis |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Psychotherapy_Approaches">{{cite web |title=Different approaches to psychotherapy |website=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/topics/psychotherapy/approaches |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kernberg_2012">{{cite book |last=Kernberg |first=Otto F. |editor1-last=Gelder |editor1-first=Michael |editor2-last=Andreasen |editor2-first=Nancy C. |editor3-last=López-Ibor |editor3-first=Juan J. |editor4-last=Geddes |editor4-first=John R. |title=New Oxford Textbook of Psychiatry |edition=2 |chapter=3.1 Psychoanalysis: Freud's theories and their contemporary development |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=293–305 |doi=10.1093/med/9780199696758.003.0038 |isbn=978-0-19-969675-8 |chapter-url=https://academic.oup.com/book/24770/chapter-abstract/188325394 |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Glavna pretpostavka psihoanalitičkog pristupa jeste da značajan dio mentalnog života odvija se izvan svjesnosti pojedinca i da nesvjesni procesi mogu utjecati na mišljenje, osjećaje i ponašanje. Freud je posebno naglašavao ulogu potisnutih impulsa, unutrašnjih konflikata i iskustava iz djetinjstva. U klasičnoj psihoanalitičkoj teoriji [[Nesvjesni um|nesvjesno]] je povezano s motivacijom, razvojem simptoma i različitim oblicima ponašanja koji pojedincu nisu u potpunosti razumljivi.<ref name="APA_Dictionary_Psychoanalysis" /> Freud je ljudsku ličnost u svojoj kasnijoj teoriji opisivao kroz tri psihičke strukture: [[id, ego i super-ego]]. Id predstavlja područje nagona i težnje neposrednom zadovoljenju potreba, ego posreduje između zahtjeva ida, stvarnosti i drugih psihičkih zahtjeva, dok super-ego obuhvata internalizovane moralne standarde i zabrane. Freud je psihičko funkcionisanje shvatao dinamički, kao rezultat međusobnog djelovanja različitih psihičkih sila i konflikata.<ref name="Spielman_et_al_2020_Freud">{{cite book |last1=Spielman |first1=Rose M. |last2=Jenkins |first2=William J. |last3=Lovett |first3=Marilyn D. |title=Psychology 2e |chapter=11.2 Freud and the Psychodynamic Perspective |publisher=OpenStax |year=2020 |chapter-url=https://openstax.org/books/psychology-2e/pages/11-2-freud-and-the-psychodynamic-perspective |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psihoanalitička teorija posebnu pažnju posvećuje razvoju ličnosti i iskustvima iz ranog djetinjstva. Freud je razvoj opisivao kroz [[Psihoseksualni razvoj|psihoseksualne faze]], a smatrao je da neriješeni konflikti u pojedinim fazama mogu utjecati na kasnije funkcionisanje ličnosti. Klasična psihoanaliza također je uključivala koncepte infantilne seksualnosti i [[Edipov kompleks|Edipovog kompleksa]]. Ovi koncepti predstavljaju dio klasične Freudove teorije, ali nisu u istom obliku sastavni dio savremenih psihoanalitičkih pristupa.<ref name="APA_Dictionary_Psychoanalysis" /> Važan koncept psihoanalitičkog pristupa jesu [[Odbrambeni mehanizmi|odbrambeni mehanizmi]], odnosno [[Nesvjesni um|nesvjesni]] procesi kojima se ego štiti od [[anksioznost]]i i psihičkog konflikta. Među njima se navode [[potiskivanje]], [[Poricanje (Freud)|poricanje]], projekcija, racionalizacija, premještanje i sublimacija. Koncept odbrambenih mehanizama prvo je povezan s Freudovim radom, a kasnije ga je posebno razvijala [[Anna Freud]]. U savremenoj psihologiji odbrambeni mehanizmi se također proučavaju kao načini suočavanja s unutrašnjim i vanjskim izvorima [[Psihološki stres|stresa]], pri čemu se razlikuju prema stepenu prilagođenosti i iskrivljavanja stvarnosti.<ref name="APA_Dictionary_Defense_Mechanism">{{cite web |title=defense mechanism |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/defense-mechanism |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psihoanalitički pristup razvio je i poseban način istraživanja psihičkog života. Freud je koristio [[Slobodne asocijacije (psihologija)|slobodne asocijacije]], analizu snova, analizu otpora i tumačenje nesvjesnih sadržaja. Posebnu ulogu dobio je odnos između pacijenta i analitičara, uključujući pojmove [[transfer (psihologija)|transfera]] i kontratransfera. U klasičnoj psihoanalizi cilj je bio osvijestiti nesvjesne konflikte i omogućiti njihovu obradu kroz terapijski odnos.<ref name="APA_Dictionary_Psychoanalysis" /> Nakon Freuda razvili su se brojni psihoanalitički i psihodinamički pravci. [[Carl Gustav Jung]] razvio je [[analitička psihologija|analitičku psihologiju]], a [[Alfred Adler]] [[individualna psihologija|individualnu psihologiju]]. Unutar psihoanalitičke tradicije kasnije su se razvili [[ego psihologija]], [[teorija objektnih odnosa]], [[self psihologija]] i [[relacijska psihoanaliza]]. Savremeni psihoanalitički pristupi u većoj mjeri naglašavaju međuljudske odnose, razvoj selfa i odnose s drugim ljudima, dok su neke klasične Freudove pretpostavke o nagonima i strukturi ličnosti izgubile centralno mjesto.<ref name="APA_Dictionary_Psychoanalysis" /> Psihoanalitički pristup imao je snažan utjecaj na razvoj [[Psihologija|psihologije]] i [[Psihoterapija|psihoterapije]], ali je istovremeno bio predmet dugotrajnih teorijskih i empirijskih kritika. Pojedini klasični koncepti, uključujući [[Edipov kompleks]] i određene Freudove pretpostavke o psihičkim konfliktima, teško su empirijski provjerljivi ili nisu dobili dovoljnu empirijsku potvrdu. Pregledi istraživanja ukazuju, međutim, da su pojedini psihoanalitički koncepti i psihodinamički tretmani bili predmet empirijskih istraživanja, pa se savremena procjena psihoanalitičke tradicije ne može svesti ni na tvrdnju da je Freudova teorija u cjelini potvrđena niti na tvrdnju da je cjelokupni pristup naučno bezvrijedan.<ref name="Luborsky_Barrett_2006">{{cite journal |last1=Luborsky |first1=Lester |last2=Barrett |first2=Marna S. |title=The History and Empirical Status of Key Psychoanalytic Concepts |journal=Annual Review of Clinical Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–19 |year=2006 |doi=10.1146/annurev.clinpsy.2.022305.095328 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.clinpsy.2.022305.095328 |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Savremene psihodinamičke psihoterapije razvile su se iz psihoanalitičke tradicije, ali se po načinu provođenja mogu značajno razlikovati od klasične psihoanalize. Dok klasična psihoanaliza obično podrazumijeva intenzivan i dugotrajan tretman, psihodinamičke terapije mogu biti kraće i usmjerene na različite probleme, uključujući obrasce odnosa, emocije i nesvjesne motive. [[Američko psihološko udruženje]] psihoanalitičke i psihodinamičke terapije svrstava među glavne psihoterapijske pristupe, pri čemu naglašava njihovo usmjerenje na razumijevanje nesvjesnih značenja i motivacija.<ref name="APA_Psychotherapy_Approaches" /> === Socijalna psihologija === {{Glavni|Socijalna psihologija}} [[Socijalna psihologija]] je grana psihologije koja proučava kako su misli, osjećaji i ponašanje pojedinca oblikovani stvarnom, zamišljenom ili simbolički predstavljenom prisutnošću drugih ljudi. Prema definiciji [[Gordon Allport|Gordona Allporta]], centralni dio socijalne psihologije čini proučavanje načina na koji socijalno okruženje utječe na pojedinca. Za razliku od socioloških pristupa, koji se češće usmjeravaju na društvene strukture poput statusa, uloga i društvenih klasa, socijalna psihologija veći naglasak stavlja na psihološke procese putem kojih pojedinci opažaju, tumače i doživljavaju svoje socijalno okruženje.<ref name="APA_Dictionary_Social_Psychology">{{cite web |title=social psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/social-psychology |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Social_Psychology">{{cite web |title=Social Psychology Studies Human Interactions |website=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/social |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Socijalna psihologija razvila se kao zasebno područje psihologije početkom 20. stoljeća. Među ranim istraživačima bio je [[Floyd Henry Allport|Floyd Allport]], koji je socijalnu psihologiju definisao kao nauku o ponašanju pojedinca u mjeri u kojoj je ono pod utjecajem drugih pojedinaca ili predstavlja reakciju na njihovo ponašanje. Ovakvo usmjerenje doprinijelo je razvoju eksperimentalnog pristupa proučavanju socijalnog ponašanja.<ref name="Allport_1924_Ch1">{{cite book |last=Allport |first=Floyd Henry |title=Social Psychology |chapter=Chapter 1: Social Psychology as a Science of Individual Behavior and Consciousness |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1924 |url=https://brocku.ca/MeadProject/Allport/1924/1924_01.html |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Područje proučavanja socijalne psihologije obuhvata socijalnu percepciju, socijalnu kogniciju, stavove, socijalni utjecaj, međuljudske odnose i ponašanje u grupama. Socijalni psiholozi proučavaju kako ljudi opažaju i procjenjuju druge osobe, kako oblikuju stavove i uvjerenja, na koji način društveni kontekst utječe na donošenje odluka i ponašanje te kako nastaju saradnja, sukobi, privlačnost i odnosi među pojedincima. Posebno mjesto zauzima proučavanje načina na koji ljudi svoje ponašanje i ponašanje drugih tumače na osnovu dostupnih socijalnih informacija.<ref name="APA_Social_Psychology" /> Jedno od važnih područja jeste socijalni utjecaj, koji obuhvata procese kojima prisutnost, očekivanja ili ponašanje drugih ljudi mijenjaju mišljenje, osjećaje ili ponašanje pojedinca. U okviru ovog područja proučavaju se pojave poput [[konformizam|konformizma]], poslušnosti, socijalnog olakšavanja, socijalnog ometanja i različitih oblika uvjeravanja. Socijalna psihologija također proučava kako pojedinci formiraju i mijenjaju [[stav (psihologija)|stavove]] te kako stavovi utječu na ponašanje. Važan dio discipline čini socijalna kognicija, odnosno proučavanje načina na koji ljudi opažaju, obrađuju, pohranjuju i koriste informacije o drugim ljudima i socijalnim situacijama. Istražuju se procesi poput stvaranja utisaka, [[stereotip|stereotipiziranja]], [[predrasuda]], [[atribucija|atribucije]] i procjenjivanja tuđih namjera. Ovi procesi mogu biti svjesni i namjerni, ali mogu uključivati i automatske procese koji utječu na ponašanje bez potpune svjesne kontrole pojedinca. Socijalni psiholozi također proučavaju međuljudske odnose, uključujući privlačnost, prijateljstvo, ljubav, saradnju, agresiju i pomaganje. Ponašanje pojedinca posmatra se u odnosu prema karakteristikama drugih ljudi i situacijama u kojima se interakcija odvija. Na taj način socijalna psihologija nastoji objasniti zašto se ista osoba može ponašati različito u različitim socijalnim okolnostima. Posebno područje čini proučavanje grupa i međugrupnih odnosa. Istražuju se procesi koji nastaju kada pojedinci djeluju kao članovi grupa, uključujući grupne norme, društvene uloge, grupno donošenje odluka, vodstvo, koheziju i [[socijalni identitet|socijalni identitet]]. Međugrupna istraživanja bave se odnosima između društvenih grupa, uključujući nastanak stereotipa i predrasuda, [[Diskriminacija|diskriminaciju]], konflikte i uslove koji mogu potaknuti saradnju među grupama. Socijalna psihologija koristi različite istraživačke metode, uključujući laboratorijske i terenske eksperimente, korelacijska istraživanja, posmatranje, ankete i druge metode psihološkog istraživanja. Eksperimentalni pristup ima posebno značajno mjesto jer omogućava ispitivanje uzročno-posljedičnih odnosa između socijalnih situacija i ponašanja. Zbog složenosti socijalnog ponašanja, savremena socijalna psihologija često povezuje eksperimentalne metode s drugim kvantitativnim i kvalitativnim pristupima. Socijalna psihologija ima široku primjenu u različitim područjima. Njena saznanja koriste se u [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[zdravstvo|zdravstvu]], [[organizacija|organizacijama]], [[marketing]]u, [[komunikacija]]ma, [[politika|politici]], rješavanju sukoba i javnim politikama. Primjenjuju se, između ostalog, u proučavanju međuljudskih i međugrupnih sukoba, smanjenju predrasuda i diskriminacije, unapređenju saradnje i komunikacije te oblikovanju intervencija usmjerenih na promjenu ponašanja.<ref name="APA_Social_Psychology" /> == Osnovne oblasti istraživanja == === Ličnost === {{Glavni|Psihologija ličnosti}} [[Psihologija ličnosti]] proučava ličnost, njenu strukturu, razvoj, individualne razlike i procese kojima se oblikuju relativno trajni obrasci mišljenja, osjećanja i ponašanja. Prema definiciji [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]], psihologija ličnosti obuhvata proučavanje prirode i definicije ličnosti, njenog razvoja i strukture, crta i dinamičkih procesa, individualnih razlika tokom života i neprilagođenih oblika ličnosti, uključujući [[poremećaj ličnosti|poremećaje ličnosti]].<ref name="APA_Personality_Psychology">{{cite web |title=Personality psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/personality-psychology |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ličnost se pritom shvata kao složena i dinamična cjelina koja obuhvata, između ostalog, crte, interese, motive, vrijednosti, [[pojam o sebi]], sposobnosti i emocionalne obrasce, a na njen razvoj utječu nasljedni i biološki faktori, iskustva, odnosi s drugim ljudima i kulturni kontekst.<ref name="APA_Personality">{{cite web |title=Personality |website=APA Topics |publisher=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/topics/personality |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Različite teorije ličnosti nude različita objašnjenja njene strukture i razvoja. [[Psihoanaliza|Psihoanalitički]] pristupi naglašavaju ulogu nesvjesnih procesa, unutrašnjih konflikata i ranih iskustava, dok [[teorija crta ličnosti|teorije crta]] nastoje opisati individualne razlike pomoću relativno stabilnih karakteristika. U savremenoj psihologiji ličnosti, crte ličnosti se obično shvataju kao relativno trajne karakteristike o kojoj se zaključuje na osnovu obrazaca ponašanja, stavova, osjećanja i navika i koja može pomoći u opisivanju i predviđanju ponašanja u različitim situacijama.<ref name="APA_Personality_Trait">{{cite web |title=Personality trait |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/personality-trait |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Među najutjecajnijim pristupima proučavanju crta ličnosti bili su modeli [[Gordon Allport|Gordona Allporta]], [[Raymond Cattell|Raymonda Cattella]] i [[Hans Eysenck|Hansa Eysencka]]. Cattell je primjenom [[faktorska analiza|faktorske analize]] nastojao utvrditi osnovne dimenzije ličnosti i razvio sistem koji je razlikovao veći broj primarnih faktora ličnosti.<ref name="Cattell_1946">{{cite journal |last1=Cattell |first1=R. B. |title=Personality structure and measurement: I. The operational determination of trait unities |journal=British Journal of Psychology. General Section |volume=36 |issue=2 |pages=88–102 |date=januar 1946 |doi=10.1111/j.2044-8295.1946.tb01110.x |url-access=subscription |url=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2044-8295.1946.tb01110.x |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Eysenck je predložio model prema kojem se ličnost može opisati kroz tri široke dimenzije: [[ekstraverzija i introverzija|ekstraverziju–introverziju]], [[neuroticizam|neuroticizam–emocionalnu stabilnost]] i [[psihoticizam]]–normalnost.<ref name="Eysenck_1990">{{cite journal |last1=Eysenck |first1=Hans J. |title=Genetic and environmental contributions to individual differences: The three major dimensions of personality |journal=Journal of Personality |volume=58 |issue=1 |pages=245–261 |date=mart 1990 |doi=10.1111/j.1467-6494.1990.tb00915.x |url-access=subscription |pmid=23750379 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-6494.1990.tb00915.x |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od druge polovine 20. stoljeća sve veći značaj dobija [[Velikih pet crta ličnosti|model velikih pet crta ličnosti]], odnosno petofaktorski model. Model opisuje ličnost pomoću pet širokih dimenzija: [[ekstraverzija|ekstraverzije]], [[ugodnost|ugodnosti]], [[savjesnost|savjesnosti]], [[neuroticizam|neuroticizma]] i [[otvorenost prema iskustvu|otvorenosti prema iskustvu]]. Istraživanja su pokazala da se tih pet dimenzija može identifikovati u različitim vrstama mjera ličnosti i u različitim kulturnim kontekstima, zbog čega su postale jedno od najutjecajnijih okvira za empirijsko proučavanje strukture ličnosti.<ref name="McCrae_John_1992">{{cite journal |last1=McCrae |first1=R. R. |last2=John |first2=O. P. |title=An introduction to the five-factor model and its applications |journal=Journal of Personality |volume=60 |issue=2 |pages=175–215 |date=juni 1992 |doi=10.1111/j.1467-6494.1992.tb00970.x |pmid=1635039 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-6494.1992.tb00970.x |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ipak, model velikih pet nije sveobuhvatna teorija ličnosti. Kritičari su ukazivali na to da opisivanje ličnosti pomoću širokih crta samo po sebi ne objašnjava uzroke ponašanja, razvoj ličnosti, njenu organizaciju niti način na koji se ponašanje mijenja u zavisnosti od situacije.<ref name="McAdams_1992">{{cite journal |last1=McAdams |first1=D. P. |title=The five-factor model in personality: A critical appraisal |journal=Journal of Personality |volume=60 |issue=2 |pages=329–361 |date=juni 1992 |doi=10.1111/j.1467-6494.1992.tb00976.x |pmid=1635046 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-6494.1992.tb00976.x |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga savremeno proučavanje ličnosti, pored relativno stabilnih crta, obuhvata motive, ciljeve, emocionalne i kognitivne procese, međuljudske odnose, životne priče i utjecaj situacijskog i društvenog konteksta.<ref name="APA_Personality_Psychology" /> Ličnost se također ne smatra potpuno nepromjenjivom. Istraživanja tokom životnog vijeka pokazuju da se crte ličnosti mogu mijenjati i u odrasloj dobi, pri čemu se promjene razlikuju među pojedincima i povezane su, između ostalog, s razvojnim periodom i životnim iskustvima.<ref name="Roberts_Mroczek_2008">{{cite journal |last1=Roberts |first1=B. W. |last2=Mroczek |first2=D. |title=Personality Trait Change in Adulthood |journal=Current Directions in Psychological Science |volume=17 |issue=1 |pages=31–35 |date=februar 2008 |doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00543.x |pmc=2743415 |pmid=19756219 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2743415/ |doi-access=free |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Meta-analiza longitudinalnih istraživanja također je pokazala da se prosječne vrijednosti pojedinih crta mijenjaju tokom različitih životnih razdoblja, uključujući srednju i stariju dob.<ref name="Roberts_2006">{{cite journal |last1=Roberts |first1=B. W. |last2=Walton |first2=K. E. |last3=Viechtbauer |first3=W. |title=Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies |journal=Psychological Bulletin |volume=132 |issue=1 |pages=1–25 |date=januar 2006 |doi=10.1037/0033-2909.132.1.1 |pmid=16435954 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16435954/ |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj psihologije ličnosti pratio je razvoj različitih metoda i instrumenata za [[psihološka procjena|procjenu ličnosti]]. Među njima su upitnici samoprocjene, procjene drugih osoba, psihološki intervjui i drugi psihometrijski postupci. Jedan od najpoznatijih savremenih instrumenata je [[Minnesota multifazni inventar ličnosti]] (MMPI), koji se koristi prvenstveno za procjenu psihopatologije i određenih aspekata ličnosti, posebno u kliničkim kontekstima.<ref name="Sellbom_2019">{{cite journal |last1=Sellbom |first1=M. |title=The MMPI-2-Restructured Form (MMPI-2-RF): Assessment of Personality and Psychopathology in the Twenty-First Century |journal=Annual Review of Clinical Psychology |volume=15 |pages=149–177 |date=7. 5. 2019 |doi=10.1146/annurev-clinpsy-050718-095701 |pmid=30601687 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-clinpsy-050718-095701 |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Među popularnim instrumentima je i [[Myers–Briggs tipski indikator]] (MBTI), zasnovan na tipologiji [[Carl Jung|Carla Junga]]. Međutim, njegova široka popularnost ne znači i jednaku prihvaćenost u psihometrijskoj literaturi. Istraživanja su ukazivala na probleme povezane s pouzdanošću i valjanošću MBTI-ja te na potrebu za oprezom pri njegovoj primjeni, naročito u organizacijskim i profesionalnim kontekstima.<ref name="Boyle_1995">{{cite journal |last1=Boyle |first1=G. J. |title=Myers-Briggs Type Indicator (MBTI): Some Psychometric Limitations |journal=Australian Psychologist |volume=30 |issue=1 |pages=71–74 |date=mart 1995 |doi=10.1111/j.1742-9544.1995.tb01750.x |url=https://aps.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1742-9544.1995.tb01750.x |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Za istraživanje individualnih razlika razvijeni su i javno dostupni skupovi čestica, među kojima je [[Međunarodni skup čestica za procjenu ličnosti]] (IPIP). IPIP predstavlja javno dostupnu zbirku čestica i skala za procjenu različitih konstrukata ličnosti i omogućava istraživačima razvoj i prilagođavanje mjernih instrumenata bez ograničenja karakterističnih za komercijalne testove.<ref name="STAR_Upitnici">{{cite web |title=Otvoreni upitnici |website=STAR centar za primenjenu psihologiju |publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu |url=https://star.ff.uns.ac.rs/upitnici.php |access-date=20. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Goldberg_2006">{{cite journal |last1=Goldberg |first1=L. R. |last2=Johnson |first2=J. A. |last3=Eber |first3=H. W. |last4=Hogan |first4=R. |last5=Ashton |first5=M. C. |last6=Cloninger |first6=C. R. |last7=Gough |first7=H. G. |title=The international personality item pool and the future of public-domain personality measures |journal=Journal of Research in Personality |volume=40 |issue=1 |pages=84–96 |date=februar 2006 |doi=10.1016/j.jrp.2005.08.007 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0092656605000553 |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Proučavanje ličnosti povezano je i s proučavanjem [[poremećaj ličnosti|poremećaja ličnosti]]. Pored tradicionalnog kategorijalnog pristupa, savremena istraživanja sve više razmatraju [[dimenzionalni modeli poremećaja ličnosti|dimenzionalne modele]], prema kojima se patološke karakteristike ličnosti mogu posmatrati kao kontinuum različitih stepena izraženosti. [[DSM-5]] je zadržao tradicionalnu klasifikaciju poremećaja ličnosti u odjeljku II, ali je u odjeljku III predstavio Alternativni DSM-5 model poremećaja ličnosti, koji kombinuje procjenu oštećenja u funkcionisanju ličnosti s dimenzionalnom procjenom patoloških crta.<ref name="DSM5_TR_AMPD">{{cite book |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR) |chapter=Alternative DSM-5 Model for Personality Disorders |publisher=American Psychiatric Association |date=2022 |doi=10.1176/appi.books.9780890425787.Alternate_DSM5_Model_for_Personality_Disorders |url=https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787.Alternate_DSM5_Model_for_Personality_Disorders |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Nesvjesni um === {{Također pogledajte|Nesvjesni um}} Pojam [[Nesvjesni um|nesvjesnog]] odnosi se na mentalne procese i sadržaje koji nisu neposredno dostupni [[svijest|svijesti]], ali mogu utjecati na mišljenje, osjećaje i ponašanje. U savremenoj psihologiji termin se koristi u različitim značenjima. U [[psihoanaliza|psihoanalitičkoj]] tradiciji nesvjesno označava dio psihičkog života koji uključuje, između ostalog, potisnuta sjećanja, emocionalne konflikte, želje i impulse koji nisu neposredno dostupni svijesti, ali mogu imati dinamički utjecaj na ponašanje. U [[kognitivna psihologija|kognitivnoj psihologiji]] nesvjesni ili [[ne-svjesno procesiranje|ne-svjesni procesi]] obično označavaju mentalne procese koji se odvijaju bez svjesnog uvida ili kontrole.<ref name="APA_Unconscious">{{cite web |title=Unconscious |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/unconscious |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Unconscious_Process">{{cite web |title=Unconscious process |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/unconscious-process |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ideja da mentalni procesi mogu utjecati na ponašanje izvan neposredne svijesti ima dugu historiju, ali je posebno mjesto dobila razvojem psihodinamičkih teorija krajem 19. i početkom 20. stoljeća. [[Sigmund Freud]] je nesvjesno smatrao jednim od osnovnih područja psihičkog života i tvrdio da potisnute želje, konflikti i sjećanja mogu utjecati na svjesno mišljenje i ponašanje. U djelima poput ''[[Tumačenje snova (Freud)|Tumačenja snova]]'' i ''[[Psihopatologija svakodnevnog života]]'' pokušavao je pokazati kako se nesvjesni procesi mogu ispoljavati kroz snove, omaške, zaboravljanje i druge svakodnevne pojave.<ref name="Freud_1997">{{cite book |last1=Freud |first1=Sigmund |title=The Interpretation of Dreams |publisher=Wordsworth Editions |date=1997 |series=Wordsworth Classics of World Literature |isbn=978-1-85326-484-9 |url=https://books.google.ba/books?id=-pB1UoFnjZcC |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Freudov koncept nesvjesnog razlikovao se od jednostavne ideje o sadržajima kojih osoba trenutno nije svjesna: u psihoanalitičkoj teoriji nesvjesni sadržaji mogu biti povezani s unutrašnjim konfliktima i aktivno utjecati na psihički život.<ref name="APA_Unconscious" /> Različita shvatanja nesvjesnih procesa razvijala su se i izvan Freudove psihoanalize. [[Pierre Janet]] proučavao je disocijaciju i mentalne procese koji se mogu odvijati izvan neposredne svijesti, dok je [[Carl Jung]] kasnije razlikovao [[lično nesvjesno]] od [[kolektivno nesvjesno|kolektivnog nesvjesnog]].<ref name="Kihlstrom_2008">{{cite book |last1=Kihlstrom |first1=J. F. |chapter=The psychological unconscious |editor1-last=John |editor1-first=O. P. |editor2-last=Robins |editor2-first=R. W. |editor3-last=Pervin |editor3-first=L. A. |title=Handbook of Personality: Theory and Research |edition=3. |publisher=Guilford Press |date=2008 |pages=583–602 |isbn=978-1-60918-059-1 |url=https://books.google.ba/books?id=olgW-du4RBcC |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovi pristupi razlikovali su se u pretpostavkama o prirodi i funkciji nesvjesnog, zbog čega se u savremenoj psihologiji ne može govoriti o jednom jedinstvenom konceptu nesvjesnog. Eksperimentalna psihologija počela je proučavati nesvjesne procese nezavisno od psihoanalitičkih teorija. Već su [[Charles Sanders Peirce]] i [[Joseph Jastrow]] u eksperimentima objavljenim 1884. pokazali da ispitanici mogu razlikovati vrlo male razlike između podražaja i kada nisu bili sigurni u svoju sposobnost razlikovanja. Njihov rad često se navodi kao rani primjer eksperimentalnog proučavanja procesa koji nisu potpuno dostupni introspekciji.<ref name="Peirce_Jastrow_1884">{{cite journal |last1=Peirce |first1=C. S. |last2=Jastrow |first2=J. |title=On Small Differences in Sensation |journal=Memoirs of the National Academy of Sciences |volume=3 |pages=73–83 |date=1884 |url=https://philpapers.org/archive/PEIOSD.pdf |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom razvoja [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] istraživači su počeli proučavati procese koji se odvijaju bez svjesnog uvida. U tom kontekstu razlikuju se, između ostalog, [[eksplicitno pamćenje|eksplicitni]] i [[implicitno pamćenje|implicitni]] oblici pamćenja. Implicitno pamćenje odnosi se na promjene u ponašanju ili uspješnosti koje proizlaze iz prethodnog iskustva, iako osoba ne mora biti sposobna svjesno se prisjetiti tog iskustva.<ref name="Schacter_1987">{{cite journal |last1=Schacter |first1=D. L. |title=Implicit memory: History and current status |journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition |volume=13 |issue=3 |pages=501–518 |date=1987 |doi=10.1037/0278-7393.13.3.501 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0278-7393.13.3.501 |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Srodno tome, istraživanja [[priming (psihologija)|priminga]] pokazuju da prethodna izloženost određenom podražaju može utjecati na kasniju obradu drugog podražaja, čak i kada osoba nije svjesno usmjerena na tu prethodnu informaciju.<ref name="Greenwald_1995">{{cite journal |last1=Greenwald |first1=A. G. |last2=Klinger |first2=M. R. |last3=Schuh |first3=E. S. |title=Activation by marginally perceptible ("subliminal") stimuli: Dissociation of unconscious from conscious cognition |journal=Journal of Experimental Psychology: General |volume=124 |issue=1 |pages=22–42 |date=1995 |doi=10.1037/0096-3445.124.1.22 |url-access=subscription |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0096-3445.124.1.22 |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Poseban predmet istraživanja predstavlja [[subliminalna percepcija]], odnosno obrada podražaja koji se nalaze ispod nivoa eksplicitne svijesti. Međutim, postojanje nesvjesne obrade ne znači da je svaki složeni mentalni proces moguće izvesti bez svijesti. U eksperimentalnim istraživanjima važno je utvrditi da ispitanik zaista nije registrovao ciljni podražaj, jer se tvrdnje o nesvjesnom utjecaju mogu zasnivati na različitim kriterijima svjesne dostupnosti.<ref name="APA_Unconscious_Perception">{{cite web |title=Unconscious perception |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://dictionary.apa.org/unconscious-perception |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Savremena istraživanja također proučavaju odnos između nesvjesnih procesa i donošenja odluka. [[Neuronauka|Neuronaučna]] istraživanja pokazala su da se određeni obrasci moždane aktivnosti povezani s izborom mogu pojaviti prije nego što osoba prijavi svjesnu svijest o odluci. U studiji Chuna Sionga Soona i saradnika iz 2008, obrasci aktivnosti u prefrontalnim i parijetalnim područjima mozga omogućili su predviđanje nekih aspekata budućeg izbora nekoliko sekundi prije nego što su ispitanici prijavili svjesnu svijest o odluci.<ref name="Soon_2008">{{cite journal |last1=Soon |first1=C. S. |last2=Brass |first2=M. |last3=Heinze |first3=H.-J. |last4=Haynes |first4=J.-D. |title=Unconscious determinants of free decisions in the human brain |journal=Nature Neuroscience |volume=11 |issue=5 |pages=543–545 |date=2008 |doi=10.1038/nn.2112 |pmid=18408715 |url=https://www.nature.com/articles/nn.2112 |url-access=subscription |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> Takvi nalazi pokrenuli su rasprave o odnosu između svjesnog odlučivanja, neuralnih procesa i [[slobodna volja|slobodne volje]], ali sami po sebi ne predstavljaju dokaz da je slobodna volja iluzija. Pitanje u kojoj mjeri neuralni procesi koji prethode svjesnoj odluci određuju konačno ponašanje ostaje predmet naučne i filozofske rasprave.<ref name="Baumeister_2008">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R. F. |title=Free Will in Scientific Psychology |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=3 |issue=1 |pages=14–19 |date=2008 |doi=10.1111/j.1745-6916.2008.00057.x |url-access=subscription|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6916.2008.00057.x |access-date=20. 8. 2026 |language=en}}</ref> U savremenoj psihologiji zbog toga je korisno razlikovati psihoanalitičko shvatanje [[nesvjesno|nesvjesnog]] od šireg pojma mentalnih procesa koji se odvijaju bez svjesne dostupnosti. Dok je Freudovo nesvjesno dio određene teorije psihičkog funkcionisanja, savremena eksperimentalna psihologija proučava nesvjesnu obradu kroz mjerljive pojave kao što su implicitno pamćenje, priming, automatska obrada i subliminalna percepcija.<ref name="APA_Unconscious_Process"/> == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). [[Američko psihološko udruženje]] (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane [[Nacizam|nacista]]. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] nastao je 1951. pod nazivom "Etički standardi psihologa". Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a [[George W. Bush|Georgea W. Busha]].<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i [[Evropski savez psiholoških udruženja]] (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv [[Klinička psihologija|kliničkih psihologa]] odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones_2003_Ethical_Issues">{{cite book |last=Jones |first=Stanley E. |chapter=Ethical Issues in Clinical Psychology |editor-last=Stricker |editor-first=George |editor2-last=Widiger |editor2-first=Thomas A. |editor3-last=Weiner |editor3-first=Irving B. |title=Handbook of Psychology, Volume 8: Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=Hoboken, NJ |year=2003 |volume=8 |pages=509–532 |isbn=978-0-471-39263-7 |doi=10.1002/0471264385.wei0821 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/0471264385.wei0821 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na [[Životinje|životinjama]], također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin_2003">{{cite journal |last=Sherwin |first=Chris M. |last2=Christiansen |first2=Stine B. |last3=Duncan |first3=Ian J. |last4=Erhard |first4=Hans W. |last5=Lay |first5=Don C. |last6=Mench |first6=Joy A. |last7=O’Connor |first7=Cheryl E. |last8=Petherick |first8=J. Carol |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |year=2003 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159102002885 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Emocije]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Pamćenje]] * [[Psihoterapija]] * [[Učenje]] * [[Zaboravljanje]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] r5i5ymzbzebvd40duuu1dfssxuwqqyy 0 829 3921862 3906026 2026-08-24T13:09:24Z Panasko 146730 3921862 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Savezna Republika Njemačka | izvorno_ime = {{jezik|de|''Bundesrepublik Deutschland''}} {{de simbol}} | ime_genitiv = Njemačke | zastava = Flag of Germany.svg | grb = Coat of Arms of Germany.svg | uzrečica = Einigkeit und Recht und Freiheit<br />({{bs|Jedinstvo, pravda i sloboda}}) | himna = [[Deutschlandlied]] (Treća strofa){{Center|[[Datoteka:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]}} | mapa = EU-Germany.svg | glavni_grad = [[Berlin]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|52|52|N|13|37|E|type:city|title=Berlin}} | najveći_grad = [[Berlin]] | službeni_jezik = [[njemački]] | državno_uređenje = [[Savezna republika]] | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Njemačke|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Frank-Walter Steinmeier]] | vrsta_druge_vlasti = [[Njemački kancelar|Kancelar]] | vladar_druga_vlast = [[Friedrich Merz]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Njemačko carstvo]] | nezavisnost_priznato = [[18. januar]] [[1871]] | površina = 357.104 | po_površini_na_svijetu = 61. na svijetu | procenat_vode = 2,18% | stanovnika = {{povećanje}} 83.019.200 | stanovnika_godina = Procjena 2018 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 16. na svijetu | gustoća = 225 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 37. na svijetu | bdp_ukupno = $4,555 biliona | bdp_godina = Procjena 2019 | po_broju_bdp_na_svijetu = 4. na svijetu | bdp_per_capita = $54.983 | hdi = {{povećanje}} 0.939 | hdi_godina = 2018 | hdi_nivo = <span style="color:#009900;">visok</span> | po_broju_hdi_na_svijetu = 5. na svijetu | gini = {{smanjenje}} 31.1 | gini_godina = 2018 | po_broju_gini_na_svijetu = 26. na svijetu | valuta = [[Euro]] ([[€]]) ([[EUR]]) | vremenska_zona = ([[UTC]]+1) | najveća_tačka_ime = [[Zugspitze]] | najveća_tačka_metara = 2 962 | najveće_jezero_ime = [[Bodensko jezero]] | najveće_jezero_površina = 571,5 | najveća_rijeka_ime = [[Rajna]] | najveća_rijeka_dužina = 865 | nacionalni_dan = [[3. oktobar]] | internetski_nastavak = [[.de]] | pozivni_broj = +49 | komentar = |}} '''Njemačka''' ({{jez-de|Deutschland}}), službeno '''Savezna Republika Njemačka''' ({{audio|De-Bundesrepublik_Deutschland.ogg|pomoć=ne|Bundesrepublik Deutschland}}), jest [[suverena država]] u [[Srednja Evropa|Srednjoj Evropi]]. Na sjeveru graniči sa [[Sjeverno more|Sjevernim morem]], [[Danska|Danskom]] i [[Baltičko more|Baltičkim morem]]; na istoku sa [[Poljska|Poljskom]] i [[Češka|Češkom]]; na jugu sa [[Austrija|Austrijom]] i [[Švicarska|Švicarskom]]; a na zapadu sa [[Francuska|Francuskom]], [[Luksemburg]]om, [[Belgija|Belgijom]] i [[Nizozemska|Nizozemsku]]. Teritorija Njemačke zauzima površinu od 357.021 kvadratnih kilometara i ima [[Umjereni pojas|umjerenu sezonsku klimu]]. Sa 82 miliona stanovnika je najnaseljenija država među država članicama [[Evropska unija|Evropske unije]], te treća po broju migranata u svijetu.<ref>[http://www.migrationinformation.org/datahub/countrydata/country.cfm Germany: Inflow of foreign population by country of nationality, 1994 to 2003]</ref> Za područje pod imenom Germania u kojoj živi nekoliko [[Germani|germanskih naroda]] se zna i bilježi već od 100. godine n. e. Počevši od 10. vijeka, njemačka područja čine središnji dio [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] koje traje sve do 1806. Tokom 16. vijeka, sjever Njemačke postaje središte [[Reformacija|protestanske reformacije]]. Njemačka se prvi put pojavljuje kao savremena [[nacionalna država]] nakon [[Ujedinjenje Njemačke|Njemačkog ujedinjenja]] tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]] 1871. Nakon [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], Njemačka je bila podijeljena u dvije zasebne države: [[Istočna Njemačka|Istočnu Njemačku]] i [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] u skladu sa granicama savezničkih okupacionih zona.<ref>[[Federalni Ustavni sud Njemačke]] (2 BvF 1/73; BVerfGE 36, 1): [[Njemačko Carstvo]] kao država Nijemaca je potpuno identično [[Zapadna Njemačka|Saveznoj republici Njemačkoj]] [jer postoji kao nacionalna država i ''međunarodnopravnni subjektivitet''([[međunarodno javno pravo]]) od 1871]. Godine 1949, nakon podjele na [[Istočna Njemačka|istočnu]] i [[Zapadna Njemačka|zapadnu Njemačku]] nije se smatralo za osnivanje nove zapadnonjemačke države niti nasljednice Njemačkog carstva, nego je reorganizovan samo taj dio Njemačke.</ref> Dvije države su ponovno [[Reunifikacija Njemačke|ujedinjene]] 1990. Zapadna Njemačka je 1957. postala osnivačka članica Evropske zajednice, koja 1993. postaje Evropska unija. Njemačka je dio neograničene [[Šengenski sporazum|Šengenske zone]] i usvojila je evropsku valutu, [[euro]], 1999. Njemačka je [[Federacija|federalna]] [[parlamentarna republika]] sastavljena od [[Njemačke savezne pokrajine|16 saveznih država]]. Glavni i ujedno najveći grad je [[Berlin]]. Njemačka je članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[NATO|NATO-a]], [[G8]] i [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD-a]]. Ona je jedna od vodećih industrijskih zemalja u svijetu, sa trećom najvećom privredom po nominalnom [[Bruto domaći proizvod|BDP-u]] i petom po [[Paritet kupovne moći|PKM-u]]. Ona je najveći izvoznik i drugi najveći uvoznik robe. Godišnje alocira drugi najveći iznos međunarodne pomoći u svijetu,<ref>{{cite web|url=http://www.topnews.in/germany-worlds-second-biggest-aid-donor-after-us-229970|title=Germany world's second biggest aid donor after US - TopNews|work=topnews.in|access-date=23. 9. 2015|archive-date=24. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524095558/http://www.topnews.in/germany-worlds-second-biggest-aid-donor-after-us-229970|url-status=dead}}</ref> dok je šesta u svijetu po vojnim troškovima.<ref>{{cite web | url = http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download | title = The fifteen major spenders in 2006 | access-date=23. 8. 2007 | year=2007 | format = PDF | work = Recent trends in military expenditure | publisher = Stockholm International Peace Research Institute | access-date=5. 2. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814224502/http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download | archive-date=14. 8. 2007 | url-status = dead }}</ref> Ona je razvila visoki standard života i uspostavila opsežni sistem [[Socijalna sigurnost|socijalne sigurnosti]]. Igra važnu ulogu u evropskoj politici a održava mnoga bliska partnerstva i na globalnom nivou.<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/04/04/europe/poll.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20080404235732/http://www.iht.com/articles/2008/04/04/europe/poll.php|title=The leader of Europe? Answers an ocean apart|archive-date=4. 4. 2008|work=iht.com|access-date=23. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> Njemačka je poznata i kao vodeća zemlja u nekoliko naučnih i tehnoloških područja.<ref>{{cite web|url=http://www.innovations-report.de/html/berichte/informationstechnologie/bericht-109339.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005051348/http://www.innovations-report.de/html/berichte/informationstechnologie/bericht-109339.html|title=Confidently into the Future with Reliable Technology|author=Idea TV GmbH|archive-date=5. 10. 2011|work=innovations-report.de|access-date=23. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija Njemačke}} [[Njemački jezik]] i "germanizam" traju više od hiljadu godina, ali je država po imenu Njemačka formirana kao moderna nacionalna država tek 1871, kada je [[Pruska]] predvodila njemačke države do pobjede nad [[Francuska|Francuskom]]. Tada je nastao drugi njemački ''Reich'' (''rajh''), obično prepoznatljiv kao carstvo. ===Prahistorija=== [[Datoteka:Nebra Scheibe.jpg|thumb|Nebeski disk Nebra]] Otkriće donje vilice [[Mauer 1]] 1907. dokazuje postojanje ljudskog života na prostorima današnje Njemačke još prije 600.000 godina.<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27. 8. 2010|access-date=27. 8. 2010}}</ref> Najstariji komplet lovačko oružja na svijetu koji je ikada pronađen, otkriven je u rudniku uglja u kod [[Schöningen]]a gdje su pronađena koplja dužine 6–7,5 metara starosti oko 380.000 godina.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3. 5. 1997|access-date=27. 8. 2010}}</ref> Dolina Neander je bila prvo mjesto gdje su nađeni ostaci pračovjeka 1856, poznatog kao [[Neandertalac]]. Za Neandertalca 1 poznato je da su njegovi ostaci stari oko 40.000 godina. Također pronađeni su ostaci ''Homo sapiensa'' u Švapskim jurama kod [[Ulm]]a. Pronađeni ostaci također uključuju kosti ptica, kljovu mamuta, što predstavlja najstariji muzički instrument koji je pronađen. Također oko 42.000 godina stara skluptura čovjeka-lava iz [[Ledeno doba|Ledenog doba]] predstvlja najstariju figuru koja je ikada pronađena<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31. 1. 2013|access-date=31. 1. 2013|archive-date=15. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|url-status=dead}}</ref> te [[Venera iz Hohle Felsa]] stara oko 35.000 godina. [[Nebeski disk Nebra]] pronađen je nedaleko od gradića Nebra nedaleko od [[Hale]]a u pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]. ===Germani=== {{glavni|Germani}} [[Datoteka:Germanic tribes (750BC-1AD).png|mini|lijevo|Širenje [[Germani|Germanskih plemena]] [[750]]. p. n. e. do [[1]]. n. e.]] Pretpostavlja se da se je etnogeneza Germanskih plemena desila tokom nordijskog [[Bronzano doba|bronzanog doba]], ili najkasnije tokom predrimskog [[Željezno doba|željeznog doba]]. Iz južne [[Skandinavija]] i sjeverne Njemačke, plemena su počela da se šire prema jugu, istoku i zapadu u prvom vijeku p. n. e, te su uspostavili kontakte sa [[Kelti|keltskim plemenima]] iz [[Galija|Galije]] te sa [[Iranski narodi|iranskim]], [[Baltički narodi|baltičkim]] i [[Slaveni|slavenskim]] plemenima [[Istočna Evropa|istočne Evrope]]. Malo se zna o ovom ranom periodu germanske historije izvan tog što je zabilježeno u djelovanjima sa [[Rimsko Carstvo|Rimskim Carstvom]], etimološkim istraživanjima i arheološkim nalazima.<ref name="Claster">Jill N. Claster: ''Medieval Experience: 300–1400''. NYU Press 1982, str. 35. {{ISBN|0-8147-1381-5}}.</ref> Za vrijeme [[Oktavijan August|Augustusa]], rimski vojskovođa [[Publije Kvintilije Var]] počinje invaziju Germanije (izraz koji su Rimljani koristili za područje između [[Rajna|Rajne]] i [[Ural]]a), i u ovom vremenu germanska plemena se po prvi put upoznavaju sa rimskom vojnom taktikom dok zadržavaju svoj plemenski identitet. 9. godine n. e, tri rimske legije pod vodstvom Varusa su doživjele poraz od [[Čerusci|čeruskog]] vođe [[Arminius]]a u [[Bitka kod Teutoburške šume|bitci kod Teutoburške šume]]. Tako je savremena Njemačka, sve do Rajne i [[Dunav]]a, ostala van Rimskog Carstva. Do 100. godine, doba [[Publije Kornelije Tacit|Tacitove]] "Germanije", Germani su se naselili širom dolina tih rijeka, posjedujući većinu teritorije savremene Njemačke. U 3. vijeku se pojavljuju nekoliko velikih zapadnogermanskih plemena: [[Alemani]], [[Franci]], [[Sasi]] i [[Frizi]] među ostalih. Oko 260, germanski narodi su se probili kroz rimsku granicu na Dunavu i prešli u zemlje pod rimskom vlasti.<ref name="Cambridge ancient history">The Cambridge Ancient History, vol. 12, str. 442. {{ISBN|0-521-30199-8}}.</ref> ===Sveto Rimsko Carstvo=== {{glavni|Sveto Rimsko Carstvo}} [[Datoteka:Holy Roman Empire ca.1600.svg|mini|desno|250px|Karta Svetog Rimskog Carstva]] [[Datoteka:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|thumb|lijevo|Martin Luther]] Njemački jezik i "germanizam" postoje više od hiljadu godina, ali je država po imenu Njemačka formirana kao moderna nacionalna država tek 1871, kada je dominacija nad Pruskom propala. Tada je nastao drugi njemački Reich, u historiografiji obično poznat i kao Carstvo. ''Prvi reich'', poznatiji i kao [[Sveto Rimsko Carstvo]] njemačke nacije, je potekao od [[Karolinško carstvo|Karolinškog carstva]] (843), koga su osnovali [[Čarlemanci]] 25. decembra 800, a koji je trajao sve do 1806. Tokom ovih hiljadu godina, Nijemci su uspješno proširili svoj uticaj uz pomoć katoličke crkve. Godine 1517. [[Martin Luther]] je objavi svojih ''devedeset pet teza'' u [[Wittenberg]]u, te počinje [[Reformacija|reformaciju]] u Katoličkoj crkvi. [[Luteranizam]] i [[kalvinizam]] postaju službene religije u njemačkim pokrajinama nakon 1530. i 1648. Ova događanja su dovela do [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]] (1618), koji je, kada se završio [[Westfalski mir|Westfalskim mirom]] 1648, učinio da Njemačka postane ekonomski iscrpljena i politički nestabilna.<ref>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_2000-01_52_2/page/206|journal=World Politics|date=januar 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref> Ovakva situacija je omogućila [[Napoléon Bonaparte|Napoleonu]] da 1806. porazi Njemačku. Poslije toga, [[Francuska]] je postala krvni neprijatelj Njemačke. U [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskom ratu]] 1870, Njemačka se osvetila Francuskoj, kao i u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] 1914-19, kada je invazija na Francusku bila glavni cilj. [[Sveto Rimsko Carstvo]] se proširilo tako što je sklopljen savez Njemačke i [[Austrija|Austrije]], gdje je glavnu riječ imala Njemačka. Između 1815. i 1871. Njemačka se sastojala od mnoštva malih država (39), od kojih je napravljen Njemački savez (''Deutscher Bund''). ===Njemačka konfederacija i ujedinjenje Njemačke=== {{glavni|Njemačka konfederacija|Njemačko Carstvo}} [[Datoteka:Wernerprokla.jpg|thumb|Osnivanje Njemačkog Carstva u Versillesu 1871.]] [[Datoteka:Deutsches Reich 1871-1918.png|thumb|lijevo|200px|Njemačko Carstvo (1871-1918)]] Nakon [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovog]] pada saziva se [[Bečki kongres]] 1814, te se osniva [[Njemačka konfederacija]], labavi savez 39 njemačkih država. Neslaganje s restauratorskom politikom je djelimično dovela do pojave liberalnih pokreta, nakon čega slijedi nova mjera represije od strane austrijskog državnika [[Klemens Wenzel von Metternich]]a, poznata kao [[Zollverein]] (''tarifna unija'') je produbila ekonomsko ujedinjenje Njemačke.<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |url=https://archive.org/details/sim_history-us_1934-06_19_73/page/n55 |journal=History |date=januar 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref> Nacionalni i liberalni ideali iz [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] dobili su veliku podršku među Nijemcima, naročito kod mlađih generacija. Hambacher Fest je bio glavni događaj u prilog njemačkom jedinstvu, slobodi i demokraciji. Tokom niza revolucija 1848, tokom kojih je uspostavljena republika u Francuskoj, intelektualni i pučki sloj stanovništva je digao revoluciju 1848. u njemačkim državama. Kralj [[Wilhelm I]] imenuje [[Otto von Bismarck|Otta von Bismarcka]] za kancelara Pruske 1862. Bismarck je uspješno poveo [[Drugi šlezvički rat|rat protiv Danske]] 1864, [[Austrijsko-pruski rat]] nakon kojeg je osnovana Sjevernonjemačka konfederacija (Norddeutscher Bund) 1867, te je isključena Austrija iz konfederacijskih odnosa. Nakon poraza Francuza u Francusko-pruskom ratu 1871. proglašeno je Njemačko Carstvo u [[Versajski dvorac|Versaillesu]], te su ujedinjeni svi dijelovi Njemačke, osim Austrije. [[Hoencolerni|Hoencolernški]] kralj je vladao Njemačkom, a glavni grad ujedinjene Njemačke je bio [[Berlin]]. U ''Gründerzeit'' periodu nakon ujedinjenja Njemačke, Bismarck je u vanjskoj politici Njemačkoj osigurao saveznike, izolirao Francusku, te izbjegavao rat. Nakon Berlinske konferecije, Nijemci su tražili nekoliko kolonija uključujući [[Njemačka istočna Afrika|Njemačku istočnu Afriku]], [[Njemačka jugozapadna Afrika|Njemačku jugozapadnu Afriku]], [[Togoland]] i [[Kamerun]].<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref> [[Vilim II, car Njemačke|Wilhelm II]] je težio ka agresivnoj politici i upotrebi vojne sile. Većina saveza unutar kojih je Njemačka bila, nisu obnovljeni, te novi su bili isključeni. [[Sarajevski atentat|Atentat na austrougarskog prijestolonasljednika]] [[Franjo Ferdinand Austrijski|Franju Ferdinanda]] 28. juna 1914. označio je povod za [[Prvi svjetski rat|Svjetski rat]]. Njemačka, kao dio [[Centralne sile|Centralnih sila]] je pretrpila poraz od sila [[Antanta|Antante]] u jednom od najkrvavijih sukoba svih vremena. Ukupno je poginulo oko dva miliona njemačkih vojnika tokom Prvog svjetskog rata.<ref>{{cite news |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date=22. 1. 2008 |first =David |last =Crossland |access-date=25. 3. 2011}}</ref> [[Njemačka revolucija]] je izbila u oktobru 1918, kralj Wilhelm II je abdicirao. Primirje je potpisano 11. novembra 1918, Njemačka potpisuje [[Versajski sporazum]] u junu 1919. Nijemci su ovaj sporazum doživjeli kao nepravedan i ponižavajući.<ref> {{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/1 1]–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years | url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3|publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref> {{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/203 203]–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3|publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref> {{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/469 469]–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3|publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref> {{Clear left}} ===Weimarska republika i Treći reich=== {{Glavni|Vajmarska Republika|Nacistička Njemačka}} {{Izbori za Njemačku skupštinu 1932. (juli)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|mini|desno|[[Adolf Hitler]]]] Drugi njemački Reich je okončan [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], kada je njemački car [[Vilim II, car Njemačke|Vilim II]] bio prinuđen da [[Abdikacija|abdicira]]. Poslije [[Njemačka novembarska revolucija|Novembarske revolucije]], konstituirana je demokratska [[Vajmarska Republika]]. Velika ekonomska moć Njemačke je ostvarena zahvaljujući rezultatu [[Versajski sporazum|Versajskog mira]] i [[Velika depresija|Velike depresije]], što je dovelo do odbacivanja demokratije od strane i lijevo i desno orijentisanih njemačkih građana. Na dvaput održanim izborima 1932, Nacistička partija [[Nacistička stranka|NSDAP]] je dobila 37,3% glasova u [[Izbori za Njemačku skupštinu 1932. (juli)|julu]], a 33% u [[Izbori za Njemačku skupštinu 1932. (novembar)|novembru]]. 30. januara 1933, [[Adolf Hitler]] je imenovan za [[Njemački kancelar|kancelara Njemačke]], a 23. marta 1933. njemački parlament je ukinuo [[ustav Weimarske Republike]]. [[Nacistička Njemačka|Treći reich]] je trajao od 1933. do 1945. i zasnivao se na [[Nacizam|nacionalsocijalizmu]], odnosno nacizmu. 1934. Hitler je preuzeo apsolutnu kontrolu nad vladom, kada je [[de facto]] postao i predsjednik Njemačke. Nakon [[Anschluss|aneksije Austrije]] (1938), politika anektiranja susjednih teritorija, dovela je do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], koji je u Evropi otpočeo 1. septembra 1939. kada je Njemačka okupirala [[Poljska|Poljsku]]. Njemačka i njeni saveznici su imali veliku i dobro kontroliranu vojsku, koja je preuzela kontrolu nad gotovo cijelom teritorijom Evrope. Poslije operacije [[Operacija "Barbarossa"|Barbarossa]] (napada na [[Sovjetski Savez]]) 22. juna 1941. otvoren je drugi front na istoku, kao i napada na [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]], kada je prekršen dogovor o nenapadanju Njemačke na SAD, od strane [[Adolf Hitler|Hitlera]] (11. decembra 1941). Od 1941. do 1945. nacistička Njemačka, uz pomoć susjednih kolaboracionista, sistematski je ubila u [[Koncentracijski logor|koncentracijskim logorima]] 6 miliona [[Jevreji|Jevreja]] ([[holokaust]]) i 5 miliona uglavnom [[Slaveni|Slavena]] i [[Romi|Roma]] ([[porajmos]]). Režim je isto tako ubijao homoseksualce i mentalno retardirane osobe i druge "nesposobne" ljude, ali i politički nepodobne građane (naročito komuniste i socijaliste, ali i religiozne vođe). 8. maja 1945. Njemačka je kapitulirala poslije okupacije Berlina od strane ruske [[Crvena armija|Crvene armije]] i Zapadnih sila. Prije ulaska ruskih trupa u [[Berlin]], Hitler je izvršio samoubistvo. === Istočna i Zapadna Njemačka === {{Glavni|Savezna Republika Njemačka|Njemačka demokratska republika}} [[Datoteka:Map-Germany-1945.svg|thumb|left|Okupacijske zone Njemačke]] [[Datoteka:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|Pad Berlinskog zida 1989.]] Nakon kapitulacije nacističke Njemačke, Njemačka i [[Berlin]] su podijeljeni od strane saveznika na četiri okupacijske zone. Ove zone su zajedno prihvatile oko 6,5 miliona Nijemaca protjeranih iz istočnih dijelova Evrope ([[Sovjetski Savez|SSSR]], [[Poljska]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]], [[Čehoslovačka]]). Od zapadnih sektora koji su bili pod kontrolom SAD-a, Velike Britanije i Francuske 23. maja 1949. formirana je [[Zapadna Njemačka|Savezna Republika Njemačka]], a od sovjetskog sektora formirana je 7. oktobra 1949. [[Istočna Njemačka|Istočn a Njemačka]] poznatija i kao Istočna Njemačka. Za glavni grad Zapadne Njemačke odabran je [[Bonn]], a Istočne Berlin. Zapadna Njemačka je osnovana kao federalna parlamentarna republika sa socijalnom tržišnom ekonomijom. Počevši od 1948. Zapadna Njemačka je postala glavni primatelj pomoći za obnovu poznatije kao [[Marshallov plan]], koji je koristila za obnovu industrijske proizvodnje, naročito za proizvodnju uglja.<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref> [[Konrad Adenauer]] je bio izabran za prvog saveznog kancelara (''Bundeskanzelar''), te je tu dužnost obavljao od 1949. do 1963. Pod njegovim i vodstvom [[Ludwig Erhard|Ludwiga Erharda]] BRD je imala dugotrajan privredni rast od 1950-ih koji je poznat kao ''ekonomsko čudo''.<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans-title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24. 12. 2002||work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Zapadna Njemačka se pridružuje [[NATO]]-u 1955, te je bila jedna od zemalja osivača [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske ekonomske zajednice]]. [[Istočna Njemačka]] je bila zemlja članica [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] pod političkom i vojnom kontrolom SSSR-a. Iako se DDR predstavljao kao demokratska zemlja, zapravo vlast u zemlji je vlast imala [[Partija socijalističkog jedinstva Njemačke]], koja je na vlasti opstajala zajvaljujući [[Stasi]]ju, golemom aparatu tajne policije<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,540771,00.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date=11. 3. 2008|work = [[Der Spiegel]]|access-date=30. 10. 2011}}</ref> i mnogim drugim organizacijama. Ekonomiju DDR-a je kontrolirao Sovjetski savez, DDR je bio zemlja članica Savjeta za uzajamnu ekonomsku pomoć.<ref name=loc-cs>"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref> Dok je vlast u Istočnoj Njemačkoj koristila propagandu socijalnih programa i potencijalne invazije Zapadne Njemačke, mnogi stanovnici su bježali s istoka na zapad za slobodom i prosperitetom.<ref name="NYT_19890822">{{cite news|url = http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html?pagewanted=all&src=pm | title = Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote|first = Ferdinand|last = Protzman |date=22. 8. 1989|work = The New York Times | access-date=30. 10. 2011}}</ref> Godine 1961. izgrađen je [[Berlinski zid]] s ciljem sprječavanja prebjega stanovnika istočnog u zapadni [[Berlin]], te je postao simbolom [[Hladni rat|Hladnog rata]], zbog čega je njegov pad 1989. simbolizira pad [[Komunizam|komunizma]] i kraj Hladnog rata i ponovno ujedinjenje Njemačke. Napetosti između istočne i zapadne Njemačke su smanjene tokom ranih 1970-ih za vrijeme Ostpolitika kancelara [[Willy Brandt]]a. U ljeto 1989. [[Mađarska]] je prva srušila [[Željezna zavjesa|željeznu zavjesu]] i otvorila svoje granice prema zapadu, što je dovelo do iseljavanja hiljade Nijemaca iz DDR-a u Zapadnu Njemačku preko Mađarske. ===Ujedinjena Njemačka=== {{glavni|Reunifikacija Njemačke}} Poslije pada komunizma u Evropi, Njemačka se ponovo ujedinila (1990), što je dovelo do ekonomskih problema koji se osjećaju i danas. Berlin je ponovo postao glavni grad. Porodice, koje su bile dugi niz godina rastavljene, ponovo su se spojile. Kao dio postkomunističkog procesa, otvoreni su akti tajne policije. Zajedno sa Francuskom, nova Njemačka igra glavnu ulogu u Evropskoj uniji. Njemačka je država koja se zalaže za zajedničku evropsku politiku, odbranu i sigurnost. Kancelar se redovno poziva na sastanke Vijeća Sigurnosti Ujedinjenih Naroda. == Simboli == === Zastava === [[Zastava Njemačke]] u današnjem obliku prihvaćena je 1919. Ponovno je prihvaćena novim ustavom iz 1949. Zastava se sastoji od 3 jednaka vodoravna polja crne (na vrhu), crvene (u sredini) i zlatne/žute boje (na dnu). === Grb === [[Grb Njemačke]] je crni orao na žutoj (zlatnoj) pozadini, s crvenim kljunom i kandžama. Boje na grbu odgovaraju onima na zastavi Njemačke. === Himna === [[Deutschlandlied|Das Lied der Deutschen]] (''Pjesma Njemaca'') jest [[državna himna]] Njemačke. Ova nacionalna himna je imala ironičnu historiju. Riječi je napisao nacionalista i republikanac August Heinrich Hoffmann von Fallersleben 26. augusta 1841. na ostrvu Helgolandu (u to vrijeme britanski posjed). Muziku je komponovao [[Joseph Haydn]]. Prvobitno je muzika bila komponovana za himnu Austrije na tekst pjesme "Bog čuva cara Franza" (Gott erhalte Franz den Kaiser). == Geografija == {{glavni|Geografija Njemačke}} [[Datoteka:Deutschland topo.jpg|mini|desno|220px|Topografska karta Njemačke]] [[Datoteka:Hintersee.jpg|mini|desno|220px|Alpe]] [[Datoteka:Golden Eagle in flight - 5.jpg|mini|desno|220px|Zlatni orao]] [[Datoteka:Vue aérienne du Rhin à Dusseldorf.jpg|mini|desno|220px|Rajna u [[Düsseldorf]]u]] Njemačka se nalazi u prirodnogeografskom središtu Evrope, ali je zbog privredne razvijenosti i pripadnosti [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] pribrajamo [[Zapadna Evropa|Zapadnoj Evropi]]. Središnji položaj Njemačke u Evropi prometno je vrlo važan, jer se preko nje spajaju istok i zapad Evrope, te sjever i jug. Prometno je Njemačka u evropskim okvirima gotovo nezaobilazna. Na svom sjeveru, Njemačka izlazi na dva mora, [[Sjeverno more|Sjeverno]] i [[Baltičko more]], koja su spojena umjetno prokopanim [[Kielski kanal|Kielskim kanalom]]. Sjeverno more vrlo je prometno pa se [[Hamburg]] razvio u jednu od najznačajnijih svjetskih luka. Žila kucavica njemačke privrede jeste rijeka [[Rajna]] koja povezuje različite privredno razvijene evropske regije, od [[Alpe|Alpa]] do Sjevernog mora, a povezuje [[Švicarska|Švicarsku]], Njemačku, [[Francuska|Francusku]] i [[Nizozemska|Nizozemsku]]. Najvećim dijelom teče kroz Njemačku. ===Reljef=== Reljef Njemačke u osnovi je dosta jednostavan. Njega čine prostrane nizine i, uglavnom, niske planine i pobrđa. Jedino se na jugu zemlje nalaze visoke naborne planine. U geološkoj građi dominiraju stare kristalaste škriljave stijene, eruptivi i metamorfne tvorevine. U reljefu Njemačke mogu se izdvojiti četiri prostrane cjeline: Sjevernonjemačka nizija, oblast Njemačkog sredogorja, Bavarska visoravan i oblast Alpa. Sjevernonjemačka nizija je prostrana nizijska pokrajina koja zauzima najveći dio sjeverne Njemačke. Nizija ima prosječnu visinu od oko 50 metara. Južnije na nizine nastavlja se pojas niskih, starih planina Njemačkog sredogorja. Treću veliku reljefnu cjelinu čine prostori njemačkih visoravni. One se nalaze između Sredogorja na sjeveru i Alpa na jugu. Visoravni su izgrađene od starih paleozojskih stijena, a prosječno su visoke 400 do 500 metara. Na krajnjem jugu Njemačke nalaze se planinski lanac Alpa, koji čine četvrtu reljefnu cjelinu zemlje. ===Klima=== Gotovo čitav teritorij Njemačke ima umjerenu [[kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]]. Njemačka je široko otvorena utjecajima zračnih masa sa zapada, istoka i sjevera. Jedino Alpe sprječavaju prodore zračnih masa sa juga, iz oblasti [[Sredozemlje|Mediterana]]. Zapadni dio zemlje je pod snažnim klimatskim utjecajem [[Atlantski okean|Atlantika]]. Zbog toga, prostori na zapadu imaju klimu veoma sličnu onoj u zapadnoj Evropi. Obilježja ovoj klimatskoj oblasti daju umjereno topla ljeta i dosta blage zime. Padavine, pretežno kiša, izlučuje se prilično ravnomjerno tokom cijele godine. Količina padavina je umjerena i iznosi oko 700&nbsp;mm godišnje. U pravcu istoka i uopće na istoku Njemačke jako oslabe utjecaji sa Atlantika. Nasuprot tome, ojačaju utjecaji sa kontinenta. Zbog toga su na istoku zemlje ljeta mnogo toplija, ali su, isto tako, i zime osjetno hladnije. Istočni dijelovi Njemačke imaju i mnogo manje padavina (500 do 700&nbsp;mm). Sjeverna Njemačka je pod klimatskim utjecajem [[Sjeverno more|Sjevernog]] i [[Baltičko more|Baltičkog mora]]. Budući da je ona veoma niska, nema prepreka za prodore zračnih masa sa sjevera. Ljeta su zbog toga ovdje prohladna i kratka, a zime, ipak, nešto blaže od onih na istoku. Najveći dio prostora prima oko 600&nbsp;mm padavina. Alpski dio Njemačke ima izrazitu planinsku klimu sa vrlo oštrim i snježnim zimama i kratkim i prohladnim ljetima. Padavine, kiša i snijeg, mnogo su obimnije i premašuju 1.000&nbsp;mm godišnje. ===Vode=== Njemačka ima relativno gustu riječnu mrežu. Gotovo sve njene rijeke teku prema Sjevernom i Baltičkom moru. Najveće pritoke ovih mora su: [[Laba]], [[Odra]], [[Visla]], [[Ems]] i [[Vezer]]. [[Rajna]], koja također pripada ovom području, najvažnija je rijeka Njemačke. Ona teče njenim zapadnim dijelom, a pri ušću pripada Nizozemskoj. [[Dunav]] je najveća rijeka južne Njemačke. On pripada slivu [[Crno more|Crnog mora]]. I Dunav je plovan, te i on ima veliko privredno značenje. Gotovo sve rijeke Njemačke, posebno one koje teku nizinama, međusobno su povezane plovnim kanalima. ===Flora=== Prirodni biljni pokrov je ljudskim djelatnostima jako izmijenjen. Na sjeveru zemlje velika su prostranstva zamočvarena. Uz močvare, u pejzažu sjeverne Njemačke danas doniniraju vještački odgojene livade i pašnjaci. Slične su prilike i na zapadu zemlje, i tamo preovladavaju livade i pašnjaci. U planinama Sredogorja mjestimično ima listopadnih, a u [[Alpe|Alpama]] miješanih i crnogoričnih šuma. ===Urbanizacija=== {{glavni|Spisak gradova u Njemačkoj}} Njemačka ima niz velikih gradova. Postoji 11 službeno priznatih metropolskih regija. Od 2006. identificirana su 34 grada koja se mogu nazvati regiopolisima. Najveće [[konurbacija|širenje gradova]] je u Rajnsko-ruhrskoj regiji (11,7 miliona stanovnika u 2008) uključujući i [[Düsseldorf]] (glavni grad pokrajine [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]), [[Köln]], [[Bonn]], [[Dortmund]], [[Essen]], [[Duisburg]] i [[Bochum]].<ref>{{cite web|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/01_monitoring/IKM_Monitoring2010.pdf|title=Regionales Monitoring 2010 – Daten und Karten zu den Europäischen Metropolregionen in Deutschland|year=2010|publisher=Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung|page=10|language=de|access-date=11. 4. 2012|archive-date=12. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120712162917/http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/01_monitoring/IKM_Monitoring2010.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Clear}} {{Najveći gradovi | ime = Najveći gradovi u Njemačkoj po broju stanovnika | ime_države_u_lokativu = Njemačkoj | drž_ref = | list_by_pop = Spisak gradova u Njemačkoj | class = | int_ime = Pokrajine | int_link = | grad_1 = Berlin | int_1 = Berlin | stan_1 = 3.644.826 <small> | img_1 = Cityscape Berlin.jpg | grad_2 = Hamburg | int_2 = Hamburg | stan_2 = 1.841.179 <small> | img_2 = Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg | grad_3 = München | int_3 = Bavarska | stan_3 = 1.471.508 <small> | img_3 = Stadtbild München.jpg | grad_4 = Köln | int_4 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_4 = 1.085.664 <small> | img_4 = Köln Panorama.jpg | grad_5 = Frankfurt | int_5 = Hessen | stan_5 = 753.056 <small> | | grad_6 = Stuttgart | int_6 = Baden-Württemberg | stan_6 = 634.830 <small> | | grad_7 = Düsseldorf | int_7 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_7 = 619.294 <small> | | grad_8 = Leipzig | int_8 = Saksonija | stan_8 = 587.857 <small> | | grad_9 = Dortmund | int_9 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_9 = 587.010 <small> | | grad_10 = Essen | int_10 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_10 = 583.109 <small> | | grad_11 = Bremen | int_11 = Bremen (pokrajina) | stan_11 = 569.352 <small> | | grad_12 = Dresden | int_12 = Saksonija | stan_12 = 554.649 <small> | grad_13 = Hannover | int_13 = Donja Saksonija | stan_13 = 538.068 <small> | grad_14 = Nürnberg | int_14 = Bavarska | stan_14 = 518.365 <small> | grad_15 = Duisburg | int_15 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_15 = 498.590 <small> | grad_16 = Bochum | int_16 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_16 = 364.628 <small> | grad_17 = Wuppertal | int_17 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_17 = 354.382 <small> | grad_18 = Bielefeld | int_18 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_18 = 333.786 <small> | grad_19 = Bonn | int_19 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_19 = 327.258 <small> | grad_20 = Münster | int_20 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_20 = 314.319 <small> }} ==Politika== {{glavni|Politika Njemačke}} Njemačka je ustavna savezna republika, čiji se politički sistem zasniva na Ustavu iz 1949. (''Grundgesetz'', osnovni zakon). U njoj vlada parlamentarni sistem u kojoj kancelar igra najvažniju ulogu, a koga bira parlament. [[Bundestag]], donji dom njemačkog Parlamenta, u historijskom Reichstagu. === Parlament === {{Glavni|Bundestag}} Njemački parlament (Bundestag) je zakonodavni organ Njemačke sa sjedištem u [[Berlin]]u. U političkoj strukturi Njemačke, Bundestag je jedini ustavni činilac na saveznom nivou, koji se bira direktno od građana Njemačke. Zakonom definisani broj predstavnika je 598, dok je stvarni broj u pravilu veći. Stvarni broj poslanika je veći zbog prelaznih i kompenzacijskih mandata. U trenutnom [[18. saziv Bundestaga|18. sazivu Bundestaga]], 4 mandata su prelazna, a 29 su kompenzacijski mandati, čime je broj predstavnika 631. Legislativni period Bundestaga traje 4 godine. Članovi Bundestaga mogu se priključiti nekoj frakciji ili grupi, čime dobijaju poseban status. Trenutno, Bundestagom predsjedava predsjednik Bundestaga [[Norbert Lammert]] član [[Kršćansko-demokratska unija|CDU]]-a). {{col-begin|width=60%}} {{col-break}} {{Izbori za Njemačku skupštinu 2013.}} {{col-break}} {{Izbori za Njemačku skupštinu 2013. (mandati)}} {{col-end}} [[Datoteka:Composition of the German Bundesrat as a pie chart.svg|mini|desno|Raspodjela mjesta u Bundesratu]] Parlament (''Bundestag''), se bira svake pete godine kombiniranim sistemom neposrednog i proporcionalnog biranja. Pored Bundestaga, drugi zakonodavni organ Njemačke skupštine je ''[[Bundesrat]]'' („Federalno vijeće“). Savezni se zakoni donose u Bundestagu izglasavanjem većine glasova. Spovođenje zakona se potvrđuje izglasavanjem u Bundesratu, a ukoliko se ne uloži zahtjev ra razmatranje u Bundesratu, zakon se usvaja. Promjena zakona je moguća ako se za nju izjasni 2/3 članova Bundestaga. O zakonima pokrajina odlučuju pokrajinske skupštine. Broj predstavnika u Bundesratu se određuje na osnovu broja stanovnika u pokrajini. Šesnaest saveznih pokrajina predstavlja federalni nivo Bundesrata, koji je izazvao mnogo polemika na račun odnosa s Bundestagom zbog neusglašenosti prilikom donošenja odluka i jednog i drugog tijela, što politički sistem čini vrlo kompliciranim. Na [[Izbori za Njemačku skupštinu 2013.|skupštinskim izborima 2013.]] najviše glasova 41,5% osvojila je koalicija [[Kršćansko-demokratska unija|Kršćansko-demokratske unije]] i [[Kršćansko-socijalna unija (Njemačka)|Kršćansko-socijalne unije]] čime je dobila 311 mjesta u Bundestagu. {{raščistiti}} === Predsjednik države === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[Datoteka:Frank-Walter Steinmeier - 2018 (cropped).jpg|175px]] || style="text-align:left;"| [[Datoteka:2025-02-23 Bundestagswahl – Wahlabend CDU by Sandro Halank–084.jpg|190px]] |- | style="text-align:center;"|[[Frank-Walter Steinmeier]]<br /><small>Predsjednik Njemačke od 2017.</small> | style="text-align:center;"|[[Friedrich Merz]]<br /><small>Kancelar Njemačke od 2025.</small> |} {{Glavni|Predsjednik Njemačke}} Funkcija šefa države je povjerena predsjedniku, kome je ograničena moć odlučivanja na ceremonijalne i reprezentativne dužnosti. Predsjednik je najviša funkcija u njemačkoj politici. Uloga predsjednika je relativno ograničena, te nema obavezu mješanja u dnevnu politiku, mada mu to nije zabranjeno. Obaveze predsjednika su regulisane [[Ustav Njemačke|Ustavom]], a u sprovođenju odluka predsjednik odlučuje samostalno, kao i u iznošenju svog ličnog mišljenja u pojedinim pitanjima. Osim diplomatskog predstavljanja Njemačke, predsjednik posjeduje važne ovlasti u vanrednim situacijama, kod izbora [[Njemački kancelar|kancelara]], raspuštanja [[Bundestag]]a, izbora manjinske [[Vlada Njemačke|Vlade]], te potpisivanja novih zakona, koji tek njegovim potpisom postaju važeći. Predsjednik se bira na mandat od pet godina od ''[[Bundesversammlung]]a''. Bundesversammlung se sastoji od članova Bundestaga i predstavnika pokrajina. Produženje mandata je moguće za samo jedan period. Sjedište predsjednika jest u [[Schloss Bellevue|dvorcu Bellevue]] u [[Berlin]]u i u [[Villa Hammerschmidt|Vili Hammerschmidt]] u [[Bonn]]u. Trenutni predsjednik je [[Frank-Walter Steinmeier]], izabran 2017. === Kancelar === {{Glavni|Njemački kancelar}} Trenutni kancelar je [[Olaf Scholz]] čija je uloga šef vlade, odnosno premijer države, dok se na mjestu predsjednika nalazi [[Frank-Walter Steinmeier]]. === Ustavni sud === Sudsku vlast uključuje Savezni ustavni sud Njemačke (''Bundesverfassungsgericht''), Savezni vrhovni sud i nekoliko saveznih sudova, odgovornih za kontroliranje nižih sudova. Svi niži sudovi su napravljeni od strane saveznih država. === Političke partije === Od 1949. u Njemačkoj dominiraju dvije stranke, [[Kršćansko-demokratska unija]] i [[Socijaldemokratska partija Njemačke]]. Do sada je svaki kancelar Njemačke bio iz jedne od te dvije stranke. Međutim, manja [[Slobodna demokratska partija]] (koja je imala predstavnike u Bundestagu od 1949. do 2013) i [[Savez 90/Zeleni]] koji je parlamentaram od 1983. su također igrali važnu ulogu u njemačkoj politici.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/germany/159.htm|title=Christian Democratic Union/Christian Social Union|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=26. 3. 2011}}</ref> [[Datoteka:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|mini|centar|800px|Zgrada Reichstaga u [[Berlin]]u]] {{raščistiti}} ===Administrativna podjela=== {{Glavni|Njemačke savezne pokrajine}} Po [[Ustav Njemačke|Ustavu]], Njemačka je zemlja federativnog karaktera sastavljena od 16 saveznih pokrajina,<ref>{{cite web|url= http://www.bundesrat.de/static/Web/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node___nnn-true.html|title= The Federal States|publisher= [[Bundesrat of Germany]]|access-date=25. 3. 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150311161702/http://www.bundesrat.de/static/Web/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node___nnn-true.html|archive-date=11. 3. 2015|url-status= dead}}</ref> koje su podijeljene u 439 distrikta i gradova (2004). Podjela na pokrajine je definirana međunarodnim standardom [[ISO 3166-2:DE]]. Najveće pokrajine su [[Donja Saksonija]] i [[Bavarska]], a najmanje po površini gradovi, [[Bremen (pokrajina)]], [[Hamburg]] i [[Berlin]]. Federativni karakter zemlje sa različitim historijskim tradicijama osjeti se i danas, tako da su nerijetko primjetne razlike u mentalitetu i ponašanju Nijemaca na jugu i sjeveru, odnosno zapadu i istoku. [[Datoteka:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|thumb|desno|280px|Njemačke pokrajine]] {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !colspan="2"|Pokrajine!! Glavni grad |- |'''1''' || [[Baden-Württemberg]]||[[Stuttgart]] |- |'''2''' || [[Bavarska]]||[[München]] |- |'''3''' || [[Berlin]]||[[Berlin]] |- |'''4''' || [[Brandenburg]]||[[Potsdam]] |- |'''5''' || [[Bremen (pokrajina)|Bremen]]||[[Bremen]] |- |'''6''' || [[Hamburg]]||[[Hamburg]] |- |'''7''' || [[Hessen]]||[[Wiesbaden]] |- |'''8''' || [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje]]||[[Schwerin]] |- |'''9''' || [[Donja Saksonija]]||[[Hannover]] |- |'''10''' || [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]||[[Düsseldorf]] |- |'''11''' || [[Porajnje-Falačka]]||[[Mainz]] |- |'''12''' || [[Saarland]]||[[Saarbrücken]] |- |'''13''' || [[Saksonija]]||[[Dresden]] |- |'''14''' || [[Saksonija-Anhalt]]||[[Magdeburg]] |- |'''15''' || [[Schleswig-Holstein]]||[[Kiel]] |- |'''16''' || [[Tiringija]]||[[Erfurt]] |} ===Vanjskopolitički odnosi=== {{glavni|Vanjskopolitički odnosi Njemačke}} Njemačka ima mrežu od 229 diplomatskih misija u inozemstvu<ref>{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html|title=German Missions Abroad|publisher=German Federal Foreign Office|access-date=26. 3. 2011}}</ref> i održava odnose sa više od 190 zemalja svijeta.<ref>{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Botschaften_node.html|title=The Embassies|publisher=German Federal Foreign Office|access-date=18. 7. 2012}}</ref> Od 2011. Njemačka daje najveći doprinos budžetu [[Evropska unija|Evropske unije]] (20%)<ref>{{cite web | url=http://ec.europa.eu/budget/figures/2011/2011_en.cfm | title=The EU budget 2011 in figures|publisher=[[European Commission]]|access-date=6. 5. 2011}}</ref> i treći najveći doprinos budžetu [[UN]]-a.<ref>{{cite web | url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 | title=United Nations regular budget for the year 2011|publisher=UN Committee on Contributions|access-date=6. 5. 2011}}</ref> Njemačka je članica [[NATO]]-a, [[OECD]]-a, [[G8]], [[G20]], [[Svjetska banka|Svjetske banke]] i [[MMF]]-a. Njemačka igra vodeću ulogu u Evropskoj uniji, te je ostala čvrst saveznik [[Francuska|Francuske]] od završetka Drugog svjetskog rata. Njemačka potiče razvijanje jedinstvenog evropskog političkog, odbrambenog i sigurnosnog aparata.<ref>{{cite web|url=http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html|title=Declaration by the Franco-German Defence and Security Council|publisher=French Embassy UK|date=13. 5. 2004|access-date=19. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html|archive-date=27. 3. 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html | title = The leader of Europe? Answers an ocean apart | author = Freed, John C. | newspaper = The New York Times | date=4. 4. 2008 | access-date=28. 3. 2011 }}</ref> Politika razvoja Savezne Republike Njemačke je nezavisna od područja njemačke vanjske politike. To je formulisano od strane Saveznog ministarstva za ekonomsku saradnju i razvoj (BMZ). Njemačka vlada razvojnu politiku vidi kao zajedničku odgovornost međunarodne zajednice.<ref>{{cite web|url=http://www.bmz.de/en/index.html|title=Aims of German development policy|publisher=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development|date=10. 4. 2008|access-date=26. 3. 2011|archive-date=10. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html|url-status=dead}}</ref> ===Oružane snage=== {{glavni|Bundeswehr}} [[Datoteka:Eurofighter 9803 1.jpg|thumb|Eurofighter Typhoon Luftwaffea]] [[Datoteka:Fregatte Mecklenburg-Vorpommern F218.jpg|thumb|lijevo|Fregata njemačke mornarice]] Njemačka vojska, ''Bundeswehr'', organizirana je u ''Heer'' ("Kopnenu vojsku"), ''Marine'' („ratna mornarica”), ''Luftwaffe'' („ratno zrakoplovstvo”), Zajedničku medicinsku službu i Zajedničku pomoćnu službu. U 2011. procijenjena je vojna potrošnja na 1,3% BDP-a, što je nisko u poređenju sa drugim članicama NATO-a. Prema vojnoj potrošnji njemačka vojska je 9. na svijetu.<ref>{{cite web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |title=The 15 countries with the highest military expenditure in 2011 |access-date=7. 4. 2012 |date=septembar 2011 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |archive-date=1. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501075718/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |url-status=dead }}</ref> U mirnodopskim uslovima njemačkom vojskom komanduje ministarstvo odbrane, dok u slučaju rata kancelar postaje vrhovni zapovjednik oružanih snaga.<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b |publisher=Bundesministerium der Justiz |access-date=19. 3. 2011 |language=de}}</ref> Od marta 2012. njemačka vojska broji oko 183.000 profesionalnih vojnika i 17.000 volontera.<ref>{{cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ |title=Die Stärke der Streitkräfte |access-date=20. 4. 2012|date=23. 3. 2012 |publisher=[[Bundeswehr]]|language=de}}</ref> Njemačka vlada planira smanjiti broj profesionalnih vojnika na 170.000 i broj volontera na 15.000.<ref name="bwzukunft">{{cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |title=Ausblick: Die Bundeswehr der Zukunft |access-date=5. 6. 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language=de}}</ref> Prema [[SIPRI]] Njemačka je 4. najveći izvoznik oružja u svijetu u 2014. Tokom iste godine njemačka vlada je najavila strožiju politiku izvoza oružja.<ref>{{cite web|title=Trends in International Arms Transfer, 2014|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495|website=www.sipri.org|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|access-date=18. 3. 2015|ref=SIPRI Fact Sheet,. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319023856/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495|archive-date=19. 3. 2015|url-status=dead}}</ref> Uloga i zadaća ''Bundeswehra'' je opisana u njemačkom ustavu kao odbrambena. No, nakon presude Ustavnog suda 1994. pojam odbrane ne definira samo zaštitu unutar granica zemlje, već i kao reakcije na krize i prevencije sukoba, u širem smislu zaštita sigurnosti Njemačke bilo gdje u svijetu. Od januara 2015. njemačka vojska ima oko 2370 vojnika stacioniranih u stranim zemljama kao dio međunarodnih mirovnih misija uključujući i 850 vojnika Bundeswehra u misiji [[ISAF]] u [[Afganistan]]u i u [[Uzbekistan]]u, 670 vojnika na [[Kosovo|Kosovu]], te 120 vojnika u misiji [[UNIFIL]] u [[Liban|Libanu]].<ref>{{cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=/C1256EF4002AED30/W264VFT2439INFODE/content.jsp |title=Einsatzzahlen&nbsp;– Die Stärke der deutschen Einsatzkontingente |access-date=11. 1. 2015 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=de |archive-date=29. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429090345/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=%2FC1256EF4002AED30%2FW264VFT2439INFODE%2Fcontent.jsp |url-status=dead }}</ref> Do 2011. u Njemačkoj je bio obavezan vojni rok za muškarce u dobi od 18 godina u trajanju od 6 mjeseci u vojnoj ili civilnoj dužnosti, ili kao 6 godina hitne službe što uključuje vatrogasnu službu i Crveni križ. 1. jula je ukinuto obavezno služenje vojnog roka, te je zamijenjen dobrovoljnom službom. Od 2001. žene mogu obavljati sve vojne funkcije, ali nisu bile podvrgnute novačenju. Trenutno se u službi njemačke vojske nalazi oko 17.500 žena. == Privreda == {{glavni|Privreda Njemačke}} [[Datoteka:BASF1.jpg|mini|lijevo|300px|Hemijsko postrojenje BASF blizu [[Ludwigshafen]]a]] [[Datoteka:Mercedes-Benz SLR McLaren 2 cropped.jpg|thumb|Vozilo Mercedes-Benza]] Njemačka privreda je jedna od najrazvijenijh u svijetu, čija se jaka ekonomska moć osjeti i danas u trenucima nedavne svjetske ekonomske krize. Po svom društvenom proizvodu nalazi se na četvrtom mjestu u svijetu. Regionalne razlike osjete se i u ekonomiji, posebno između istočnih i zapadnih saveznih pokrajina. Ne treba zaboraviti da je [[Istočna Njemačka]] blizu 50 godina bila dio socijalističkog sistema, što je podrazumijevalo kolektivno i plansko organiziranje državne imovine. Platežno sredstvo u Njemačkoj kao i u većini zemalja [[Evropska unija|Evropske unije]] je [[euro]], koji je 2001. zamijenio [[Njemačka marka|njemačku marku]]. Prema [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD]]-u Njemačka ima jedan od najviših nivoa produktivnosti rada na svijetu.<ref>{{cite web|title=Labour productivity levels in the total economy|url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?DatasetCode=LEVEL|publisher=OECD|access-date=12. 12. 2014}}</ref> [[Poljoprivreda]], [[stočarstvo]] i [[ratarstvo]], daju samo oko 5% nacionalnog dohotka Njemačke. Stočarstvo daje tri četvrtine vrijednosti ukupne poljoprovredne proizvodnje. U stočarskoj proizvodnji, u proizvodnji mlijeka i mliječnih prerađevina, ostvaruju se značajni tržišni viškovi. U ratarskoj proizvodnji najviše se uzgajaju [[žitarice]] ([[pšenica]], [[raž]] i [[zob]]), zatim [[krompir]], [[šećerna repa]], [[povrće]] i [[voće]]. Ipak, Njemačka je veliki uvoznik hrane. Ona najviše uvozi rano voće i povrće, suptropsko i tropsko voće, kahvu i začine. Rudna bogatstva su skromna. Nešto su veće zalihe [[ugalj|uglja]], [[željezo|željeza]] i obojenih metala. Visoko razvijena industrija zahtijeva uvoz ogromnih količina najraznovrsnijih ruda i sirovina. Njemačka uvozi mnogo nafte i zemnog plina. Industrija Njemačke je mlada i savremena. Najrazvijenije su mašinska industrija i industrija saobraćajnih sredstava, posebno automobila. Njemačka je na trećem mjestu u proizvodnji automobila i brodova. Visoko su razvijene hemijska, elektro i elektronička industrija, metalska, građevinska, tekstilna i prehrambena industrija. Neke od najpoznatijih svjetskih brendova i kompanija dolazi upravo iz Njemačke kao što su: [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[Volkswagen]], [[SAP AG]], [[Audi]], [[Siemens]], [[Allianz]], [[Adidas]], [[Porsche]] i [[DHL]]. Njemačka je poznata po svojim velikim djelom specijaliziranim malim i srednjim poduzećima na globalnom nivou poznati kao ''Mittelstand''. Na popisu se nalaze najveće njemačke firme po prihodima u 2011:<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |title=Global 500: Countries&nbsp;– Germany |work=Forbes |date=26. 7. 2010 |access-date=27. 3. 2011 |archive-date=17. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217061615/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |url-status=dead }}</ref> [[Datoteka:BlueEurozone.svg|thumb|Njemačka je dio monetarne unije u eurozoni (označena tamnoplavom bojom).]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"| Pozicija|| style="text-align:center;"| Naziv|| style="text-align:center;"| Sjedište|| style="text-align:center;"| Prihodi<br />(mil.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Ostvareni profit<br />(mil.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Broj zaposlenih<br />(svijet) |- | style="text-align:center;"| {{0}}1. || style="text-align:left;"| [[Volkswagen|Volkswagen AG]] || style="text-align:left;"| [[Wolfsburg]] || 159.000 || 15.800 || 502.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}2. || style="text-align:left;"| [[E.ON|E.ON SE]] || style="text-align:left;"| [[Düsseldorf]] || 113.000 || −1.900 || 79.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}3. || style="text-align:left;"| [[Daimler AG]] || style="text-align:left;"| [[Stuttgart]] || 107.000 || 6.000 || 271.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}4. || style="text-align:left;"| [[Siemens|Siemens AG]] || style="text-align:left;"| [[Berlin]], [[München]] || 74.000 || 6.300 || 360.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}5. || style="text-align:left;"| [[BASF|BASF SE]] || style="text-align:left;"| [[Ludwigshafen am Rhein]] || 73.000 || 6.600 || 111.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}6. || style="text-align:left;"| [[BMW|BMW AG]] || style="text-align:left;"| [[München]] || 69.000 || 4.900 || 100.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}7. || style="text-align:left;"| [[Metro AG]] || style="text-align:left;"| [[Düsseldorf]] || 67.000 || 740 || 288.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}8. || style="text-align:left;"| [[Schwarz Gruppe]] || style="text-align:left;"| [[Neckarsulm]] || 63.000 || N/A || 315.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}9. || style="text-align:left;"| [[Deutsche Telekom|Deutsche Telekom AG]] || style="text-align:left;"| [[Bonn]] || 59.000 || 670 || 235.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}10. || style="text-align:left;"| [[Deutsche Post AG]] || style="text-align:left;"| [[Bonn]] || 53.000 || 1.300 || 471.000 |- | style="text-align:center;"|&nbsp;– || style="text-align:left;"| [[Allianz SE]] || style="text-align:left;"| [[München]] || 104.000 || 2.800 ||141.000 |- | style="text-align:center;"|&nbsp;– || style="text-align:left;"| [[Deutsche Bank|Deutsche Bank AG]] || style="text-align:left;"| [[Frankfurt na Majni]]|| 21.600 || 4.300 ||101.000 |} ===Infrastruktura=== {{glavni|Saobraćaj u Njemačkoj}} [[Datoteka:Old Lady 0955 3.JPG|mini|desno|350p|Luka u [[Hamburg]]u]] Sa svojim centralnim položajem u [[Evropa|Evropi]] Njemačka predstavlja saobraćajno čvorište za kontinent.<ref>{{cite web | title=Assessment of strategic plans and policy measures on Investment and Maintenance in Transport Infrastructure | url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf | format=PDF | publisher=[[International Transport Forum]] | year=2012 | access-date=15. 3. 2014 | archive-url=https://www.webcitation.org/6XESdJ2Db?url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf | archive-date=23. 3. 2015 | url-status=dead }}</ref> Kao i njeni susjedi, Njemačka posjeduje jednu od najgušćih cestovnih mreža na svijetu. Mreža njemačkih [[autoput]]eva (''Autobahn'') po ukupnoj dužini je treća u svijetu, a poznata je po svom nedostatku općeg ograničenja brzine.<ref>{{cite press release |url =http://www.presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title =Autobahn-Temporegelung |publisher =[[ADAC]] |date =juni 2010 |access-date =19. 3. 2011 |language =de |archive-date =1. 1. 2015 |archive-url =https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |url-status =dead }}</ref> Njemačka je uspostavila polucentričnu mrežu brzih vozova. [[Intercity-Express]] ili ICE je mreža njemačkih željeznica između većine njemačkih gradova, kao i destinacijama u drugim zemljama brzinom od 300&nbsp;km/h.<ref>{{cite web |url=http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809140315/http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archive-date=9. 8. 2007 |title=Geschäftsbericht 2006 |publisher=[[Deutsche Bahn]] |access-date=27. 3. 2011 |language=de}}</ref> Najveći njemački aerodromi su [[Aerodrom Frankfurt]] i [[Aerodrom München]], oba čvorišta [[Lufthansa|Lufthanse]], a [[Air Berlin]] ima čvorišta na [[Aerodrom Berlin Tegel|Aerodromu Berlin Tegel]] i [[Aerodrom Düsseldorf|Aerodromu Düsseldorf]]. Drugi značajni aerodromi su [[Aerodrom Berlin Schönefeld|Berlin Schönefeld]], [[Aerodrom Hamburg|Hamburg]], [[Aerodrom Köln/Bonn|Köln/Bonn]], [[Aerodrom Leipzig/Halle|Leipzig/Halle]]. Luka u [[Hamburg]]u je jedna od deset najvećih kontejnerskih luka u svijetu.<ref>{{cite web|url=http://www.portofhamburg.com/en/content/container-port-throughput-global-comparison|title=Port of Hamburg authority|work=The official website of the Port of Hamburg.|access-date=28. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019063840/http://www.portofhamburg.com/en/content/container-port-throughput-global-comparison|archive-date=19. 10. 2014|url-status=dead}}</ref> U 2008, Njemačka je bila šesti najveći potrošač energije,<ref>{{cite web| url = http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=GM| title = Overview/Data: Germany| date=30. 6. 2010| publisher = U.S. Energy Information Administration| access-date=19. 4. 2011}}</ref> dok se 60% primarne energije uvozi.<ref>{{cite web|title=Energy imports, net (% of energy use)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EG.IMP.CONS.ZS|publisher=The World Bank Group|access-date=18. 4. 2011}}</ref> Njemačka vlada potiče očuvanje energije i proizvodnju energije iz obnovljivih izvora. Energetska učinkovitost je poboljšavana od 1970-ih godina, vlada ima za cilj zadovoljavanje zahtjeva za 40% proizvodnje električne energije iz obnovljivih izvora do 2020. i 100% do 2050.<ref>{{cite news|title=Renewable energy Germany targets switch to 100% renewables for its electricity by 2050|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jul/07/germany-renewable-energy-electricity|access-date=18. 4. 2011|newspaper=The Guardian|date=7. 7. 2010|agency=Reuters Berlin}}</ref> U 2014. kao izvori električne energije korišteni su: ulje (35%), [[ugalj]] uključujući i lignit (24,6%), prirodni [[plin]] (20,5%), nuklearna energija (8,1%) te hidroenergetski i obnovljivi izvori energije (11,1%)<ref>{{cite web|url=http://www.ag-energiebilanzen.de/index.php?article_id=29&fileName=ageb_jahresbericht2014.pdf|title= Energieverbrauch in Deutschland im Jahr 2014|publisher=AG Energiebilanzen|last=Ziesing|first=Hans-Joachim|language=de|access-date=10. 3. 2015|page=4}}</ref> U 2000. dogovoreno je ukidanje nuklearnih elektrana od 2021. Njemačka se zalaže za [[Protokol iz Kyota]] i nekoliko drugih ugovora koji promiču bioraznolikost, standarde niskih emisija, reciklažu, korištenje obnovljivih izvora energije, te podupire održivi razvoj na globalnom nivou.<ref>{{cite press release |url = http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title = Deutschland erfüllte 2008 seine Klimaschutzverpflichtung nach dem Kyoto-Protokoll |publisher = Umweltbundesamt |date=1. 2. 2010 |access-date=19. 3. 2011 |language = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |archive-date=27. 4. 2011 |url-status = dead }}</ref> === Nauka i tehnologija === {{glavni|Nauka i tehnologija u Njemačkoj}} [[Datoteka:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|Albert Einstein je rođen u njemačkom gradu [[Ulm]]u.]] Nijemci su postigli velika naučna dostignuća koja su od velikog značaja na globalnom nivou. 104 dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] su bila iz Njemačke.<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/|title=Nobel Prize|publisher=Nobelprize.org|access-date=27. 3. 2011}}</ref> Njemački naučnici su dobili više Nobelovih nagrada od većine drugih nacija svijeta, naročito u naukama kao što su fizika, hemija i medicina. Poznati njemački fizičari iz perioda prije početka dvadesetog vijeka su bili: [[Hermann von Helmholtz]], [[Joseph von Fraunhofer]], [[Gabriel Daniel Fahrenheit]] i mnogi drugi. [[Albert Einstein]] uvodi 1905. hipotezu o kvantima svjetlosti ili fotonima, dok teoriju o gravitaciji objavljuje 1915. [[Max Planck]] uvodi 1910. kvantnu teoriju, koji je zajedno sa [[Albert Einstein|Albertom Einsteinom]] uveo [[Kvantna mehanika|kvantnu mehaniku]]. [[Wilhelm Röntgen|Wilhelm Conrad Röntgen]] je otkrio X-zrake. [[Otto Hahn]] je bio pionir u oblasti [[Radiohemija|radiohemije]] i [[Nuklearna fisija|nuklearne fisije]],<ref>{{cite web|title=Otto Hahn|url=http://www.famousscientists.org/otto-hahn|publisher=FamousScientists.org|access-date=15. 12. 2011}}</ref> dok su [[Ferdinand Cohn]] i [[Robert Koch]] bili osnivači mikrobiologije. Brojni matematičari su rođeni u Njemačkoj uključujući [[Carl Friedrich Gauß]]a, [[David Hilbert|Davida Hilberta]], [[Bernhard Riemann|Bernharda Riemanna]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a, [[Karl Weierstrass]]a, [[Hermann Weyl|Hermanna Weyla]] i [[Felix Klein|Felixa Kleina]]. Istraživačke institucije u Njemačkoj su [[Institut Max Planck]], [[Društvo Helmholtz]] i [[Zajednica Fraunhofer]]. [[Nagrada Gottfrieda Wilhelma Leibniza]] godišnje se dodijeljuje deset naučnika i akademika. S najviše od 2,5 miliona eura po nagradi predstavlja jednu od nagrada za istraživanje s najvećim iznosom koja se dodijeljuje u svijetu.<ref>{{cite web|url=http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621091621/http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archive-date=21. 6. 2008|title=Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|publisher=DFG|access-date=27. 3. 2011}}</ref> [[Datoteka:Views in the Main Control Room (12052189474).jpg|thumb|left|Centar Evropske svemirske agencije u [[Darmstadt]]u]] Njemačka je domovina mnogih svjetskih poznatih inovatora i inženjera kao što je [[Johannes Gutenberg]], koji je izmislio štampaći stroj, [[Hans Geiger]], izumitelj Gigerovog brojača, [[Konrad Zuse]], izumitelj prvog programski kontroliranog računara.<ref>{{cite web|last=Bianchi|first=Luigi|title=The Great Electromechanical Computers|url=http://www.yorku.ca/lbianchi/sts3700b/lecture17a.html|publisher=[[York University]]|access-date=17. 4. 2011}}</ref> Njemački inženjeri i industrijalci kao što su grof [[Ferdinand von Zeppelin]], [[Otto Lilienthal]], [[Gottlieb Daimler]], [[Rudolf Diesel]], [[Hugo Junkers]] i [[Karl Benz]] su znatno doprinijeli razvoju saobraćaja, automobilizmu i zračnom prijevozu. Njemačke institucije kao što je [[Njemački centar za zračni saobraćaj]] (DLR) su dale najveći doprinos za razvoj [[Evropska svemirska agencija|Evropske svemirske agencije]]. Inženjer [[Wernher von Braun]] je razvio prvu balističku raketu [[V-2]], a kasnije bio istaknuti član [[NASA]]-e i konstruktor rakete [[Saturn V]]. [[Heinrich Rudolf Hertz]] je dao doprinos u polju [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetnog zračenja]], što je bilo ključno za razvoj moderne telekomunikacije.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/aboutitu/HistoricalFigures.html|title=Historical figures in telecommunications|publisher=International Telecommunication Union|date=14. 1. 2004|access-date=27. 3. 2011}}</ref> === Turizam === {{glavni|Turizam u Njemačkoj}} [[Datoteka:Ramsau (ja).jpg|thumb|Crkva u [[Berchtesgaden]]škoj regiji]] Njemačka je sedma najposjećenija zemlja svijeta<ref name="april11">{{cite journal |url=http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom11_iu_april_excerpt.pdf |title=Interim Update |journal=UNWTO World Tourism Barometer |access-date=26. 6. 2011 |publisher=UNWTO |date=april 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101005051/http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom11_iu_april_excerpt.pdf |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/final_annual_report_pdf_3.pdf|title=UNWTO Annual Report|work=|publisher=[[World Tourism Organization|UNWTO]]|year=2010|access-date=april 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611081149/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/final_annual_report_pdf_3.pdf|archive-date=11. 6. 2014|url-status=dead}}</ref> sa 407,26 miliona noćenja tokom 2012,<ref name="deutschertourismusverband">[http://www.deutschertourismusverband.de/fileadmin/Mediendatenbank/PDFs/Zahlen_Daten_Fakten_2012_aktuell.pdf Zahlen Daten Fakten 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101015058/http://www.deutschertourismusverband.de/fileadmin/Mediendatenbank/PDFs/Zahlen_Daten_Fakten_2012_aktuell.pdf |date=1. 1. 2015 }} (in German), German National Tourist Board</ref> što uključuje broj od 68.830.000 noćenja stranih turista i posjetioca. U [[2012.]] godini Njemačku je posjetilo više od 30,4 miliona stranih turista. [[Berlin]] je postao treća najposjećenija destinacija u Evropi.<ref>{{cite web |url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en.pdf |title=Tourism Highlights 2014 edition |publisher=UNWTO |access-date=26. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214004935/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en.pdf |archive-date=14. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref>. Pored toga 30% Nijemaca svoj odmor provede u Njemačkoj, naročito u pokrajini [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje|Mecklenburg-Vorpommern]]. Domaća i međunarodna putovanja u kombinaciji s turizmom doprinose više od 43,2 milijarde eura njemačkom [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-u. Uključujući indirektne i inducirane učinke, industrija ima doprinos od 4,5% njemačkog BDP-a, sa oko 2 miliona zaposlenih (4,8% od ukupne zaposlenosti).<ref>{{cite web |url=http://wttc.org/site_media/uploads/downloads/germany2013_1.pdf |title=2013 Travel & Tourism Economic Impact Report Germany |publisher=WTTC |access-date=26. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001157/http://wttc.org/site_media/uploads/downloads/germany2013_1.pdf |archive-date=3. 12. 2013 |url-status=dead }}</ref> Njemačka je poznata po svojim raznolikim turističkim rutama kao što su: Romantična cesta, vinske ceste, Cesta dvoraca i Cesta avenija. Postoji 39 objekata stavljenih na [[UNESCO]] spisak svjetske baštine, uključujući stare gradske jezgre kao što su one u [[Regensburg]]u, [[Bamberg]]u, [[Lübeck]]u, [[Quedlinburg]]u, [[Weimar]]u, [[Stralsund]]u i [[Wismar]]u. Najposjećenije znamenitosti u Njemačkoj su [[Neuschwanstein]], [[Kölnska katedrala]], [[Reichstag]], [[Hofbräuhaus]] u [[München]]u, [[Heidelberški dvorac]], [[Zwinger (Dresden)|Zwinger]], [[Televizijski toranj Berlin]] i [[Aachenska katedrala]]. [[Europa-Park]] kod [[Freiburg]]a je drugi najpopularniji evropski park zabave.<ref>{{cite web|title=Top Tourist Attractions of Germany|url=http://www.germany.travel/en/towns-cities-culture/top-100/germany-travel-attractions.html|publisher=Germany.Travel, official site|access-date=12. 12. 2014}}</ref> == Stanovništvo == {{glavni|Stanovništvo Njemačke|Nijemci}} [[Datoteka:20130906 Volleyball EM 2013 by Olaf Kosinsky (1 von 1).jpg|thumb|270px|[[Nijemci]] ]] Sa stanovništvom od 80.200.000 ljudi prema popisu stanovništva iz 2011,<ref name="File 2013">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1. 6. 2013.</ref> Njemačka je najnaseljenija država [[Evropska unija|Evropske unije]], na evropskom kontinentu je druga najnaseljenija zemlja, poslije [[Rusija|Rusije]], te [[Spisak država po stanovništvu|16. najmnogoljudnija zemlja u svijetu.]] Gustoća naseljenosti iznosi 225 stanovnika po kilometru kvadratnom.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |title=Country Comparison :: Population |publisher=CIA |access-date=26. 6. 2011 |archive-date=6. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106143620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |url-status=dead }}</ref> Životni vijek prosječnog Nijemca iznosi 80,19 godina (77,93 godine muškarci, a žene 82,58 godina). Stopa fertiliteta iznosi 1,41 rođene djece u odnosu na žene (procjene iz 2011) ili 8,33 živo rođene djece na 1000 stanovnika, te je jedna od najnižih u svijetu. Od 1970. u Njemačkoj stopa mortaliteta kontinuirano premašuje stopu nataliteta.<ref>{{cite web | title = Demographic Transition Model | publisher=Barcelona Field Studies Centre | date=27. 9. 2009 | url = http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm | access-date=28. 3. 2011}}</ref> Međutim, Njemačka je svjedok povećanja stope nataliteta i migracijske stope od 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.thelocal.de/society/20101229-32091.html#.UXUZKEpTv3N|title=Birth rate on the rise in Germany|work=The Local|access-date=28. 9. 2014|archive-date=25. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925054451/http://www.thelocal.de/society/20101229-32091.html#.UXUZKEpTv3N|url-status=dead}}</ref> Dolazi do povećanja broja obrazovanih imigranata.<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/germany/elite-young-immigrants-could-provide-future-stability-for-german-economy-a-885647.html|title=The New Guest Workers: A German Dream for Crisis Refugees|date=28. 2. 2013|work=Spiegel Online|access-date=28. 9. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/more-skilled-immigrants-find-work-in-germany/a-16696339|title=More skilled immigrants find work in Germany|work=Deutsche Welle|access-date=28. 9. 2014}}</ref> Većina imigranata dolazi iz južne i istočne Evrope, te se naseljavaju u urbanim područjima.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/german-population-rises-thanks-to-immigration/a-16525083|title=German population rises thanks to immigration|work=Deutsche Welle|access-date=28. 9. 2014}}</ref> Četiri veće grupe naroda imaju status nacionalnih manjina, a to su: [[Danci]], [[Frizijci]], [[Romi]], [[Sinti]] i [[Lužički Srbi]].<ref name="BMI 2010">{{cite web | date=1. 5. 2010 | title = National Minorities in Germany | url = http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile | format = PDF | others = | publisher = [[Federal Ministry of the Interior (Germany)]] | pages = | id = Article number: BMI10010 | access-date=23. 6. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile | archive-date=21. 4. 2013 | url-status = dead }}</ref> Dancska manjina (oko 50.000) pretežno nastanjuje područje pokrajine [[Schleswig-Holstein]]<ref name="BMI 2010"/>. Istočni i sjeverni Frizijci pretežno naseljavaju zapadnu obalu Schleswig-Holsteina, te oblast [[Donja Saksonija|Donje Saksonije]]. Lužički Srbi, [[Slaveni|slavenski narod]] (oko 60.000), pretežno naseljavaju područje Lužica. ===Imigranti=== [[Datoteka:COB data Germany.PNG|thumb|270px|Njemačka je 3. zemlja u svijetu po broju imigranata.]] Po nacionalnom sastavu oko 92,3% stanovništva Njemačke čine Nijemci. 2011. oko 6 miliona stranih državljana je registriranog boravka u Njemačkoj. Po pitanju etničkog porijekla 20% stanovnika ove zemlje stranog ili djelomično stranog porijekla.<ref>{{Cite news | title=20% of Germans have immigrant roots | newspaper=Burlington Free Press | page= 4A | date=15. 7. 2010 }}</ref> U 2010, u 29% porodica sa djecom ispod 18 godina bio je barem jedan roditelj stranog porijekla.<ref name="destatis.de">{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Publications/STATmagazin/Population/2012_03/2012_03MigrantBackground.html |title=Publikation&nbsp;— STATmagazin&nbsp;— Population&nbsp;— Families with a migrant background: traditional values count&nbsp;— Federal Statistical Office (Destatis) |publisher=Destatis.de |date=13. 3. 2012 |access-date=4. 11. 2012}}</ref> Fond Ujedinjenih Nacija za stanovništvo navodi Njemačku kao 3. zemlju u svijetu po broju primljenih imigranata, što je oko 5% ili 10 miliona od ukupno 191 milion migranata.<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/esa/population/publications/2006Migration_Chart/Migration2006.pdf |title=International Migration 2006 |publisher =UN Department of Economic and Social Affairs |access-date=18. 3. 2011}}</ref> Od 2008. najveće grupe imigrana su bili [[Turci]] (oko 2,5 miliona), zatim Italijani (776.000), Poljaci (687.000).<ref>{{cite web |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |title=Bevölkerung nach Migrationshintergrund| access-date=28. 3. 2011|publisher=German Federal Statistical Office|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229095012/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml <!--Added by H3llBot-->|archive-date=29. 12. 2010}}</ref> Također prisutni su i [[Bošnjaci]], [[Srbi]] i [[Hrvati]]. Od 1987. oko 3 miliona etničkih Nijemaca imigriralo je u Njemačku iz zemalja istočnog bloka, iskoristivši tako svoje pravo povratka.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/fewer-ethnic-germans-immigrating-ancestral-homeland/|title=Fewer Ethnic Germans Immigrating to Ancestral Homeland|publisher=Migration Information Source|date=februar 2004|access-date=19. 7. 2014}}</ref> === Religija === {{glavni|Religija u Njemačkoj}} {{multiple image |align=left |width1=145 |image1=Colognecathedralatnight.JPG |caption1=Katolička katedrala u [[Köln]]u. |width2=128 |image2=Frauenkirche Dresden, 001.jpg |caption2=Evangelistička crkva u [[Dresden]]u }} Prema popisu stanovništva iz 2011, [[kršćanstvo]] je najraširenija religija u Njemačkoj, 66,8% Nijemaca su katolici, od ukupnog broja stanovnika.<ref name="Egeler">{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |title=Pressekonferenz „Zensus 2011 – Fakten zur Bevölkerung in Deutschland" am 31. Mai 2013 in Berlin |access-date=20. 5. 2015 |archive-date=10. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010094954/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |url-status=dead }}</ref> 30,8% stanovništva se izjasnilo kao [[Katoličanstvo|rimokatolici]], 30,3% stanovništva se izjasnilo kao [[Protestantizam|protestatima]], dok je evangelista bilo 5,7%.<ref name="Zensus 2011">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile|title=Bevölkerung am 9. Mai 2011 Statistisches Bundesamt Deutschland Bundesrepublik|language=de|work=destatis.de |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany]]|page=Zensus 2011 – Page 6|date=9. 5. 2011 |access-date=9. 5. 2011}}</ref> 32-35% stanovništva se izjasnilo da ne pripada niti ijednoj vjerskoj konfesiji, čiji broj je u porastu već nekoliko decenija. Geografski, [[Protestantizam]] preovladava u sjevernim, centralnim i istočnim dijelovima zemlje, uglavnom u sklopu sa evangelističkom crkvom, dok je [[Katoličanstvo]] koncentrisano u južnim i zapadnim dijelovima zemlje. Ateisti i pripadnici drugih religija su koncentrisani pretežno u većim gradovima i u istočnom dijelu Njemačke.<ref name="georgetown1">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |title=Germany |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |access-date=27. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324170951/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |archive-date=24. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> [[Islam]] je druga najveća religija u Njemačkoj, prema popisu stanovništva iz 2011, samo se 1,9% stanovništva izsjanilo muslimanima, dok se prema drugim izvorima procjenjuje da ih ima 3,8–4,3 miliona (4,6–5,2%). Većina muslimana su [[suniti]] i [[aleviti]] iz [[Turska|Turske]], postoji mali broj [[šijiti|šijita]] i [[Ahmedije|ahmedija]]. Njemački muslimani, koji većinom porijeklo vode iz [[Turska|Turske]] nemaju priznat status državne religije. Ostale religije čine manje od 1% njemačkog stanovništva, a to su [[Budizam]] sa 250.000 pripadnika, [[Judaizam]] sa oko 200.000 vjernika (0,3%). [[Hinduizam]] broji oko 100.000 pripadnika, dok sve ostale religije broje zajedno 50.000 pripadnika. Treća najveća jevrejska populacija u Evropi je ona u Njemačkoj (nakon Velike Britanije i Francuske).<ref>{{cite news | author = Blake, Mariah | url = http://www.csmonitor.com/2006/1110/p25s02-woeu.html | title = In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance | newspaper = [[Christian Science Monitor]] | date=10. 11. 2006 | access-date=28. 3. 2011}}</ref> Oko 50% budista u Njemačkoj su imigranti iz Azije.<ref>{{cite news |author=Schnabel, U. |date=15. 3. 2007 |url=http://www.zeit.de/2007/12/Buddhismus |title= Buddhismus Eine Religion ohne Gott |newspaper=[[Die Zeit]] |access-date=19. 3. 2011 |language=de}}</ref> ===Jezik=== {{glavni|Njemački jezik}} [[Datoteka:Knowledge of German EU map.svg|thumb|Poznavanje Njemačkog jezika u zemljama EU.]] [[Njemački jezik]] je službeni i jezik s najviše govornika u Njemačkoj, te predstavlja jedan od 24 službena jezika u Evropskoj uniji<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm |title=Official Languages |author=European Commission |access-date=29. 7. 2014}}</ref> i jedan od tri službena jezika u [[Evropska komisija|Evropskoj komisiji]]. Njemački je najgovoreniji jezik u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] s oko 100 miliona govornika.<ref name="Marten">{{cite book |editor1-first= Thomas|editor1-last= Marten|editor2-first= Fritz Joachim|editor2-last= Sauer|title= Länderkunde – Deutschland, Österreich, Schweiz und Liechtenstein im Querschnitt|trans-title=Regional Geography – An Overview of Germany, Austria, Switzerland and Liechtenstein|year=2005|publisher= Inform-Verlag|language= de|isbn= 3-9805843-1-3|page= 7}}</ref> Priznati jezici manjina u Njemačkoj su: [[Danski jezik|danski]], [[Niskonjemački jezik|niskonjemački]], [[Lužičkosrpski jezici|lužičkosrpski]], [[Romski jezik|romski]], [[Frizijski jezici|frizijski]] koji su službeno zaštićeni [[Evropska povelja o regionalnim ili manjinskim jezicima|Evropskom poveljom o regionalnim ili manjinskim jezicima]]. Jezici doseljenika koji se najviše govore su: [[Turski jezik|turski]], [[Kurdski jezik|kurdski]], [[Poljski jezik|poljski]], [[južnoslavenski jezici]] te [[Ruski jezik|ruski]]. 67% građana Njemačke trdi da može komunicirati na barem jednom stranom jeziku, a 27% grđana na najmanje dva strana jezika, izuzev materinjeg jezika.<ref name="Eurobarometer Languages">{{cite web|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[European Commission]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf| access-date=28. 3. 2011}}<br />{{cite web|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[European Commission]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |access-date=28. 3. 2011}}</ref> Standardni njemački jezik pripada grupi [[Zapadnogermanski jezici|zapadnogermanskih jezika]], te je usko povezan s [[Engleski jezik|engleskim]], [[Niskonjemački jezik|niskonjemačkim]] i [[Nizozemski jezik|nizozemskom jezikom]]. Većina vokabulara potječe od germanskoj jezika iz indoevropske grupe jezika.<ref>{{cite web|title=Many tongues, one family. Languages in the European Union|publisher=[[Europa (web portal)]]|author=[[European Commission]]|year=2004|url=http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf|access-date=28. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202922/http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf|archive-date=30. 4. 2011|url-status=live}}</ref> Također neke riječi vode porijeklo iz latinskog, starogrčkog ili francuskog i engleskog jezika. Njemački jezik pisan je isključivo latinicom. ===Obrazovanje=== {{glavni|Obrazovanje u Njemačkoj}} [[Datoteka:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|Univerzitet u Heidelbergu, snovan 1386, jedan je od najstarijih i najbolje rangiranih univerziteta u Njemačkoj.]] Nadležnost nad obrazovanjem u Njemačkoj je organizovana prvenstveno na nivou saveznih pokrajina. Dječiji vrtić od treće do šeste godine je izboran, nakon čega slijedi obrazovanje koje je obavezno u trajanju od devet godina. Osnovno obrazovanje traje četiri do šest godina. Srednjoškolsko obrazvanje obuhvata tri tradicionalne vrste srednjih škola: ''[[Gimnazija|gimnaziju]]'' koju upisuju najbolji i nadareni učenici, koja priprema učenike za studij, zatim ''[[Realschule]]'' koja je namijenjena srednjim studentima i traje 6 godina i ''[[Hauptschule]]'' koja priprema učenike za strukovno obrazovanje.<ref>{{cite web|url=http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |title=The Educational System in Germany |publisher=Cuesta College |date=31. 8. 2002 |access-date=16. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724024754/http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |archive-date=24. 7. 2011}}</ref> Također postoji i ''Gesamtschule'' koja predstavlja sveobuhvatni tip srednje škole. Nakon završene srednje škole pstoje mogućnosti stručne naobrazbe, zatim studija i dvojnog studija. Osnovni uslov za upisivanje na [[univerzitet]] je položen opći ispit zrelosti ili matura. Prema [[Šangajska rang-lista univerziteta|Šangajskoj rang-listi univerziteta]] 2014. 4 njemačka univerziteta se nalaze u top 100, te njih 13 u top 200 univerziteta u svijetu.<ref>{{Cite web |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2014.html |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2015 |archive-date=19. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119210953/http://www.shanghairanking.com/ARWU2014.html |url-status=dead }}</ref> Neki njemački univerziteti spadaju u najstarije na svijetu, kao što je [[Univerzitet u Heidelbergu]] (osnovan 1386) koji je najstariji univerzitet u Njemačkoj. Zatim Heidelberg slijedi [[Univerzitet u Leipzigu]] (1409), [[Univerzitet u Rostocku]] (1419), [[Univerzitet u Greifswaldu]] (1456), [[Univerzitet u Freiburgu]] (1457) i [[Ludwig-Maximilians-Univerzitet München|Univerzitet u Münchenu]] (1472). ===Zdravstvo=== {{glavni|Zdravstvena zaštita u Njemačkoj}} [[Datoteka:Akkon MD 82-85-07.JPG|thumb|Vozilo hitne pomoći u Njemačkoj.]] Njemačka ima najstariji univerzalni zdravstveni sistem na svijetu, koji još seže iz doba vladavine [[Otto von Bismarck|Otta von Bismarcka]].<ref>{{cite book | title = Health Care Systems in Transition: Germany | url = http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf | access-date = 15. 4. 2011 | year = 2000 | publisher = European Observatory on Health Care Systems | id = AMS 5012667 (DEU) | page = 8 | archive-date = 13. 5. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110513054407/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf | url-status = dead }}</ref> Stanovništvo je trenutno obuhvaćeno planom zdravstvene zaštite, što je osigurano statutom uz neke određene kriterije, te uz mogućnostima privatnog zdravstvenog osiguranja kod nekih određenih grupa. Prema podacima iz [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] njemački zdravstveni sistem 77% financira Vlada, a 23% privatni sektor u 2005.<ref name=health>{{cite web|url=http://apps.who.int/gho/data/node.country.country-DEU?lang=en|title=Germany statistics summary (2002 - present)|publisher=World Health Organization|access-date=8. 5. 2015}}</ref> U 2005. Njemačka je utrošila 11% svojeg BDP-a na zdravstvo. Njemačka zauzima 20. mjesto u svijetu po očekivanoj dužini trajanja života stanovništva, muškarci prosječno dožive 77 godina, a žene 82 godine života. Njemačka ima vrlo nisku stopu smrtnosti dojenčadi (4 na 1000 živorođenih). U 2010. glavni uzroci smrtnosti su bili kardiovaskularne bolesti sa 41%, zatim maligna oboljenja sa 26%.<ref>{{cite web|url=http://www.presseportal.de/pm/32102/2117452/2010-herz-kreislauferkrankungen-verursachten-rund-41-aller-todesfaelle|language=de |title=2010: Herz-/Kreislauferkrankungen verursachen 41 % aller Todesfälle|publisher=Destatis.de |access-date=8. 5. 2015}}</ref> U 2008. oko 82.000 Nijemaca je bilo zaraženo [[HIV|virusom humane imunodeficijencije]] (HIV/AIDS), od čega je umrlo 26.000 Nijemaca od 1982.<ref name=cp>{{cite web| url = http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf| title = Country Profile Germany|date=april 2008| publisher = [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]| format = PDF| access-date=7. 5. 2011}}</ref> Prema istraživanjima iz 2005, 27% odraslih Nijemaca su pušači.<ref name=cp/> [[Gojaznost]] je navedena kao glavni zdravstveni problem u Njemačkoj. == Kultura == {{glavni|Njemačka kultura}} Njemačka je kao zemlja uveliko pridonijela svjetskoj kulturi. Tu su rođeni veliki kompozitori ozbiljne muzike: [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Johann Sebastian Bach|Bach]], [[Johannes Brahms|Brahms]] i [[Richard Wagner|Wagner]], klasični pjesnici poput [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethea]] i [[Friedrich Schiller|Schiller]], likovni umjetnici poput [[Albrecht Dürer|Duerera]], [[Max Ernst|Ernsta]] i [[Joseph Beuys|Beusa]], a Njemačka je domovina i filozofa, među kojima su najznačajniji: [[Immanuel Kant|Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], [[Karl Marx|Marx]] i [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], te naučnici [[Albert Einstein|Einstein]], [[Max Born|Born]] i [[Max Planck|Plank]]. Njemački jezik, koji se sastoji od nekoliko velikih dijalekata, u 19. vijeku je bio jezik komunikacije u srednjoj, istočnoj i sjevernoj Evropa, a i danas se uči širom svijeta kao jedan od najvažnijih jezika. === Muzika === {{glavni|Njemačka muzika}} [[Datoteka:Beethoven.jpg|thumb|lijevo|[[Ludwig van Beethoven]] (1770–1827)]] Njemačka klasična muzika predstavlja djelo mnogih svjetskih poznatih kompozitora. [[Dietrich Buxtehude]], njemački orguljaš i kompozitor je svojim djelima ostavio znatan uticaj na kasniji rad [[Johann Sebastian Bach|Johanna Sebastiana Bacha]] i [[Georg Friedrich Händel|Georga Friedricha Händela]], koji su bili jedni od najpoznatijih kompozitora iz perioda [[barok]]a. Tokom svog životnog rada, njemački [[Violina|violinist]] i kompozitor [[Leopold Mozart]] je kao mentor znatno utjecao na svog sina i učenika [[Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfganga Amadeusa Mozarta]], jednog najvećih muzičara svih vremena. [[Ludwig van Beethoven]] je bio najvažniji kompozitor na prijelazu klasicizma u [[romantizam]]. [[Carl Maria von Weber]] i [[Felix Mendelssohn]] su bili važni kompozitori u ranom romantizmu, dok su [[Robert Schumann]] i [[Johannes Brahms]] obilježili period romantizma. [[Richard Wagner]] je ostao poznat po svojim operama. [[Richard Strauss]] je bio najvažniji kompozitor kasnog romantizma i ranog [[Modernizam|modernizma]]. [[Karlheinz Stockhausen]] i [[Hans Zimmer]] su važni kompzitori 20. i 21. vijeka.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html |title=Top 100 living geniuses |work=The Daily Telegraph |date=30. 10. 2007 |access-date=15. 5. 2015 |location=London}}</ref> Njemačka je drugo najveće muzičko tržište u Evropi i četvrto po veličini u svijetu.<ref>{{cite web | url=http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2013E.pdf | title=The Recorded Music Industry In Japan | publisher=Recording Industry Association of Japan | format=PDF | page=24 | year=2013 | access-date=8. 2. 2014 | archive-date=18. 8. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130818080109/http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2013E.pdf | url-status=dead }}</ref> Njemačka popularna muzika 20. i 21. vijeka uključuje pokrete kao što su: [[Neue Deutsche Welle]] ([[Nena]], [[Trio (bend)|Trio]]), [[Pop-muzika|pop]] ([[Boney M.]], [[Alphaville (grupa)|Alphaville]], [[Modern Talking]]), Ostrock ([[City (grupa)|City]], [[Keimzeit]]), [[Heavy metal|metal]]/[[Rok-muzika|rok]] ([[Rammstein]], [[Scorpions]]), [[Punk rock|punk]] ([[Nina Hagen]], [[Die Ärzte]], [[Die Toten Hosen]]), [[pop-rok]] ([[Beatsteaks]], [[Tokio Hotel]]), inide rock ([[Tocotronic]]), šlager ([[Ute Lemper]], [[Katja Ebstein]], [[Hildegard Knef]], [[Helene Fischer]]. Njemačka [[elektronska muzika]] je stekla globalni uticaj, uz izvođače kao što su [[Kraftwerk]], [[Tangerine Dream]]. DJ-evi i [[techno]], [[House muzika|house]] umjetnici s njemačke muzičke scene su stekli veliku popularnost ([[Paul van Dyk]], [[Paul Kalkbrenner]] i [[Scooter]]).<ref>{{cite web|last1=Nye|first1=Sean|title=Minimal Understandings: The Berlin Decade, The Minimal Continuum, and Debates on the Legacy of German Techno|url=http://www.academia.edu/3813069/Minimal_Understandings_The_Berlin_Decade_The_Minimal_Continuum_and_Debates_on_the_Legacy_of_German_Techno|publisher=Journal of Popular Music Studies, Volume 25, Issue 2|access-date=12. 12. 2014}}</ref> Pored već navedenih predstavnika elektronske muzike, Njemačka [[Kraut Rock]] scena koja je započela ranih [[1970-e|1970-ih]] imala je svoje najznačajnije predstavnike i osnivače u rock grupama poput [[Can]], [[Amon Düül II]], [[Faust]] i Neu! Za razliku od svojih kolega iz [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]] (koji su sve više komponovali pjesme pod utjecajem [[Džez|džeza]] i klasične muzike), oni su mnogo više koristili sintisajzere, stvarajući pulsirajući zvuk i povezujući u muzičku cjelinu naizgled nepovezane muzičke trake. Takvim pristupom u muzici bili su mnogo bliži [[Avantgardna muzika|avantgardnoj]] muzici nego rock muzici.<ref>http://www.allmusic.com/subgenre/kraut-rock-ma0000002687</ref> === Slikarstvo === {{glavni|Njemačko slikarstvo}} [[Datoteka:Dürer - Selbstbildnis im Pelzrock - Alte Pinakothek.jpg|desno|mini|150p|[[Albrecht Dürer]], Autoportret]] Njemački umjetnici su ostavili velik uticaj na [[Evropska umjetnost|zapadnu umjetnost]]. [[Albrecht Dürer]], [[Hans Holbein mlađi]], [[Matthias Grünewald]], [[Lucas Cranach stariji]] su važni njemački umjetnici iz perioda [[Renesansa|renesanse]], [[Peter Paul Rubens]], [[Johann Baptist Zimmermann]] su poznati umjetnici iz [[barok]]a, zatim [[Caspar David Friedrich]], [[Carl Spitzweg]] iz [[romantizam|romantizma]], [[Max Liebermann]] iz [[impresionizam|impresionizma]], te [[Max Ernst]] iz [[nadrealizam|nadrealizma]].<ref name=Marzona>Marzona, Daniel. (2005) ''Conceptual Art.'' Cologne: Taschen. Various pages</ref> Njemački kipari kao što su Otto Schmidt-Hofer, Franz Iffland i Julius Schmidt su dali važan doprinos njemačkoj umjetnosti s kraja 19. i početka 20. vijeka.<ref name=Berman>{{cite book|last1=Berman|first1=Harold|title=Bronzes, Sculptors & Founders - Signatures|date=1974|publisher=Abage Publishers|location=Chicago, Illinois|pages=477|edition=2.}}</ref><ref name=Payne>{{cite book|last1=Payne|first1=Christopher|title=Animals in Bronze -- Reference and Price Guide|url=https://archive.org/details/animalsinbronzer0000payn|date=1986|publisher=Antique Collectors' Club Ltd.|location=Woodbridge, Suffolk, England|isbn=0- 90746-245-6|pages=[https://archive.org/details/animalsinbronzer0000payn/page/400 401]}}</ref> Tokom dvadesetog vijeka formirano je nekoliko njemačkih umjetničkih društava i grupa kao što su [[Novembarska grupa]], [[Die Brücke]] i [[Plavi jahač]] čiji je vođa bio [[Vasilij Kandinski]] koji je utjecao na razvoj ekspresionizma u Münchenu i Berlinu. Kao reakcija na [[ekspresionizam]] javlja se novi smjer poznat kao [[nova stvarnost]]. Poslijeratni umjetnički smjerovi u Njemačkoj su bili [[neokspresionizam]], [[performans]], [[konceptualna umjetnost]]. Posebno istaknuti neokspresionisti su [[Georg Baselitz]], [[Anselm Kiefer]], [[Jörg Immendorff]], [[A. R. Penck]], [[Markus Lüpertz]], [[Peter Robert Keil]] i [[Rainer Fetting]]. Vdeći njemački konceptualni umjetnici su: [[Bernd i Hilla Becher]], [[Hanne Darboven]], [[Hans-Peter Feldmann]], [[Hans Haacke]], [[Joseph Beuys]], [[HA Schult]], [[Aris Kalaizis]], [[Neo Rauch]] i [[Andreas Gursky]]. Najznačajnije umjetničke izložbe i festivali u Njemačkoj su [[documenta]], [[transmediale]] i [[Art Cologne]].<ref>Marzona, Daniel. (2005) Conceptual Art. Cologne: Taschen.</ref> === Arhitektura === {{glavni|Njemačka arhitektura}} Njemačkim doprinosima arhitekturi mogu se smatrati karolinški i otonski stil. [[Ciglena gotika]] je osebujan srednjevjekovni stil nastao u Njemačkoj. Također u [[Renesansna arhitektura|renesansnoj]] i [[Barokna arhitektura|baroknoj]] arhitekturi, nastali su neki njemački smjerovi kao što su [[Weserska renesansa]] i [[Dresden]]ski barok. Među najpoznatijim [[barok]]nim arhitektama nalaze se [[Matthäus Daniel Pöppelmann]], [[Balthasar Neumann]], [[Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff|Knobelsdorff]] i [[Braća Asam]]. Wessobrunnerška škola je izvršila znatan uticaj, a ponekad je čak i dominirala nad umjetnošću štrokature u južnoj Njemačkoj u 18. vijeku. Gornja švabska barokna ruta nudi barokno tematske turističke rute koje naglašavaju doprinos baroknih umjetnika, kipara, zanatlija kao što su [[Johann Michael Feuchtmayer]], jednog od naistaknutijih članova porodice [[Feuchtmayer]], te braća [[Johann Baptist Zimmermann]] i [[Dominikus Zimmermann]].<ref>Jan Koppmann, "Das Zeitalter des Barock", in M. Thierer (ed.), ''Lust auf Barock: Himmel trifft Erde in Oberschwaben,'' Lindenberg: Kunstverlag Fink, 2002, p. 11f.</ref> Pučanska arhitektura u Njemačkoj je vezan za poludrvenu gradnju uz pomć drvenih greda ([[Njemački jezik|Njem.]] ''Fachwerk''). Njemački ''Fachwerk'' stilovi variraju po regijama. Zakoni planiranja gradnje ovakvih kuća diktirali su da izgled kuće mora biti u skladu sa regionalnim, pa čak i sa specifičnim gradskim stilom gradnje.<ref name="Wilhelm Süvern 1971" >Wilhelm Süvern: 1971. ''Torbögen und Inschriften lippischer Fachwerkhäuser'' in Volume 7 of Heimatland Lippe. Lippe Heimatbund: 1971. 48 pages</ref><ref name="Heinrich Stiewe 2007">Heinrich Stiewe: 2007. ''Fachwerkhäuser in Deutschland: Konstruktion, Gestalt und Nutzung vom Mittelalter bis heute''. Primus Verlag: 2007. {{ISBN|978-3-89678-589-3}}. 160 pages</ref> Kada se industrijalizacija porširila Evropom, u Njermačkoj su se razvili [[klasicizam]] i prepoznatljiv stil [[historicizam]], ponekad se naziva stilom [[Gründerzeit]], s obzirom na ekonomski bum u godinama s kraja 19. vijeka. Regionalni historistički stilovi uključuju [[Hannover|Hannoversku]] školu arhitekture, nürnberški stil, dresdensku [[Gottfried Semper|Semper]]-[[Georg Hermann Nicolai|Nicolai]] školu. Među najpoznatije njemačke građevine spada dvorac [[Neuschwanstein]] koji predstavlja [[Neoromanika|neoromaniku]]. Njemački umjetnici, pisci, galeristi kao što su [[Siegfried Bing]], [[Georg Hirth]] i [[Bruno Möhring]] su pridonijeli razvoju [[secesija|secesije]], na prijelazu u 20. vijek, što je poznato na njemačkom jeziku kao ''Jugendstil''.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.huntfor.com/arthistory/c19th/artnouveau.htm |title=Art Nouveau&nbsp;— Art Nouveau Art |publisher=Huntfor.com |access-date=25. 3. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130222070337/http://www.huntfor.com/arthistory/c19th/artnouveau.htm |archive-date=22. 2. 2013 |url-status=dead }}</ref> {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | footer = {{Center|[[Arhitektura odmarališta]] na [[Rügen]]u, ''Fachwerk'' kuće u [[Bernkastel-Kues|Bernkastelu]], dvorac [[Neuschwanstein]] i [[Bauhaus]] škola u [[Weimar]]u.}} | image1 = Kurhaus in Binz.jpg | width1 = {{#expr: (145 * 1500 / 1125) round 0}} | image2 = Bernkastel 12 (5486108438).jpg | width2 = {{#expr: (145 * 1410 / 1200) round 0}} | image3 = Castle_Neuschwanstein.jpg | width3 = {{#expr: (135 * 2182 / 1700) round 0}} | image4 =Bauhaus weimar.jpg | width4 = {{#expr: (145 * 1500 / 1125) round 0}} }} [[Ekspresionistička arhitektura]] je razvijena 1910-ih godina u Njemačkoj pod uticajem [[Art Deco]] i drugih modernih stilova s arhitektima kao što su [[Johann Friedrich Höger]], [[Erich Mendelsohn]], [[Dominikus Böhm]] i [[Fritz Schumacher]]. Njemačka je osobito bila važna u ranom [[Moderna arhitektura|modernističkom]] pokretu, kao što su [[Deutscher Werkbund]] kojeg je pokrenuo [[Hermann Muthesius]] i [[Bauhaus]] pokret kojeg je osnovao [[Walter Gropius]]. Slijedom toga, Njemačka se često smatra kolijevkom moderne arhitekture i dizajna. [[Ludwig Mies van der Rohe]] postao je jedan od svjetski najpznatijih arhitekata u drugoj polovici 20. vijeka. ON je zamislio staklene fasade na [[neboder]]ima.<ref>{{cite book|year=2006|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0/page/880 880]|isbn=0-19-860678-8}}</ref> === Književnost i filozofija === {{Glavni|Njemačka književnost}} [[Datoteka:Goethe (Stieler 1828).jpg|thumb|lijevo|200px|[[Johann Wolfgang von Goethe]]]] Njemačka književnost može se pratiti unatrag do srednjeg vijeka djelima pisaca kao što su [[Walther von der Vogelweide]] i [[Wolfram von Eschenbach]]. Poznati njemački pisci su [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], [[Gotthold Ephraim Lessing]] i [[Theodor Fontane]]. [[Braća Grimm]] su stekla slavu skupljajući i objavljivajući zbirke njemačkih bajki. Grimmovi su također skupili i kodificirali regionalne verzije njemačkog jezika, temeljeći svoj rad na historijskim načelima, njihov ''Deutsches Wörterbuch'', ili njemački rječnik, ponekad se naziva Grimm rječnik, što je počelo 1838, a objavljen je 1854.<ref name = DWBhistory>History of the ''Deutsches Wörterbuch'' from the [http://150-grimm.bbaw.de/start.htm DWB 150th Anniversary Exhibition and Symposium], Berlin: Humboldt-Universität, 2004. {{simboli jezika|De}}, retrieved 27. 6. 2012.</ref> Među utjecajnije književnike 20. vijeka ubrajaju se [[Gerhart Hauptmann]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], [[Heinrich Böll]] i [[Günter Grass]].<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |title=The Nobel Prize in Literature |publisher=Nobelprize.org |date=3. 12. 1999 |author=[[Kjell Espmark|Espmark, Kjell]] |access-date=28. 3. 2011}}</ref> Godišnje se izdaje prosječno oko 700 milina knjiga na njemačkom jeziku, sa oko 80.000 naslova, od čega je 60.000 novih. Njemačka se nalazi na trećem mjestu po broju izdanih knjiga u svijetu, nakon tržišta engleskog i kineskog govornog područja.<ref>{{cite web|url=http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.html|title=Land of ideas|publisher=Land-der-ideen.matrix.de|access-date=19. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081703/http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.htm|archive-date=27. 4. 2011}}</ref> Frankfurtski sajam knjiga najvažniji je na svijetu po pitanju međunarodnih poslova i trgovine, s tradicijom dugom više od 500 godina,<ref>{{cite book |title =A History of the Frankfurt Book Fair |isbn =978-1-55002-744-0 |first =Peter |last =Weidhaas |first2 =Carolyn |last2 =Gossage |first3 =Wendy A. |last3 =Wright |publisher =Dundurn Press Ltd. |pages =[https://archive.org/details/historyoffrankfu0000weid/page/11 11 ff] |year=2007 |url =https://archive.org/details/historyoffrankfu0000weid/page/11 }}</ref> također Leipziški sajam knjiga zauzima važno mjesto u Evropi.<ref>{{cite web|last1=Chase|first1=Jefferson|title=Leipzig Book Fair: Cultural sideshow with a serious side|url=http://www.dw.de/leipzig-book-fair-cultural-sideshow-with-a-serious-side/a-18313879|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=13. 3. 2015|access-date=25. 4. 2015}}</ref> Njemačka filozofija ima velik historijski značaj: doprinos [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a [[Racionalizam|racionalizmu]]; zatim [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljska]] filozofija [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]]; njemački idealizam čiji filozofi su bili [[Johann Gottlieb Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling]]; iracionalista i filozofski pesimista [[Arthur Schopenhauer]]; ideja [[Socijalizam|socijalizma]] [[Karl Marx]]a i [[Friedrich Engels]]a; doprinos [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschea]] perspektivizmu; [[Gottlob Frege]] da jedoprnos analitičkoj filozofiji; [[Martin Heidegger]] koji je dao velik doprinos [[Egzistencijalizam|egzistencijalizmu]] i ontologiji, značajan uticaj ostavila je [[Frankfurtska škola]] koju su razvijali [[Max Horkheimer]], [[Theodor Adorno]], [[Herbert Marcuse]] i [[Jürgen Habermas]].<ref>{{cite book|author=Searle, John|year=1987|title=The Blackwell Companion to Philosophy|chapter=Introduction|publisher=Wiley-Blackwell}}</ref> ===Mediji=== {{glavni|Mediji u Njemačkoj}} [[Datoteka:Deutsche Welle.jpg|thumb|200px|Sjedište [[Deutsche Welle]]-a u [[Bonn]]u.]] Među najveće medijske kompanije iz Njemačke koje djeluju na međunarodnom tržištu su [[Bertelsmann]], [[Axel Springer SE]] i [[ProSiebenSat.1 Media]]. Također značajnu ulogu ima [[Deutsche Presse-Agentur]]. [[Televizija u Njemačkoj|Njemačko televizijsko tržište]] je najveće u [[Evropa|Evropi]] sa oko 38 miliona domaćinstava sa TV prijemnikom.<ref>{{cite web|title=Distribution of TV in Germany (German)|url=http://www.astra.de/16795168/tv-verbreitung_in_deutschland|publisher=Astra Sat|date=19. 2. 2013|access-date=10. 12. 2014|archive-date=1. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101012509/http://www.astra.de/16795168/tv-verbreitung_in_deutschland|url-status=dead}}</ref> Oko 90% njemačkih kućanstava ima kablovsku ili satelitsku televiziju, sa raznim javnim i privatnim RTV kanalima.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1047864.stm |title=Country profile: Germany |work=BBC News |access-date=28. 3. 2011}}</ref> U Njemačkoj postoji više od 500 javnih i privatnih radio stanica, uključujući i [[Deutsche Welle]] koja svoj program emitira na više stranih jezika.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/1950-1954/a-326253-1|title=Organization 1950-1954|publisher=Deutsche Welle|access-date=15. 5. 2015|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113503/http://www.dw.de/1950-1954/a-326253-1|url-status=dead}}</ref> Njemačka nacionalna radio mreža je [[Deutschlandradio]], dok [[ARD]] stanice pokrivaju lokalne servise. Mnoge od najprodavanijih [[Novine|novina]] i [[časopis]]a u Evropi su upravo one iz Njemačke, listovi (i internet portali) sa najvećim tiražom u Njemačkoj su [[Bild]], [[Die Zeit]], [[Süddeutsche Zeitung]], [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] i [[Die Welt]], dok su najveći njemački magazini [[Der Spiegel]], [[Stern]] i [[Focus (novine)|Focus]].<ref>{{cite web|url=http://dispatch.opac.d-nb.de/LNG=DU/DB=1.1/|title=ZDB OPAC - start/text|work=d-nb.de|access-date=1. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714075848/http://dispatch.opac.d-nb.de/LNG=DU/DB=1.1/|archive-date=14. 7. 2006|url-status=dead}}</ref> Njemačko tržište video igara je jedno od najvećih u svijetu.<ref>{{cite web|last=Purchese |first=Robert |url=http://www.eurogamer.net/articles/germany-becomes-europes-top-market |title=Germany's video game market |publisher=Eurogamer.net |date=17. 8. 2009 |access-date=4. 3. 2012}}</ref> [[Gamescom]] u Kölnu je jedan od vodećih svjetskih sajmova video igara. Popularne serije video igara iz Njemačke su [[Turrican]], [[Anno]], [[The Settlers]], [[Gotika (videoigra)|Gotika]], [[SpellForce: The Order of Dawn]], [[FIFA Manager]], [[Far Cry]] i [[Crysis]]. Relevantni izdavači i programeri igara su [[Ubisoft Blue Byte]], [[Crytek]], [[Deep Silver]], [[Kalypso Media]], [[Piranha Bytes]] i [[Yager Development]]. === Kinematografija === {{glavni|Njemačka kinematografija}} Njemačka kinematografija je ostavila velik trag u svjetskoj filmskoj umjetnosti i tehnici. Prvi radovi [[Max Skladanowsky|braće Skladanowsky]] su prikazani 1895. Svjetski poznat [[Babelsberg Studio]] koji se nalazi u [[berlin]]skoj četvrti [[Postdam]] osnovan je 1912, čime je psato prvim velikim filmskim studijem u svijetu. Danas je najveći evropski studio.<ref>[http://www.studiobabelsberg.com/service/filmstudios-ateliers/neue-film-1/ Studio Babelsberg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818094006/http://www.studiobabelsberg.com/service/filmstudios-ateliers/neue-film-1/ |date=18. 8. 2011 }} – ''Mit der Erschließung des direkt in der Nachbarschaft befindlichen Filmgeländes mit den Studios Neue Film 1 und Neue Film 2 konnte Studio Babelsberg seine Studiokapazitäten verdoppeln und verfügt so über Europas größten zusammenhängenden Studiokomplex.'', retrieved 3. 12. 2013 (German)</ref> Ran njemačko kino je bilo pod uticajem njemačkih ekspresionista kao što su [[Robert Wiene]] i [[F. W. Murnau|Friedrich Wilhelm Murnau]]. Film [[Metropolis (1927)|''Metropolis'']] čiji je redatelj bio [[Fritz Lang]] smatra se prvim naučn-fantastičnim filmom.<ref>{{cite web|url=http://www.scififilmhistory.com/index.php?pageID=metro|title=SciFi Film History – Metropolis (1927)|publisher=|access-date=28. 9. 2014|archive-date=10. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010074916/http://www.scififilmhistory.com/index.php?pageID=metro|url-status=dead}}</ref> Film redatelja [[Josef von Sternberg]]a [[Plavi anđeo (1930)|''Plavi anđeo'']] u kojem je glumila [[Marlene Dietrich]] smatra se prvim njemačkim zvučnim [[film]]om.<ref>{{Cite book |last= Bordwell |first= David |authorlink= David Bordwell |author2=Thompson, Kristin |title= Film History: An Introduction |url= https://archive.org/details/filmart0000davi_2nded |origyear=1994 |edition= 2. |year=2003 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 978-0-07-115141-2 |page= [https://archive.org/details/filmart0000davi_2nded/page/204 204] |chapter= The Introduction of Sound}}</ref> Filmovi [[Leni Riefenstahl]] su postavili nove umjetničke standarde, kao što primjerice dokumentarni film [[''Trijumf volje'']].<ref>{{cite book|last1=Rother|first1=Rainer|title=Leni Riefenstahl: The Seduction of Genius|date=1. 7. 2003|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=1441159010}}</ref> [[Datoteka:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|thumb|[[Babelsberg Studio]] kod Berlina, prvi veliki filmski studio u svijetu.]] Mnogi od filmova koji su nastali nakon [[1945.]] godine u poslijeratnom periodu mogu se nazvati ''Trümmerfilm'' (bos. film ruševina). Takav film je primjerice ''[[Ubojice među nama]]'' (1946) redatelja [[Wolfgang Staudte|Wolfganga Staudtea]]. Među poznatije [[Istočna Njemačka|istočnonjemačke]] filmove mogu se ubrojati ''[[Der Untertan]]'' (1951), ''[[Podijeljeno nebo]]'' (1964) čiji je redatelj [[Konrad Wolf]], filmska adaptacija književnog djela ''Jakov lažljivac'' kojeg je napisao [[Jurek Becker]], a filmski adaptirao [[Frank Beyer]] ka film ''[[Jakov lažljivac (film)|Jakov lažljivac]]'' (1975), koji je bio jedini istčnonjemački film nominovan za [[Oscar]]a. Filmovi Zapadne Njemačke iz 1950-ih godina mogu se po žanru definirati kao ''[[Heimatfilm]]'' (bos. domoljubni film), ti filmovi prikazuju ljepotu zemlje i moralni integritet ljudi koji žive u njoj.<ref>Stephen Brockmann, ''A Critical History of German Film,'' Camden House, 2010, p. 286. isbn 1571134689</ref> Tokom 1970-ih i 1980-ih, poznati redatelji [[Novi njemački film|novog njemačkog filma]] bili su [[Volker Schlöndorff]], [[Werner Herzog]], [[Wim Wenders]] i [[Rainer Werner Fassbinder]]. Njemački filmovi kao što su ''[[Das Boot]]'' (1981), ''[[Nedovršena priča]]'' (1984), ''[[Good Bye, Lenin!]]'' (2003), ''[[Glavom kroz zid]]'' (2004), ''[[Bijela traka]]'' (2009), ''[[Konferencija životinja]]'' (2010), ''[[Atlas oblaka]]'' (2012) su ostvarili međunarodni uspjeh. [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] dobili su njemački filmovi ''[[Limeni bubanj]]'' 1979, ''[[Nigdje u Africi]]'' 2002. i ''[[Život drugih]]'' 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0405094/awards|title=Awards:Das Leben der Anderen|publisher=IMDb|access-date=28. 3. 2011}}</ref> Dodjela [[Evropska filmska nagrada|Evropske filmske nagrade]] se vrši svake godine, od čega svake druge u [[Berlin]]u, domu Evropske filmske akademije. [[Berlinale|Berlinski međunarodni filmski festival]] poznat kao "Berlinale", na kojem se od 1951. za najbolje filmove dodjeluje nagrada "Zlatni medvjed" je jedan od najvažnijih filmskih festivala u Evropi i svijetu. === Kuhinja === {{glavni|Njemačka kuhinja}} [[Datoteka:Black Forest gateau.jpg|thumb|Schwarzwald torta]] Njemačka kuhinja varira zavisno od regije do regije, te često postoje sličnosti između kuhinja nekih njemačkih regija sa regijama susjednih država (npr postoje neke kulinarske sličnosti između kuhinje Južne Bavarske, [[Švabija|Švabije]] sa kuhinjama Švicarske i Austrije). Internacionalno poznata jela kao što su [[pica]], [[suši]], [[Kineska kuhinja|kineska]], [[Grčka kuhinja|grčka]], [[indijska kuhinja]], [[doner kebab]], također su popularna i lako dostupna u Njemačkoj, zahvaljujući različitim etničkim zajednicama. [[Hljeb|Kruh]] predstavlja značajan dio njemačke kuhinje, njemački pekari proizvode oko 600 vrsta kruha i oko 1.200 različitih vrsta kolača i peciva. Njemački [[sir]]evi predstavljaju trećinu sireva proizvedenih u Evropi.<ref name=IG>[https://books.google.com/books?id=sjW9adVFS2kC&pg=PA113 The Complete Idiot's Guide to Cheeses of the World - Steve Ehlers, Jeanette Hurt<!-- Bot generated title -->]. pp. 113-115.</ref> U 2012. oko 99% proizvedenog mesa u Njemačkoj činila je svinjetina, piletina i govedina. Nijemci proizvode svoje poznate kobasice u 1.200 različitih vrsta uključujući [[Bratwurst]], [[Weißwurst]] i [[Currywurst]].<ref>{{cite web | url = http://germanfoods.org/german-food-facts/german-hams-sausages-meats-guide/ | title = Guide to German Hams and Sausages | publisher = German Foods North America | access-date = 26. 3. 2015 | archive-date = 22. 3. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150322084957/http://germanfoods.org/german-food-facts/german-hams-sausages-meats-guide/ | url-status = dead }}</ref> Tokom 2012, od ukupne prodaje hrane, 3,9% je bilo [[Organska hrana|organske hrane]].<ref>{{cite web | url = https://www.foodwatch.org/de/informieren/bio-lebensmittel/mehr-zum-thema/zahlen-daten-fakten/ | title =Numbers, data, facts about the organic food sector|language=de| publisher= Foodwatch | access-date=4. 6. 2015|quote=Bio-Produkte machen lediglich 3,9 Prozent des gesamten Lebensmittelumsatzes in Deutschland aus (2012).}}</ref> Iako [[vino]] postaje sve više popularno u mnogim dijelovima Njemačke, naročito u njemačkim vinskim regijama,<ref>{{cite web|title=German Wine Statistics|url=http://www.germanwineusa.com/press-trade/statistics.html|publisher=Wines of Germany, Deutsches Weininstitut|access-date=14. 12. 2014|archive-url=https://archive.today/20141214121534/http://www.germanwineusa.com/press-trade/statistics.html|archive-date=14. 12. 2014|url-status=dead}}</ref> ipak nacionalno alkoholno piće je [[pivo]]. Njemačka potrošnja piva po osobi je iznosila 110 litara u 2013, i dalje je među najvišima u svijetu.<ref>{{cite news | url = http://www.ibtimes.co.uk/top-10-heaviest-beer-drinking-countries-czech-republic-germany-sink-most-pints-1475764 | title = Top 10 Heaviest Beer-drinking Countries: Czech Republic and Germany Sink Most Pints | access-date=6. 5. 2015 | author = Samantha Payne | date=20. 11. 2014}}</ref> === Sport === {{glavni|Sport u Njemačkoj}} [[Datoteka:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|lijevo|250px|Nogometna reprezentacija Njemačke je nakon pobjede na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|svjetskom nogometnom prvenstvu 2014.]] postala po četvrti put svjetski prvak u nogometu.]] Po podacima iz 2009. i 2010. oko 27,8 miliona Nijemaca bilo je organizirano u oko 91.000 sportskih klubova i udruženja.<ref>{{cite web|url=http://www.dosb.de/de/organisation/organisation/|title=Der Deutsche Olympische Sportbund: Wir über uns|author=DOSB|work=dosb.de|access-date=23. 9. 2015|archive-date=21. 2. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221080621/http://www.dosb.de/de/organisation/organisation/|url-status=dead}}</ref> Najveći broj sportskih društava je obuhvaćen krovnom organizacijom Njemačkog olimpijskog sportskog saveza (DOSB). Najčešći i najpopularniji sport u Njemačkoj je [[nogomet]]. Po podacima iz 2012. u sklopu Njemačkog nogometnog saveza (DFB) organizirano je 172.000 klubova sa oko 6,8 miliona članova,<ref>{{cite web|url=http://www.dfb.de/index.php?id=11015|title=Mitglieder|work=DFB - Deutscher Fußball-Bund e.V.|access-date=23. 9. 2015}}</ref> a [[nogometna reprezentacija Njemačke]] može se pohvaliti sa četiri titule svjetskih prvaka u nogometu: [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1954.|1954]], 1974, 2006. i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|2014.]] godine. Njemačka je također i dva puta bila organizator [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1974.|Svjetskog prvenstva 1974.]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2006.|2006]], a oba puta je i postala svjetski prvak. Ona je i jedina država čije su nogometne reprezentacije i u muškoj i u ženskoj konkurenciji bili prvaci svijeta. Najveći stadion, namijenjen za međunarodne susrete, je [[Olimpijski stadion (Berlin)|Olimpijski stadion u Berlinu]] (kapaciteta 74.224 mjesta), dok je [[Westfalenstadion|Signal Iduna Park]] u [[Dortmund]]u najveći nogometni stadion po kapacitetu na nivou Bundeslige sa preko 80.500 mjesta (od čega je 24.454 sjedećih). U motosportu, najveći javni interes Nijemci pokazuju za Formulu 1 i DTM, u kojima su njemački vozači i konstruktori među vodećim. [[Michael Schumacher]] je sedmorostruki svjetski prvak u Formuli 1 i do danas najuspješniji vozač Formule 1 u njenoj historiji, dok je [[Sebastian Vettel]] dosad najmlađi svjetski prvak u historiji ovog takmičenja. Osim toga, popularni su i zimski sportovi u kojima Njemačka ima vrhunske sportiste i olimpijske pobjednike. Među najuspješnijim su i skijaši-skakači [[Sven Hannawald]] i [[Jens Weißflog]] te olimpijska pobjednica klizačica [[Katarina Witt]]. === Moda i dizajn === {{glavni|Njemačka moda}} [[Datoteka:Claudia Schiffer 20091006 Chanel 01.jpg|thumb|200px|[[Claudia Schiffer]], njemački supermodel.]] Njemački dizajneri su lideri modernog dizajna linije proizvoda, [[Bauhaus]]ovi dizajneri poput [[Ludwig Mies van der Rohe|Ludwiga Miesa van der Rohea]], [[Dieter Rams]] iz [[Braun]]a su među najpoznatijima.<ref>{{cite web|title=Bauhaus: The Single Most Influential School of Design|url=http://gizmodo.com/5918142/8-beautiful-things-from-bauhaus-the-single-most-influential-school-of-design|publisher=gizmodo|date=13. 6. 2012|access-date=9. 12. 2014|archive-date=21. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221015122/http://gizmodo.com/5918142/8-beautiful-things-from-bauhaus-the-single-most-influential-school-of-design|url-status=dead}}</ref> Njemačka je vođeća zemlja u [[moda|modnoj]] industriji. Njemačka tekstilna industrija broji oko 1.300 kompanija sa više od 130.000 uposlenih u 2010, koja je ostvarila prihod od 28 milijardi eura. Gotovo oko 44% proizvoda se izvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.bmwi.de/BMWi/Navigation/Wirtschaft/branchenfokus,did=196528.html?view=renderPrint&page=0|title=BMWI Branchenfokus Textil und Bekleidung|publisher=|access-date=28. 9. 2014|archive-url=https://archive.today/20120721161228/http://www.bmwi.de/BMWi/Navigation/Wirtschaft/branchenfokus,did=196528.html?view=renderPrint&page=0|archive-date=21. 7. 2012|url-status=dead}}</ref> [[Berlinska sedmica mode]], modni sajam Bread and Butter održavaju se dva puta godišnje.<ref>{{cite web|title=Berlin as a fashion capital: the improbable rise|url=http://www.fashionunited.co.uk/fashion-news/fashion/germanys-fashion-capital-the-improbable-rise-of-berlin-2012011713844|publisher=Fashion United UK|date=12. 1. 2012|access-date=15. 5. 2015}}</ref> München, Hamburg i Düsseldorf također su važni gradovi po pitanju dizajna i modne industrije. Poznati modni dizajneri iz Njemačke su [[Karl Lagerfeld]], [[Jil Sander]], [[Wolfgang Joop]], [[Philipp Plein]] i [[Michael Michalsky]]. Među važnijim modnim markama su [[Hugo Boss]], [[Escada]], [[Adidas]], [[Puma (kompanija)|Puma]], [[Jack Wolfskin]]. Svejtski poznati supermodeli iz Njemačke su [[Claudia Schiffer]], [[Heidi Klum]], [[Tatjana Patitz]], [[Nadja Auermann]], kao i [[Toni Garrn]], [[Julia Stegner]], [[Eva Padberg]] i [[Diane Kruger]]. == Također pogledajte == * [[Alumniportal Deutschland]] * [[Eilenburg]] * [[Glücksburg]] * [[Husum]] * [[Uetersen]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{Geografska lokacija | Centar = {{ZID|Njemačka}} | Sjever = {{ZID|Danska}} | Sjeveroistok = [[Baltičko more]] | Istok = {{ZID|Poljska}}<br /> {{ZID|Češka}} | Jugoistok = {{ZID|Austrija}} | Jug = {{ZID|Austrija}}<br /> {{ZID|Švicarska}} | Jugozapad = {{ZID|Francuska}} | Zapad = {{ZID|Francuska}}<br /> {{ZID|Holandija}}<br /> {{ZID|Belgija}}<br /> {{ZID|Luksemburg}} | Sjeverozapad = [[Sjeverno more]] }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Germany}} * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - multimedijalni višejezični portal o Njemačkoj * [http://www.statistikportal.de/ Statistikportal.de] - Službeni statistički podaci * [https://web.archive.org/web/20050125093132/http://www.bundesregierung.de/en Bundesregierung Deutschland] - Službena stranica savezne vlade * [https://web.archive.org/web/20040608011108/http://eng.bundespraesident.de/ Bundespräsident] - Službena stranica predsjednika Njemačke * [http://www.bundestag.de/htdocs_e/ Bundestag] - Službena stranica njemačkog parlamenta * [https://web.archive.org/web/20111111184453/http://www.geografija.hr/novosti.asp?id_novosti=843&id_projekta=0 Urbani sistem Njemačke prije i poslije ujedinjenja] {{Njemački kancelari}} {{Njemačka po temama}} {{EU}} {{Države Evrope}} {{Mediteranska unija}} {{NATO}} {{Vijeće Evrope}} {{G20}} {{G8}} {{Normativna kontrola}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Njemačka| ]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1871.]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države u Evropi]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Države članice Vijeća Evrope]] [[Kategorija:Države članice Mediteranske unije]] [[Kategorija:Države članice NATO-a]] [[Kategorija:Države članice Evropske unije]] 4npyavmkwp2t3j39kpuz70mbqzy0qa7 3921863 3921862 2026-08-24T13:10:19Z Panasko 146730 3921863 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Savezna Republika Njemačka | izvorno_ime = {{jezik|de|''Bundesrepublik Deutschland''}} {{de simbol}} | ime_genitiv = Njemačke | zastava = Flag of Germany.svg | grb = Coat of Arms of Germany.svg | uzrečica = Einigkeit und Recht und Freiheit<br />({{bs|Jedinstvo, pravda i sloboda}}) | himna = [[Deutschlandlied]] (Treća strofa){{Center|[[Datoteka:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]}} | mapa = EU-Germany.svg | glavni_grad = [[Berlin]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|52|52|N|13|37|E|type:city|title=Berlin}} | najveći_grad = [[Berlin]] | službeni_jezik = [[Njemački jezik|njemački]] | državno_uređenje = [[Savezna republika]] | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Njemačke|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Frank-Walter Steinmeier]] | vrsta_druge_vlasti = [[Njemački kancelar|Kancelar]] | vladar_druga_vlast = [[Friedrich Merz]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Njemačko Carstvo]] | nezavisnost_priznato = 18. januar 1871. | površina = 357.104 | po_površini_na_svijetu = 61. na svijetu | procenat_vode = 2,18% | stanovnika = {{povećanje}} 83.019.200 | stanovnika_godina = Procjena 2018 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 16. na svijetu | gustoća = 225 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 37. na svijetu | bdp_ukupno = $4,555 biliona | bdp_godina = Procjena 2019 | po_broju_bdp_na_svijetu = 4. na svijetu | bdp_per_capita = $54.983 | hdi = {{povećanje}} 0.939 | hdi_godina = 2018 | hdi_nivo = <span style="color:#009900;">visok</span> | po_broju_hdi_na_svijetu = 5. na svijetu | gini = {{smanjenje}} 31.1 | gini_godina = 2018 | po_broju_gini_na_svijetu = 26. na svijetu | valuta = [[Euro]] ([[€]]) ([[EUR]]) | vremenska_zona = ([[UTC]]+1) | najveća_tačka_ime = [[Zugspitze]] | najveća_tačka_metara = 2 962 | najveće_jezero_ime = [[Bodensko jezero]] | najveće_jezero_površina = 571,5 | najveća_rijeka_ime = [[Rajna]] | najveća_rijeka_dužina = 865 | nacionalni_dan = [[3. oktobar]] | internetski_nastavak = [[.de]] | pozivni_broj = +49 | komentar = |}} '''Njemačka''' ({{jez-de|Deutschland}}), službeno '''Savezna Republika Njemačka''' ({{audio|De-Bundesrepublik_Deutschland.ogg|pomoć=ne|Bundesrepublik Deutschland}}), jest [[suverena država]] u [[Srednja Evropa|Srednjoj Evropi]]. Na sjeveru graniči sa [[Sjeverno more|Sjevernim morem]], [[Danska|Danskom]] i [[Baltičko more|Baltičkim morem]]; na istoku sa [[Poljska|Poljskom]] i [[Češka|Češkom]]; na jugu sa [[Austrija|Austrijom]] i [[Švicarska|Švicarskom]]; a na zapadu sa [[Francuska|Francuskom]], [[Luksemburg]]om, [[Belgija|Belgijom]] i [[Nizozemska|Nizozemsku]]. Teritorija Njemačke zauzima površinu od 357.021 kvadratnih kilometara i ima [[Umjereni pojas|umjerenu sezonsku klimu]]. Sa 82 miliona stanovnika je najnaseljenija država među država članicama [[Evropska unija|Evropske unije]], te treća po broju migranata u svijetu.<ref>[http://www.migrationinformation.org/datahub/countrydata/country.cfm Germany: Inflow of foreign population by country of nationality, 1994 to 2003]</ref> Za područje pod imenom Germania u kojoj živi nekoliko [[Germani|germanskih naroda]] se zna i bilježi već od 100. godine n. e. Počevši od 10. vijeka, njemačka područja čine središnji dio [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] koje traje sve do 1806. Tokom 16. vijeka, sjever Njemačke postaje središte [[Reformacija|protestanske reformacije]]. Njemačka se prvi put pojavljuje kao savremena [[nacionalna država]] nakon [[Ujedinjenje Njemačke|Njemačkog ujedinjenja]] tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]] 1871. Nakon [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], Njemačka je bila podijeljena u dvije zasebne države: [[Istočna Njemačka|Istočnu Njemačku]] i [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] u skladu sa granicama savezničkih okupacionih zona.<ref>[[Federalni Ustavni sud Njemačke]] (2 BvF 1/73; BVerfGE 36, 1): [[Njemačko Carstvo]] kao država Nijemaca je potpuno identično [[Zapadna Njemačka|Saveznoj republici Njemačkoj]] [jer postoji kao nacionalna država i ''međunarodnopravnni subjektivitet''([[međunarodno javno pravo]]) od 1871]. Godine 1949, nakon podjele na [[Istočna Njemačka|istočnu]] i [[Zapadna Njemačka|zapadnu Njemačku]] nije se smatralo za osnivanje nove zapadnonjemačke države niti nasljednice Njemačkog carstva, nego je reorganizovan samo taj dio Njemačke.</ref> Dvije države su ponovno [[Reunifikacija Njemačke|ujedinjene]] 1990. Zapadna Njemačka je 1957. postala osnivačka članica Evropske zajednice, koja 1993. postaje Evropska unija. Njemačka je dio neograničene [[Šengenski sporazum|Šengenske zone]] i usvojila je evropsku valutu, [[euro]], 1999. Njemačka je [[Federacija|federalna]] [[parlamentarna republika]] sastavljena od [[Njemačke savezne pokrajine|16 saveznih država]]. Glavni i ujedno najveći grad je [[Berlin]]. Njemačka je članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[NATO|NATO-a]], [[G8]] i [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD-a]]. Ona je jedna od vodećih industrijskih zemalja u svijetu, sa trećom najvećom privredom po nominalnom [[Bruto domaći proizvod|BDP-u]] i petom po [[Paritet kupovne moći|PKM-u]]. Ona je najveći izvoznik i drugi najveći uvoznik robe. Godišnje alocira drugi najveći iznos međunarodne pomoći u svijetu,<ref>{{cite web|url=http://www.topnews.in/germany-worlds-second-biggest-aid-donor-after-us-229970|title=Germany world's second biggest aid donor after US - TopNews|work=topnews.in|access-date=23. 9. 2015|archive-date=24. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524095558/http://www.topnews.in/germany-worlds-second-biggest-aid-donor-after-us-229970|url-status=dead}}</ref> dok je šesta u svijetu po vojnim troškovima.<ref>{{cite web | url = http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download | title = The fifteen major spenders in 2006 | access-date=23. 8. 2007 | year=2007 | format = PDF | work = Recent trends in military expenditure | publisher = Stockholm International Peace Research Institute | access-date=5. 2. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814224502/http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download | archive-date=14. 8. 2007 | url-status = dead }}</ref> Ona je razvila visoki standard života i uspostavila opsežni sistem [[Socijalna sigurnost|socijalne sigurnosti]]. Igra važnu ulogu u evropskoj politici a održava mnoga bliska partnerstva i na globalnom nivou.<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/04/04/europe/poll.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20080404235732/http://www.iht.com/articles/2008/04/04/europe/poll.php|title=The leader of Europe? Answers an ocean apart|archive-date=4. 4. 2008|work=iht.com|access-date=23. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> Njemačka je poznata i kao vodeća zemlja u nekoliko naučnih i tehnoloških područja.<ref>{{cite web|url=http://www.innovations-report.de/html/berichte/informationstechnologie/bericht-109339.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005051348/http://www.innovations-report.de/html/berichte/informationstechnologie/bericht-109339.html|title=Confidently into the Future with Reliable Technology|author=Idea TV GmbH|archive-date=5. 10. 2011|work=innovations-report.de|access-date=23. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija Njemačke}} [[Njemački jezik]] i "germanizam" traju više od hiljadu godina, ali je država po imenu Njemačka formirana kao moderna nacionalna država tek 1871, kada je [[Pruska]] predvodila njemačke države do pobjede nad [[Francuska|Francuskom]]. Tada je nastao drugi njemački ''Reich'' (''rajh''), obično prepoznatljiv kao carstvo. ===Prahistorija=== [[Datoteka:Nebra Scheibe.jpg|thumb|Nebeski disk Nebra]] Otkriće donje vilice [[Mauer 1]] 1907. dokazuje postojanje ljudskog života na prostorima današnje Njemačke još prije 600.000 godina.<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27. 8. 2010|access-date=27. 8. 2010}}</ref> Najstariji komplet lovačko oružja na svijetu koji je ikada pronađen, otkriven je u rudniku uglja u kod [[Schöningen]]a gdje su pronađena koplja dužine 6–7,5 metara starosti oko 380.000 godina.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3. 5. 1997|access-date=27. 8. 2010}}</ref> Dolina Neander je bila prvo mjesto gdje su nađeni ostaci pračovjeka 1856, poznatog kao [[Neandertalac]]. Za Neandertalca 1 poznato je da su njegovi ostaci stari oko 40.000 godina. Također pronađeni su ostaci ''Homo sapiensa'' u Švapskim jurama kod [[Ulm]]a. Pronađeni ostaci također uključuju kosti ptica, kljovu mamuta, što predstavlja najstariji muzički instrument koji je pronađen. Također oko 42.000 godina stara skluptura čovjeka-lava iz [[Ledeno doba|Ledenog doba]] predstvlja najstariju figuru koja je ikada pronađena<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31. 1. 2013|access-date=31. 1. 2013|archive-date=15. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|url-status=dead}}</ref> te [[Venera iz Hohle Felsa]] stara oko 35.000 godina. [[Nebeski disk Nebra]] pronađen je nedaleko od gradića Nebra nedaleko od [[Hale]]a u pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]. ===Germani=== {{glavni|Germani}} [[Datoteka:Germanic tribes (750BC-1AD).png|mini|lijevo|Širenje [[Germani|Germanskih plemena]] [[750]]. p. n. e. do [[1]]. n. e.]] Pretpostavlja se da se je etnogeneza Germanskih plemena desila tokom nordijskog [[Bronzano doba|bronzanog doba]], ili najkasnije tokom predrimskog [[Željezno doba|željeznog doba]]. Iz južne [[Skandinavija]] i sjeverne Njemačke, plemena su počela da se šire prema jugu, istoku i zapadu u prvom vijeku p. n. e, te su uspostavili kontakte sa [[Kelti|keltskim plemenima]] iz [[Galija|Galije]] te sa [[Iranski narodi|iranskim]], [[Baltički narodi|baltičkim]] i [[Slaveni|slavenskim]] plemenima [[Istočna Evropa|istočne Evrope]]. Malo se zna o ovom ranom periodu germanske historije izvan tog što je zabilježeno u djelovanjima sa [[Rimsko Carstvo|Rimskim Carstvom]], etimološkim istraživanjima i arheološkim nalazima.<ref name="Claster">Jill N. Claster: ''Medieval Experience: 300–1400''. NYU Press 1982, str. 35. {{ISBN|0-8147-1381-5}}.</ref> Za vrijeme [[Oktavijan August|Augustusa]], rimski vojskovođa [[Publije Kvintilije Var]] počinje invaziju Germanije (izraz koji su Rimljani koristili za područje između [[Rajna|Rajne]] i [[Ural]]a), i u ovom vremenu germanska plemena se po prvi put upoznavaju sa rimskom vojnom taktikom dok zadržavaju svoj plemenski identitet. 9. godine n. e, tri rimske legije pod vodstvom Varusa su doživjele poraz od [[Čerusci|čeruskog]] vođe [[Arminius]]a u [[Bitka kod Teutoburške šume|bitci kod Teutoburške šume]]. Tako je savremena Njemačka, sve do Rajne i [[Dunav]]a, ostala van Rimskog Carstva. Do 100. godine, doba [[Publije Kornelije Tacit|Tacitove]] "Germanije", Germani su se naselili širom dolina tih rijeka, posjedujući većinu teritorije savremene Njemačke. U 3. vijeku se pojavljuju nekoliko velikih zapadnogermanskih plemena: [[Alemani]], [[Franci]], [[Sasi]] i [[Frizi]] među ostalih. Oko 260, germanski narodi su se probili kroz rimsku granicu na Dunavu i prešli u zemlje pod rimskom vlasti.<ref name="Cambridge ancient history">The Cambridge Ancient History, vol. 12, str. 442. {{ISBN|0-521-30199-8}}.</ref> ===Sveto Rimsko Carstvo=== {{glavni|Sveto Rimsko Carstvo}} [[Datoteka:Holy Roman Empire ca.1600.svg|mini|desno|250px|Karta Svetog Rimskog Carstva]] [[Datoteka:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|thumb|lijevo|Martin Luther]] Njemački jezik i "germanizam" postoje više od hiljadu godina, ali je država po imenu Njemačka formirana kao moderna nacionalna država tek 1871, kada je dominacija nad Pruskom propala. Tada je nastao drugi njemački Reich, u historiografiji obično poznat i kao Carstvo. ''Prvi reich'', poznatiji i kao [[Sveto Rimsko Carstvo]] njemačke nacije, je potekao od [[Karolinško carstvo|Karolinškog carstva]] (843), koga su osnovali [[Čarlemanci]] 25. decembra 800, a koji je trajao sve do 1806. Tokom ovih hiljadu godina, Nijemci su uspješno proširili svoj uticaj uz pomoć katoličke crkve. Godine 1517. [[Martin Luther]] je objavi svojih ''devedeset pet teza'' u [[Wittenberg]]u, te počinje [[Reformacija|reformaciju]] u Katoličkoj crkvi. [[Luteranizam]] i [[kalvinizam]] postaju službene religije u njemačkim pokrajinama nakon 1530. i 1648. Ova događanja su dovela do [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]] (1618), koji je, kada se završio [[Westfalski mir|Westfalskim mirom]] 1648, učinio da Njemačka postane ekonomski iscrpljena i politički nestabilna.<ref>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_2000-01_52_2/page/206|journal=World Politics|date=januar 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref> Ovakva situacija je omogućila [[Napoléon Bonaparte|Napoleonu]] da 1806. porazi Njemačku. Poslije toga, [[Francuska]] je postala krvni neprijatelj Njemačke. U [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskom ratu]] 1870, Njemačka se osvetila Francuskoj, kao i u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] 1914-19, kada je invazija na Francusku bila glavni cilj. [[Sveto Rimsko Carstvo]] se proširilo tako što je sklopljen savez Njemačke i [[Austrija|Austrije]], gdje je glavnu riječ imala Njemačka. Između 1815. i 1871. Njemačka se sastojala od mnoštva malih država (39), od kojih je napravljen Njemački savez (''Deutscher Bund''). ===Njemačka konfederacija i ujedinjenje Njemačke=== {{glavni|Njemačka konfederacija|Njemačko Carstvo}} [[Datoteka:Wernerprokla.jpg|thumb|Osnivanje Njemačkog Carstva u Versillesu 1871.]] [[Datoteka:Deutsches Reich 1871-1918.png|thumb|lijevo|200px|Njemačko Carstvo (1871-1918)]] Nakon [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovog]] pada saziva se [[Bečki kongres]] 1814, te se osniva [[Njemačka konfederacija]], labavi savez 39 njemačkih država. Neslaganje s restauratorskom politikom je djelimično dovela do pojave liberalnih pokreta, nakon čega slijedi nova mjera represije od strane austrijskog državnika [[Klemens Wenzel von Metternich]]a, poznata kao [[Zollverein]] (''tarifna unija'') je produbila ekonomsko ujedinjenje Njemačke.<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |url=https://archive.org/details/sim_history-us_1934-06_19_73/page/n55 |journal=History |date=januar 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref> Nacionalni i liberalni ideali iz [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] dobili su veliku podršku među Nijemcima, naročito kod mlađih generacija. Hambacher Fest je bio glavni događaj u prilog njemačkom jedinstvu, slobodi i demokraciji. Tokom niza revolucija 1848, tokom kojih je uspostavljena republika u Francuskoj, intelektualni i pučki sloj stanovništva je digao revoluciju 1848. u njemačkim državama. Kralj [[Wilhelm I]] imenuje [[Otto von Bismarck|Otta von Bismarcka]] za kancelara Pruske 1862. Bismarck je uspješno poveo [[Drugi šlezvički rat|rat protiv Danske]] 1864, [[Austrijsko-pruski rat]] nakon kojeg je osnovana Sjevernonjemačka konfederacija (Norddeutscher Bund) 1867, te je isključena Austrija iz konfederacijskih odnosa. Nakon poraza Francuza u Francusko-pruskom ratu 1871. proglašeno je Njemačko Carstvo u [[Versajski dvorac|Versaillesu]], te su ujedinjeni svi dijelovi Njemačke, osim Austrije. [[Hoencolerni|Hoencolernški]] kralj je vladao Njemačkom, a glavni grad ujedinjene Njemačke je bio [[Berlin]]. U ''Gründerzeit'' periodu nakon ujedinjenja Njemačke, Bismarck je u vanjskoj politici Njemačkoj osigurao saveznike, izolirao Francusku, te izbjegavao rat. Nakon Berlinske konferecije, Nijemci su tražili nekoliko kolonija uključujući [[Njemačka istočna Afrika|Njemačku istočnu Afriku]], [[Njemačka jugozapadna Afrika|Njemačku jugozapadnu Afriku]], [[Togoland]] i [[Kamerun]].<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref> [[Vilim II, car Njemačke|Wilhelm II]] je težio ka agresivnoj politici i upotrebi vojne sile. Većina saveza unutar kojih je Njemačka bila, nisu obnovljeni, te novi su bili isključeni. [[Sarajevski atentat|Atentat na austrougarskog prijestolonasljednika]] [[Franjo Ferdinand Austrijski|Franju Ferdinanda]] 28. juna 1914. označio je povod za [[Prvi svjetski rat|Svjetski rat]]. Njemačka, kao dio [[Centralne sile|Centralnih sila]] je pretrpila poraz od sila [[Antanta|Antante]] u jednom od najkrvavijih sukoba svih vremena. Ukupno je poginulo oko dva miliona njemačkih vojnika tokom Prvog svjetskog rata.<ref>{{cite news |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date=22. 1. 2008 |first =David |last =Crossland |access-date=25. 3. 2011}}</ref> [[Njemačka revolucija]] je izbila u oktobru 1918, kralj Wilhelm II je abdicirao. Primirje je potpisano 11. novembra 1918, Njemačka potpisuje [[Versajski sporazum]] u junu 1919. Nijemci su ovaj sporazum doživjeli kao nepravedan i ponižavajući.<ref> {{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/1 1]–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years | url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3|publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref> {{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/203 203]–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3|publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref> {{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/469 469]–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3|publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref> {{Clear left}} ===Weimarska republika i Treći reich=== {{Glavni|Vajmarska Republika|Nacistička Njemačka}} {{Izbori za Njemačku skupštinu 1932. (juli)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|mini|desno|[[Adolf Hitler]]]] Drugi njemački Reich je okončan [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], kada je njemački car [[Vilim II, car Njemačke|Vilim II]] bio prinuđen da [[Abdikacija|abdicira]]. Poslije [[Njemačka novembarska revolucija|Novembarske revolucije]], konstituirana je demokratska [[Vajmarska Republika]]. Velika ekonomska moć Njemačke je ostvarena zahvaljujući rezultatu [[Versajski sporazum|Versajskog mira]] i [[Velika depresija|Velike depresije]], što je dovelo do odbacivanja demokratije od strane i lijevo i desno orijentisanih njemačkih građana. Na dvaput održanim izborima 1932, Nacistička partija [[Nacistička stranka|NSDAP]] je dobila 37,3% glasova u [[Izbori za Njemačku skupštinu 1932. (juli)|julu]], a 33% u [[Izbori za Njemačku skupštinu 1932. (novembar)|novembru]]. 30. januara 1933, [[Adolf Hitler]] je imenovan za [[Njemački kancelar|kancelara Njemačke]], a 23. marta 1933. njemački parlament je ukinuo [[ustav Weimarske Republike]]. [[Nacistička Njemačka|Treći reich]] je trajao od 1933. do 1945. i zasnivao se na [[Nacizam|nacionalsocijalizmu]], odnosno nacizmu. 1934. Hitler je preuzeo apsolutnu kontrolu nad vladom, kada je [[de facto]] postao i predsjednik Njemačke. Nakon [[Anschluss|aneksije Austrije]] (1938), politika anektiranja susjednih teritorija, dovela je do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], koji je u Evropi otpočeo 1. septembra 1939. kada je Njemačka okupirala [[Poljska|Poljsku]]. Njemačka i njeni saveznici su imali veliku i dobro kontroliranu vojsku, koja je preuzela kontrolu nad gotovo cijelom teritorijom Evrope. Poslije operacije [[Operacija "Barbarossa"|Barbarossa]] (napada na [[Sovjetski Savez]]) 22. juna 1941. otvoren je drugi front na istoku, kao i napada na [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]], kada je prekršen dogovor o nenapadanju Njemačke na SAD, od strane [[Adolf Hitler|Hitlera]] (11. decembra 1941). Od 1941. do 1945. nacistička Njemačka, uz pomoć susjednih kolaboracionista, sistematski je ubila u [[Koncentracijski logor|koncentracijskim logorima]] 6 miliona [[Jevreji|Jevreja]] ([[holokaust]]) i 5 miliona uglavnom [[Slaveni|Slavena]] i [[Romi|Roma]] ([[porajmos]]). Režim je isto tako ubijao homoseksualce i mentalno retardirane osobe i druge "nesposobne" ljude, ali i politički nepodobne građane (naročito komuniste i socijaliste, ali i religiozne vođe). 8. maja 1945. Njemačka je kapitulirala poslije okupacije Berlina od strane ruske [[Crvena armija|Crvene armije]] i Zapadnih sila. Prije ulaska ruskih trupa u [[Berlin]], Hitler je izvršio samoubistvo. === Istočna i Zapadna Njemačka === {{Glavni|Savezna Republika Njemačka|Njemačka demokratska republika}} [[Datoteka:Map-Germany-1945.svg|thumb|left|Okupacijske zone Njemačke]] [[Datoteka:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|Pad Berlinskog zida 1989.]] Nakon kapitulacije nacističke Njemačke, Njemačka i [[Berlin]] su podijeljeni od strane saveznika na četiri okupacijske zone. Ove zone su zajedno prihvatile oko 6,5 miliona Nijemaca protjeranih iz istočnih dijelova Evrope ([[Sovjetski Savez|SSSR]], [[Poljska]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]], [[Čehoslovačka]]). Od zapadnih sektora koji su bili pod kontrolom SAD-a, Velike Britanije i Francuske 23. maja 1949. formirana je [[Zapadna Njemačka|Savezna Republika Njemačka]], a od sovjetskog sektora formirana je 7. oktobra 1949. [[Istočna Njemačka|Istočn a Njemačka]] poznatija i kao Istočna Njemačka. Za glavni grad Zapadne Njemačke odabran je [[Bonn]], a Istočne Berlin. Zapadna Njemačka je osnovana kao federalna parlamentarna republika sa socijalnom tržišnom ekonomijom. Počevši od 1948. Zapadna Njemačka je postala glavni primatelj pomoći za obnovu poznatije kao [[Marshallov plan]], koji je koristila za obnovu industrijske proizvodnje, naročito za proizvodnju uglja.<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref> [[Konrad Adenauer]] je bio izabran za prvog saveznog kancelara (''Bundeskanzelar''), te je tu dužnost obavljao od 1949. do 1963. Pod njegovim i vodstvom [[Ludwig Erhard|Ludwiga Erharda]] BRD je imala dugotrajan privredni rast od 1950-ih koji je poznat kao ''ekonomsko čudo''.<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans-title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24. 12. 2002||work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Zapadna Njemačka se pridružuje [[NATO]]-u 1955, te je bila jedna od zemalja osivača [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske ekonomske zajednice]]. [[Istočna Njemačka]] je bila zemlja članica [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] pod političkom i vojnom kontrolom SSSR-a. Iako se DDR predstavljao kao demokratska zemlja, zapravo vlast u zemlji je vlast imala [[Partija socijalističkog jedinstva Njemačke]], koja je na vlasti opstajala zajvaljujući [[Stasi]]ju, golemom aparatu tajne policije<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,540771,00.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date=11. 3. 2008|work = [[Der Spiegel]]|access-date=30. 10. 2011}}</ref> i mnogim drugim organizacijama. Ekonomiju DDR-a je kontrolirao Sovjetski savez, DDR je bio zemlja članica Savjeta za uzajamnu ekonomsku pomoć.<ref name=loc-cs>"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref> Dok je vlast u Istočnoj Njemačkoj koristila propagandu socijalnih programa i potencijalne invazije Zapadne Njemačke, mnogi stanovnici su bježali s istoka na zapad za slobodom i prosperitetom.<ref name="NYT_19890822">{{cite news|url = http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html?pagewanted=all&src=pm | title = Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote|first = Ferdinand|last = Protzman |date=22. 8. 1989|work = The New York Times | access-date=30. 10. 2011}}</ref> Godine 1961. izgrađen je [[Berlinski zid]] s ciljem sprječavanja prebjega stanovnika istočnog u zapadni [[Berlin]], te je postao simbolom [[Hladni rat|Hladnog rata]], zbog čega je njegov pad 1989. simbolizira pad [[Komunizam|komunizma]] i kraj Hladnog rata i ponovno ujedinjenje Njemačke. Napetosti između istočne i zapadne Njemačke su smanjene tokom ranih 1970-ih za vrijeme Ostpolitika kancelara [[Willy Brandt]]a. U ljeto 1989. [[Mađarska]] je prva srušila [[Željezna zavjesa|željeznu zavjesu]] i otvorila svoje granice prema zapadu, što je dovelo do iseljavanja hiljade Nijemaca iz DDR-a u Zapadnu Njemačku preko Mađarske. ===Ujedinjena Njemačka=== {{glavni|Reunifikacija Njemačke}} Poslije pada komunizma u Evropi, Njemačka se ponovo ujedinila (1990), što je dovelo do ekonomskih problema koji se osjećaju i danas. Berlin je ponovo postao glavni grad. Porodice, koje su bile dugi niz godina rastavljene, ponovo su se spojile. Kao dio postkomunističkog procesa, otvoreni su akti tajne policije. Zajedno sa Francuskom, nova Njemačka igra glavnu ulogu u Evropskoj uniji. Njemačka je država koja se zalaže za zajedničku evropsku politiku, odbranu i sigurnost. Kancelar se redovno poziva na sastanke Vijeća Sigurnosti Ujedinjenih Naroda. == Simboli == === Zastava === [[Zastava Njemačke]] u današnjem obliku prihvaćena je 1919. Ponovno je prihvaćena novim ustavom iz 1949. Zastava se sastoji od 3 jednaka vodoravna polja crne (na vrhu), crvene (u sredini) i zlatne/žute boje (na dnu). === Grb === [[Grb Njemačke]] je crni orao na žutoj (zlatnoj) pozadini, s crvenim kljunom i kandžama. Boje na grbu odgovaraju onima na zastavi Njemačke. === Himna === [[Deutschlandlied|Das Lied der Deutschen]] (''Pjesma Njemaca'') jest [[državna himna]] Njemačke. Ova nacionalna himna je imala ironičnu historiju. Riječi je napisao nacionalista i republikanac August Heinrich Hoffmann von Fallersleben 26. augusta 1841. na ostrvu Helgolandu (u to vrijeme britanski posjed). Muziku je komponovao [[Joseph Haydn]]. Prvobitno je muzika bila komponovana za himnu Austrije na tekst pjesme "Bog čuva cara Franza" (Gott erhalte Franz den Kaiser). == Geografija == {{glavni|Geografija Njemačke}} [[Datoteka:Deutschland topo.jpg|mini|desno|220px|Topografska karta Njemačke]] [[Datoteka:Hintersee.jpg|mini|desno|220px|Alpe]] [[Datoteka:Golden Eagle in flight - 5.jpg|mini|desno|220px|Zlatni orao]] [[Datoteka:Vue aérienne du Rhin à Dusseldorf.jpg|mini|desno|220px|Rajna u [[Düsseldorf]]u]] Njemačka se nalazi u prirodnogeografskom središtu Evrope, ali je zbog privredne razvijenosti i pripadnosti [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] pribrajamo [[Zapadna Evropa|Zapadnoj Evropi]]. Središnji položaj Njemačke u Evropi prometno je vrlo važan, jer se preko nje spajaju istok i zapad Evrope, te sjever i jug. Prometno je Njemačka u evropskim okvirima gotovo nezaobilazna. Na svom sjeveru, Njemačka izlazi na dva mora, [[Sjeverno more|Sjeverno]] i [[Baltičko more]], koja su spojena umjetno prokopanim [[Kielski kanal|Kielskim kanalom]]. Sjeverno more vrlo je prometno pa se [[Hamburg]] razvio u jednu od najznačajnijih svjetskih luka. Žila kucavica njemačke privrede jeste rijeka [[Rajna]] koja povezuje različite privredno razvijene evropske regije, od [[Alpe|Alpa]] do Sjevernog mora, a povezuje [[Švicarska|Švicarsku]], Njemačku, [[Francuska|Francusku]] i [[Nizozemska|Nizozemsku]]. Najvećim dijelom teče kroz Njemačku. ===Reljef=== Reljef Njemačke u osnovi je dosta jednostavan. Njega čine prostrane nizine i, uglavnom, niske planine i pobrđa. Jedino se na jugu zemlje nalaze visoke naborne planine. U geološkoj građi dominiraju stare kristalaste škriljave stijene, eruptivi i metamorfne tvorevine. U reljefu Njemačke mogu se izdvojiti četiri prostrane cjeline: Sjevernonjemačka nizija, oblast Njemačkog sredogorja, Bavarska visoravan i oblast Alpa. Sjevernonjemačka nizija je prostrana nizijska pokrajina koja zauzima najveći dio sjeverne Njemačke. Nizija ima prosječnu visinu od oko 50 metara. Južnije na nizine nastavlja se pojas niskih, starih planina Njemačkog sredogorja. Treću veliku reljefnu cjelinu čine prostori njemačkih visoravni. One se nalaze između Sredogorja na sjeveru i Alpa na jugu. Visoravni su izgrađene od starih paleozojskih stijena, a prosječno su visoke 400 do 500 metara. Na krajnjem jugu Njemačke nalaze se planinski lanac Alpa, koji čine četvrtu reljefnu cjelinu zemlje. ===Klima=== Gotovo čitav teritorij Njemačke ima umjerenu [[kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]]. Njemačka je široko otvorena utjecajima zračnih masa sa zapada, istoka i sjevera. Jedino Alpe sprječavaju prodore zračnih masa sa juga, iz oblasti [[Sredozemlje|Mediterana]]. Zapadni dio zemlje je pod snažnim klimatskim utjecajem [[Atlantski okean|Atlantika]]. Zbog toga, prostori na zapadu imaju klimu veoma sličnu onoj u zapadnoj Evropi. Obilježja ovoj klimatskoj oblasti daju umjereno topla ljeta i dosta blage zime. Padavine, pretežno kiša, izlučuje se prilično ravnomjerno tokom cijele godine. Količina padavina je umjerena i iznosi oko 700&nbsp;mm godišnje. U pravcu istoka i uopće na istoku Njemačke jako oslabe utjecaji sa Atlantika. Nasuprot tome, ojačaju utjecaji sa kontinenta. Zbog toga su na istoku zemlje ljeta mnogo toplija, ali su, isto tako, i zime osjetno hladnije. Istočni dijelovi Njemačke imaju i mnogo manje padavina (500 do 700&nbsp;mm). Sjeverna Njemačka je pod klimatskim utjecajem [[Sjeverno more|Sjevernog]] i [[Baltičko more|Baltičkog mora]]. Budući da je ona veoma niska, nema prepreka za prodore zračnih masa sa sjevera. Ljeta su zbog toga ovdje prohladna i kratka, a zime, ipak, nešto blaže od onih na istoku. Najveći dio prostora prima oko 600&nbsp;mm padavina. Alpski dio Njemačke ima izrazitu planinsku klimu sa vrlo oštrim i snježnim zimama i kratkim i prohladnim ljetima. Padavine, kiša i snijeg, mnogo su obimnije i premašuju 1.000&nbsp;mm godišnje. ===Vode=== Njemačka ima relativno gustu riječnu mrežu. Gotovo sve njene rijeke teku prema Sjevernom i Baltičkom moru. Najveće pritoke ovih mora su: [[Laba]], [[Odra]], [[Visla]], [[Ems]] i [[Vezer]]. [[Rajna]], koja također pripada ovom području, najvažnija je rijeka Njemačke. Ona teče njenim zapadnim dijelom, a pri ušću pripada Nizozemskoj. [[Dunav]] je najveća rijeka južne Njemačke. On pripada slivu [[Crno more|Crnog mora]]. I Dunav je plovan, te i on ima veliko privredno značenje. Gotovo sve rijeke Njemačke, posebno one koje teku nizinama, međusobno su povezane plovnim kanalima. ===Flora=== Prirodni biljni pokrov je ljudskim djelatnostima jako izmijenjen. Na sjeveru zemlje velika su prostranstva zamočvarena. Uz močvare, u pejzažu sjeverne Njemačke danas doniniraju vještački odgojene livade i pašnjaci. Slične su prilike i na zapadu zemlje, i tamo preovladavaju livade i pašnjaci. U planinama Sredogorja mjestimično ima listopadnih, a u [[Alpe|Alpama]] miješanih i crnogoričnih šuma. ===Urbanizacija=== {{glavni|Spisak gradova u Njemačkoj}} Njemačka ima niz velikih gradova. Postoji 11 službeno priznatih metropolskih regija. Od 2006. identificirana su 34 grada koja se mogu nazvati regiopolisima. Najveće [[konurbacija|širenje gradova]] je u Rajnsko-ruhrskoj regiji (11,7 miliona stanovnika u 2008) uključujući i [[Düsseldorf]] (glavni grad pokrajine [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]), [[Köln]], [[Bonn]], [[Dortmund]], [[Essen]], [[Duisburg]] i [[Bochum]].<ref>{{cite web|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/01_monitoring/IKM_Monitoring2010.pdf|title=Regionales Monitoring 2010 – Daten und Karten zu den Europäischen Metropolregionen in Deutschland|year=2010|publisher=Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung|page=10|language=de|access-date=11. 4. 2012|archive-date=12. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120712162917/http://www.deutsche-metropolregionen.org/fileadmin/ikm/01_monitoring/IKM_Monitoring2010.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Clear}} {{Najveći gradovi | ime = Najveći gradovi u Njemačkoj po broju stanovnika | ime_države_u_lokativu = Njemačkoj | drž_ref = | list_by_pop = Spisak gradova u Njemačkoj | class = | int_ime = Pokrajine | int_link = | grad_1 = Berlin | int_1 = Berlin | stan_1 = 3.644.826 <small> | img_1 = Cityscape Berlin.jpg | grad_2 = Hamburg | int_2 = Hamburg | stan_2 = 1.841.179 <small> | img_2 = Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg | grad_3 = München | int_3 = Bavarska | stan_3 = 1.471.508 <small> | img_3 = Stadtbild München.jpg | grad_4 = Köln | int_4 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_4 = 1.085.664 <small> | img_4 = Köln Panorama.jpg | grad_5 = Frankfurt | int_5 = Hessen | stan_5 = 753.056 <small> | | grad_6 = Stuttgart | int_6 = Baden-Württemberg | stan_6 = 634.830 <small> | | grad_7 = Düsseldorf | int_7 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_7 = 619.294 <small> | | grad_8 = Leipzig | int_8 = Saksonija | stan_8 = 587.857 <small> | | grad_9 = Dortmund | int_9 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_9 = 587.010 <small> | | grad_10 = Essen | int_10 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_10 = 583.109 <small> | | grad_11 = Bremen | int_11 = Bremen (pokrajina) | stan_11 = 569.352 <small> | | grad_12 = Dresden | int_12 = Saksonija | stan_12 = 554.649 <small> | grad_13 = Hannover | int_13 = Donja Saksonija | stan_13 = 538.068 <small> | grad_14 = Nürnberg | int_14 = Bavarska | stan_14 = 518.365 <small> | grad_15 = Duisburg | int_15 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_15 = 498.590 <small> | grad_16 = Bochum | int_16 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_16 = 364.628 <small> | grad_17 = Wuppertal | int_17 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_17 = 354.382 <small> | grad_18 = Bielefeld | int_18 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_18 = 333.786 <small> | grad_19 = Bonn | int_19 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_19 = 327.258 <small> | grad_20 = Münster | int_20 = Sjeverna Rajna-Vestfalija | stan_20 = 314.319 <small> }} ==Politika== {{glavni|Politika Njemačke}} Njemačka je ustavna savezna republika, čiji se politički sistem zasniva na Ustavu iz 1949. (''Grundgesetz'', osnovni zakon). U njoj vlada parlamentarni sistem u kojoj kancelar igra najvažniju ulogu, a koga bira parlament. [[Bundestag]], donji dom njemačkog Parlamenta, u historijskom Reichstagu. === Parlament === {{Glavni|Bundestag}} Njemački parlament (Bundestag) je zakonodavni organ Njemačke sa sjedištem u [[Berlin]]u. U političkoj strukturi Njemačke, Bundestag je jedini ustavni činilac na saveznom nivou, koji se bira direktno od građana Njemačke. Zakonom definisani broj predstavnika je 598, dok je stvarni broj u pravilu veći. Stvarni broj poslanika je veći zbog prelaznih i kompenzacijskih mandata. U trenutnom [[18. saziv Bundestaga|18. sazivu Bundestaga]], 4 mandata su prelazna, a 29 su kompenzacijski mandati, čime je broj predstavnika 631. Legislativni period Bundestaga traje 4 godine. Članovi Bundestaga mogu se priključiti nekoj frakciji ili grupi, čime dobijaju poseban status. Trenutno, Bundestagom predsjedava predsjednik Bundestaga [[Norbert Lammert]] član [[Kršćansko-demokratska unija|CDU]]-a). {{col-begin|width=60%}} {{col-break}} {{Izbori za Njemačku skupštinu 2013.}} {{col-break}} {{Izbori za Njemačku skupštinu 2013. (mandati)}} {{col-end}} [[Datoteka:Composition of the German Bundesrat as a pie chart.svg|mini|desno|Raspodjela mjesta u Bundesratu]] Parlament (''Bundestag''), se bira svake pete godine kombiniranim sistemom neposrednog i proporcionalnog biranja. Pored Bundestaga, drugi zakonodavni organ Njemačke skupštine je ''[[Bundesrat]]'' („Federalno vijeće“). Savezni se zakoni donose u Bundestagu izglasavanjem većine glasova. Spovođenje zakona se potvrđuje izglasavanjem u Bundesratu, a ukoliko se ne uloži zahtjev ra razmatranje u Bundesratu, zakon se usvaja. Promjena zakona je moguća ako se za nju izjasni 2/3 članova Bundestaga. O zakonima pokrajina odlučuju pokrajinske skupštine. Broj predstavnika u Bundesratu se određuje na osnovu broja stanovnika u pokrajini. Šesnaest saveznih pokrajina predstavlja federalni nivo Bundesrata, koji je izazvao mnogo polemika na račun odnosa s Bundestagom zbog neusglašenosti prilikom donošenja odluka i jednog i drugog tijela, što politički sistem čini vrlo kompliciranim. Na [[Izbori za Njemačku skupštinu 2013.|skupštinskim izborima 2013.]] najviše glasova 41,5% osvojila je koalicija [[Kršćansko-demokratska unija|Kršćansko-demokratske unije]] i [[Kršćansko-socijalna unija (Njemačka)|Kršćansko-socijalne unije]] čime je dobila 311 mjesta u Bundestagu. {{raščistiti}} === Predsjednik države === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[Datoteka:Frank-Walter Steinmeier - 2018 (cropped).jpg|175px]] || style="text-align:left;"| [[Datoteka:2025-02-23 Bundestagswahl – Wahlabend CDU by Sandro Halank–084.jpg|190px]] |- | style="text-align:center;"|[[Frank-Walter Steinmeier]]<br /><small>Predsjednik Njemačke od 2017.</small> | style="text-align:center;"|[[Friedrich Merz]]<br /><small>Kancelar Njemačke od 2025.</small> |} {{Glavni|Predsjednik Njemačke}} Funkcija šefa države je povjerena predsjedniku, kome je ograničena moć odlučivanja na ceremonijalne i reprezentativne dužnosti. Predsjednik je najviša funkcija u njemačkoj politici. Uloga predsjednika je relativno ograničena, te nema obavezu mješanja u dnevnu politiku, mada mu to nije zabranjeno. Obaveze predsjednika su regulisane [[Ustav Njemačke|Ustavom]], a u sprovođenju odluka predsjednik odlučuje samostalno, kao i u iznošenju svog ličnog mišljenja u pojedinim pitanjima. Osim diplomatskog predstavljanja Njemačke, predsjednik posjeduje važne ovlasti u vanrednim situacijama, kod izbora [[Njemački kancelar|kancelara]], raspuštanja [[Bundestag]]a, izbora manjinske [[Vlada Njemačke|Vlade]], te potpisivanja novih zakona, koji tek njegovim potpisom postaju važeći. Predsjednik se bira na mandat od pet godina od ''[[Bundesversammlung]]a''. Bundesversammlung se sastoji od članova Bundestaga i predstavnika pokrajina. Produženje mandata je moguće za samo jedan period. Sjedište predsjednika jest u [[Schloss Bellevue|dvorcu Bellevue]] u [[Berlin]]u i u [[Villa Hammerschmidt|Vili Hammerschmidt]] u [[Bonn]]u. Trenutni predsjednik je [[Frank-Walter Steinmeier]], izabran 2017. === Kancelar === {{Glavni|Njemački kancelar}} Trenutni kancelar je [[Olaf Scholz]] čija je uloga šef vlade, odnosno premijer države, dok se na mjestu predsjednika nalazi [[Frank-Walter Steinmeier]]. === Ustavni sud === Sudsku vlast uključuje Savezni ustavni sud Njemačke (''Bundesverfassungsgericht''), Savezni vrhovni sud i nekoliko saveznih sudova, odgovornih za kontroliranje nižih sudova. Svi niži sudovi su napravljeni od strane saveznih država. === Političke partije === Od 1949. u Njemačkoj dominiraju dvije stranke, [[Kršćansko-demokratska unija]] i [[Socijaldemokratska partija Njemačke]]. Do sada je svaki kancelar Njemačke bio iz jedne od te dvije stranke. Međutim, manja [[Slobodna demokratska partija]] (koja je imala predstavnike u Bundestagu od 1949. do 2013) i [[Savez 90/Zeleni]] koji je parlamentaram od 1983. su također igrali važnu ulogu u njemačkoj politici.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/germany/159.htm|title=Christian Democratic Union/Christian Social Union|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=26. 3. 2011}}</ref> [[Datoteka:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|mini|centar|800px|Zgrada Reichstaga u [[Berlin]]u]] {{raščistiti}} ===Administrativna podjela=== {{Glavni|Njemačke savezne pokrajine}} Po [[Ustav Njemačke|Ustavu]], Njemačka je zemlja federativnog karaktera sastavljena od 16 saveznih pokrajina,<ref>{{cite web|url= http://www.bundesrat.de/static/Web/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node___nnn-true.html|title= The Federal States|publisher= [[Bundesrat of Germany]]|access-date=25. 3. 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150311161702/http://www.bundesrat.de/static/Web/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node___nnn-true.html|archive-date=11. 3. 2015|url-status= dead}}</ref> koje su podijeljene u 439 distrikta i gradova (2004). Podjela na pokrajine je definirana međunarodnim standardom [[ISO 3166-2:DE]]. Najveće pokrajine su [[Donja Saksonija]] i [[Bavarska]], a najmanje po površini gradovi, [[Bremen (pokrajina)]], [[Hamburg]] i [[Berlin]]. Federativni karakter zemlje sa različitim historijskim tradicijama osjeti se i danas, tako da su nerijetko primjetne razlike u mentalitetu i ponašanju Nijemaca na jugu i sjeveru, odnosno zapadu i istoku. [[Datoteka:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|thumb|desno|280px|Njemačke pokrajine]] {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !colspan="2"|Pokrajine!! Glavni grad |- |'''1''' || [[Baden-Württemberg]]||[[Stuttgart]] |- |'''2''' || [[Bavarska]]||[[München]] |- |'''3''' || [[Berlin]]||[[Berlin]] |- |'''4''' || [[Brandenburg]]||[[Potsdam]] |- |'''5''' || [[Bremen (pokrajina)|Bremen]]||[[Bremen]] |- |'''6''' || [[Hamburg]]||[[Hamburg]] |- |'''7''' || [[Hessen]]||[[Wiesbaden]] |- |'''8''' || [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje]]||[[Schwerin]] |- |'''9''' || [[Donja Saksonija]]||[[Hannover]] |- |'''10''' || [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]||[[Düsseldorf]] |- |'''11''' || [[Porajnje-Falačka]]||[[Mainz]] |- |'''12''' || [[Saarland]]||[[Saarbrücken]] |- |'''13''' || [[Saksonija]]||[[Dresden]] |- |'''14''' || [[Saksonija-Anhalt]]||[[Magdeburg]] |- |'''15''' || [[Schleswig-Holstein]]||[[Kiel]] |- |'''16''' || [[Tiringija]]||[[Erfurt]] |} ===Vanjskopolitički odnosi=== {{glavni|Vanjskopolitički odnosi Njemačke}} Njemačka ima mrežu od 229 diplomatskih misija u inozemstvu<ref>{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html|title=German Missions Abroad|publisher=German Federal Foreign Office|access-date=26. 3. 2011}}</ref> i održava odnose sa više od 190 zemalja svijeta.<ref>{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Botschaften_node.html|title=The Embassies|publisher=German Federal Foreign Office|access-date=18. 7. 2012}}</ref> Od 2011. Njemačka daje najveći doprinos budžetu [[Evropska unija|Evropske unije]] (20%)<ref>{{cite web | url=http://ec.europa.eu/budget/figures/2011/2011_en.cfm | title=The EU budget 2011 in figures|publisher=[[European Commission]]|access-date=6. 5. 2011}}</ref> i treći najveći doprinos budžetu [[UN]]-a.<ref>{{cite web | url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 | title=United Nations regular budget for the year 2011|publisher=UN Committee on Contributions|access-date=6. 5. 2011}}</ref> Njemačka je članica [[NATO]]-a, [[OECD]]-a, [[G8]], [[G20]], [[Svjetska banka|Svjetske banke]] i [[MMF]]-a. Njemačka igra vodeću ulogu u Evropskoj uniji, te je ostala čvrst saveznik [[Francuska|Francuske]] od završetka Drugog svjetskog rata. Njemačka potiče razvijanje jedinstvenog evropskog političkog, odbrambenog i sigurnosnog aparata.<ref>{{cite web|url=http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html|title=Declaration by the Franco-German Defence and Security Council|publisher=French Embassy UK|date=13. 5. 2004|access-date=19. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html|archive-date=27. 3. 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html | title = The leader of Europe? Answers an ocean apart | author = Freed, John C. | newspaper = The New York Times | date=4. 4. 2008 | access-date=28. 3. 2011 }}</ref> Politika razvoja Savezne Republike Njemačke je nezavisna od područja njemačke vanjske politike. To je formulisano od strane Saveznog ministarstva za ekonomsku saradnju i razvoj (BMZ). Njemačka vlada razvojnu politiku vidi kao zajedničku odgovornost međunarodne zajednice.<ref>{{cite web|url=http://www.bmz.de/en/index.html|title=Aims of German development policy|publisher=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development|date=10. 4. 2008|access-date=26. 3. 2011|archive-date=10. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html|url-status=dead}}</ref> ===Oružane snage=== {{glavni|Bundeswehr}} [[Datoteka:Eurofighter 9803 1.jpg|thumb|Eurofighter Typhoon Luftwaffea]] [[Datoteka:Fregatte Mecklenburg-Vorpommern F218.jpg|thumb|lijevo|Fregata njemačke mornarice]] Njemačka vojska, ''Bundeswehr'', organizirana je u ''Heer'' ("Kopnenu vojsku"), ''Marine'' („ratna mornarica”), ''Luftwaffe'' („ratno zrakoplovstvo”), Zajedničku medicinsku službu i Zajedničku pomoćnu službu. U 2011. procijenjena je vojna potrošnja na 1,3% BDP-a, što je nisko u poređenju sa drugim članicama NATO-a. Prema vojnoj potrošnji njemačka vojska je 9. na svijetu.<ref>{{cite web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |title=The 15 countries with the highest military expenditure in 2011 |access-date=7. 4. 2012 |date=septembar 2011 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |archive-date=1. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501075718/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |url-status=dead }}</ref> U mirnodopskim uslovima njemačkom vojskom komanduje ministarstvo odbrane, dok u slučaju rata kancelar postaje vrhovni zapovjednik oružanih snaga.<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b |publisher=Bundesministerium der Justiz |access-date=19. 3. 2011 |language=de}}</ref> Od marta 2012. njemačka vojska broji oko 183.000 profesionalnih vojnika i 17.000 volontera.<ref>{{cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ |title=Die Stärke der Streitkräfte |access-date=20. 4. 2012|date=23. 3. 2012 |publisher=[[Bundeswehr]]|language=de}}</ref> Njemačka vlada planira smanjiti broj profesionalnih vojnika na 170.000 i broj volontera na 15.000.<ref name="bwzukunft">{{cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |title=Ausblick: Die Bundeswehr der Zukunft |access-date=5. 6. 2011 |publisher=[[Bundeswehr]]|language=de}}</ref> Prema [[SIPRI]] Njemačka je 4. najveći izvoznik oružja u svijetu u 2014. Tokom iste godine njemačka vlada je najavila strožiju politiku izvoza oružja.<ref>{{cite web|title=Trends in International Arms Transfer, 2014|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495|website=www.sipri.org|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|access-date=18. 3. 2015|ref=SIPRI Fact Sheet,. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319023856/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495|archive-date=19. 3. 2015|url-status=dead}}</ref> Uloga i zadaća ''Bundeswehra'' je opisana u njemačkom ustavu kao odbrambena. No, nakon presude Ustavnog suda 1994. pojam odbrane ne definira samo zaštitu unutar granica zemlje, već i kao reakcije na krize i prevencije sukoba, u širem smislu zaštita sigurnosti Njemačke bilo gdje u svijetu. Od januara 2015. njemačka vojska ima oko 2370 vojnika stacioniranih u stranim zemljama kao dio međunarodnih mirovnih misija uključujući i 850 vojnika Bundeswehra u misiji [[ISAF]] u [[Afganistan]]u i u [[Uzbekistan]]u, 670 vojnika na [[Kosovo|Kosovu]], te 120 vojnika u misiji [[UNIFIL]] u [[Liban|Libanu]].<ref>{{cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=/C1256EF4002AED30/W264VFT2439INFODE/content.jsp |title=Einsatzzahlen&nbsp;– Die Stärke der deutschen Einsatzkontingente |access-date=11. 1. 2015 |publisher=[[Bundeswehr]] |language=de |archive-date=29. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429090345/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/einsaetze/einsatzzahlen?yw_contentURL=%2FC1256EF4002AED30%2FW264VFT2439INFODE%2Fcontent.jsp |url-status=dead }}</ref> Do 2011. u Njemačkoj je bio obavezan vojni rok za muškarce u dobi od 18 godina u trajanju od 6 mjeseci u vojnoj ili civilnoj dužnosti, ili kao 6 godina hitne službe što uključuje vatrogasnu službu i Crveni križ. 1. jula je ukinuto obavezno služenje vojnog roka, te je zamijenjen dobrovoljnom službom. Od 2001. žene mogu obavljati sve vojne funkcije, ali nisu bile podvrgnute novačenju. Trenutno se u službi njemačke vojske nalazi oko 17.500 žena. == Privreda == {{glavni|Privreda Njemačke}} [[Datoteka:BASF1.jpg|mini|lijevo|300px|Hemijsko postrojenje BASF blizu [[Ludwigshafen]]a]] [[Datoteka:Mercedes-Benz SLR McLaren 2 cropped.jpg|thumb|Vozilo Mercedes-Benza]] Njemačka privreda je jedna od najrazvijenijh u svijetu, čija se jaka ekonomska moć osjeti i danas u trenucima nedavne svjetske ekonomske krize. Po svom društvenom proizvodu nalazi se na četvrtom mjestu u svijetu. Regionalne razlike osjete se i u ekonomiji, posebno između istočnih i zapadnih saveznih pokrajina. Ne treba zaboraviti da je [[Istočna Njemačka]] blizu 50 godina bila dio socijalističkog sistema, što je podrazumijevalo kolektivno i plansko organiziranje državne imovine. Platežno sredstvo u Njemačkoj kao i u većini zemalja [[Evropska unija|Evropske unije]] je [[euro]], koji je 2001. zamijenio [[Njemačka marka|njemačku marku]]. Prema [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD]]-u Njemačka ima jedan od najviših nivoa produktivnosti rada na svijetu.<ref>{{cite web|title=Labour productivity levels in the total economy|url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?DatasetCode=LEVEL|publisher=OECD|access-date=12. 12. 2014}}</ref> [[Poljoprivreda]], [[stočarstvo]] i [[ratarstvo]], daju samo oko 5% nacionalnog dohotka Njemačke. Stočarstvo daje tri četvrtine vrijednosti ukupne poljoprovredne proizvodnje. U stočarskoj proizvodnji, u proizvodnji mlijeka i mliječnih prerađevina, ostvaruju se značajni tržišni viškovi. U ratarskoj proizvodnji najviše se uzgajaju [[žitarice]] ([[pšenica]], [[raž]] i [[zob]]), zatim [[krompir]], [[šećerna repa]], [[povrće]] i [[voće]]. Ipak, Njemačka je veliki uvoznik hrane. Ona najviše uvozi rano voće i povrće, suptropsko i tropsko voće, kahvu i začine. Rudna bogatstva su skromna. Nešto su veće zalihe [[ugalj|uglja]], [[željezo|željeza]] i obojenih metala. Visoko razvijena industrija zahtijeva uvoz ogromnih količina najraznovrsnijih ruda i sirovina. Njemačka uvozi mnogo nafte i zemnog plina. Industrija Njemačke je mlada i savremena. Najrazvijenije su mašinska industrija i industrija saobraćajnih sredstava, posebno automobila. Njemačka je na trećem mjestu u proizvodnji automobila i brodova. Visoko su razvijene hemijska, elektro i elektronička industrija, metalska, građevinska, tekstilna i prehrambena industrija. Neke od najpoznatijih svjetskih brendova i kompanija dolazi upravo iz Njemačke kao što su: [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[Volkswagen]], [[SAP AG]], [[Audi]], [[Siemens]], [[Allianz]], [[Adidas]], [[Porsche]] i [[DHL]]. Njemačka je poznata po svojim velikim djelom specijaliziranim malim i srednjim poduzećima na globalnom nivou poznati kao ''Mittelstand''. Na popisu se nalaze najveće njemačke firme po prihodima u 2011:<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |title=Global 500: Countries&nbsp;– Germany |work=Forbes |date=26. 7. 2010 |access-date=27. 3. 2011 |archive-date=17. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217061615/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/Germany.html |url-status=dead }}</ref> [[Datoteka:BlueEurozone.svg|thumb|Njemačka je dio monetarne unije u eurozoni (označena tamnoplavom bojom).]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"| Pozicija|| style="text-align:center;"| Naziv|| style="text-align:center;"| Sjedište|| style="text-align:center;"| Prihodi<br />(mil.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Ostvareni profit<br />(mil.&nbsp;€) || style="text-align:center;"| Broj zaposlenih<br />(svijet) |- | style="text-align:center;"| {{0}}1. || style="text-align:left;"| [[Volkswagen|Volkswagen AG]] || style="text-align:left;"| [[Wolfsburg]] || 159.000 || 15.800 || 502.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}2. || style="text-align:left;"| [[E.ON|E.ON SE]] || style="text-align:left;"| [[Düsseldorf]] || 113.000 || −1.900 || 79.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}3. || style="text-align:left;"| [[Daimler AG]] || style="text-align:left;"| [[Stuttgart]] || 107.000 || 6.000 || 271.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}4. || style="text-align:left;"| [[Siemens|Siemens AG]] || style="text-align:left;"| [[Berlin]], [[München]] || 74.000 || 6.300 || 360.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}5. || style="text-align:left;"| [[BASF|BASF SE]] || style="text-align:left;"| [[Ludwigshafen am Rhein]] || 73.000 || 6.600 || 111.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}6. || style="text-align:left;"| [[BMW|BMW AG]] || style="text-align:left;"| [[München]] || 69.000 || 4.900 || 100.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}7. || style="text-align:left;"| [[Metro AG]] || style="text-align:left;"| [[Düsseldorf]] || 67.000 || 740 || 288.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}8. || style="text-align:left;"| [[Schwarz Gruppe]] || style="text-align:left;"| [[Neckarsulm]] || 63.000 || N/A || 315.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}9. || style="text-align:left;"| [[Deutsche Telekom|Deutsche Telekom AG]] || style="text-align:left;"| [[Bonn]] || 59.000 || 670 || 235.000 |- | style="text-align:center;"| {{0}}10. || style="text-align:left;"| [[Deutsche Post AG]] || style="text-align:left;"| [[Bonn]] || 53.000 || 1.300 || 471.000 |- | style="text-align:center;"|&nbsp;– || style="text-align:left;"| [[Allianz SE]] || style="text-align:left;"| [[München]] || 104.000 || 2.800 ||141.000 |- | style="text-align:center;"|&nbsp;– || style="text-align:left;"| [[Deutsche Bank|Deutsche Bank AG]] || style="text-align:left;"| [[Frankfurt na Majni]]|| 21.600 || 4.300 ||101.000 |} ===Infrastruktura=== {{glavni|Saobraćaj u Njemačkoj}} [[Datoteka:Old Lady 0955 3.JPG|mini|desno|350p|Luka u [[Hamburg]]u]] Sa svojim centralnim položajem u [[Evropa|Evropi]] Njemačka predstavlja saobraćajno čvorište za kontinent.<ref>{{cite web | title=Assessment of strategic plans and policy measures on Investment and Maintenance in Transport Infrastructure | url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf | format=PDF | publisher=[[International Transport Forum]] | year=2012 | access-date=15. 3. 2014 | archive-url=https://www.webcitation.org/6XESdJ2Db?url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf | archive-date=23. 3. 2015 | url-status=dead }}</ref> Kao i njeni susjedi, Njemačka posjeduje jednu od najgušćih cestovnih mreža na svijetu. Mreža njemačkih [[autoput]]eva (''Autobahn'') po ukupnoj dužini je treća u svijetu, a poznata je po svom nedostatku općeg ograničenja brzine.<ref>{{cite press release |url =http://www.presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |title =Autobahn-Temporegelung |publisher =[[ADAC]] |date =juni 2010 |access-date =19. 3. 2011 |language =de |archive-date =1. 1. 2015 |archive-url =https://web.archive.org/web/20150101021255/https://presse.adac.de/standpunkte/Verkehr/Autobahn_Temporegelung.asp?active1=tcm:11-18784-4 |url-status =dead }}</ref> Njemačka je uspostavila polucentričnu mrežu brzih vozova. [[Intercity-Express]] ili ICE je mreža njemačkih željeznica između većine njemačkih gradova, kao i destinacijama u drugim zemljama brzinom od 300&nbsp;km/h.<ref>{{cite web |url=http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809140315/http://www.db.de/site/bahn/de/unternehmen/investor__relations/finanzberichte/geschaeftsbericht/geschaeftsbericht__2006.html |archive-date=9. 8. 2007 |title=Geschäftsbericht 2006 |publisher=[[Deutsche Bahn]] |access-date=27. 3. 2011 |language=de}}</ref> Najveći njemački aerodromi su [[Aerodrom Frankfurt]] i [[Aerodrom München]], oba čvorišta [[Lufthansa|Lufthanse]], a [[Air Berlin]] ima čvorišta na [[Aerodrom Berlin Tegel|Aerodromu Berlin Tegel]] i [[Aerodrom Düsseldorf|Aerodromu Düsseldorf]]. Drugi značajni aerodromi su [[Aerodrom Berlin Schönefeld|Berlin Schönefeld]], [[Aerodrom Hamburg|Hamburg]], [[Aerodrom Köln/Bonn|Köln/Bonn]], [[Aerodrom Leipzig/Halle|Leipzig/Halle]]. Luka u [[Hamburg]]u je jedna od deset najvećih kontejnerskih luka u svijetu.<ref>{{cite web|url=http://www.portofhamburg.com/en/content/container-port-throughput-global-comparison|title=Port of Hamburg authority|work=The official website of the Port of Hamburg.|access-date=28. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019063840/http://www.portofhamburg.com/en/content/container-port-throughput-global-comparison|archive-date=19. 10. 2014|url-status=dead}}</ref> U 2008, Njemačka je bila šesti najveći potrošač energije,<ref>{{cite web| url = http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=GM| title = Overview/Data: Germany| date=30. 6. 2010| publisher = U.S. Energy Information Administration| access-date=19. 4. 2011}}</ref> dok se 60% primarne energije uvozi.<ref>{{cite web|title=Energy imports, net (% of energy use)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EG.IMP.CONS.ZS|publisher=The World Bank Group|access-date=18. 4. 2011}}</ref> Njemačka vlada potiče očuvanje energije i proizvodnju energije iz obnovljivih izvora. Energetska učinkovitost je poboljšavana od 1970-ih godina, vlada ima za cilj zadovoljavanje zahtjeva za 40% proizvodnje električne energije iz obnovljivih izvora do 2020. i 100% do 2050.<ref>{{cite news|title=Renewable energy Germany targets switch to 100% renewables for its electricity by 2050|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jul/07/germany-renewable-energy-electricity|access-date=18. 4. 2011|newspaper=The Guardian|date=7. 7. 2010|agency=Reuters Berlin}}</ref> U 2014. kao izvori električne energije korišteni su: ulje (35%), [[ugalj]] uključujući i lignit (24,6%), prirodni [[plin]] (20,5%), nuklearna energija (8,1%) te hidroenergetski i obnovljivi izvori energije (11,1%)<ref>{{cite web|url=http://www.ag-energiebilanzen.de/index.php?article_id=29&fileName=ageb_jahresbericht2014.pdf|title= Energieverbrauch in Deutschland im Jahr 2014|publisher=AG Energiebilanzen|last=Ziesing|first=Hans-Joachim|language=de|access-date=10. 3. 2015|page=4}}</ref> U 2000. dogovoreno je ukidanje nuklearnih elektrana od 2021. Njemačka se zalaže za [[Protokol iz Kyota]] i nekoliko drugih ugovora koji promiču bioraznolikost, standarde niskih emisija, reciklažu, korištenje obnovljivih izvora energije, te podupire održivi razvoj na globalnom nivou.<ref>{{cite press release |url = http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |title = Deutschland erfüllte 2008 seine Klimaschutzverpflichtung nach dem Kyoto-Protokoll |publisher = Umweltbundesamt |date=1. 2. 2010 |access-date=19. 3. 2011 |language = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20110427065039/http://www.kst.portalu.de/dokumente/Aktuelles/Inventar-Bericht_Treibhausgas_2008.pdf |archive-date=27. 4. 2011 |url-status = dead }}</ref> === Nauka i tehnologija === {{glavni|Nauka i tehnologija u Njemačkoj}} [[Datoteka:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|Albert Einstein je rođen u njemačkom gradu [[Ulm]]u.]] Nijemci su postigli velika naučna dostignuća koja su od velikog značaja na globalnom nivou. 104 dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] su bila iz Njemačke.<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/|title=Nobel Prize|publisher=Nobelprize.org|access-date=27. 3. 2011}}</ref> Njemački naučnici su dobili više Nobelovih nagrada od većine drugih nacija svijeta, naročito u naukama kao što su fizika, hemija i medicina. Poznati njemački fizičari iz perioda prije početka dvadesetog vijeka su bili: [[Hermann von Helmholtz]], [[Joseph von Fraunhofer]], [[Gabriel Daniel Fahrenheit]] i mnogi drugi. [[Albert Einstein]] uvodi 1905. hipotezu o kvantima svjetlosti ili fotonima, dok teoriju o gravitaciji objavljuje 1915. [[Max Planck]] uvodi 1910. kvantnu teoriju, koji je zajedno sa [[Albert Einstein|Albertom Einsteinom]] uveo [[Kvantna mehanika|kvantnu mehaniku]]. [[Wilhelm Röntgen|Wilhelm Conrad Röntgen]] je otkrio X-zrake. [[Otto Hahn]] je bio pionir u oblasti [[Radiohemija|radiohemije]] i [[Nuklearna fisija|nuklearne fisije]],<ref>{{cite web|title=Otto Hahn|url=http://www.famousscientists.org/otto-hahn|publisher=FamousScientists.org|access-date=15. 12. 2011}}</ref> dok su [[Ferdinand Cohn]] i [[Robert Koch]] bili osnivači mikrobiologije. Brojni matematičari su rođeni u Njemačkoj uključujući [[Carl Friedrich Gauß]]a, [[David Hilbert|Davida Hilberta]], [[Bernhard Riemann|Bernharda Riemanna]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a, [[Karl Weierstrass]]a, [[Hermann Weyl|Hermanna Weyla]] i [[Felix Klein|Felixa Kleina]]. Istraživačke institucije u Njemačkoj su [[Institut Max Planck]], [[Društvo Helmholtz]] i [[Zajednica Fraunhofer]]. [[Nagrada Gottfrieda Wilhelma Leibniza]] godišnje se dodijeljuje deset naučnika i akademika. S najviše od 2,5 miliona eura po nagradi predstavlja jednu od nagrada za istraživanje s najvećim iznosom koja se dodijeljuje u svijetu.<ref>{{cite web|url=http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621091621/http://www.dfg.de/en/research_funding/scientific_prizes/gw_leibniz_prize.html|archive-date=21. 6. 2008|title=Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|publisher=DFG|access-date=27. 3. 2011}}</ref> [[Datoteka:Views in the Main Control Room (12052189474).jpg|thumb|left|Centar Evropske svemirske agencije u [[Darmstadt]]u]] Njemačka je domovina mnogih svjetskih poznatih inovatora i inženjera kao što je [[Johannes Gutenberg]], koji je izmislio štampaći stroj, [[Hans Geiger]], izumitelj Gigerovog brojača, [[Konrad Zuse]], izumitelj prvog programski kontroliranog računara.<ref>{{cite web|last=Bianchi|first=Luigi|title=The Great Electromechanical Computers|url=http://www.yorku.ca/lbianchi/sts3700b/lecture17a.html|publisher=[[York University]]|access-date=17. 4. 2011}}</ref> Njemački inženjeri i industrijalci kao što su grof [[Ferdinand von Zeppelin]], [[Otto Lilienthal]], [[Gottlieb Daimler]], [[Rudolf Diesel]], [[Hugo Junkers]] i [[Karl Benz]] su znatno doprinijeli razvoju saobraćaja, automobilizmu i zračnom prijevozu. Njemačke institucije kao što je [[Njemački centar za zračni saobraćaj]] (DLR) su dale najveći doprinos za razvoj [[Evropska svemirska agencija|Evropske svemirske agencije]]. Inženjer [[Wernher von Braun]] je razvio prvu balističku raketu [[V-2]], a kasnije bio istaknuti član [[NASA]]-e i konstruktor rakete [[Saturn V]]. [[Heinrich Rudolf Hertz]] je dao doprinos u polju [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetnog zračenja]], što je bilo ključno za razvoj moderne telekomunikacije.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/aboutitu/HistoricalFigures.html|title=Historical figures in telecommunications|publisher=International Telecommunication Union|date=14. 1. 2004|access-date=27. 3. 2011}}</ref> === Turizam === {{glavni|Turizam u Njemačkoj}} [[Datoteka:Ramsau (ja).jpg|thumb|Crkva u [[Berchtesgaden]]škoj regiji]] Njemačka je sedma najposjećenija zemlja svijeta<ref name="april11">{{cite journal |url=http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom11_iu_april_excerpt.pdf |title=Interim Update |journal=UNWTO World Tourism Barometer |access-date=26. 6. 2011 |publisher=UNWTO |date=april 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101005051/http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom11_iu_april_excerpt.pdf |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/final_annual_report_pdf_3.pdf|title=UNWTO Annual Report|work=|publisher=[[World Tourism Organization|UNWTO]]|year=2010|access-date=april 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611081149/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/final_annual_report_pdf_3.pdf|archive-date=11. 6. 2014|url-status=dead}}</ref> sa 407,26 miliona noćenja tokom 2012,<ref name="deutschertourismusverband">[http://www.deutschertourismusverband.de/fileadmin/Mediendatenbank/PDFs/Zahlen_Daten_Fakten_2012_aktuell.pdf Zahlen Daten Fakten 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101015058/http://www.deutschertourismusverband.de/fileadmin/Mediendatenbank/PDFs/Zahlen_Daten_Fakten_2012_aktuell.pdf |date=1. 1. 2015 }} (in German), German National Tourist Board</ref> što uključuje broj od 68.830.000 noćenja stranih turista i posjetioca. U [[2012.]] godini Njemačku je posjetilo više od 30,4 miliona stranih turista. [[Berlin]] je postao treća najposjećenija destinacija u Evropi.<ref>{{cite web |url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en.pdf |title=Tourism Highlights 2014 edition |publisher=UNWTO |access-date=26. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214004935/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en.pdf |archive-date=14. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref>. Pored toga 30% Nijemaca svoj odmor provede u Njemačkoj, naročito u pokrajini [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje|Mecklenburg-Vorpommern]]. Domaća i međunarodna putovanja u kombinaciji s turizmom doprinose više od 43,2 milijarde eura njemačkom [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-u. Uključujući indirektne i inducirane učinke, industrija ima doprinos od 4,5% njemačkog BDP-a, sa oko 2 miliona zaposlenih (4,8% od ukupne zaposlenosti).<ref>{{cite web |url=http://wttc.org/site_media/uploads/downloads/germany2013_1.pdf |title=2013 Travel & Tourism Economic Impact Report Germany |publisher=WTTC |access-date=26. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001157/http://wttc.org/site_media/uploads/downloads/germany2013_1.pdf |archive-date=3. 12. 2013 |url-status=dead }}</ref> Njemačka je poznata po svojim raznolikim turističkim rutama kao što su: Romantična cesta, vinske ceste, Cesta dvoraca i Cesta avenija. Postoji 39 objekata stavljenih na [[UNESCO]] spisak svjetske baštine, uključujući stare gradske jezgre kao što su one u [[Regensburg]]u, [[Bamberg]]u, [[Lübeck]]u, [[Quedlinburg]]u, [[Weimar]]u, [[Stralsund]]u i [[Wismar]]u. Najposjećenije znamenitosti u Njemačkoj su [[Neuschwanstein]], [[Kölnska katedrala]], [[Reichstag]], [[Hofbräuhaus]] u [[München]]u, [[Heidelberški dvorac]], [[Zwinger (Dresden)|Zwinger]], [[Televizijski toranj Berlin]] i [[Aachenska katedrala]]. [[Europa-Park]] kod [[Freiburg]]a je drugi najpopularniji evropski park zabave.<ref>{{cite web|title=Top Tourist Attractions of Germany|url=http://www.germany.travel/en/towns-cities-culture/top-100/germany-travel-attractions.html|publisher=Germany.Travel, official site|access-date=12. 12. 2014}}</ref> == Stanovništvo == {{glavni|Stanovništvo Njemačke|Nijemci}} [[Datoteka:20130906 Volleyball EM 2013 by Olaf Kosinsky (1 von 1).jpg|thumb|270px|[[Nijemci]] ]] Sa stanovništvom od 80.200.000 ljudi prema popisu stanovništva iz 2011,<ref name="File 2013">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1. 6. 2013.</ref> Njemačka je najnaseljenija država [[Evropska unija|Evropske unije]], na evropskom kontinentu je druga najnaseljenija zemlja, poslije [[Rusija|Rusije]], te [[Spisak država po stanovništvu|16. najmnogoljudnija zemlja u svijetu.]] Gustoća naseljenosti iznosi 225 stanovnika po kilometru kvadratnom.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |title=Country Comparison :: Population |publisher=CIA |access-date=26. 6. 2011 |archive-date=6. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106143620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Lebanon&countryCode=le&regionCode=me&rank=126 |url-status=dead }}</ref> Životni vijek prosječnog Nijemca iznosi 80,19 godina (77,93 godine muškarci, a žene 82,58 godina). Stopa fertiliteta iznosi 1,41 rođene djece u odnosu na žene (procjene iz 2011) ili 8,33 živo rođene djece na 1000 stanovnika, te je jedna od najnižih u svijetu. Od 1970. u Njemačkoj stopa mortaliteta kontinuirano premašuje stopu nataliteta.<ref>{{cite web | title = Demographic Transition Model | publisher=Barcelona Field Studies Centre | date=27. 9. 2009 | url = http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm | access-date=28. 3. 2011}}</ref> Međutim, Njemačka je svjedok povećanja stope nataliteta i migracijske stope od 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.thelocal.de/society/20101229-32091.html#.UXUZKEpTv3N|title=Birth rate on the rise in Germany|work=The Local|access-date=28. 9. 2014|archive-date=25. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925054451/http://www.thelocal.de/society/20101229-32091.html#.UXUZKEpTv3N|url-status=dead}}</ref> Dolazi do povećanja broja obrazovanih imigranata.<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/germany/elite-young-immigrants-could-provide-future-stability-for-german-economy-a-885647.html|title=The New Guest Workers: A German Dream for Crisis Refugees|date=28. 2. 2013|work=Spiegel Online|access-date=28. 9. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/more-skilled-immigrants-find-work-in-germany/a-16696339|title=More skilled immigrants find work in Germany|work=Deutsche Welle|access-date=28. 9. 2014}}</ref> Većina imigranata dolazi iz južne i istočne Evrope, te se naseljavaju u urbanim područjima.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/german-population-rises-thanks-to-immigration/a-16525083|title=German population rises thanks to immigration|work=Deutsche Welle|access-date=28. 9. 2014}}</ref> Četiri veće grupe naroda imaju status nacionalnih manjina, a to su: [[Danci]], [[Frizijci]], [[Romi]], [[Sinti]] i [[Lužički Srbi]].<ref name="BMI 2010">{{cite web | date=1. 5. 2010 | title = National Minorities in Germany | url = http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile | format = PDF | others = | publisher = [[Federal Ministry of the Interior (Germany)]] | pages = | id = Article number: BMI10010 | access-date=23. 6. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile | archive-date=21. 4. 2013 | url-status = dead }}</ref> Dancska manjina (oko 50.000) pretežno nastanjuje područje pokrajine [[Schleswig-Holstein]]<ref name="BMI 2010"/>. Istočni i sjeverni Frizijci pretežno naseljavaju zapadnu obalu Schleswig-Holsteina, te oblast [[Donja Saksonija|Donje Saksonije]]. Lužički Srbi, [[Slaveni|slavenski narod]] (oko 60.000), pretežno naseljavaju područje Lužica. ===Imigranti=== [[Datoteka:COB data Germany.PNG|thumb|270px|Njemačka je 3. zemlja u svijetu po broju imigranata.]] Po nacionalnom sastavu oko 92,3% stanovništva Njemačke čine Nijemci. 2011. oko 6 miliona stranih državljana je registriranog boravka u Njemačkoj. Po pitanju etničkog porijekla 20% stanovnika ove zemlje stranog ili djelomično stranog porijekla.<ref>{{Cite news | title=20% of Germans have immigrant roots | newspaper=Burlington Free Press | page= 4A | date=15. 7. 2010 }}</ref> U 2010, u 29% porodica sa djecom ispod 18 godina bio je barem jedan roditelj stranog porijekla.<ref name="destatis.de">{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Publications/STATmagazin/Population/2012_03/2012_03MigrantBackground.html |title=Publikation&nbsp;— STATmagazin&nbsp;— Population&nbsp;— Families with a migrant background: traditional values count&nbsp;— Federal Statistical Office (Destatis) |publisher=Destatis.de |date=13. 3. 2012 |access-date=4. 11. 2012}}</ref> Fond Ujedinjenih Nacija za stanovništvo navodi Njemačku kao 3. zemlju u svijetu po broju primljenih imigranata, što je oko 5% ili 10 miliona od ukupno 191 milion migranata.<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/esa/population/publications/2006Migration_Chart/Migration2006.pdf |title=International Migration 2006 |publisher =UN Department of Economic and Social Affairs |access-date=18. 3. 2011}}</ref> Od 2008. najveće grupe imigrana su bili [[Turci]] (oko 2,5 miliona), zatim Italijani (776.000), Poljaci (687.000).<ref>{{cite web |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml |title=Bevölkerung nach Migrationshintergrund| access-date=28. 3. 2011|publisher=German Federal Statistical Office|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229095012/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml <!--Added by H3llBot-->|archive-date=29. 12. 2010}}</ref> Također prisutni su i [[Bošnjaci]], [[Srbi]] i [[Hrvati]]. Od 1987. oko 3 miliona etničkih Nijemaca imigriralo je u Njemačku iz zemalja istočnog bloka, iskoristivši tako svoje pravo povratka.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/fewer-ethnic-germans-immigrating-ancestral-homeland/|title=Fewer Ethnic Germans Immigrating to Ancestral Homeland|publisher=Migration Information Source|date=februar 2004|access-date=19. 7. 2014}}</ref> === Religija === {{glavni|Religija u Njemačkoj}} {{multiple image |align=left |width1=145 |image1=Colognecathedralatnight.JPG |caption1=Katolička katedrala u [[Köln]]u. |width2=128 |image2=Frauenkirche Dresden, 001.jpg |caption2=Evangelistička crkva u [[Dresden]]u }} Prema popisu stanovništva iz 2011, [[kršćanstvo]] je najraširenija religija u Njemačkoj, 66,8% Nijemaca su katolici, od ukupnog broja stanovnika.<ref name="Egeler">{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |title=Pressekonferenz „Zensus 2011 – Fakten zur Bevölkerung in Deutschland" am 31. Mai 2013 in Berlin |access-date=20. 5. 2015 |archive-date=10. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010094954/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |url-status=dead }}</ref> 30,8% stanovništva se izjasnilo kao [[Katoličanstvo|rimokatolici]], 30,3% stanovništva se izjasnilo kao [[Protestantizam|protestatima]], dok je evangelista bilo 5,7%.<ref name="Zensus 2011">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile|title=Bevölkerung am 9. Mai 2011 Statistisches Bundesamt Deutschland Bundesrepublik|language=de|work=destatis.de |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany]]|page=Zensus 2011 – Page 6|date=9. 5. 2011 |access-date=9. 5. 2011}}</ref> 32-35% stanovništva se izjasnilo da ne pripada niti ijednoj vjerskoj konfesiji, čiji broj je u porastu već nekoliko decenija. Geografski, [[Protestantizam]] preovladava u sjevernim, centralnim i istočnim dijelovima zemlje, uglavnom u sklopu sa evangelističkom crkvom, dok je [[Katoličanstvo]] koncentrisano u južnim i zapadnim dijelovima zemlje. Ateisti i pripadnici drugih religija su koncentrisani pretežno u većim gradovima i u istočnom dijelu Njemačke.<ref name="georgetown1">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |title=Germany |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |access-date=27. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324170951/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |archive-date=24. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> [[Islam]] je druga najveća religija u Njemačkoj, prema popisu stanovništva iz 2011, samo se 1,9% stanovništva izsjanilo muslimanima, dok se prema drugim izvorima procjenjuje da ih ima 3,8–4,3 miliona (4,6–5,2%). Većina muslimana su [[suniti]] i [[aleviti]] iz [[Turska|Turske]], postoji mali broj [[šijiti|šijita]] i [[Ahmedije|ahmedija]]. Njemački muslimani, koji većinom porijeklo vode iz [[Turska|Turske]] nemaju priznat status državne religije. Ostale religije čine manje od 1% njemačkog stanovništva, a to su [[Budizam]] sa 250.000 pripadnika, [[Judaizam]] sa oko 200.000 vjernika (0,3%). [[Hinduizam]] broji oko 100.000 pripadnika, dok sve ostale religije broje zajedno 50.000 pripadnika. Treća najveća jevrejska populacija u Evropi je ona u Njemačkoj (nakon Velike Britanije i Francuske).<ref>{{cite news | author = Blake, Mariah | url = http://www.csmonitor.com/2006/1110/p25s02-woeu.html | title = In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance | newspaper = [[Christian Science Monitor]] | date=10. 11. 2006 | access-date=28. 3. 2011}}</ref> Oko 50% budista u Njemačkoj su imigranti iz Azije.<ref>{{cite news |author=Schnabel, U. |date=15. 3. 2007 |url=http://www.zeit.de/2007/12/Buddhismus |title= Buddhismus Eine Religion ohne Gott |newspaper=[[Die Zeit]] |access-date=19. 3. 2011 |language=de}}</ref> ===Jezik=== {{glavni|Njemački jezik}} [[Datoteka:Knowledge of German EU map.svg|thumb|Poznavanje Njemačkog jezika u zemljama EU.]] [[Njemački jezik]] je službeni i jezik s najviše govornika u Njemačkoj, te predstavlja jedan od 24 službena jezika u Evropskoj uniji<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm |title=Official Languages |author=European Commission |access-date=29. 7. 2014}}</ref> i jedan od tri službena jezika u [[Evropska komisija|Evropskoj komisiji]]. Njemački je najgovoreniji jezik u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] s oko 100 miliona govornika.<ref name="Marten">{{cite book |editor1-first= Thomas|editor1-last= Marten|editor2-first= Fritz Joachim|editor2-last= Sauer|title= Länderkunde – Deutschland, Österreich, Schweiz und Liechtenstein im Querschnitt|trans-title=Regional Geography – An Overview of Germany, Austria, Switzerland and Liechtenstein|year=2005|publisher= Inform-Verlag|language= de|isbn= 3-9805843-1-3|page= 7}}</ref> Priznati jezici manjina u Njemačkoj su: [[Danski jezik|danski]], [[Niskonjemački jezik|niskonjemački]], [[Lužičkosrpski jezici|lužičkosrpski]], [[Romski jezik|romski]], [[Frizijski jezici|frizijski]] koji su službeno zaštićeni [[Evropska povelja o regionalnim ili manjinskim jezicima|Evropskom poveljom o regionalnim ili manjinskim jezicima]]. Jezici doseljenika koji se najviše govore su: [[Turski jezik|turski]], [[Kurdski jezik|kurdski]], [[Poljski jezik|poljski]], [[južnoslavenski jezici]] te [[Ruski jezik|ruski]]. 67% građana Njemačke trdi da može komunicirati na barem jednom stranom jeziku, a 27% grđana na najmanje dva strana jezika, izuzev materinjeg jezika.<ref name="Eurobarometer Languages">{{cite web|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[European Commission]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf| access-date=28. 3. 2011}}<br />{{cite web|title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary)|publisher=[[Europa (web portal)]] |author=[[European Commission]]|year=2006|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |access-date=28. 3. 2011}}</ref> Standardni njemački jezik pripada grupi [[Zapadnogermanski jezici|zapadnogermanskih jezika]], te je usko povezan s [[Engleski jezik|engleskim]], [[Niskonjemački jezik|niskonjemačkim]] i [[Nizozemski jezik|nizozemskom jezikom]]. Većina vokabulara potječe od germanskoj jezika iz indoevropske grupe jezika.<ref>{{cite web|title=Many tongues, one family. Languages in the European Union|publisher=[[Europa (web portal)]]|author=[[European Commission]]|year=2004|url=http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf|access-date=28. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202922/http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf|archive-date=30. 4. 2011|url-status=live}}</ref> Također neke riječi vode porijeklo iz latinskog, starogrčkog ili francuskog i engleskog jezika. Njemački jezik pisan je isključivo latinicom. ===Obrazovanje=== {{glavni|Obrazovanje u Njemačkoj}} [[Datoteka:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|Univerzitet u Heidelbergu, snovan 1386, jedan je od najstarijih i najbolje rangiranih univerziteta u Njemačkoj.]] Nadležnost nad obrazovanjem u Njemačkoj je organizovana prvenstveno na nivou saveznih pokrajina. Dječiji vrtić od treće do šeste godine je izboran, nakon čega slijedi obrazovanje koje je obavezno u trajanju od devet godina. Osnovno obrazovanje traje četiri do šest godina. Srednjoškolsko obrazvanje obuhvata tri tradicionalne vrste srednjih škola: ''[[Gimnazija|gimnaziju]]'' koju upisuju najbolji i nadareni učenici, koja priprema učenike za studij, zatim ''[[Realschule]]'' koja je namijenjena srednjim studentima i traje 6 godina i ''[[Hauptschule]]'' koja priprema učenike za strukovno obrazovanje.<ref>{{cite web|url=http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |title=The Educational System in Germany |publisher=Cuesta College |date=31. 8. 2002 |access-date=16. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724024754/http://academic.cuesta.edu/intlang/german/education.html |archive-date=24. 7. 2011}}</ref> Također postoji i ''Gesamtschule'' koja predstavlja sveobuhvatni tip srednje škole. Nakon završene srednje škole pstoje mogućnosti stručne naobrazbe, zatim studija i dvojnog studija. Osnovni uslov za upisivanje na [[univerzitet]] je položen opći ispit zrelosti ili matura. Prema [[Šangajska rang-lista univerziteta|Šangajskoj rang-listi univerziteta]] 2014. 4 njemačka univerziteta se nalaze u top 100, te njih 13 u top 200 univerziteta u svijetu.<ref>{{Cite web |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2014.html |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2015 |archive-date=19. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119210953/http://www.shanghairanking.com/ARWU2014.html |url-status=dead }}</ref> Neki njemački univerziteti spadaju u najstarije na svijetu, kao što je [[Univerzitet u Heidelbergu]] (osnovan 1386) koji je najstariji univerzitet u Njemačkoj. Zatim Heidelberg slijedi [[Univerzitet u Leipzigu]] (1409), [[Univerzitet u Rostocku]] (1419), [[Univerzitet u Greifswaldu]] (1456), [[Univerzitet u Freiburgu]] (1457) i [[Ludwig-Maximilians-Univerzitet München|Univerzitet u Münchenu]] (1472). ===Zdravstvo=== {{glavni|Zdravstvena zaštita u Njemačkoj}} [[Datoteka:Akkon MD 82-85-07.JPG|thumb|Vozilo hitne pomoći u Njemačkoj.]] Njemačka ima najstariji univerzalni zdravstveni sistem na svijetu, koji još seže iz doba vladavine [[Otto von Bismarck|Otta von Bismarcka]].<ref>{{cite book | title = Health Care Systems in Transition: Germany | url = http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf | access-date = 15. 4. 2011 | year = 2000 | publisher = European Observatory on Health Care Systems | id = AMS 5012667 (DEU) | page = 8 | archive-date = 13. 5. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110513054407/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf | url-status = dead }}</ref> Stanovništvo je trenutno obuhvaćeno planom zdravstvene zaštite, što je osigurano statutom uz neke određene kriterije, te uz mogućnostima privatnog zdravstvenog osiguranja kod nekih određenih grupa. Prema podacima iz [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] njemački zdravstveni sistem 77% financira Vlada, a 23% privatni sektor u 2005.<ref name=health>{{cite web|url=http://apps.who.int/gho/data/node.country.country-DEU?lang=en|title=Germany statistics summary (2002 - present)|publisher=World Health Organization|access-date=8. 5. 2015}}</ref> U 2005. Njemačka je utrošila 11% svojeg BDP-a na zdravstvo. Njemačka zauzima 20. mjesto u svijetu po očekivanoj dužini trajanja života stanovništva, muškarci prosječno dožive 77 godina, a žene 82 godine života. Njemačka ima vrlo nisku stopu smrtnosti dojenčadi (4 na 1000 živorođenih). U 2010. glavni uzroci smrtnosti su bili kardiovaskularne bolesti sa 41%, zatim maligna oboljenja sa 26%.<ref>{{cite web|url=http://www.presseportal.de/pm/32102/2117452/2010-herz-kreislauferkrankungen-verursachten-rund-41-aller-todesfaelle|language=de |title=2010: Herz-/Kreislauferkrankungen verursachen 41 % aller Todesfälle|publisher=Destatis.de |access-date=8. 5. 2015}}</ref> U 2008. oko 82.000 Nijemaca je bilo zaraženo [[HIV|virusom humane imunodeficijencije]] (HIV/AIDS), od čega je umrlo 26.000 Nijemaca od 1982.<ref name=cp>{{cite web| url = http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf| title = Country Profile Germany|date=april 2008| publisher = [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]| format = PDF| access-date=7. 5. 2011}}</ref> Prema istraživanjima iz 2005, 27% odraslih Nijemaca su pušači.<ref name=cp/> [[Gojaznost]] je navedena kao glavni zdravstveni problem u Njemačkoj. == Kultura == {{glavni|Njemačka kultura}} Njemačka je kao zemlja uveliko pridonijela svjetskoj kulturi. Tu su rođeni veliki kompozitori ozbiljne muzike: [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Johann Sebastian Bach|Bach]], [[Johannes Brahms|Brahms]] i [[Richard Wagner|Wagner]], klasični pjesnici poput [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethea]] i [[Friedrich Schiller|Schiller]], likovni umjetnici poput [[Albrecht Dürer|Duerera]], [[Max Ernst|Ernsta]] i [[Joseph Beuys|Beusa]], a Njemačka je domovina i filozofa, među kojima su najznačajniji: [[Immanuel Kant|Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], [[Karl Marx|Marx]] i [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], te naučnici [[Albert Einstein|Einstein]], [[Max Born|Born]] i [[Max Planck|Plank]]. Njemački jezik, koji se sastoji od nekoliko velikih dijalekata, u 19. vijeku je bio jezik komunikacije u srednjoj, istočnoj i sjevernoj Evropa, a i danas se uči širom svijeta kao jedan od najvažnijih jezika. === Muzika === {{glavni|Njemačka muzika}} [[Datoteka:Beethoven.jpg|thumb|lijevo|[[Ludwig van Beethoven]] (1770–1827)]] Njemačka klasična muzika predstavlja djelo mnogih svjetskih poznatih kompozitora. [[Dietrich Buxtehude]], njemački orguljaš i kompozitor je svojim djelima ostavio znatan uticaj na kasniji rad [[Johann Sebastian Bach|Johanna Sebastiana Bacha]] i [[Georg Friedrich Händel|Georga Friedricha Händela]], koji su bili jedni od najpoznatijih kompozitora iz perioda [[barok]]a. Tokom svog životnog rada, njemački [[Violina|violinist]] i kompozitor [[Leopold Mozart]] je kao mentor znatno utjecao na svog sina i učenika [[Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfganga Amadeusa Mozarta]], jednog najvećih muzičara svih vremena. [[Ludwig van Beethoven]] je bio najvažniji kompozitor na prijelazu klasicizma u [[romantizam]]. [[Carl Maria von Weber]] i [[Felix Mendelssohn]] su bili važni kompozitori u ranom romantizmu, dok su [[Robert Schumann]] i [[Johannes Brahms]] obilježili period romantizma. [[Richard Wagner]] je ostao poznat po svojim operama. [[Richard Strauss]] je bio najvažniji kompozitor kasnog romantizma i ranog [[Modernizam|modernizma]]. [[Karlheinz Stockhausen]] i [[Hans Zimmer]] su važni kompzitori 20. i 21. vijeka.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html |title=Top 100 living geniuses |work=The Daily Telegraph |date=30. 10. 2007 |access-date=15. 5. 2015 |location=London}}</ref> Njemačka je drugo najveće muzičko tržište u Evropi i četvrto po veličini u svijetu.<ref>{{cite web | url=http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2013E.pdf | title=The Recorded Music Industry In Japan | publisher=Recording Industry Association of Japan | format=PDF | page=24 | year=2013 | access-date=8. 2. 2014 | archive-date=18. 8. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130818080109/http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2013E.pdf | url-status=dead }}</ref> Njemačka popularna muzika 20. i 21. vijeka uključuje pokrete kao što su: [[Neue Deutsche Welle]] ([[Nena]], [[Trio (bend)|Trio]]), [[Pop-muzika|pop]] ([[Boney M.]], [[Alphaville (grupa)|Alphaville]], [[Modern Talking]]), Ostrock ([[City (grupa)|City]], [[Keimzeit]]), [[Heavy metal|metal]]/[[Rok-muzika|rok]] ([[Rammstein]], [[Scorpions]]), [[Punk rock|punk]] ([[Nina Hagen]], [[Die Ärzte]], [[Die Toten Hosen]]), [[pop-rok]] ([[Beatsteaks]], [[Tokio Hotel]]), inide rock ([[Tocotronic]]), šlager ([[Ute Lemper]], [[Katja Ebstein]], [[Hildegard Knef]], [[Helene Fischer]]. Njemačka [[elektronska muzika]] je stekla globalni uticaj, uz izvođače kao što su [[Kraftwerk]], [[Tangerine Dream]]. DJ-evi i [[techno]], [[House muzika|house]] umjetnici s njemačke muzičke scene su stekli veliku popularnost ([[Paul van Dyk]], [[Paul Kalkbrenner]] i [[Scooter]]).<ref>{{cite web|last1=Nye|first1=Sean|title=Minimal Understandings: The Berlin Decade, The Minimal Continuum, and Debates on the Legacy of German Techno|url=http://www.academia.edu/3813069/Minimal_Understandings_The_Berlin_Decade_The_Minimal_Continuum_and_Debates_on_the_Legacy_of_German_Techno|publisher=Journal of Popular Music Studies, Volume 25, Issue 2|access-date=12. 12. 2014}}</ref> Pored već navedenih predstavnika elektronske muzike, Njemačka [[Kraut Rock]] scena koja je započela ranih [[1970-e|1970-ih]] imala je svoje najznačajnije predstavnike i osnivače u rock grupama poput [[Can]], [[Amon Düül II]], [[Faust]] i Neu! Za razliku od svojih kolega iz [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]] (koji su sve više komponovali pjesme pod utjecajem [[Džez|džeza]] i klasične muzike), oni su mnogo više koristili sintisajzere, stvarajući pulsirajući zvuk i povezujući u muzičku cjelinu naizgled nepovezane muzičke trake. Takvim pristupom u muzici bili su mnogo bliži [[Avantgardna muzika|avantgardnoj]] muzici nego rock muzici.<ref>http://www.allmusic.com/subgenre/kraut-rock-ma0000002687</ref> === Slikarstvo === {{glavni|Njemačko slikarstvo}} [[Datoteka:Dürer - Selbstbildnis im Pelzrock - Alte Pinakothek.jpg|desno|mini|150p|[[Albrecht Dürer]], Autoportret]] Njemački umjetnici su ostavili velik uticaj na [[Evropska umjetnost|zapadnu umjetnost]]. [[Albrecht Dürer]], [[Hans Holbein mlađi]], [[Matthias Grünewald]], [[Lucas Cranach stariji]] su važni njemački umjetnici iz perioda [[Renesansa|renesanse]], [[Peter Paul Rubens]], [[Johann Baptist Zimmermann]] su poznati umjetnici iz [[barok]]a, zatim [[Caspar David Friedrich]], [[Carl Spitzweg]] iz [[romantizam|romantizma]], [[Max Liebermann]] iz [[impresionizam|impresionizma]], te [[Max Ernst]] iz [[nadrealizam|nadrealizma]].<ref name=Marzona>Marzona, Daniel. (2005) ''Conceptual Art.'' Cologne: Taschen. Various pages</ref> Njemački kipari kao što su Otto Schmidt-Hofer, Franz Iffland i Julius Schmidt su dali važan doprinos njemačkoj umjetnosti s kraja 19. i početka 20. vijeka.<ref name=Berman>{{cite book|last1=Berman|first1=Harold|title=Bronzes, Sculptors & Founders - Signatures|date=1974|publisher=Abage Publishers|location=Chicago, Illinois|pages=477|edition=2.}}</ref><ref name=Payne>{{cite book|last1=Payne|first1=Christopher|title=Animals in Bronze -- Reference and Price Guide|url=https://archive.org/details/animalsinbronzer0000payn|date=1986|publisher=Antique Collectors' Club Ltd.|location=Woodbridge, Suffolk, England|isbn=0- 90746-245-6|pages=[https://archive.org/details/animalsinbronzer0000payn/page/400 401]}}</ref> Tokom dvadesetog vijeka formirano je nekoliko njemačkih umjetničkih društava i grupa kao što su [[Novembarska grupa]], [[Die Brücke]] i [[Plavi jahač]] čiji je vođa bio [[Vasilij Kandinski]] koji je utjecao na razvoj ekspresionizma u Münchenu i Berlinu. Kao reakcija na [[ekspresionizam]] javlja se novi smjer poznat kao [[nova stvarnost]]. Poslijeratni umjetnički smjerovi u Njemačkoj su bili [[neokspresionizam]], [[performans]], [[konceptualna umjetnost]]. Posebno istaknuti neokspresionisti su [[Georg Baselitz]], [[Anselm Kiefer]], [[Jörg Immendorff]], [[A. R. Penck]], [[Markus Lüpertz]], [[Peter Robert Keil]] i [[Rainer Fetting]]. Vdeći njemački konceptualni umjetnici su: [[Bernd i Hilla Becher]], [[Hanne Darboven]], [[Hans-Peter Feldmann]], [[Hans Haacke]], [[Joseph Beuys]], [[HA Schult]], [[Aris Kalaizis]], [[Neo Rauch]] i [[Andreas Gursky]]. Najznačajnije umjetničke izložbe i festivali u Njemačkoj su [[documenta]], [[transmediale]] i [[Art Cologne]].<ref>Marzona, Daniel. (2005) Conceptual Art. Cologne: Taschen.</ref> === Arhitektura === {{glavni|Njemačka arhitektura}} Njemačkim doprinosima arhitekturi mogu se smatrati karolinški i otonski stil. [[Ciglena gotika]] je osebujan srednjevjekovni stil nastao u Njemačkoj. Također u [[Renesansna arhitektura|renesansnoj]] i [[Barokna arhitektura|baroknoj]] arhitekturi, nastali su neki njemački smjerovi kao što su [[Weserska renesansa]] i [[Dresden]]ski barok. Među najpoznatijim [[barok]]nim arhitektama nalaze se [[Matthäus Daniel Pöppelmann]], [[Balthasar Neumann]], [[Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff|Knobelsdorff]] i [[Braća Asam]]. Wessobrunnerška škola je izvršila znatan uticaj, a ponekad je čak i dominirala nad umjetnošću štrokature u južnoj Njemačkoj u 18. vijeku. Gornja švabska barokna ruta nudi barokno tematske turističke rute koje naglašavaju doprinos baroknih umjetnika, kipara, zanatlija kao što su [[Johann Michael Feuchtmayer]], jednog od naistaknutijih članova porodice [[Feuchtmayer]], te braća [[Johann Baptist Zimmermann]] i [[Dominikus Zimmermann]].<ref>Jan Koppmann, "Das Zeitalter des Barock", in M. Thierer (ed.), ''Lust auf Barock: Himmel trifft Erde in Oberschwaben,'' Lindenberg: Kunstverlag Fink, 2002, p. 11f.</ref> Pučanska arhitektura u Njemačkoj je vezan za poludrvenu gradnju uz pomć drvenih greda ([[Njemački jezik|Njem.]] ''Fachwerk''). Njemački ''Fachwerk'' stilovi variraju po regijama. Zakoni planiranja gradnje ovakvih kuća diktirali su da izgled kuće mora biti u skladu sa regionalnim, pa čak i sa specifičnim gradskim stilom gradnje.<ref name="Wilhelm Süvern 1971" >Wilhelm Süvern: 1971. ''Torbögen und Inschriften lippischer Fachwerkhäuser'' in Volume 7 of Heimatland Lippe. Lippe Heimatbund: 1971. 48 pages</ref><ref name="Heinrich Stiewe 2007">Heinrich Stiewe: 2007. ''Fachwerkhäuser in Deutschland: Konstruktion, Gestalt und Nutzung vom Mittelalter bis heute''. Primus Verlag: 2007. {{ISBN|978-3-89678-589-3}}. 160 pages</ref> Kada se industrijalizacija porširila Evropom, u Njermačkoj su se razvili [[klasicizam]] i prepoznatljiv stil [[historicizam]], ponekad se naziva stilom [[Gründerzeit]], s obzirom na ekonomski bum u godinama s kraja 19. vijeka. Regionalni historistički stilovi uključuju [[Hannover|Hannoversku]] školu arhitekture, nürnberški stil, dresdensku [[Gottfried Semper|Semper]]-[[Georg Hermann Nicolai|Nicolai]] školu. Među najpoznatije njemačke građevine spada dvorac [[Neuschwanstein]] koji predstavlja [[Neoromanika|neoromaniku]]. Njemački umjetnici, pisci, galeristi kao što su [[Siegfried Bing]], [[Georg Hirth]] i [[Bruno Möhring]] su pridonijeli razvoju [[secesija|secesije]], na prijelazu u 20. vijek, što je poznato na njemačkom jeziku kao ''Jugendstil''.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.huntfor.com/arthistory/c19th/artnouveau.htm |title=Art Nouveau&nbsp;— Art Nouveau Art |publisher=Huntfor.com |access-date=25. 3. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130222070337/http://www.huntfor.com/arthistory/c19th/artnouveau.htm |archive-date=22. 2. 2013 |url-status=dead }}</ref> {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | footer = {{Center|[[Arhitektura odmarališta]] na [[Rügen]]u, ''Fachwerk'' kuće u [[Bernkastel-Kues|Bernkastelu]], dvorac [[Neuschwanstein]] i [[Bauhaus]] škola u [[Weimar]]u.}} | image1 = Kurhaus in Binz.jpg | width1 = {{#expr: (145 * 1500 / 1125) round 0}} | image2 = Bernkastel 12 (5486108438).jpg | width2 = {{#expr: (145 * 1410 / 1200) round 0}} | image3 = Castle_Neuschwanstein.jpg | width3 = {{#expr: (135 * 2182 / 1700) round 0}} | image4 =Bauhaus weimar.jpg | width4 = {{#expr: (145 * 1500 / 1125) round 0}} }} [[Ekspresionistička arhitektura]] je razvijena 1910-ih godina u Njemačkoj pod uticajem [[Art Deco]] i drugih modernih stilova s arhitektima kao što su [[Johann Friedrich Höger]], [[Erich Mendelsohn]], [[Dominikus Böhm]] i [[Fritz Schumacher]]. Njemačka je osobito bila važna u ranom [[Moderna arhitektura|modernističkom]] pokretu, kao što su [[Deutscher Werkbund]] kojeg je pokrenuo [[Hermann Muthesius]] i [[Bauhaus]] pokret kojeg je osnovao [[Walter Gropius]]. Slijedom toga, Njemačka se često smatra kolijevkom moderne arhitekture i dizajna. [[Ludwig Mies van der Rohe]] postao je jedan od svjetski najpznatijih arhitekata u drugoj polovici 20. vijeka. ON je zamislio staklene fasade na [[neboder]]ima.<ref>{{cite book|year=2006|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0/page/880 880]|isbn=0-19-860678-8}}</ref> === Književnost i filozofija === {{Glavni|Njemačka književnost}} [[Datoteka:Goethe (Stieler 1828).jpg|thumb|lijevo|200px|[[Johann Wolfgang von Goethe]]]] Njemačka književnost može se pratiti unatrag do srednjeg vijeka djelima pisaca kao što su [[Walther von der Vogelweide]] i [[Wolfram von Eschenbach]]. Poznati njemački pisci su [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], [[Gotthold Ephraim Lessing]] i [[Theodor Fontane]]. [[Braća Grimm]] su stekla slavu skupljajući i objavljivajući zbirke njemačkih bajki. Grimmovi su također skupili i kodificirali regionalne verzije njemačkog jezika, temeljeći svoj rad na historijskim načelima, njihov ''Deutsches Wörterbuch'', ili njemački rječnik, ponekad se naziva Grimm rječnik, što je počelo 1838, a objavljen je 1854.<ref name = DWBhistory>History of the ''Deutsches Wörterbuch'' from the [http://150-grimm.bbaw.de/start.htm DWB 150th Anniversary Exhibition and Symposium], Berlin: Humboldt-Universität, 2004. {{simboli jezika|De}}, retrieved 27. 6. 2012.</ref> Među utjecajnije književnike 20. vijeka ubrajaju se [[Gerhart Hauptmann]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], [[Heinrich Böll]] i [[Günter Grass]].<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |title=The Nobel Prize in Literature |publisher=Nobelprize.org |date=3. 12. 1999 |author=[[Kjell Espmark|Espmark, Kjell]] |access-date=28. 3. 2011}}</ref> Godišnje se izdaje prosječno oko 700 milina knjiga na njemačkom jeziku, sa oko 80.000 naslova, od čega je 60.000 novih. Njemačka se nalazi na trećem mjestu po broju izdanih knjiga u svijetu, nakon tržišta engleskog i kineskog govornog područja.<ref>{{cite web|url=http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.html|title=Land of ideas|publisher=Land-der-ideen.matrix.de|access-date=19. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081703/http://land-der-ideen.matrix.de/CDA/facts_printing,4563,0,,en.htm|archive-date=27. 4. 2011}}</ref> Frankfurtski sajam knjiga najvažniji je na svijetu po pitanju međunarodnih poslova i trgovine, s tradicijom dugom više od 500 godina,<ref>{{cite book |title =A History of the Frankfurt Book Fair |isbn =978-1-55002-744-0 |first =Peter |last =Weidhaas |first2 =Carolyn |last2 =Gossage |first3 =Wendy A. |last3 =Wright |publisher =Dundurn Press Ltd. |pages =[https://archive.org/details/historyoffrankfu0000weid/page/11 11 ff] |year=2007 |url =https://archive.org/details/historyoffrankfu0000weid/page/11 }}</ref> također Leipziški sajam knjiga zauzima važno mjesto u Evropi.<ref>{{cite web|last1=Chase|first1=Jefferson|title=Leipzig Book Fair: Cultural sideshow with a serious side|url=http://www.dw.de/leipzig-book-fair-cultural-sideshow-with-a-serious-side/a-18313879|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=13. 3. 2015|access-date=25. 4. 2015}}</ref> Njemačka filozofija ima velik historijski značaj: doprinos [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a [[Racionalizam|racionalizmu]]; zatim [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljska]] filozofija [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]]; njemački idealizam čiji filozofi su bili [[Johann Gottlieb Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling]]; iracionalista i filozofski pesimista [[Arthur Schopenhauer]]; ideja [[Socijalizam|socijalizma]] [[Karl Marx]]a i [[Friedrich Engels]]a; doprinos [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschea]] perspektivizmu; [[Gottlob Frege]] da jedoprnos analitičkoj filozofiji; [[Martin Heidegger]] koji je dao velik doprinos [[Egzistencijalizam|egzistencijalizmu]] i ontologiji, značajan uticaj ostavila je [[Frankfurtska škola]] koju su razvijali [[Max Horkheimer]], [[Theodor Adorno]], [[Herbert Marcuse]] i [[Jürgen Habermas]].<ref>{{cite book|author=Searle, John|year=1987|title=The Blackwell Companion to Philosophy|chapter=Introduction|publisher=Wiley-Blackwell}}</ref> ===Mediji=== {{glavni|Mediji u Njemačkoj}} [[Datoteka:Deutsche Welle.jpg|thumb|200px|Sjedište [[Deutsche Welle]]-a u [[Bonn]]u.]] Među najveće medijske kompanije iz Njemačke koje djeluju na međunarodnom tržištu su [[Bertelsmann]], [[Axel Springer SE]] i [[ProSiebenSat.1 Media]]. Također značajnu ulogu ima [[Deutsche Presse-Agentur]]. [[Televizija u Njemačkoj|Njemačko televizijsko tržište]] je najveće u [[Evropa|Evropi]] sa oko 38 miliona domaćinstava sa TV prijemnikom.<ref>{{cite web|title=Distribution of TV in Germany (German)|url=http://www.astra.de/16795168/tv-verbreitung_in_deutschland|publisher=Astra Sat|date=19. 2. 2013|access-date=10. 12. 2014|archive-date=1. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101012509/http://www.astra.de/16795168/tv-verbreitung_in_deutschland|url-status=dead}}</ref> Oko 90% njemačkih kućanstava ima kablovsku ili satelitsku televiziju, sa raznim javnim i privatnim RTV kanalima.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1047864.stm |title=Country profile: Germany |work=BBC News |access-date=28. 3. 2011}}</ref> U Njemačkoj postoji više od 500 javnih i privatnih radio stanica, uključujući i [[Deutsche Welle]] koja svoj program emitira na više stranih jezika.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/1950-1954/a-326253-1|title=Organization 1950-1954|publisher=Deutsche Welle|access-date=15. 5. 2015|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113503/http://www.dw.de/1950-1954/a-326253-1|url-status=dead}}</ref> Njemačka nacionalna radio mreža je [[Deutschlandradio]], dok [[ARD]] stanice pokrivaju lokalne servise. Mnoge od najprodavanijih [[Novine|novina]] i [[časopis]]a u Evropi su upravo one iz Njemačke, listovi (i internet portali) sa najvećim tiražom u Njemačkoj su [[Bild]], [[Die Zeit]], [[Süddeutsche Zeitung]], [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] i [[Die Welt]], dok su najveći njemački magazini [[Der Spiegel]], [[Stern]] i [[Focus (novine)|Focus]].<ref>{{cite web|url=http://dispatch.opac.d-nb.de/LNG=DU/DB=1.1/|title=ZDB OPAC - start/text|work=d-nb.de|access-date=1. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714075848/http://dispatch.opac.d-nb.de/LNG=DU/DB=1.1/|archive-date=14. 7. 2006|url-status=dead}}</ref> Njemačko tržište video igara je jedno od najvećih u svijetu.<ref>{{cite web|last=Purchese |first=Robert |url=http://www.eurogamer.net/articles/germany-becomes-europes-top-market |title=Germany's video game market |publisher=Eurogamer.net |date=17. 8. 2009 |access-date=4. 3. 2012}}</ref> [[Gamescom]] u Kölnu je jedan od vodećih svjetskih sajmova video igara. Popularne serije video igara iz Njemačke su [[Turrican]], [[Anno]], [[The Settlers]], [[Gotika (videoigra)|Gotika]], [[SpellForce: The Order of Dawn]], [[FIFA Manager]], [[Far Cry]] i [[Crysis]]. Relevantni izdavači i programeri igara su [[Ubisoft Blue Byte]], [[Crytek]], [[Deep Silver]], [[Kalypso Media]], [[Piranha Bytes]] i [[Yager Development]]. === Kinematografija === {{glavni|Njemačka kinematografija}} Njemačka kinematografija je ostavila velik trag u svjetskoj filmskoj umjetnosti i tehnici. Prvi radovi [[Max Skladanowsky|braće Skladanowsky]] su prikazani 1895. Svjetski poznat [[Babelsberg Studio]] koji se nalazi u [[berlin]]skoj četvrti [[Postdam]] osnovan je 1912, čime je psato prvim velikim filmskim studijem u svijetu. Danas je najveći evropski studio.<ref>[http://www.studiobabelsberg.com/service/filmstudios-ateliers/neue-film-1/ Studio Babelsberg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818094006/http://www.studiobabelsberg.com/service/filmstudios-ateliers/neue-film-1/ |date=18. 8. 2011 }} – ''Mit der Erschließung des direkt in der Nachbarschaft befindlichen Filmgeländes mit den Studios Neue Film 1 und Neue Film 2 konnte Studio Babelsberg seine Studiokapazitäten verdoppeln und verfügt so über Europas größten zusammenhängenden Studiokomplex.'', retrieved 3. 12. 2013 (German)</ref> Ran njemačko kino je bilo pod uticajem njemačkih ekspresionista kao što su [[Robert Wiene]] i [[F. W. Murnau|Friedrich Wilhelm Murnau]]. Film [[Metropolis (1927)|''Metropolis'']] čiji je redatelj bio [[Fritz Lang]] smatra se prvim naučn-fantastičnim filmom.<ref>{{cite web|url=http://www.scififilmhistory.com/index.php?pageID=metro|title=SciFi Film History – Metropolis (1927)|publisher=|access-date=28. 9. 2014|archive-date=10. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010074916/http://www.scififilmhistory.com/index.php?pageID=metro|url-status=dead}}</ref> Film redatelja [[Josef von Sternberg]]a [[Plavi anđeo (1930)|''Plavi anđeo'']] u kojem je glumila [[Marlene Dietrich]] smatra se prvim njemačkim zvučnim [[film]]om.<ref>{{Cite book |last= Bordwell |first= David |authorlink= David Bordwell |author2=Thompson, Kristin |title= Film History: An Introduction |url= https://archive.org/details/filmart0000davi_2nded |origyear=1994 |edition= 2. |year=2003 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 978-0-07-115141-2 |page= [https://archive.org/details/filmart0000davi_2nded/page/204 204] |chapter= The Introduction of Sound}}</ref> Filmovi [[Leni Riefenstahl]] su postavili nove umjetničke standarde, kao što primjerice dokumentarni film [[''Trijumf volje'']].<ref>{{cite book|last1=Rother|first1=Rainer|title=Leni Riefenstahl: The Seduction of Genius|date=1. 7. 2003|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=1441159010}}</ref> [[Datoteka:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|thumb|[[Babelsberg Studio]] kod Berlina, prvi veliki filmski studio u svijetu.]] Mnogi od filmova koji su nastali nakon [[1945.]] godine u poslijeratnom periodu mogu se nazvati ''Trümmerfilm'' (bos. film ruševina). Takav film je primjerice ''[[Ubojice među nama]]'' (1946) redatelja [[Wolfgang Staudte|Wolfganga Staudtea]]. Među poznatije [[Istočna Njemačka|istočnonjemačke]] filmove mogu se ubrojati ''[[Der Untertan]]'' (1951), ''[[Podijeljeno nebo]]'' (1964) čiji je redatelj [[Konrad Wolf]], filmska adaptacija književnog djela ''Jakov lažljivac'' kojeg je napisao [[Jurek Becker]], a filmski adaptirao [[Frank Beyer]] ka film ''[[Jakov lažljivac (film)|Jakov lažljivac]]'' (1975), koji je bio jedini istčnonjemački film nominovan za [[Oscar]]a. Filmovi Zapadne Njemačke iz 1950-ih godina mogu se po žanru definirati kao ''[[Heimatfilm]]'' (bos. domoljubni film), ti filmovi prikazuju ljepotu zemlje i moralni integritet ljudi koji žive u njoj.<ref>Stephen Brockmann, ''A Critical History of German Film,'' Camden House, 2010, p. 286. isbn 1571134689</ref> Tokom 1970-ih i 1980-ih, poznati redatelji [[Novi njemački film|novog njemačkog filma]] bili su [[Volker Schlöndorff]], [[Werner Herzog]], [[Wim Wenders]] i [[Rainer Werner Fassbinder]]. Njemački filmovi kao što su ''[[Das Boot]]'' (1981), ''[[Nedovršena priča]]'' (1984), ''[[Good Bye, Lenin!]]'' (2003), ''[[Glavom kroz zid]]'' (2004), ''[[Bijela traka]]'' (2009), ''[[Konferencija životinja]]'' (2010), ''[[Atlas oblaka]]'' (2012) su ostvarili međunarodni uspjeh. [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] dobili su njemački filmovi ''[[Limeni bubanj]]'' 1979, ''[[Nigdje u Africi]]'' 2002. i ''[[Život drugih]]'' 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0405094/awards|title=Awards:Das Leben der Anderen|publisher=IMDb|access-date=28. 3. 2011}}</ref> Dodjela [[Evropska filmska nagrada|Evropske filmske nagrade]] se vrši svake godine, od čega svake druge u [[Berlin]]u, domu Evropske filmske akademije. [[Berlinale|Berlinski međunarodni filmski festival]] poznat kao "Berlinale", na kojem se od 1951. za najbolje filmove dodjeluje nagrada "Zlatni medvjed" je jedan od najvažnijih filmskih festivala u Evropi i svijetu. === Kuhinja === {{glavni|Njemačka kuhinja}} [[Datoteka:Black Forest gateau.jpg|thumb|Schwarzwald torta]] Njemačka kuhinja varira zavisno od regije do regije, te često postoje sličnosti između kuhinja nekih njemačkih regija sa regijama susjednih država (npr postoje neke kulinarske sličnosti između kuhinje Južne Bavarske, [[Švabija|Švabije]] sa kuhinjama Švicarske i Austrije). Internacionalno poznata jela kao što su [[pica]], [[suši]], [[Kineska kuhinja|kineska]], [[Grčka kuhinja|grčka]], [[indijska kuhinja]], [[doner kebab]], također su popularna i lako dostupna u Njemačkoj, zahvaljujući različitim etničkim zajednicama. [[Hljeb|Kruh]] predstavlja značajan dio njemačke kuhinje, njemački pekari proizvode oko 600 vrsta kruha i oko 1.200 različitih vrsta kolača i peciva. Njemački [[sir]]evi predstavljaju trećinu sireva proizvedenih u Evropi.<ref name=IG>[https://books.google.com/books?id=sjW9adVFS2kC&pg=PA113 The Complete Idiot's Guide to Cheeses of the World - Steve Ehlers, Jeanette Hurt<!-- Bot generated title -->]. pp. 113-115.</ref> U 2012. oko 99% proizvedenog mesa u Njemačkoj činila je svinjetina, piletina i govedina. Nijemci proizvode svoje poznate kobasice u 1.200 različitih vrsta uključujući [[Bratwurst]], [[Weißwurst]] i [[Currywurst]].<ref>{{cite web | url = http://germanfoods.org/german-food-facts/german-hams-sausages-meats-guide/ | title = Guide to German Hams and Sausages | publisher = German Foods North America | access-date = 26. 3. 2015 | archive-date = 22. 3. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150322084957/http://germanfoods.org/german-food-facts/german-hams-sausages-meats-guide/ | url-status = dead }}</ref> Tokom 2012, od ukupne prodaje hrane, 3,9% je bilo [[Organska hrana|organske hrane]].<ref>{{cite web | url = https://www.foodwatch.org/de/informieren/bio-lebensmittel/mehr-zum-thema/zahlen-daten-fakten/ | title =Numbers, data, facts about the organic food sector|language=de| publisher= Foodwatch | access-date=4. 6. 2015|quote=Bio-Produkte machen lediglich 3,9 Prozent des gesamten Lebensmittelumsatzes in Deutschland aus (2012).}}</ref> Iako [[vino]] postaje sve više popularno u mnogim dijelovima Njemačke, naročito u njemačkim vinskim regijama,<ref>{{cite web|title=German Wine Statistics|url=http://www.germanwineusa.com/press-trade/statistics.html|publisher=Wines of Germany, Deutsches Weininstitut|access-date=14. 12. 2014|archive-url=https://archive.today/20141214121534/http://www.germanwineusa.com/press-trade/statistics.html|archive-date=14. 12. 2014|url-status=dead}}</ref> ipak nacionalno alkoholno piće je [[pivo]]. Njemačka potrošnja piva po osobi je iznosila 110 litara u 2013, i dalje je među najvišima u svijetu.<ref>{{cite news | url = http://www.ibtimes.co.uk/top-10-heaviest-beer-drinking-countries-czech-republic-germany-sink-most-pints-1475764 | title = Top 10 Heaviest Beer-drinking Countries: Czech Republic and Germany Sink Most Pints | access-date=6. 5. 2015 | author = Samantha Payne | date=20. 11. 2014}}</ref> === Sport === {{glavni|Sport u Njemačkoj}} [[Datoteka:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|lijevo|250px|Nogometna reprezentacija Njemačke je nakon pobjede na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|svjetskom nogometnom prvenstvu 2014.]] postala po četvrti put svjetski prvak u nogometu.]] Po podacima iz 2009. i 2010. oko 27,8 miliona Nijemaca bilo je organizirano u oko 91.000 sportskih klubova i udruženja.<ref>{{cite web|url=http://www.dosb.de/de/organisation/organisation/|title=Der Deutsche Olympische Sportbund: Wir über uns|author=DOSB|work=dosb.de|access-date=23. 9. 2015|archive-date=21. 2. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221080621/http://www.dosb.de/de/organisation/organisation/|url-status=dead}}</ref> Najveći broj sportskih društava je obuhvaćen krovnom organizacijom Njemačkog olimpijskog sportskog saveza (DOSB). Najčešći i najpopularniji sport u Njemačkoj je [[nogomet]]. Po podacima iz 2012. u sklopu Njemačkog nogometnog saveza (DFB) organizirano je 172.000 klubova sa oko 6,8 miliona članova,<ref>{{cite web|url=http://www.dfb.de/index.php?id=11015|title=Mitglieder|work=DFB - Deutscher Fußball-Bund e.V.|access-date=23. 9. 2015}}</ref> a [[nogometna reprezentacija Njemačke]] može se pohvaliti sa četiri titule svjetskih prvaka u nogometu: [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1954.|1954]], 1974, 2006. i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|2014.]] godine. Njemačka je također i dva puta bila organizator [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1974.|Svjetskog prvenstva 1974.]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2006.|2006]], a oba puta je i postala svjetski prvak. Ona je i jedina država čije su nogometne reprezentacije i u muškoj i u ženskoj konkurenciji bili prvaci svijeta. Najveći stadion, namijenjen za međunarodne susrete, je [[Olimpijski stadion (Berlin)|Olimpijski stadion u Berlinu]] (kapaciteta 74.224 mjesta), dok je [[Westfalenstadion|Signal Iduna Park]] u [[Dortmund]]u najveći nogometni stadion po kapacitetu na nivou Bundeslige sa preko 80.500 mjesta (od čega je 24.454 sjedećih). U motosportu, najveći javni interes Nijemci pokazuju za Formulu 1 i DTM, u kojima su njemački vozači i konstruktori među vodećim. [[Michael Schumacher]] je sedmorostruki svjetski prvak u Formuli 1 i do danas najuspješniji vozač Formule 1 u njenoj historiji, dok je [[Sebastian Vettel]] dosad najmlađi svjetski prvak u historiji ovog takmičenja. Osim toga, popularni su i zimski sportovi u kojima Njemačka ima vrhunske sportiste i olimpijske pobjednike. Među najuspješnijim su i skijaši-skakači [[Sven Hannawald]] i [[Jens Weißflog]] te olimpijska pobjednica klizačica [[Katarina Witt]]. === Moda i dizajn === {{glavni|Njemačka moda}} [[Datoteka:Claudia Schiffer 20091006 Chanel 01.jpg|thumb|200px|[[Claudia Schiffer]], njemački supermodel.]] Njemački dizajneri su lideri modernog dizajna linije proizvoda, [[Bauhaus]]ovi dizajneri poput [[Ludwig Mies van der Rohe|Ludwiga Miesa van der Rohea]], [[Dieter Rams]] iz [[Braun]]a su među najpoznatijima.<ref>{{cite web|title=Bauhaus: The Single Most Influential School of Design|url=http://gizmodo.com/5918142/8-beautiful-things-from-bauhaus-the-single-most-influential-school-of-design|publisher=gizmodo|date=13. 6. 2012|access-date=9. 12. 2014|archive-date=21. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221015122/http://gizmodo.com/5918142/8-beautiful-things-from-bauhaus-the-single-most-influential-school-of-design|url-status=dead}}</ref> Njemačka je vođeća zemlja u [[moda|modnoj]] industriji. Njemačka tekstilna industrija broji oko 1.300 kompanija sa više od 130.000 uposlenih u 2010, koja je ostvarila prihod od 28 milijardi eura. Gotovo oko 44% proizvoda se izvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.bmwi.de/BMWi/Navigation/Wirtschaft/branchenfokus,did=196528.html?view=renderPrint&page=0|title=BMWI Branchenfokus Textil und Bekleidung|publisher=|access-date=28. 9. 2014|archive-url=https://archive.today/20120721161228/http://www.bmwi.de/BMWi/Navigation/Wirtschaft/branchenfokus,did=196528.html?view=renderPrint&page=0|archive-date=21. 7. 2012|url-status=dead}}</ref> [[Berlinska sedmica mode]], modni sajam Bread and Butter održavaju se dva puta godišnje.<ref>{{cite web|title=Berlin as a fashion capital: the improbable rise|url=http://www.fashionunited.co.uk/fashion-news/fashion/germanys-fashion-capital-the-improbable-rise-of-berlin-2012011713844|publisher=Fashion United UK|date=12. 1. 2012|access-date=15. 5. 2015}}</ref> München, Hamburg i Düsseldorf također su važni gradovi po pitanju dizajna i modne industrije. Poznati modni dizajneri iz Njemačke su [[Karl Lagerfeld]], [[Jil Sander]], [[Wolfgang Joop]], [[Philipp Plein]] i [[Michael Michalsky]]. Među važnijim modnim markama su [[Hugo Boss]], [[Escada]], [[Adidas]], [[Puma (kompanija)|Puma]], [[Jack Wolfskin]]. Svejtski poznati supermodeli iz Njemačke su [[Claudia Schiffer]], [[Heidi Klum]], [[Tatjana Patitz]], [[Nadja Auermann]], kao i [[Toni Garrn]], [[Julia Stegner]], [[Eva Padberg]] i [[Diane Kruger]]. == Također pogledajte == * [[Alumniportal Deutschland]] * [[Eilenburg]] * [[Glücksburg]] * [[Husum]] * [[Uetersen]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{Geografska lokacija | Centar = {{ZID|Njemačka}} | Sjever = {{ZID|Danska}} | Sjeveroistok = [[Baltičko more]] | Istok = {{ZID|Poljska}}<br /> {{ZID|Češka}} | Jugoistok = {{ZID|Austrija}} | Jug = {{ZID|Austrija}}<br /> {{ZID|Švicarska}} | Jugozapad = {{ZID|Francuska}} | Zapad = {{ZID|Francuska}}<br /> {{ZID|Holandija}}<br /> {{ZID|Belgija}}<br /> {{ZID|Luksemburg}} | Sjeverozapad = [[Sjeverno more]] }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Germany}} * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - multimedijalni višejezični portal o Njemačkoj * [http://www.statistikportal.de/ Statistikportal.de] - Službeni statistički podaci * [https://web.archive.org/web/20050125093132/http://www.bundesregierung.de/en Bundesregierung Deutschland] - Službena stranica savezne vlade * [https://web.archive.org/web/20040608011108/http://eng.bundespraesident.de/ Bundespräsident] - Službena stranica predsjednika Njemačke * [http://www.bundestag.de/htdocs_e/ Bundestag] - Službena stranica njemačkog parlamenta * [https://web.archive.org/web/20111111184453/http://www.geografija.hr/novosti.asp?id_novosti=843&id_projekta=0 Urbani sistem Njemačke prije i poslije ujedinjenja] {{Njemački kancelari}} {{Njemačka po temama}} {{EU}} {{Države Evrope}} {{Mediteranska unija}} {{NATO}} {{Vijeće Evrope}} {{G20}} {{G8}} {{Normativna kontrola}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Njemačka| ]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1871.]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države u Evropi]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Države članice Vijeća Evrope]] [[Kategorija:Države članice Mediteranske unije]] [[Kategorija:Države članice NATO-a]] [[Kategorija:Države članice Evropske unije]] mgvhfyn426dwuf8sy1xt7qeujhbh7da 0 893 3922021 3904657 2026-08-25T06:36:46Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922021 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija | above = Atom | abovestyle = background-color:gray; | headerstyle = background-color:gray; | image = [[Datoteka:Helium atom QM.svg|300px|desno|Osnovno stanje atoma helija.]] | caption = Ilustracija atoma helija, ružičasto je naznačeno jezgro a distribucija elektronskog oblaka crno. Gore desno prikazano je jezgro helija-4. Radi usporedbe, prikazana je crna pruga dužine jednog [[ongstrem]]a ({{val|e=-10|u=m}} ili {{val|100|ul=pm}}). | header1 = Klasifikacija | data2 = Najmanji dio [[hemijski element|hemijskog elementa]] | header3 = Osobine | label4 = Raspon mase | data4 = {{val|1.67|e=-27}} do {{val|4.52|e=-25|u=kg}} | label5 = Naelektrisanje | data5 = nula (neutralno), ili [[ion]]ski naboj | label6 = Raspon prečnika | data6 = 62&nbsp;pm ([[Helij|He]]) do 520&nbsp;pm ([[Cezij|Cs]]) | label7 = Komponente | data7 = [[Elektron]]i i kompaktno jezgro sastavljeno iz [[proton]]a i [[neutron]]a }} '''Atom''' je najmanja gradivna čestica obične [[materija|materije]] koja zadržava osobine nekog [[hemijski element|hemijskog elementa]]. Svako čvrsto tijelo, tečnost, plin i plazma sastavljeni su iz neutralnih ili [[ion]]iziranih atoma. Atomi su veličinom ekstremno mali, obično se njihova veličina kreće oko 100&nbsp;pikometara (deset-milijarditi dio metra). Atomi su dovoljno mali tako da pokušaji da se pretpostavi njihovo ponašanje korištenjem postulata klasične [[fizika|fizike]], naprimjer prikazujući ih u obliku [[bilijar]]skih kugli i slično, daju izrazito netačna predviđanja i rezultate, a uzrok toga su [[kvantna mehanika|kvantni efekti]]. Tokom razvoja teoretske atomske fizike, u modele atoma uključeni su kvantni principi za bolje objašnjavanje i predviđanje ponašanja atoma. Svaki atom sastavljen je iz atomskog jezgra i jednog ili više [[elektron]]a vezanih za to jezgro. Atomsko jezgro sastavljeno je iz jednog ili više [[proton]]a i često istog ili približno istog broja [[neutron]]a. Protoni i neutroni nazivaju se i ''nukleoni''. Više od 99,94% mase atoma otpada na njegovo jezgro. Protoni imaju pozitivan električni naboj, elektroni negativan naboj, dok neutroni nemaju električnog naboja. Ako u atomu postoji jednak broj protona i elektrona, takav atom je električno neutralan. Ako atom ima više ili manje elektrona od protona, tada je on općenitno negativno ili pozitivno naelektrisan, te se naziva [[ion]]. [[Elektromagnetna sila]] privlači elektrone protonima u atomskoj jezgri. Unutar jezgre, protoni i neutroni se međusobno privlače [[Jaka interakcija|nuklearnim silama]], koja je obično mnogo snažnija od elektromagnetnih sila koji odbija pozitivno naelektrisane protone jedne od drugih. Pod određenim okolnostima, odbijajuća elektromagnetna sila postane jača od nuklearnih sila, te se nukleoni izbacuju iz jezgra, a atom tog elementa pretvara se u atom drugog elementa, što predstavlja nuklearni raspad, čiji je krajnji rezultat nuklearna transmutacija. Broj protona u jezgru definira kojem hemijskom elementu taj atom pripada; naprimjer, svi atomi [[bakar|bakra]] imaju 29 protona. Broj neutrona u jezgru definira [[izotop]] tog elementa. Broj elektrona utječe na elektromagnetske osobine atoma. Atom se može spojiti sa jednim ili više drugih atoma putem [[hemijska veza|hemijskih veza]] gradeći [[hemijski spoj|hemijske spojeve]] u vidu [[molekula]]. Sposobnost atoma da se međusobno spajaju i razdvajaju odgovorna je za većinu fizičkih promjena koje se mogu zapaziti u prirodi i predmet je izučavanja [[hemija|hemijskih nauka]]. == Historija atomske teorije == {{Glavni|Atomska teorija}} === U filozofiji === Ideja da je sva materija sastavljena iz sitnih čestica je vrlo stara ideja, koja se pojavljuje u mnogim drevnim kulturama poput grčke i indijske. Riječ "atom" ({{lang-el|ἄτομος}}'', atomos''), što znači "nedjeljiv", "koji se ne može rezati", prvi je spomenuo [[Antička filozofija|antički grčki filozof]] [[Leukip]] i njegov učenik [[Demokrit]].<ref name="Pullman"/><ref name="Kenny2004"/><ref name="GraftonMostSettis2010"/><ref name="CohenLefebvre2017"/> Demokrit je smatrao da je broj atoma beskonačan, da ne mogu nastati niti nestati, da su vječni te da su osobine nekog predmeta rezultat toga od koje vrste atoma je sastavljen.<ref name="Kenny2004"/><ref name="GraftonMostSettis2010"/><ref name="CohenLefebvre2017"/> Demokritov [[atomizam]] razradio je i usavršio kasniji filozof [[Epikur]].<ref name="GraftonMostSettis2010"/><ref name="CohenLefebvre2017"/> Tokom ranog [[Srednji vijek|Srednjeg vijeka]], na atomizam se gotovo zaboravilo u zapadnoevropskoj filozofiji, ali je "preživio" u radovima nekih [[Islamska filozofija|islamskih filozofa]].<ref name="GraftonMostSettis2010"/> Tokom 12. vijeka, u zapadnoj Evropi ponovno se javljaju ideje atomizma, koga su tadašnji evropski filozofi spoznali kroz iznova "otkrivene" [[Aristotel]]ove radove.<ref name="GraftonMostSettis2010"/> U 14. vijeku, ponovna "otkrića" velikih dijela antičkih atomista, uključujući djela [[Lukrecije|Lukrecija]] ''De rerum natura'' i [[Diogen Laertije|Diogena Laertija]] ''Životi i mišljenja eminentnih filozofa'', dovela su do povećanja interesovanja za ovu temu.<ref name="GraftonMostSettis2010"/> Ipak, pošto je atomizam bio vezan sa filozofijom [[Epikur]]a, što je bilo u suprotnosti sa ortodoksnim kršćanskim učenjem, vjerovanje u postojanje atoma nije bilo prihvatljivo.<ref name="GraftonMostSettis2010"/> Francuski katolički sveštenik Pierre Gassendi (1592–1655) oživio je Epikurov atomizam uz određena prilagođavanja, tako da je tvrdio da je atome kreirao [[Bog]], pa iako ih ima u nezamislivo ogromnom broju, taj broj nije beskonačan.<ref name="GraftonMostSettis2010"/><ref name="CohenLefebvre2017"/> Gassendijeva izmijenjena atomska teorija bila je široko prihvaćena u [[Francuska|Francuskoj]], a zagovarao ju je i fizičar [[François Bernier]] (1620–1688), kao i u Engleskoj gdje se njome bavio filozof [[Walter Charleton]] (1619–1707).<ref name="GraftonMostSettis2010"/> Hemičar [[Robert Boyle]] i fizičar [[Isaac Newton]] (1642–1727) branili su postulate atomizma te je on krajem 17. vijeka postao prihvaćena teorija u naučnim krugovima.<ref name="GraftonMostSettis2010"/> === Teorije na osnovu dokaza === Početkom 19. vijeka, [[John Dalton]] je koristio koncept atoma u objašnjavanju teorija zašto [[hemijski element|elementi]] uvijek [[Hemijska reakcija|reagiraju]] u odnosima malih cijelih brojeva (zakon višestrukih proporcija). Naprimjer, postoje dvije vrste oksida [[kalaj]]a: jedan sa 88,1% kalaja i 11,9% kisika a drugi sa 78,7% kalaja i 21,3% kisika ([[kalaj(II)-oksid]] i [[kalaj-dioksid]]). To znači da se 100 grama kalaja može spojiti sa 13,5 g ili 27 g kisika. Odnos 13,5 i 27 stoji u proporciji 1:2, tj. proporciji malih cijelih brojeva. Ova općenita šema u hemiji dala je ideju Daltonu da elementi reagiraju višestrukim konačnim jednicama, drugim riječima, atomima. U navedenom primjeru oksida kalaja, jedan atom kalaja spaja se bilo sa jednim ili sa dva atoma [[kisik]]a.<ref name="From AtomosToAtom"/> Dalton je također vjerovao da atomska teorija može objasniti zašto [[voda]] [[Apsorpcija (hemija)|apsorbira]] različite plinove u različitim proporcijama. Naprimjer, on je otkrio da voda apsorbira [[ugljik-dioksid]] mnogo bolje nego što apsorbira [[dušik]].<ref name = "Dalton_1803_paper"/> Dalton je pretpostavio da je razlog tome razlika između masa i konfiguracija čestica plina, jer su molekule ugljik-dioksida (CO₂) teže i veće od molekula dušika (N₂). === Brownovo kretanje === Godine 1827, botaničar [[Robert Brown (botaničar)|Robert Brown]] je pomoću [[mikroskop]]a posmatrao čestice prašine koje su plutale u vodi i otkrio da su one kretale haotično i bez reda, a taj fenomen je kasnije nazvan "[[Brownovo kretanje]]". U to vrijeme smatralo se da molekule vode udaraju u čestice prašine i tako ih pomjeraju. Godine 1905. [[Albert Einstein]] je dokazao stvarnost ovih molekula i njihovog kretanja praveći prvu statističku fizikalnu analizu Brownovog kretanja.<ref name=adp322_8_549/><ref name="mazorobert2002"/><ref name=lee_hoon1995/> Na osnovu Einsteinovog rada, francuski fizičar [[Jean Perrin]] je eksperimentalno odredio masu i dimenzije atoma, te time nedvosmisleno dokazao Daltonovu atomsku teoriju.<ref name=e31_2_50/> === Otkriće elektrona === Fizičar [[Joseph John Thomson|J.J. Thomson]] je mjerio masu katodnih zraka, te dokazao da su one sastavljene iz čestica, ali su one bile oko 1800 puta lakše od najlakšeg poznatog atoma, [[vodik]]a. Iz toga je zaključeno da to nisu bili atomi nego nove čestice, odnosno prve otkrivene subatomske čestice koje su najprije nazvane ''korpuskule'', da bi kasnije dobile ime [[elektron]]i, prema nazivu kojeg je predložio George Johnstone Stoney u svojim radovima iz 1874. godine. Thomson je također dokazao da su to identične čestice onima koje emitiraju [[Fotoelektrični efekt|fotoelektrični]] i [[radioaktivnost|radioaktivni]] materijali.<ref name="Thomson"/> Vrlo brzo došlo se do shvatanja da su to čestice koje "prenose" [[električna struja|električnu struju]] u metalnim provodnicima, te unutar atoma nose negativni električni naboj. Thomsonu je 1906. godine za svoj rad dodijeljena [[Nobelova nagrada za fiziku]]. Time je on oborio vjerovanje su atomi nedjeljive, gradivne čestice materije.<ref name=nobel1096/> Međutim, Thomson je postavio pogrešnu teoriju da su negativno naelektrisani elektroni, vrlo male mase, ravnomjerno raspoređeni po atomu kao jednolični sloj negativnog naelektrisanja. Ovaj model atoma postao je poznat pod nazivom "[[Thomsonov model atoma|model pudinga od šljiva]]". ===Otkriće atomske jezgre=== {{Glavni|Geiger–Marsdenov eksperiment}} Godine 1909. [[Hans Geiger]] i [[Ernest Marsden]], prema savjetima [[Ernest Rutherford|Ernesta Rutherforda]], izvršili su eksperiment bombardiranja metalne folije [[Alfa-zraci|alfa česticama]] i mjerili kako se one ponašaju pri sudaru s njom. Prema njihovim pretpostavkama, sve alfa čestice trebale su proći ravno kroz foliju uz nimalo ili vrlo malo rasipanje ili odbijanje, jer je Thomsonov model atoma pretpostavljao da su naelektrisanja u atomu toliko raštrkana da njihova [[Električno polje|električna polja]] ne mogu mnogo utjecati na alfa čestice. Međutim, Geiger i Mardsen su uočili da su se neke alfa čestice odbijale od atoma pod uglovima većim od 90°, za šta Thomsonov model nije mogao pružiti nikakvo objašnjenje. Da bi takvu pojavu objasnio, Rutherford je postavio teoriju da su pozitivna naelektrisanja u atomu koncentrirana u malom jezgru u središtu atoma.<ref name=pm21_669/> ===Otkriće izotopa=== Dok je eksperimentirao sa proizvodima [[radioaktivni raspad|radioaktivnog raspada]] 1913. godine, hemičar [[Frederick Soddy]] otkrio je da se u [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] javlja više od jedne vrste atoma na svakom mjestu u PSE.<ref name=npc1921/> Pojam ''[[izotop]]'' skovala je Margaret Todd kao pogodno ime za različite vrste atoma koji pripadaju istom hemijskom elementu. J.J. Thomson izumio je tehniku separacije izotopa tokom svog rada na proučavanju ioniziranih plinova, što je u konačnici dovelo do otkrića stabilnih izotopa.<ref name=prsA_89_1_1913/> === Bohrov model === [[Datoteka:Bohr atom animation 2.gif|desno|thumb|Bohrov model atoma, danas prevaziđen]] {{Glavni|Bohrov model atoma}} Godine 1913. fizičar [[Niels Bohr]] predložio je model atoma u kojem njegovi elektroni orbitiraju oko jezgra, ali po strogo određenom broju orbita, te da mogu prelaziti između orbita samo uz tačno određenu promjenu energije koja odgovara apsorpciji ili emitiraju fotona.<ref name=stern20050516/> Ova kvantizacija se koristila za objašnjavanje zašto su orbite elektrona stabilne (tj. da nema promjena u ubrzanju njihovog kretanja, uključujući kružno kretanje i gubitak kinetičke energije koja se emitira kao elektromagnetno zračenje) i zašto hemijski elementi apsorbiraju i emitiraju elektromagnetno zračenje u tačno određenom spektru.<ref name=bohr19221211/> Kasnije iste godine [[Henry Moseley]] dao je dodatne eksperimentalne dokaze koji su podržali Bohrovu teoriju. Ove rezultate poboljšali su Rutherfordov i Van den Broekov model atoma, koji su predviđali da atom u svom jezgru sadrži određen broj pozitivnih nuklearnih naboja koji su jednaki atomskom broju tog elementa u periodnom sistemu. U vremenu prije tih eksperimenata, za [[atomski broj]] se nije smatralo da je fizička ili eksperimentalna količina. Činjenica da nuklearni naboj atoma odgovara atomskom broj, ostala je važeća i kod današnjih teorija modela atoma.<ref name="Pais"/> ===Teorija hemijskih veza=== Godine 1916. [[Gilbert Newton Lewis]] postavio je teoriju o [[hemijska veza|hemijskim vezama]] između atoma, prema kojoj su one zapravo interakcije između elektrona u tim atomima.<ref name=jacs38_4_762/> Pošto su hemijske osobine elemenata većinom bile poznate i da su se one pretežno ponavljale u skladu periodičnih zakona,<ref name="scerri"/> tako je 1919. američki hemičar [[Irving Langmuir]] postavio teoriju da bi se taj pojava mogla objasniti ako su elektroni u atomu povezani ili na neki način grupisani. Takve grupe elektrona koje "zauzimaju" tačno određeno područje oko jezgra nazvane su elektronske ljuske.<ref name=jacs41_6_868/> ===Razvoj kvantne fizike=== [[Stern–Gerlachov eksperiment]] iz 1922. dao je daljnje dokaze o kvantnoj prirodi atomskih osobina. Tokom tog eksperimenta, snop atoma [[srebro|srebra]] usmjeren je kroz posebno oblikovano [[magnetno polje]], te se on razdvojio na način koji odgovara smjeru ugaonog momenta atoma odnosno [[spin]]u. Kako je smjer spina isprva bio nasumičan, očekivalo se da će se snop odbiti u nasumičnom smjeru. Umjesto toga, snop se razdvojio u dvije usmjerene komponente koje odgovaraju stanju da li je atomski spin usmjeren prema dolje ili gore u odnosu na magnetno polje.<ref name=fop17_6_575/> Godine 1925. [[Werner Heisenberg]] je objavio prvu konzistentnu [[Matematička formulacija kvantne mehanike|matematičku formulaciju kvantne mehanike]] (''[[matrična kvantna mehanika]]'').<ref name="Pais"/> Godinu ranije, 1924, [[Louis de Broglie]] je postavio teoriju da se sve čestice ponašaju i kreću u obliku talasa, pa je tako 1926. [[Erwin Schrödinger]] upotrijebio tu ideju za razvoj matematičkog modela atoma (''talasna mehanika'') kojim je opisao elektrone u obliku trodimenzionalnog talasa umjesto kao do tada u obliku tačkaste čestice. Kao posljedica postojanja talasnog oblika kojim se opisuju čestice, matematički je nemoguće dobiti neke tačne vrijednosti ni za geometrijsku poziciju ni za moment čestice u bilo kojem vremenskom trenutku. Taj princip postao je poznat kao [[Heisenbergov princip neodređenosti|princip neodređenosti]] a formulirao ga je [[Werner Heisenberg]] 1927. godine.<ref name="Pais"/> Prema tom konceptu, uz određenu tačnost pri mjerenju mjesta nekog elektrona moguće je dobiti samo raspon mogućih vrijednosti momenta i obrnuto.<ref name="chad"/> Takav model mogao je objasniti mjerenja i posmatranja atomskih osobina što prethodni modeli nisu mogli, poput određenih strukturnih i spektralnih osobina atoma težih od vodika. Prema tome, planetarni modeli atoma su prevaziđeni modelom koji je opisao moguće zone [[Atomska orbitala|atomskih orbitala]] oko jezgra gdje postoji najveća vjerovatnoća da bi se određeni elektron mogao nalaziti u određenom vremenu.<ref name=brown2007/><ref name=harrison2000/> ===Otkriće neutrona=== Otkriće [[Masena spektrometrija|masene spektrometrije]] omogućilo je mjerenje mase atoma mnogo preciznije nego što je to bilo ranije moguće. Uređaj je koristio magnet koji je služio za skretanje pravca kretanja snopa iona, te se na osnovu količine odbijanja snopa može odrediti odnos u promjeni [[masa]] atoma prije i nakon toga. Hemičar [[Francis William Aston]] koristio je ovaj instrument kako bi pokazao da izotopi imaju različite mase. [[Atomska masa|Atomske mase]] tih izotopa varirale su i razlikovale međusobno u cijelim iznosima, što je nazvano ''pravilo cijelih brojeva''.<ref name=pm39_6_449/> Objašnjenje tih različitih izotopa čekalo je do otkrića [[neutron]]a, nenabijene čestice mase sličnoj [[proton]]u, što je 1932. uspjelo fizičaru [[James Chadwick|Jamesu Chadwicku]]. Na taj način, otkriveno je da su izotopi hemijski elementi sa istim brojem protona, ali različitim brojem neutrona u svom jezgru.<ref name=chadwick1935/> ===Fisija i novija otkrića=== Godine 1938, njemački hemičar [[Otto Hahn]], student Ernesta Rutherforda, vršio je eksperiment tako što je usmjerio snop neutrona u atome [[uranij]]a, očekujući da će dobiti neki transuranijski element. Umjesto toga, rezultati njegovog eksperimenta pokazali su da je dobio [[barij]].<ref name=Bowden/><ref name=CHF/> Godinu kasnije, [[Lise Meitner]] i njen sestrić [[Otto Robert Frisch]] potvrdili su Hahnove rezultate kao prvu eksperimentalno izvedenu [[Nuklearna fisija|nuklearnu fisiju]].<ref name=nature143_3615_239/><ref name=schroeder/> Hahn je 1944. za svoje otkriće fisije dobio [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]]. Međutim, i pored Hahnovog zalaganja, doprinosi Meitner i Frischa ovom otkriću nisu priznati.<ref name=pt50_9_26/> Tokom 1950ih, razvoj naprednih uređaja ubrzivača (akceleratora) čestica i uređaja za njihovu detekciju omogućio je naučnicima izučavanje procesa sudaranja atoma koji se kreću s vrlo visokim kinetičkim energijama.<ref name=kullander2001/> Za neutrone i protone utvrđeno je da su to zapravo [[hadron]]i, odnosno sastavljeni iz još manjih čestica nazvanih [[kvark]]ovi. Time je razvijen standardni model fizike čestica koji je do danas uspješno predstavio osobine jezgra atoma u smislu da tih subatomskih čestica kao i sila koje određuju njihova međudjelovanja.<ref name=npp1990/> ==Struktura== ===Subatomske čestice=== {{Glavni|Subatomske čestice}} Iako je pojam ''atom'' prvobitno označavao česticu koja se ne može razbiti u manje čestice, u modernom naučnom žargonu, smatra se da je atom sastavljen iz više subatomskih čestica. Gradivne čestice atoma su [[elektron]]i, [[proton]]i i [[neutron]]i. Sve tri vrste čestice spadaju u [[fermion]]e. Međutim, atom vodika (izotop H-1) nema neutrona, dok [[hidron]]-ion (¹H⁺) nema elektrona. Elektroni su ubjedljivo najlakše među ovim česticama, mase {{val|9.11|e=-31|u=kg}}, sa negativnim električnim nabojem i veličine tako male da ga je nemoguće izmjeriti pomoću danas dostupnih tehnika.<ref name="Demtröder"/> On je bio najlakša čestica sa pozitivnom masom u mirovanju, sve do otkrića [[neutrino|neutrina]] i određivanja njegove mase. U uobičajenim okolnostima, elektroni su vezani sa pozitivno naelektrisanim jezgrom putem sile privlačenja suprotno naelektrisanog naboja. Ukoliko atom ima jedan više ili manje elektrona od svog atomskog broja, tada postaje negativno ili pozitivno naelektrisan, respektivno, a nabijeni (naelektrisani) atom naziva se [[ion]]. Elektroni su otkriveni krajem 19. vijeka, uglavnom zahvaljujući radovima [[Joseph John Thomson|J.J. Thomsona]]. Protoni imaju pozitivni naboj i masu 1.836 puta veću od elektron, oko {{val|1.6726|e=-27|u=kg}}. Broj protona u atomu naziva se [[atomski broj]]. [[Ernest Rutherford]] (1919) proučavao je [[dušik]] i bombardirao ga alfa-česticama, pri čemu je zapazio da dušik pri tom emitira nešto što izgleda kao jezgro vodika. Naredne godine, preformulirao je otkriće tako da je zaključio da je jezgro vodika posebna čestica unutar atoma koju je nazvao [[proton]]. Neutroni nemaju električni naboj te imaju slobodnu masu 1.839 puta veću od mase elektrona ili oko {{val|1.6749|e=-27|u=kg}}.<ref name="Woan"/><ref name="2014 CODATA"/> Neutroni su najteži od tri osnovne gradivne čestice atoma, ali se njihova masa može reducirati nuklearnom energijom vezanja. Neutroni i protoni (zajednički nazvani nukleoni) imaju približno iste dimenzije, veličine reda {{val|2.5|e=-15|u=m}}, mada "površina" ovih čestica nije jasno definirana.<ref name="MacGregor"/> Neutrone je 1932. otkrio engleski fizičar [[James Chadwick]]. U [[Standardni model|standardnom modelu]] fizike, elektroni su prave elementarne čestice bez unutrašnje strukture. Međutim, i protoni i neutroni su složene čestice sastavljene iz elementarnih čestica nazvanih [[kvark]]ovi. Postoji dvije vrste kvarkova u atomu, svaki sa djelimičnim električnim nabojem. Protoni su sastavljeni iz dva [[gornji kvark|gornja kvarka]] (''up''-kvark) (svaki sa nabojem +{{Su|p=2|b=3}}) i jednog [[donji kvark|donjeg kvarka]] (sa nabojem -{{Su|p=1|b=3}}). Neutroni su sastavljeni iz jednog gornjeg i dva donja kvarka. Ova razlika "odgovorna" je i za razliku u masama i nabojima između ove dvije čestice.<ref name=pdg2002/><ref name=schombert2006/> Kvarkovi se drže na okupu djelovanjem jake interakcije (tj. jake sile), koju reguliraju [[gluon]]i. Protone i neutrone u jezgru međusobno veže djelovanje nuklearnih sila, koja je "ostatak" jakih sila koje donekle imaju različite osobine u pogledu udaljenosti na kojoj djeluju. Gluoni su članovi porodice [[Baždarni bozoni|baždarnih bozona]], koje su elementarne čestice preko kojih se ispoljavaju fizičke sile.<ref name=pdg2002/><ref name=schombert2006/> ===Jezgro=== {{Glavni|Atomsko jezgro}} [[Datoteka:Binding energy curve - common isotopes.svg|thumb|Energija vezivanja potrebna da bi nukleon "pobjegao" iz jezgra, podaci se odnose na razne izotope]] Svi vezani protoni i neutroni u atomu sačinjavaju relativno malo [[atomsko jezgro]], te se kolektivno nazivaju [[nukleon]]i. Prečnik atomskog jezgra približno je jednak 1,07&nbsp;<span class="nowrap"><sup style="margin-right: -0.5em; vertical-align: 0.8em;">3</sup>&radic;<span style="border-top:1px solid; padding:0 0.1em;">A</span></span>&nbsp;femtometara, gdje je ''A'' ukupni broj nukleona u njemu.<ref name="Jevremovic"/> To je znatno manje od prečnika cijelog atoma, koji je reda veličine 10⁵&nbsp;fm. Nukleoni se drže zajedno vezani privlačnim potencijalom koji djeluje na kratkoj udaljenosti, a naziva se [[rezidualna jaka nuklearna sila]]. Na udaljenostima kraćim od 2,5 fm ova sila je znatno snažnije od elektrostatičke sile koja uzrokuje da se pozitivno nabijeni protoni odbijaju jedan od drugog.<ref name="Pfeffer"/> Atomi istog [[hemijski element|elementa]] imaju isti broj protona u jezgru, a taj broj odgovara [[atomski broj|atomskom broju]] elementa. Za svaki hemijski element, postoje atomi kod kojih broj neutrona varira, a taj broj određuje [[izotop]] tog elementa. Ukupan broj protona i neutrona određuje o kojem [[nuklid]]u se radi. Broj neutrona u odnosu na broj protona određuje koliko je to jezgro stabilno, jer se određeni izotopi raspadaju nekim od [[Radioaktivnost|radioaktivnih]] načina raspada.<ref name=wenner2007/> Proton, elektron i neutron svrstani su u grupu [[fermion]]skih čestica. Za fermione važni [[Paulijev princip isključenja]], koji zabranjuje ''identičnim'' fermionima, kao što je više od jednog protona, da zauzimaju isto kvantno stanje u isto vrijeme. Stoga, svaki proton u jezgru mora zauzimati kvantno stanje različito od svih drugih protona, a isti princip se primjenjuje i na sve neutrone u jezgru i sve elektrone u elektronskom oblaku.<ref name="raymond"/> Atomska jezgra koja imaju različit broj protona i neutrona imaju potencijal da pređu u niže energetsko stanje putem radioaktivnog raspada čije posljedice se ogledaju u tome da se broj neutrona približi broju protona. Rezultat tog procesa je da nastaju atomi koji imaju podjednak broj protona i neutrona i koji su mnogo "otporniji" na raspad. Ipak, povećanjem atomskog broja, međusobno odbijanje protona zahtijeva povećanje odnosa broja neutrona u odnosu na broj protona kako bi se održavala stabilnost jezgra, što neznatno mijenja ovaj trend jednakog broja protona i neutrona kod atoma sa nižim atomskim brojevima.<ref name="raymond"/> [[Datoteka:Wpdms physics proton proton chain 1.svg|lijevo|thumb|Ilustracija procesa nuklearne fuzije kojom od dva protona nastaje jezgro [[deuterij]]a, a koje se sastoji iz protona i neutrona. [[Pozitron]] (e⁺), antimaterijski elektron, emitira se zajedno sa elektron-[[neutrino]]om.]] [[Datoteka:Potential energy well.svg|desno|thumb|Jama potencijala, prema klasičnoj mehanici, pokazuje minimum energije ''V''(''x'') potrebne da se dosegne svaka pozicija ''x''. Prema klasičnom tumačenju, čestica energije ''E'' ograničena je na raspon pozicija između ''x''₁ i ''x''₂.]] Broj protona i neutrona u atomskom jezgru može se promijeniti, ali je za to potrebna veoma velika energija zbog vrlo snažnih sila koje djeluju unutar jezgra. [[Nuklearna fuzija]] se dešava kada se veći broj lakših atomskih čestica međusobno spoje i izgrade teže atomsko jezgro, poput energetskih sudara dva atomska jezgra. Naprimjer, u središtu [[Sunce|Sunca]] protonima je potrebno približno 3–10 keV energije da bi svladali sile njihovog međusobnog odbijanja, te spojili se u jednu atomsko jezgru. Ta energetska granica nazvana je [[Coulombova barijera]].<ref name=mihos2002/> [[Nuklearna fisija]] je proces suprotan fuziji, pri kojoj se atomsko jezgro raspada na dva manja jezgra, obično praćeno radioaktivnim raspadom. Jegra se mogu izmijeniti i bombardiranjem subatomskim česticama ili [[foton]]ima visoke energije. Ako se u tom procesu promijeni broj protona u jezgru, atom prelazi u drugi hemijski element.<ref name=lbnl20070330/><ref name=makhijani_saleska2001/> Ako je masa jezgra nastalog nakon reakcije fuzije manja od masa polaznih čestica koje su učestvovale u reakciji, tada se razlika između ove dvije vrijednosti može emitirati u vidu neke korisne energije (poput gama zraka) ili [[kinetička energija|kinetičke energije]] u vidu beta čestica, kako je opisano poznatom [[Albert Einstein|Einsteinovom]] formulom ekvivalencije mase i energije, <math>E=mc^2</math>, gdje je <math>m</math> razlika u gubitku mase a <math>c</math> [[brzina svjetlosti]]. Ovaj deficit mase je dio energije vezivanja novonastalog jezgra, i to je nepovratni gubitak energije koji uzrokuje da spojene čestice ostanu zajedno u stanju koje zahtijeva ovu energije da bi se razdvojile.<ref name="Shultis"/> Fuzija dva jezgra kojom nastaje veće i teže jegro sa atomskim masama manjim od [[željezo|Fe]] i [[Nikl|Ni]], gdje je ukupni broj nukleona oko 60, obično je [[egzotermička reakcija]], kojom se otpušta više enegije nego što je potrebno da bi se ona spojila.<ref name=ajp63_7_653/> Ovaj proces kojim se otpušta energija omogućava da se nuklearna fuzija u [[zvijezda]]ma neprekidno odvija. Kod težih jezgara, energija vezivanja po jednom nukleonu u jezgru počinje opadati. To znači da su procesi fuzije, kojima nastaju atomi atomskih brojeva viših od 26 i atomskim masama višim od 60, endotermičke rekacije. Zbog toga masivnije jezge ne mogu održavati reakcije fuzije kojima nastaje "višak" energije niti mogu održavati hidrostatičku ravnotežu zvijezde.<ref name="raymond"/> ===Elektronski oblak=== Elektrone u atomu privlače protoni iz njegovog jezgra [[Elektromagnetna sila|elektromagnetnim silama]]. Ove sile vežu elektrone unutar elektrostatičke [[jama potencijala|jame potencijala]] okružujući malo atomsko jezgro, što znači da je elektronu za "bijeg" iz atoma potreban vanjski izvor energije. Što god je elektron bliži jezgru, veća je njegova privlačna sila. Prema tome, elektroni vezani bliže centru jame potencijala zahtijevaju više energije kako bi bili izbijeni iz atoma, od onih elektrona koji se nalaze dalje od jezgra. Kao i druge čestice, elektroni imaju i čestične i talasne osobine. Elektronski oblak je područje unutar jame potencijala gdje svaki elektron gradi neku vrstu trodimenzionalnog stacionarnog talasa, tj. oblika talasa koji se ne kreće u odnosu na jezgro. Ovo ponašanje definira atomsku orbitalu u obliku [[matematika|matematičke]] funkcije koju karakterizira [[vjerovatnoća]] da će se elektron nalaziti na određenom položaju u trenutku kada se njegov položaj mjeri.<ref name=science157_3784_13/> Postoji samo diskretno kvantizirani set takvih orbitala oko atomskog jezgra, jer se druge moguće talasne pozicije vrlo brzo raspadnu na neku od stabilnijih formi.<ref name=Brucat2008/> Orbitale mogu imati jednu ili više prstenastih ili tačkastih struktura te se jedna od druge razlikuju u veličini, obliku i usmjerenju (orjentaciji).<ref name=manthey2001/> Svaka atomska orbitala odgovara određenom nivou energije elektrona. Elektroni mogu promijeniti svoje stanje na viši energetski nivo putem apsorpcije [[foton]]a koji nosi dovoljnu količinu energije kojom je moguće pobuditi elektron do novog višeg kvantnog stanja. Na sličan način, putem spontane emisije, elektron na višem energetskom nivou može preći na niži energetski nivo istovremeno emitirajući višak energije u vidu fotona. Takve karakteristične vrijednosti energije, definirane kao razlike između energija određenih kvantnih stanja, odgovorne su za pojavu [[Atomska spektrometrija|atomskih spektralnih linija]].<ref name=Brucat2008/> Iznos energije potrebne da se doda ili ukloni elektron, tj. energije vezivanja elektrona, daleko je manji od energije vezivanja nukleona. Naprimjer, potrebno je "samo" 13,6&nbsp;eV da se ukloni elektron u osnovnom stanju iz atoma [[vodik]]a,<ref name=herter_8/> u odnosu na 2,23&nbsp;''miliona'' eV potrebnih da bi se razbilo jezgro [[deuterij]]a.<ref name=pr79_2_282/> Atomi su u električno neutralnom stanju ako imaju isti broj protona i neutrona. Atomi koji imaju višak ili manjak elektrona nazivaju se [[ion]]i. Elektroni koji se nalaze najdalje od jezgra mogu preći na druge susjedne atome ili ih dva atoma mogu dijeliti kao zajedničke. Tim mehanizmom, atomi mogu graditi [[hemijska veza|hemijske veze]] te se međusobno vezati u [[molekula|molekule]] i druge vrste [[hemijski spoj|hemijskih spojeva]] poput ionskog i [[kovalentna veza|kovalentnog]] sistema [[kristalizacija|kristala]].<ref name="Smirnov"/> ==Osobine== ===Nuklearne osobine=== {{Glavni|Izotop}} Po definiciji, bilo koja dva atoma sa identičnim brojem ''protona'' u njihovim jezgrima, pripadaju istom [[hemijski element|hemijskom elementu]]. Atomi sa istim brojem protona, ali različitim brojem ''neutrona'' predstavljaju različite [[izotop]]e istog elementa. Naprimjer, svi atomi vodika imaju po jedan proton u jezgru, ali postoji razni izotopi među kojim je izotop bez [[neutron]]a u jezgru (vodik-1, kojeg ima ubjedljivo najviše,<ref name=matis2000/> zvani protij), sa jednim ([[deuterij]]), dva ([[tricij]]) ili više neutrona. Svi poznati elementi čine set atomskih brojeva, počev od elementa sa jednim ([[vodik]]) do elementa sa 118 protona ([[oganeson]]).<ref name=weiss20061017/> Svi poznati izotopi elemenata koji imaju atomske brojeve veće od 82 su [[radioaktivnost|radioaktivni]], mada je radioaktivnost elementa 83 ([[bizmut]]) tako slaba da se praktično može smatrati da je nema.<ref name=s131/><ref name=dume20030423/> Na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] je otkriveno približno 339 nuklida,<ref name=lidsay20000730/> a kod 254 od njih (oko 75%) nije opažen raspad, te se oni definiraju kao "stabilni izotopi". Ipak, samo 90 tih nuklida su stabilni u odnosu na sve vrste radioaktivnog raspada, čak i u teoriji. Za ostalih 164 (što čini ukupno 254 nuklida) nisu opaženi raspadi, mada je prema njihovoj strukturi u teoriji moguć njihov raspad. Ovi nuklidi se formalno smatraju "stabilnim". Dodatna 34 radioaktivna nuklida imaju vremena poluraspada duža od 80 miliona godina, te su dovoljno dugoživući da bi se na Zemlji mogli nalaziti još iz perioda nastanka Sunčevog sistema. Ova "kolekcija" od 288 nuklida poznati su i kao ''primordijalni nuklidi''. Najzad, poznat je još i 51 kratkoživući nuklid za koje se zna da se prirodno javljaju na Zemlji, kao proizvodi raspada primordijalnih nuklida (poput [[radij]]a iz [[uranij]]a) ili neki drugi način u vidu proizvoda prirodnih energetskih procesa na Zemlji, naprimjer bombardiranjem kosmičkih zraka (poput nastanka ugljika-14).<ref name=tuli2005/><ref group=note>Za najnovija ažuriranja pogledajte [http://www.nndc.bnl.gov/chart interaktivnu kartu nuklida (Nacionalna laboratorija Brookhaven)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725182342/https://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ |date=25. 7. 2020 }}.</ref> Od svih hemijskih elemenata, njih 80 ima barem jedan stabilni izotop. Mnogi hemijski elementi imaju nekoliko stabilnih izotopa, prosječno postoji 3,2 stabilna izotopa po svakom hemijskom elementu. Dvadeset šest elemenata ima samo jedan stabilni izotop, dok najveći broj stabilnih izotopa od svih elemenata ima [[kalaj]] sa deset stabilnih izotopa. Elementi [[tehnecij|43]], [[prometij|61]], i svi elementi sa atomskim brojevima [[bizmut|83]] i većim nemaju niti jedan stabilan izotop.<ref name=CRC/> Na stabilnost izotopa primarno utiče odnos broja protona i neutrona, ali također i prisustvo određenih "magičnih brojeva" neutrona i protona koji predstavljaju zatvorene i u potpunosti popunjene kvantne ljuske. Te kvantne ljuske odgovaraju i tačno definisanim setovima nivoa energije unutar modela ljusaka jezgra; popunjene ljuske, kao što je naprimjer popunjena ljuska sa 50 protona kod kalaja, daje neuobičajenu stabilnost tom nuklidu. Od 254 poznata stabilna nuklida, samo njih četiri imaju i neparan broj protona ''i'' neparan broj neutrona: izotop vodika-2 ([[deuterij]]), [[litij]]-6, bor-10 i [[dušik]]-14. Osim toga, samo četiri nuklida koji se javljaju u prirodi, a koji su radioaktivni, imaju neparne brojeve protona i neutrona u jezgru: [[kalij]]-40, [[vanadij]]-50, [[lantan]]-138 i [[tantal]]-180m. Ovi nuklidi imaju vrijeme poluraspada duže od milijardu godina. Većina jezgara sa neparnim brojem i protona i neutrona su veoma nestabilna u odnosu na beta raspad, jer proizvodi raspada imaju parne brojeve i protona i neutrona, pa su stoga mnogo snažnije vezani zbog nuklearnih efekata sparivanja.<ref name=CRC/> ===Masa=== {{Glavni|Atomska masa|Maseni broj}} Velika većina mase atoma sadržana je u protonima i neutronima u njegovom jezgru. Ukupan broj ovih čestica (nazvanih "nukleoni") u nekom atomu naziva se [[maseni broj]]. To je pozitivan, cijeli broj, bez jedinice mjere (iako ima masenu dimenziju) jer označava broj čestica. Primjer korištenja masenog broja je [[ugljik]]-12, što znači da u jezgru ovog izotopa ima 12 nukleona (šest protona i šest neutrona). Stvarna masa atoma u mirovanju često se izražava pomoću unificirane [[Jedinica atomske mase|jedinice atomske mase]] (''u''), također zvane i ''dalton'' (Da). Ova jedinica definirana je kao dvanaestina mase slobodnog neutralnog atoma izotopa ugljika-12, a približno izraženo u [[kilogram]]ima ona iznosi {{val|1.66|e=-27|u=kg}}.<ref name=iupac/> Vodik-1 ([[protij]]) (najlakši izotop vodika, a također i nuklid sa najnižom masom) ima atomsku težinu 1,007825&nbsp;''u''.<ref name=chieh2001/> Vrijednost ovog broja naziva se [[atomska masa]]. Određeni atom ima atomsku masu koja je približno jednaka (uz razliku do 1%) njegovom masenom broju pomnoženom sa jedinicom atomske mase (naprimjer masa atoma dušika-14 je približno 14&nbsp;''u''). Međutim, ovaj broj neće uvijek biti cijeli broj osim kod ugljika-12.<ref name=nist_wc/> Najteži stabilni atom, [[olovo]]-208,<ref name=s131/> ima masu {{val|207.9766521|u=u}}.<ref name=audi2003/> Pošto su i najteži atomi isuviše lahki da bi se s njima moglo direktno raditi i mjeriti, hemičari dogovorno upotrebljavaju jedinicu [[mol (jedinica)|mol]]. Jedan atoma (ili bilo kojih drugih čestica) bilo kojeg elementa uvijek ima isti broj atoma (čestica), oko {{val|6.022|e=23}}. Taj broj naziva se [[Avogadrova konstanta]]. On je odabran tako da ako element ima atomsku masu 1&nbsp;''u'', jedan mol tog elementa imat će masu približno jedan gram. Zbog definicije unificirane jedinice atomske mase, svaki atom ugljika-12 ima atomsku masu tačno 12&nbsp;''u'', pa jedan mol atoma ugljika-12 ima masu tačno 0,012&nbsp;kg.<ref name=iupac/> === Oblik i veličina === {{Glavni|Atomski radijus}} Atomima nedostaje strogo definirana vanjska granica, pa se njihove dimenzije obično opisivaju pojmom [[Atomski radijus|atomskog radijusa]]. On mjeri razdaljinu koliko se elektronski oblak udaljava od jezgra.<ref name=Ghosh02/> Međutim, time se eksplicitno pretpostavlja da atom ima [[sfera|loptast]] oblik, što je moguće ako se atomi posmatraju u [[vakuum]]u ili slobodnom prostoru. Atomski radijusi se mogu izračunati iz udaljenosti između dva jezgra u slučaju kada se dva atoma spoje pomoću neke od [[hemijska veza|hemijskih veza]]. Radijusi su dosta varijabilni u zavisnosti od položaja atoma u periodnom sistemu, vrste hemijske veze koju grade sa drugim atomima, broja susjednih atoma ([[koordinacijski broj]]) i kvantno-mehaničkih osobina poput spina.<ref name=aca32_5_751/> Na [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu elemenata]], atomi teže povećanju atomskog radijusa idući kroz periode prema dolje, te smanjivanju idući s lijeva na desno kroz grupe hemijskih elemenata.<ref name=dong1998/> Kao posljedica toga, najmanji atom po atomskim radijusima jeste [[helij]] sa radijusom od 32&nbsp;pikometra, dok je jedan od najvećih [[cezij]] sa 225&nbsp;pikometara.<ref name="Zumdahl"/> Kada na njega djeluju vanjske sile poput električnog polja, oblika atoma može značajno odstupiti od loptaste simetrije. Deformacija zavisi od snage električnog polja i vrste orbite krajnje vanjske elektronske ljuske, kako to predviđaju [[Teorija grupa|teorije grupa]]. Asferične (neloptaste) devijacije mogu biti izazvane naprimjer u [[kristal]]ima, gdje se velika kristalno-električna polja mogu javiti na mjestima rešetke s [[Kristalna struktura|niskom simetrijom]].<ref name=Bethe1929/><ref name=ZPB1995a/> Značajne [[elipsoid]]ne deformacije mogu se javiti kod iona [[sumpor]]a<ref name=pssb2008/> i [[Halkogeni elementi|halkogenih]] iona<ref name=mdpi2014/> u spojevima sličnih [[Pirit (mineral)|piritu]]. Veličina atoma je reda veličine oko hiljadu puta manja [[Talasna dužina|talasne dužine]] vidljive svjetlosti (400–700&nbsp;[[Nanometar|nm]]) tako da se oni ne mogu vidjeti pod [[optički mikroskop|optičkim mikroskopom]]. Međutim, pomoću [[Skenirajući tunelski mikroskop|skenirajućeg tunelskog mikroskopa]] moguće je vidjeti pojedinačne atome. Da bi se lakše predstavila veličina atoma, smatra se da je debljina obične ljudske dlake u prečniku reda oko milion atoma ugljika.<ref name=osu2007/> Jedna kap [[voda|vode]] sadrži približno 2 x 10{{su|p=21}} atoma kisika i dvostruko veći broj atoma vodika.<ref name="Padillaa"/> [[Dijamant]] od jednog karata, mase {{val|2|e=-4|u=kg}}, sadrži oko 10²² atoma ugljika.<ref group=note>Karat ima 200&nbsp;miligrama. [[Jedinica atomske mase|Po definiciji]], izotop ugljik-12 ima masu 0,012&nbsp;kg po molu. [[Avogadrova konstanta]] definira da u jednom molu ima {{val|6|e=23}} atoma.</ref> Kada bi se [[jabuka]] povećala do veličine planete Zemlje, tada bi atomi te jabuke bili približno veličine prvobitne jabuke.<ref name="rey"/> ===Radioaktivni raspad=== {{Glavni|Radioaktivnost}} [[Datoteka:Isotopes and half-life.svg|desno|thumb|Dijagram prikazuje [[vrijeme poluraspada]] (T_½) nekih izotopa sa Z protona i N neutrona.]] Svaki element ima jedan ili više izotopa koji imaju nestabilno jezgro i koje se raspada nekim od radioaktivnih načina raspada, pri čemu jezgro emitira čestice ili elektromagnetsku radijaciju. [[Radioaktivnost]] se može javiti kada je radijus atomskog jezgra dosta veći u odnosu na radijus jake sile, koja može djelovati samo na udaljenostima reda veličine 1&nbsp;fm.<ref name=splung/> Neki od najčešćih načina radioaktivnog raspada su:<ref name="Annunziata"/><ref name=firestone20000522/> * [[Alfa raspad]]: ovaj proces dešava se kada jezgro emitira alfa-česticu, koja je zapravo jezgro atoma helija sa dva protona i dva neutrona. Rezultat ove emisije je novi element sa nižim [[atomski broj|atomskim brojem]]. * [[Beta raspad]] (i [[elektronski zahvat]]): ove procese regulira slaba sila a njihov rezultat je transformacija jednog neutrona u proton ili obrnuto. Prijelaz iz neutrona u proton dešava se istovremeno sa emisijom elektrona i [[antineutrino|antineutrina]], dok prijelaz iz protona u neutron (osim kod elektronskog zahvata) uzrokuje emisiju [[pozitron]]a i [[neutrino|neutrina]]. Emisije elektrona ili pozitrona nazivaju se beta čestice. Pri beta raspadu dešava se ili povećanje ili smanjenje atomskog broja jezgra za jedan. Elektronski zahvat je mnogo češći od emisije pozitrona jer je za njega potrebno mnogo manje energije. Kod ove vrste raspada, jezgro apsorbira jedan elektron umjesto da se iz njega emitira pozitron. U tom procesu se i dalje emitira neutrino a proton prelazi u neutron. * [[Gama raspad]]: u ovom procesu dolazi do promjene energetskih nivoa jezgra u niže stanje, što dovodi do emisije elektromagnetskog zračenja. Pobuđeno stanje jezgra rezultira gama zračenjem nakon čega dolazi do emisije alfa ili beta čestice. Prema tome, nakon gama raspada najčešće slijedi alfa ili beta raspad. Postoje i neki rijetki tipovi radioaktivnog raspada koji, između ostalog, uključuju izbacivanje neutrona ili protona ili grupe nukleona iz jezgra, ili više od jedne beta čestice. Analogno gama zračenju koje omogućava pobuđenom jezgru da izgubi energiju na jedan od načina, postoji i proces ''interne konverzije'' kojim nastaju izuzetno brzi elektroni a koji ne spadaju u beta zrake, dok istovremeno nastaju visokoenergetski [[foton]]i koji nisu gama zraci. Također, moguće je da nekoliko velikih atomskih jezgara eksplodira dajući dva ili više nabijenih fragmenata raznih masa te nekoliko neutrona u procesu koji se naziva spontana [[nuklearna fisija]]. Svaki radioaktivni izotop ima karakteristično vrijeme raspada koje se naziva [[vrijeme poluraspada]]. Ono je definirano kao vremenski period potreban da se raspadne polovina uzorka tog izotopa. To je proces eksponencijalnog raspada kojim se stalno smanjuje preostali udio nekog izotopa za 50% za svaki period vremena poluraspada. Prema tome, nakon dva perioda vremena poluraspada preostaje samo 25% prvobitne količine izotopa i tako dalje.<ref name=splung/> ===Magnetni moment=== Elementarne čestice imaju vlastitu kvantno-mehaničku osobinu poznatu kao [[spin]]. On je analogan [[Ugaona količina kretanja|ugaonom momentu]] nekog predmeta koji se okreće oko svog centra mase, mada ako se uzme prema definiciji, ove čestice se smatraju tačkama i pa se ne može reći da rotiraju. Spin se mjeri u jedinicama reducirane [[Planckova konstanta|Planckove konstante]] (ħ), pri čemu elektroni, protoni i neutroni imaju spin ½&nbsp;ħ, ili "spin-½". U atomu, elektroni koji se kreću oko jezgra, pored spina, imaju i orbitalni ugaoni moment, dok samo jezgro ima vlastiti ugaoni moment zbog svog nuklearnog spina.<ref name=hornak2006/> Atom proizvodi [[magnetno polje]], odnosno magnetni moment, koji se određuje prema tim raznim oblicima ugaonog momenta, slično kao svaki rotirajući naelektrisani objekat koji proizvodi magnetno polje. Ipak, najznačajniji doprinos nastanku ovog polja dolazi od spina elektrona. Zbog prirode elektrona da se ponašaju prema [[Paulijev princip isključenja|Paulijevom principu isključenja]], prema kojem se dva elektrona ne mogu nalaziti u istom kvantnom stanju, vezani elektroni se uparuju međusobno, pri čemu jedan član svakog elektronskog para ima stanje spina ''up'' dok drugi član ima suprotno stanje spina, ''down''. Prema tome, ova dva stanja spina se međusobno poništavaju, smanjujući ukupni magnetni dipol moment na nulu kod nekih atoma koji imaju paran broj elektrona.<ref name=schroeder2/> Kod feromagnetnih elemenata poput [[Željezo|željeza]], [[kobalt]]a i [[nikl]]a, neparan broj elektrona dovodi do postojanja nesparenog elektrona i pojavu određenog ukupnog magnetnog momenta. Orbitale susjednih atoma se preklapaju te se dostiže stanje niže energije kada se spinovi nesparenih elektrona spontano "poravnaju" jedan s drugim, što se naziva interakcija izmjene. Kada se poravnaju magnetni momenti feromagnetnih atoma, tada predmet ili materijal može proizvesti mjerljivo makroskopsko magnetno polje. Paramagnetni materijali imaju atome sa magnetnim momentima koji se poravnavaju u nasumičnim pravcima kada nije prisutno magnetno polje, ali se u prisustvu takvog polja poravnaju (usmjere u istom pravcu).<ref name=schroeder2/><ref name=goebel20070901/> Jezgro atoma neće imati nikakav spin kada u sebi sadrži paran broj i neutrona i protona, međutim u slučajevima kada su neparni brojevi nukleona, onda i jezgro može imati spin. Obično su jezgra sa spinom poravnati u nasumičnim pravcima zbog termalne ravnoteže. Međutim, kod određenih elemenata (poput [[ksenon]]a-129) moguće je da se polariziraju značajni udjeli stanja nuklearnog spina tako da su onda jezgra poravnata u istom pravu. Takvo stanje u fizici naziva se [[hiperpolarizacija]]. Ona ima vrlo važne oblasti primjene naprimjer pri snimanju [[Magnetna rezonanca|magnetnom rezonancom]].<ref name=yarris1997/><ref name="Liang"/> ===Energetski nivoi=== [[Datoteka:Atomic orbital energy levels.svg|thumb|desno|Prikazani su energetski nivoi elektrona (nisu u skali) koji su dovoljni za stabilna stanja atoma do [[kadmij]]a (5s² 4d¹⁰) (uključujući). Treba zapaziti da je čak i vrh dijagrama znatno niži od energetskih stanja nevezanih elektrona.]] [[Potencijalna energija]] elektrona u atomu je [[Negativan broj|negativna]], a zavisnost njegove pozicije doseže minimum (najvišu [[Apsolutna vrijednost|apsolutnu vrijednost]]) unutar jezgra, te potpuno nestaje kada udaljenost od jezgra dosegne beskonačnost, ugrubo računajući obrnutno proporcionalno udaljenosti. Prema kvantno-mehaničkom modelu, vezani elektron može zauzeti samo jedan set kvantnih stanja sa centrom u jezgru, a svako stanje odgovara određenom energetskom nivou. Teoretsko razmatranje tog modela obrađuje [[Schrödingerova jednačina|vremenski nezavisna Schrödingerova jednačina]]. Energetski nivo može biti izmjeren pomoću količine energije potrebne da se elektron izdvoji iz atoma, te se najčešće izražava [[elektronvolt]]ima (eV). Najniže stanje energije vezanog elektrona naziva se osnovno stanje, odnosno stacionarno stanje, dok se tranzicija elektrona na neke više nivoe označava kao pobuđeno stanje.<ref name=zeghbroeck1998/> Energija elektrona povećava se pri povećanju ''n'' (osnovnog kvantnog broja) jer se povećava (prosječna) udaljenost od jezgra. Zavisnost energije od [[Azimutalni kvantni broj|ℓ]] nije uzrokovana elektrostatičkim potencijalom jezgra već interakcijom između elektrona. Elektron koji prelazi između dva različita stanja, naprimjer između osnovnog i prvog pobuđenog, on mora apsorbirati ili emitirati [[foton]] energije koja odgovara razlici između potencijalnih energija ta dva nivoa, u skladu s Bohrovim modelom, što se vrlo precizno može izračunati [[Schrödingerova jednačina|Schrödingerovom jednačinom]]. Elektroni "skaču" između orbitala na način kako bi to činili da su čestice. Naprimjer, ako jedan foton udari u više elektrona, samo jedan elektron promijeni svoje stanje kao odgovor na udar fotona. Energija emitiranog fotona proporcionalna je njegovoj [[frekvencija|frekvenciji]] pa se određeni specifični energetski nivoi javljaju u vidu određenih talasnih dužina elektromagnetskog spektra.<ref name="Fowles1989"/> Svaki hemijski element ima karakterističan spektar koji zavisi od njegovog nuklearnog naboja, podljusaka napunjenih elektronima i elektromagnetnih međudjelovanja između elektrona te drugih faktora.<ref name=martin2007/> Kada kontinuirani elektromagnetni spektar energije prođe kroz [[plin]] ili [[Plazma (fizika)|plazmu]], neke fotone apsorbiraju pojedini atomi uzrokujući da elektroni promijene svoje energetske nivoe. Tako pobuđeni elektroni koji ostanu vezani na svojim atomima spontano emitiraju primljenu energiju u vidu fotona u nasumičnom pravcu te se nakon toga vraćaju na niže energetske nivoe. Na taj način atomi se ponašaju kao filteri koji formiraju seriju tamnih apsorpcijskih vrpci u izlaznom snopu energije. Posmatrač koji posmatra atome tamo gdje nema kontinuiranog spektra u pozadini, umjesto apsorpcijskih vrpci vidi serije emisijskih linija od emitiranih fotona iz atoma. [[Spektroskopija|Spektroskopska]] mjerenja snage i širine atomskih spektralnih linija omogućava određivanje sadržaja i fizičkih osobina ispitivane supstance.<ref name=avogadro/> Detaljnijim istraživanjem spektralnih linija otkrivena je pojava izdvajanja finih spektralnih struktura. To se dešava zbog kuplovanja spina i orbitale, što predstavlja međudjelovanje između spina i kretanja najudaljenijih vanjskih elektrona.<ref name=fitzpatrick20070216/> Kada se atom nalazi u vanjskom magnetnom polju, spektralne linije se rasčlanjuju u tri ili više komponenti. Takav fenomen nazvan je [[Zeemanov efekt]]. On se dešava zbog međudjelovanja magnetnog polja i magnetnog momenta atoma i njegovih elektrona. Neki atomi mogu imati više elektronskih konfiguracija sa istim nivoom energije, pa oni izgledaju kao jedinstvena spektralna linija. Interakcija magnetnog polja sa atomom neznatno pomjera ove [[elektronska konfiguracija|elektronske konfiguracije]] do drugačijih energetskih nivoa, što dovodi do pojave višestrukih spektralnih linija.<ref name=weiss2001/> Prisustvo vanjskog [[električno polje|električnog polja]] može također uzrokovati slična razdvajanja i pomjeranja spektralnih linija tako što se mijenjaju energetski nivoi elektrona, a taj fenomen naziva se [[Starkov efekt]].<ref name="Beyer"/> Ako se vezani elektron nalazi u pobuđenom stanju, foton koji djeluje na njega određenom energijom može prouzrokovati stimuliranu emisiju fotona istog energetskog nivoa. Da bi se to desilo, elektron prvo mora preći na niži energetski nivo koji ima razliku u energijama koja odgovara energiji fotona koji djeluje na elektron. Emitirani foton i foton koji je međudjelovao sa elektronom odlaze u paralelnim pravcima i u istim su faznim stanjima. Drugim riječima, talasni obrazac dva fotona je sinhroniziran. Ova fizička osobina iskorištena je u raznim vrstama [[laser]]a, koji emitiraju koherentni snop svjetlosne energije u uskom frekvencijskom opsegu.<ref name=watkins_sjsu/> ===Valencija i vezivanje=== {{Glavni|Valencija (hemija)|Hemijska veza}} [[Datoteka:Bose Einstein condensate.png|desno|thumb|Grafička ilustracija nastanka [[Bose-Einsteinov kondenzat|Bose–Einsteinovog kondenzata]].]] Valencija je potencijalna snaga spajanja nekog elementa. Ona je jednaka broju atoma vodika s kojima se neki atom može spojiti ili istisnuti gradeći neki [[hemijski spoj]]. Krajnja vanjska elektronska ljuska nekog atoma u svom slobodnom, nespojenom stanju se naziva valentna ljuska, dok se elektroni u toj ljusci nazivaju valentni elektroni. Broj valentnih elektrona određuje i [[hemijska veza|hemijsko vezivanje]] atoma s drugim atomima. Oni teže da [[hemijska reakcija|reagiraju]] jedni sa drugim na način da popune (ili isprazne) svoje vanjske valentne ljuske.<ref name=reusch20070716/> Naprimjer, prijelaz jednog elektrona između atoma korisna je aproksimacija za veze koje nastaju između atoma sa jednim elektronom viška od potpuno popunjene orbitale, dok drugom nedostaje jedan elektron za popunu orbitale, što je proces koji se dešava u spoju [[natrij-hlorid]] i drugim [[ion]]skim solima. Međutim, kod mnogih elemenata javljaju se dva ili više valentnih stanja odnosno tendencija da dijele različit broj elektrona u različitim spojevima. Prema tome, hemijsko vezivanje između tih elemenata javlja se u raznim oblicima dijeljenja elektrona što je sasvim drugačiji oblik vezanja od jednostavnog prijelaza elektrona. Takvi primjeri su kod [[ugljik]]a i [[organska hemija|organskih spojeva]].<ref name=chemguide/> U [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]], hemijski elementi često se prikazuju tako da su grupisani prema ponavljajućim hemijskim osobinama, pa tako elementi sa istim valentnim brojem elektrona grade grupe elemenata koji su svrstani u istu kolonu tabele PSE. Horizontalne kolone odgovaraju redoslijedu popunjavanja kvantnih ljusaka elektronima. Elementi koji su svrstani u krajnju desnu kolonu tabele imaju svoju krajnju vanjsku ljusku u potpunosti popunjenu elektronima, što za posljedicu ima da su oni hemijski inertni elementi, poznati i kao [[plemeniti plinovi]].<ref name=husted20031211/><ref name=baum2003/> ===Stanja=== {{Glavni|Agregatno stanje}} Količine atoma koje se mogu naći u različitim agregatnim stanjima materije zavise od fizičkih uslova kao što su [[temperatura]] i [[pritisak]]. Mijenjanjem ovih uslova, materijali mogu prelaziti između raznih agregatnih stanja: [[Čvrsta tvar|čvrstog]], [[Tečnost|tečnog]], plinovitog i plazme.<ref name="Goodstein" /> U određenom agregatnom stanju, neka supstanca može također postojati u različitim [[Alotropske modifikacije|alotropnim oblicima]]. Primjer alotropa je čvrsti ugljik, koji se u prirodi javlja kao [[grafit]] ili [[dijamant]].<ref name=pu49_7_719/> Također postoje i plinoviti alotropi kao što je to slučaj kod [[Kisik|molekulskog kisika]] i [[ozon]]a. Na temperaturama bliskim [[Apsolutna nula|apsolutnoj nuli]], atomi mogu formirati i [[Bose-Einsteinov kondenzat]], u kojem efekti kvantne mehanike mogu biti posmatrani i na makroskopskoj skali.<ref name="myers" /><ref name="nist_bec" /> Ova super ohlađena kolekcija atoma ponaša se kao jedan ogromni atom, na kojem se mogu vršiti fundamentalni eksperimenti o kvantno-mehaničkom ponašanju atoma.<ref name="colton_fyffe1999" />{{Clear}} ==Identifikacija== [[Datoteka:Atomic resolution Au100.JPG|desno|thumb|Slika načinjena skenirajućim tunelskim mikroskopom prikazuje pojedinačne atome na površini [[zlato|zlata]]. Površinski atomi odstupaju od općenite kristalne strukture te su poredani u kolone široke nekoliko atoma sa prazninama između njih.]] [[Skenirajući tunelski mikroskop]] je uređaj pomoću kojeg je moguće posmatrati površinu uzroka na atomskom nivou. On iskorištava fenomen [[Kvantna mehanika|kvantnog]] [[Tunel efekat|tuneliranja]], koji omogućava da čestice prođu kroz barijeru, kroz koju inače ne bi mogle proći. Elektroni ulaze u "tunel" kroz [[vakuum]] između dvije planarne [[Metal (hemija)|metalne]] elektrode, a na svakoj od njih je adsorbiran atom, dajući gustoću tunelske struje dovoljnu da se može izmjeriti. Skeniranje jednog atoma dok se kreće pored drugih omogućava iscrtavanje vrha odmaka u odnosu uporednu separaciju uz neku konstantnu struju. Izračuni pokazuju u kojoj mjeri se na slikama načinjenim skenirajućim tunelskim mikroskopom mogu vidjeti pojedinačni atomi. S tim se uz vrlo mali postotak greške potvrđuje da mikroskopske slike prikazuju prostorno prosječne dimenzije elektronskih orbitala duž gusto zbijenih energetskih nivoa, tj. Fermijev nivo lokalnih gustoća stanja.<ref name=jacox1997/><ref name=nf_physics1986/> Atom se može [[ion]]izirati uklanjanjem jednog ili više elektrona iz njega. [[Električni naboj]] uzrokuje da se putanja atoma iskrivljuje kada on putuje kroz [[magnetno polje]]. Radijus u kojem se putanja iona koji se kreće iskrivljuje u magnetnom polju zavisi od mase atoma. [[Masena spektrometrija|Maseni spektrometar]] radi na ovom principu čime se mjeri odnos mase i naboja iona. Ako uzorak sadrži više izotopa, masenim spektrometrom se može odrediti proporcija svakog izotopa u uzorku, mjerenjem intenziteta različitih snopova iona. Tehnike isparavanja atoma uključuju, između ostalih, induktivno spregnutu plazmu atomsku emisionu spektroskopiju i induktivno spregnutu plazmu masenu spektroskopiju. Obje tehnike koriste plazmu da bi uzroke pretvorili u plin za analizu.<ref name=sab53_13_1739/> Metoda kojom se može preciznije odabrati određeno područje je [[spektroskopija gubitka energije elektrona]], kojom se mjeri gubitak energije snopa elektrona unutar transmisijskog elektronskog mikroskopa kada oni međudjeluju sa dijelom ispitivanog uzorka. Tomografija atomskom sondom ima rezoluciju manju od nanometra u trodimenzionalnom okruženju te se pomoću nje pojedini atomi mogu hemijski identificirati masenom spektrometrijom koristeći se TOF analizatorom.<ref name=rsi39_1_83/> Spektar pobuđenih stanja se može koristiti za analizu atomskog sastava udaljenih [[zvijezda]]. Određene talasne dužine svjetlosti sadržane u posmatranoj svjetlosti koja dolazi sa neke zvijezde mogu se razdvojiti i po njima odrediti kvanizirani prijelazi u slobodnim atomima plina. Te boje se mogu replicirati koristeći sijalicu sa metalnim parama koja sadrži ispitivani element.<ref name=lochner2007/> Na ovaj način otkriven je plin [[helij]] u spektru Sunčeve svjetlosti, 23 godine prije nego što je isti plin otkriven na Zemlji.<ref name=winter2007/> == Porijeklo i sadašnje stanje == [[Barion]]ska materija sačinjava oko 4% sveukupne gustoće energije u [[vidljivi svemir|vidljivom svemiru]], pri čemu prosječna gustoća iznosi oko 0,25&nbsp;čestica/m³ (uglavnom u obliku [[proton]]a i [[elektron]]a).<ref name=hinshaw20060210/> Unutar [[galaksija]], kao što je naš [[Mliječni put]], čestice se ponegdje nalaze u mnogo većim koncentracijama, gdje se gustoća materije u međuzvjezdanom prostoru kreće od 10⁵ do 10⁹ atoms/m³.<ref name="Liljenzin"/> Smatra se da se [[Sunce]] nalazi unutar Lokalne grupe zvijezda, tako da je gustoća materije u Sunčevom komšiluku približno 10³ atoma/m³.<ref name=science259_5093_327/> Zvijezde se formiraju od gustih oblaka u međuzvjezdanom prostoru, a evolucijski procesi zvijezda rezultirali su konstantnim obogaćivanjem međuzvjezdanog prostora elementima težim od vodika i helija. Oko 95% barionske materije Mliječnog puta koncentrirana je unutar zvijezda gdje vladaju uslovi koji ne pogoduju atomskoj materiji. Ukupna barionska masa zauzima oko 10% mase galaksije;<ref name="Lequeux"/> dok ostatak otpada na pretpostavljenu [[tamna materija|tamnu materiju]].<ref name=nigel2000/> Ekstremno visoke [[temperatura|temperature]] koje vladaju unutar zvijezda mijenjaju atome tako da postaju u potpunosti ionizirani, to jest ''svi'' elektroni se odvajaju od jezgra. U [[kompaktna zvijezda|kompaktnim zvijezdama]], uz izuzetak njihovih površinskih slojeva, izuzetan pritisak čini nemogućim postojanje elektronskih orbitala. ===Nastanak=== Smatra da su elektroni u Svemiru postojali još od prvih trenutaka nakon [[Veliki prasak|Velikog praska]]. Atomska jezgra formirala su se tokom [[nukleosinteza|nukleosintetskih]] reakcija. Tokom tri minute nukleosinteze nakon Velikog praska nastala je većina atoma [[helij]]a, [[litij]]a i [[deuterij]]a u Svemiru, a možda i nešto atoma [[berilij]]a i [[bor (element)|bora]].<ref name=ns1794_42/><ref name=science267_5195_192/><ref name=hinshaw20051215/> Sveprisutnost i stabilnost atoma počiva na njihovoj energiji vezivanja, što znači da atom ima nižu energiju nego sistem nepovezanih atomskih jezgara i elektrona. Na mjestima gdje je [[temperatura]] znatno viša od ionizacijskog potencijala, materija postoji u obliku [[Plazma (fizika)|plazme]], plina sastavljenog iz pozitivno nabijenih iona (moguće i ogoljenih jezgara) i elektrona. Kada temperatura spadne ispod ionizacijskog potencijala, atomi postaju statistički povoljni. Atomi (cijeli sa vezanim elektronima) postali su dominantni u odnosu na nabijene čestice tek 380 hiljada godina nakon Velikog praska. Ta epoha nazvana je rekombinacija, kada se [[Svemir]] pri širenju ohladio u dovoljnoj mjeri da su se elektroni počeli vezivati za atomska jezgra.<ref name=abbott20070530/> Počev od Velikog praska, tokom kojeg nisu nastali atomi [[ugljik]]a niti elementi teži od njega, jezgra atoma su se spajala unutar [[zvijezda]] procesom [[nuklearna fuzija|nuklearne fuzije]] čime su nastajale nove količine elementa [[helij]]a, te (trostrukim alfa procesom) atomi elemenata počev od ugljika do [[željezo|željeza]].<ref name=mnras106_343/> Taj proces naziva se zvjezdana nukleosinteza. Izotopi kao što je [[litij]]-6, kao i određena količina berilija i bora, nastali su svemiru putem procesa spalacije kosmičkim zrakama.<ref name=nature405_656/> Ona se javlja kada visokoenergetski protoni udare u atomska jezgra izbijajući veći broj nukleona iz njega. Elementi teži od željeza nastali su [[r-proces]]om tokom [[supernova|supernove]] kao i [[s-proces]]om u [[Zvijezda asimptotskog divovskog ogranka|zvijezdama asimptotskog divovskog ogranka]]. Oba ova procesa uključuju zahvatanje neutrona unutar atomskog jezgra.<ref name=mashnik2000/> Elementi kao što je [[olovo]] uglavnom nastaju radioaktivnim raspadom težih elemenata.<ref name=kgs20050504/> ===Zemlja=== Većina atoma, koji sačinjavaju planetu [[Zemlja (planeta)|Zemlju]] i njene stanovnike, bila je prisutna u današnjem obliku u [[maglina|maglini]] koja se urušila iz [[Molekularni oblak|molekularnog oblaka]] i iz koje je nastao današnji [[Sunčev sistem]]. Mali dio atoma na Zemlji rezultat je procesa radioaktivnog raspada te se relativni odnos tih atoma može koristiti za određivanje starosti Zemlje putem radiometrijskog datiranja.<ref name=gs190_1_205/>{{sfn|Manuel|2001|pp=407–430, 511–519}} Većina helija u Zemljinoj kori (oko 99% helija iz plinovitih izvora, što pokazuje i mala rasprostranjenost izotopa helija-3) proizvod je alfa raspada.<ref name=anderson_foulger_meibom2006/> Postoji vrlo malo atoma u tragovima na Zemlji koji nisu bili prisutni u vrijeme njenog nastanka (tj. nisu ''primordijalni'' atomi), a nisu ni rezultat radioaktivnog raspada. Izotop ugljika-14 stalno nastaje u atmosferi djelovanjem kosmičkih zraka.<ref name=pennicott2001/> Neki atomi na Zemlji napravljeni su vještački bilo kao rezultat rada naučnika ili kao nusproizvod u nuklearnim reaktorima ili pri nuklearnim eksplozijama.<ref name=yarris2001/><ref name=pr119_6_2000/> Od svih tranuranijskih elemenata, odnosno elemenata sa atomskim brojevima većim od 92, samo se [[plutonij]] i [[neptunij]] mogu pronaći na Zemlji u prirodnom stanju.<ref name=poston1998/><ref name=cz97_10_522/> Transuranijski elementi imaju radioaktivni "životni vijek" znatno kraći od starosti Zemlje<ref name="Zaider"/> pa su se njihove mjerljive količine već odavno raspale na lakše elemente. Jedan od rijetkih izuzetaka je izotop [[plutonij]]a-244, čije tragove je moguće detektirati u sićušnim uzorcima kosmičke prašine.{{sfn|Manuel|2001|pp=407–430, 511–519}} Prirodni depoziti plutonija i neptunija nastaju zahvatom neutrona u rudama [[uranij]]a.<ref name=ofr_cut/> Prema određenim procjenama, na Zemlji se nalazi {{val|1.33|e=50}} atoma.<ref name=weisenberger/> Iako postoji vrlo mali broj atoma koji nisu vezani u molekulu, kao što su atomi plemenitih plinova: [[argon]], [[neon]] i [[helij]], 99% atoma u Zemljinoj atmosferi vezano je u obliku molekula poput [[ugljik-dioksid]]a ili dvoatomskih molekula [[kisik]]a i [[dušik]]a. Na površini Zemlje, ogromna većina atoma spojena je u obliku raznih spojeva, uključujući [[voda|vodu]], soli, silikate i okside. Atomi su također spojeni u obliku materijala koji se ne sastoje iz molekula, kao što su kristali ili tečni i čvrsti metali.<ref name=pidwirnyf/><ref name=pnas99_22_13966/> Takva atomska materija gradi umrežene sisteme koji ne posjeduju određenu vrstu konačnog, razdijeljenog rasporeda u vrlo malom obimu, što je karakteristika molekularne materije.<ref name="luins"/> ===Rijetki i teoretski oblici=== ====Superteški elementi==== {{Glavni|Transaktinoidni elementi}} Iako je poznato da su izotopi sa atomskim brojem višim od 82 ([[olovo]]) radioaktivni, neki naučnici špekulišu o postojanju "[[ostrvo stabilnosti|ostrva stabilnosti]]" za neke elemente sa atomskim brojevima iznad 103. Takvi superteški elementi bi mogli imati atomska jezgra koja su relativno stabilna u odnosu na radioaktivni raspad.<ref name=cern28509/> Jedan od mogućih kandidata za stabilni superteški atom jeste [[unbiheksij]], koji bi trebao imati 126&nbsp;protona i 184&nbsp;neutrona.<ref name=cen84_10_19/> ====Egzotična materija==== Svaka čestica materije ima odgovarajuću česticu [[antimaterija|antimaterije]] sa suprotnim električnim nabojem. Prema tome, [[pozitron]] je pozitivni naelektrisani antielektron dok je [[antiproton]] negativno nabijeni ekvivalent protonu. Prema pretpostavkama, kada se čestice obične materije i antimaterije dodirnu, one poništavaju jedna drugu. Iz tog razloga, zajedno sa neravnotežom između broja čestice materije i antimaterije, antimaterija je vrlo rijetka u svemiru. Konkretni razlozi za ovu neravnotežu još uvijek nisu u potpunosti shvaćeni, mada teorije [[bariogeneza|bariogeneze]] nude određena objašnjenja. Kao rezultat te pojave, u prirodi još nisu otkriveni atomi antimaterije.<ref name=koppes1999/><ref name=cromie20010816/> Međutim, u laboratoriji [[CERN]] u [[Ženeva|Ženevi]] 1996. godine sintetiziran je antimaterijski ekvivalent atomu vodika (antivodik, antihidrogen).<ref name=nature419_6906_439/><ref name=BBC20021030/> Druge egzotične vrste atoma napravljene su zamjenom jednog od protona, neutrona ili elektrona sa drugim česticama iste vrste naelektrisanja. Naprimjer, elektron se može zamijeniti mnogo masivnijom česticom, [[mion]]om, pri čemu nastaje [[mionski atom]]. Takve vrste atoma se mogu koristiti za istraživanje osnovnih pretpostavki fizike.<ref name=ns1728_77/><ref name=psT112_1_20/><ref name=ripin1998/> == Napomena == <references group="note"/> ==Izvori== * {{cite book|last=Manuel|first=Oliver|year=2001|title=Origin of Elements in the Solar System: Implications of Post-1957 Observations|url=https://archive.org/details/isbn_9780306465628|publisher=Springer|isbn=978-0-306-46562-8 |oclc=228374906|ref=harv}} * {{cite book|author=Oliver Manuel|title=Origin of Elements in the Solar System: Implications of Post-1957 Observations|url=https://archive.org/details/isbn_9780306465628|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-0-306-46562-8|oclc=228374906|ref=refManuel2001}} * {{cite book|author=Andrew G. van Melsen|title=From Atomos to Atom: The History of the Concept Atom|publisher=Dover Publications|year=2004|isbn=0-486-49584-1|translator=Henry J. Koren|ref=refMelsen1952|orig-year=1952}} * {{cite book|author=J.P. Millington|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.30924/|title=John Dalton|publisher=J. M. Dent & Co. (London); E. P. Dutton & Co. (New York)|year=1906|ref=refMillington1906}} * {{cite book|author1=Charles H. Holbrow|title=Modern Introductory Physics|url=https://archive.org/details/apu.530.hol.29125|author2=James N. Lloyd|author3=Joseph C. Amato|author4=Enrique Galvez|author5=M. Elizabeth Parks|publisher=Springer Science & Business Media|year=2010|isbn=978-0-387-79079-4|ref=refHolbrowEtAl2010}} * {{cite book|author=John Dalton|url=https://library.si.edu/digital-library/book/newsystemofchemi12dalt|title=A New System of Chemical Philosophy vol. 1|year=1808|ref=refDalton1808}} * {{cite book|author=John Dalton|url=https://library.si.edu/digital-library/book/newsystemofchemi21dalt|title=A New System of Chemical Philosophy vol. 2|year=1817|ref=refDalton1817}} * {{cite book|author=John L. Heilbron|title=Ernest Rutherford and the Explosion of Atoms|url=https://archive.org/details/ernestrutherford0000heil|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2003|isbn=0-19-512378-6|ref=refHeilbron2003}} * {{cite book|author=Jaume Navarro|title=A History of the Electron: J. J. and G. P. Thomson|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-1-107-00522-8|ref=refNavarro2012}} * {{cite book|author=Bernard Pullman|title=The Atom in the History of Human Thought|url=https://archive.org/details/atominhistoryofh0000pull|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-511447-7|translator=Axel Reisinger|ref=refPullman1998}} * {{cite book|last=Gangopadhyaya|first=Mrinalkanti|title=Indian Atomism: History and Sources|publisher=Humanities Press|year=1981|isbn=978-0-391-02177-8|location=Atlantic Highlands, New Jersey|oclc=10916778}} * {{cite book|last=Iannone|first=A. Pablo|title=Dictionary of World Philosophy|url=https://archive.org/details/dictionaryofworl0000iann|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-415-17995-9|oclc=44541769}} * {{cite book|last=King|first=Richard|title=Indian philosophy: an introduction to Hindu and Buddhist thought|publisher=Edinburgh University Press|year=1999|isbn=978-0-7486-0954-3}} * {{cite book|last=McEvilley|first=Thomas|title=The shape of ancient thought: comparative studies in Greek and Indian philosophies|url=https://archive.org/details/liang.shapeofancientth0001mcev|publisher=Allworth Press|year=2002|isbn=978-1-58115-203-6}} * {{cite book|last=Siegfried|first=Robert|title=From Elements to Atoms: A History of Chemical Composition|publisher=DIANE|year=2002|isbn=978-0-87169-924-4|oclc=186607849}} * {{cite book|last=Teresi|first=Dick|url=https://books.google.com/books?id=pheL_ubbXD0C|title=Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science|publisher=Simon & Schuster|year=2003|isbn=978-0-7432-4379-7|pages=213–214|access-date=25. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804145606/https://books.google.com/books?id=pheL_ubbXD0C|archive-date=4. 8. 2020|url-status=live}} * {{cite book|last=Wurtz|first=Charles Adolphe|title=The Atomic Theory|url=https://archive.org/details/atomictheory02wurtgoog|publisher=D. Appleton and company|year=1881|isbn=978-0-559-43636-9|location=New York}} == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name=ns1728_77>{{cite journal|author=Barrett Roger|title=The Strange World of the Exotic Atom |journal=New Scientist |year=1990 |issue=1728 |pages=77–115 |url=http://media.newscientist.com/article/mg12717284.600-the-strange-world-of-the-exotic-atom-physicists-can-nowmake-atoms-and-molecules-containing-negative-particles-other-than-electronsand-use-them-not-just-to-test-theories-but-also-to-fight-cancer-.html |access-date=4. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221164440/http://media.newscientist.com/article/mg12717284.600-the-strange-world-of-the-exotic-atom-physicists-can-nowmake-atoms-and-molecules-containing-negative-particles-other-than-electronsand-use-them-not-just-to-test-theories-but-also-to-fight-cancer-.html |archive-date=21. 12. 2007}}</ref> <ref name=psT112_1_20>{{cite journal |author=Indelicato Paul|title=Exotic Atoms|journal=Physica Scripta|year=2004|volume=T112 |issue=1|pages=20–26 |doi=10.1238/Physica.Topical.112a00020 |arxiv = physics/0409058 |bibcode = 2004PhST..112...20I |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00002825}}</ref> <ref name=ripin1998>{{cite web |author=Ripin Barrett H.|date=1. 7. 1998|url=http://www.aps.org/publications/apsnews/199807/experiment.cfm.html |archive-url=https://archive.today/20120723135110/http://www.aps.org/publications/apsnews/199807/experiment.cfm.html |archive-date=23. 7. 2012|title=Recent Experiments on Exotic Atoms |publisher=Američko fizičko društvo|access-date=15. 2. 2008}}</ref> <ref name=nature419_6906_439>{{cite journal |author=Hijmans Tom W.|title=Particle physics: Cold antihydrogen |journal=Nature|year=2002|volume=419 |pages=439–440|doi=10.1038/419439a|pmid=12368837 |issue=6906 |bibcode = 2002Natur.419..439H}}</ref> <ref name=BBC20021030>{{cite news |author=urednici|date=30. 10. 2002|title=Researchers 'look inside' antimatter|work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2375717.stm |access-date=14. 1. 2008}}</ref> <ref name=koppes1999>{{cite news |author=Koppes Steve|date=1. 3. 1999|title=Fermilab Physicists Find New Matter-Antimatter Asymmetry |publisher=Univerzitet u Chicagu |url=http://www-news.uchicago.edu/releases/99/990301.ktev.shtml |access-date=14. 1. 2008}}</ref> <ref name=cromie20010816>{{cite web|author=Cromie William J.|date=16. 8. 2001|title=A lifetime of trillionths of a second: Scientists explore antimatter|website=Glasilo Univerziteta Harvard|url=http://news.harvard.edu/gazette/2001/08.16/antimatter.html|access-date=14. 1. 2008|archive-date=3. 9. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060903172020/http://www.news.harvard.edu/gazette/2001/08.16/antimatter.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=cen84_10_19>{{cite journal |author=Jacoby Mitch |title=As-yet-unsynthesized superheavy atom should form a stable diatomic molecule with fluorine |journal=Chemical & Engineering News|year=2006|volume=84|issue=10|page=19 |doi=10.1021/cen-v084n010.p019a}}</ref> <ref name=cern28509>{{cite journal |title=Second postcard from the island of stability |author=anonimni autor|journal=CERN Courier |date=2. 10. 2001 |url=http://cerncourier.com/cws/article/cern/28509 |access-date=14. 1. 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080203031237/http://cerncourier.com/cws/article/cern/28509|archive-date= 3. 2. 2008|url-status=live}}</ref> <ref name="luins">{{cite book|author=Pauling Linus|year=1960|title=The Nature of the Chemical Bond|url=https://archive.org/details/natureofchemical0000paul_3ed|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-0333-0|oclc=17518275|pages=[https://archive.org/details/natureofchemical0000paul_3ed/page/5 5]–10}}</ref> <ref name=pidwirnyf>{{cite web |author=Pidwirny Michael |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/contents.html |title=Fundamentals of Physical Geography |publisher=University of British Columbia Okanagan |access-date=16. 1. 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080121080709/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/contents.html|archive-date=21. 1. 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=pnas99_22_13966>{{cite journal |author=Anderson Don L.|title=The inner inner core of Earth |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|year=2002|volume=99|issue=22|pages=13966–13968 |doi=10.1073/pnas.232565899 |pmid=12391308 |pmc=137819|bibcode = 2002PNAS...9913966A}}</ref> <ref name=weisenberger>{{cite web |author=Weisenberger Drew |url=http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html |title=How many atoms are there in the world? |publisher=Jefferson Lab |access-date=16. 1. 2008 |archive-date=22. 10. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071022185850/http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ofr_cut>{{cite web|url=http://www.oklo.curtin.edu.au/index.cfm |title=Oklo Fossil Reactors |publisher=Curtin University of Technology |access-date=15. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194159/http://www.oklo.curtin.edu.au/index.cfm |archive-date=18. 12. 2007 }}</ref> <ref name="Zaider">{{cite book|author=Zaider Marco; Rossi Harald H.|year=2001|title=Radiation Science for Physicians and Public Health Workers|url=https://archive.org/details/radiationscience0000zaid|publisher=Springer|isbn=978-0-306-46403-4|oclc=44110319|page=[https://archive.org/details/radiationscience0000zaid/page/17 17]}}</ref> <ref name=poston1998>{{cite magazine |author=Poston Sr.; John W. |date=23. 3. 1998|title=Do transuranic elements such as plutonium ever occur naturally? |magazine=Scientific American |url=http://www.scientificamerican.com/article/do-transuranic-elements-s/}}</ref> <ref name=cz97_10_522>{{cite journal |author=Keller C |title=Natural occurrence of lanthanides, actinides, and superheavy elements |journal=Chemiker Zeitung |year=1973|volume=97|issue=10|pages=522–530 |osti=4353086}}</ref> <ref name=yarris2001>{{cite news |author=Yarris Lynn |date=27. 7. 2001|title=New Superheavy Elements 118 and 116 Discovered at Berkeley Lab |publisher=Berkeley Lab |url=http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/elements-116-118.html |access-date=14. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109103538/http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/elements-116-118.html |archive-date=9. 1. 2008}}</ref> <ref name=pr119_6_2000>{{cite journal |author=Diamond, H |year=1960 |title=Heavy Isotope Abundances in Mike Thermonuclear Device |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1960-09-15_119_6/page/n198 |journal=Physical Review|volume=119 |issue=6 |pages=2000–2004 |doi=10.1103/PhysRev.119.2000 |bibcode = 1960PhRv..119.2000D}}</ref> <ref name=pennicott2001>{{cite news |author=Pennicott Katie|date=10. 5. 2001|title=Carbon clock could show the wrong time |publisher=PhysicsWeb |url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2676 |access-date=14. 1. 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20071215103132/http://physicsworld.com/cws/article/news/2676| archive-date= 15. 12. 2007|url-status=live}}</ref> <ref name=anderson_foulger_meibom2006>{{cite web |author=Anderson Don L.; Foulger, G.R.; Meibom, Anders |date=2. 9. 2006 |url=http://www.mantleplumes.org/HeliumFundamentals.html |title=Helium: Fundamental models |publisher=MantlePlumes.org |access-date=14. 1. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208194933/http://www.mantleplumes.org/HeliumFundamentals.html |archive-date=8. 2. 2007 |url-status=dead }}</ref> <ref name=gs190_1_205>{{cite journal|author=Dalrymple G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001|volume=190 |issue=1|pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |access-date=14. 1. 2008|bibcode = 2001GSLSP.190..205D}}</ref> <ref name=kgs20050504>{{cite web |author=Geološki zavod Kansasa|date=4. 5. 2005|title=Age of the Earth |url=http://www.kgs.ku.edu/Extension/geotopics/earth_age.html |publisher=Univerzitet Kansasa|access-date=14. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705052359/http://www.kgs.ku.edu/Extension/geotopics/earth_age.html |archive-date=5. 7. 2008}}</ref> <ref name=mashnik2000>{{cite arXiv |author=Mashnik Stepan G. |title=On Solar System and Cosmic Rays Nucleosynthesis and Spallation Processes |year=2000 |arxiv=astro-ph/0008382}}</ref> <ref name=mnras106_343>{{cite journal |title=The synthesis of the elements from hydrogen |url=https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1946-10-08_106_5/page/343 |author=F. Hoyle|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=106|issue=5 |pages=343–383|year=1946 |bibcode=1946MNRAS.106..343H |doi=10.1093/mnras/106.5.343}}</ref> <ref name=nature405_656>{{cite journal|author=Knauth D.C.; Lambert David L.; Crane P.|title=Newly synthesized lithium in the interstellar medium |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-06-08_405_6787/page/656|journal=Nature|year=2000|volume=405|pages=656–658 |doi=10.1038/35015028|pmid=10864316|issue=6787|bibcode = 2000Natur.405..656K}}</ref> <ref name=abbott20070530>{{cite web|author=Abbott Brian|date=30. 5. 2007|url=http://www.haydenplanetarium.org/universe/duguide/exgg_wmap.php |title=Microwave (WMAP) All-Sky Survey |publisher=Hayden Planetarium |access-date=13. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213023246/http://www.haydenplanetarium.org/universe/duguide/exgg_wmap.php |archive-date=13. 2. 2013}}</ref> <ref name=hinshaw20051215>{{cite web|author=Hinshaw Gary|date=15. 12. 2005|url=http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest2.html|title=Tests of the Big Bang: The Light Elements|publisher=NASA/WMAP|access-date=13. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117021252/http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest2.html|archive-date=17. 1. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name=science267_5195_192>{{cite journal |author=Copi Craig J.; Schramm DN; Turner MS|year=1995|title=Big-Bang Nucleosynthesis and the Baryon Density of the Universe |journal=Science|volume=267|issue=5195|pages=192–199|doi = 10.1126/science.7809624 |pmid=7809624 |arxiv = astro-ph/9407006 |bibcode = 1995Sci...267..192C|url=http://cds.cern.ch/record/265576}}</ref> <ref name=ns1794_42>{{cite journal|author=Croswell Ken |title=Boron, bumps and the Big Bang: Was matter spread evenly when the Universe began? Perhaps not; the clues lie in the creation of the lighter elements such as boron and beryllium |journal=New Scientist |year=1991 |issue=1794 |page=42 |url=https://www.newscientist.com/article/mg13217944.700-boron-bumps-and-the-big-bang-was-matter-spread-evenly-whenthe-universe-began-perhaps-not-the-clues-lie-in-the-creation-of-thelighter-elements-such-as-boron-and-beryllium.html |access-date=14. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080207065342/http://space.newscientist.com/article/mg13217944.700-boron-bumps-and-the-big-bang-was-matter-spread-evenly-whenthe-universe-began-perhaps-not-the-clues-lie-in-the-creation-of-thelighter-elements-such-as-boron-and-beryllium.html |archive-date=7. 2. 2008 }}</ref> <ref name=nigel2000>{{cite web|author=Nigel Smith|date=6. 1. 2000|url=http://physicsworld.com/cws/article/print/809 |title=The search for dark matter |publisher=Physics World|access-date=14. 2. 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080216185952/http://physicsworld.com/cws/article/print/809|archive-date=16. 2. 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=science259_5093_327>{{cite journal|author=Davidsen Arthur F.|title=Far-Ultraviolet Astronomy on the Astro-1 Space Shuttle Mission |url=https://archive.org/details/sim_science_1993-01-15_259_5093/page/326|journal=Science|year=1993|volume=259 |issue=5093|pages=327–334 |doi=10.1126/science.259.5093.327 |pmid=17832344|bibcode = 1993Sci...259..327D}}</ref> <ref name=hinshaw20060210>{{cite web|author=Hinshaw Gary|date=10. 2. 2006|url=http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html|title=What is the Universe Made Of?|publisher=NASA/WMAP|access-date=7. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231143948/http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html|archive-date=31. 12. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="Lequeux">{{cite book|author=Lequeux James|year=2005|title=The Interstellar Medium|url=https://archive.org/details/interstellarmedi0000lequ|publisher=Springer|isbn=978-3-540-21326-0|oclc=133157789|page=[https://archive.org/details/interstellarmedi0000lequ/page/4 4]}}</ref> <ref name="Liljenzin">{{cite book|author=Choppin Gregory R.; Liljenzin Jan-Olov; Rydberg Jan|year=2001|title=Radiochemistry and Nuclear Chemistry|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7506-7463-8|oclc=162592180|page=441}}</ref> <ref name=winter2007>{{cite web|author=Winter Mark|year=2007|url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/hist.html |title=Helium|publisher=WebElements |access-date=3. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230182148/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/hist.html| archive-date=30. 12. 2007|url-status=live}}</ref> <ref name=sab53_13_1739>{{cite journal|author=N. Jakubowski; Moens Luc; Vanhaecke Frank|title = Sector field mass spectrometers in ICP-MS|journal = Spectrochimica Acta Part B: Atomic Spectroscopy |volume = 53|issue = 13|year = 1998|doi=10.1016/S0584-8547(98)00222-5|pages = 1739–1763|bibcode = 1998AcSpe..53.1739J}}</ref> <ref name=rsi39_1_83>{{cite journal|author=Müller Erwin W.; Panitz John A.; McLane S. Brooks|year=1968 |title=The Atom-Probe Field Ion Microscope |url=https://archive.org/details/sim_review-scientific-instruments_1968-01_39_1/page/83|journal=Review of Scientific Instruments|volume=39 |issue=1 |pages=83–86 |doi=10.1063/1.1683116|bibcode = 1968RScI...39...83M }}</ref> <ref name=lochner2007>{{cite web|author=Lochner Jim; Gibb, Meredith; Newman, Phil|date=30. 4. 2007|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/how_l1/spectral_what.html |title=What Do Spectra Tell Us? |publisher=NASA/Goddard svemirski centar|access-date=3. 1. 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080116035542/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/how_l1/spectral_what.html| archive-date=16. 1. 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=nf_physics1986>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/index.html |title=The Nobel Prize in Physics 1986 |publisher=Nobelova fondacija|access-date=11. 1. 2008}}</ref> <ref name=jacox1997>{{cite web |author=Jacox Marilyn; Gadzuk, J. William |url=http://physics.nist.gov/GenInt/STM/stm.html |title=Scanning Tunneling Microscope |publisher=Nacionalni institut za standarde i tehnologiju SAD|date=1. 11. 1997|access-date=11. 1. 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080107133132/http://physics.nist.gov/GenInt/STM/stm.html| archive-date=7. 1. 2008}}</ref> <ref name="Goodstein">{{cite book|author=Goodstein David L.|year=2002|title=States of Matter|url=https://archive.org/details/statesofmatter0000good_e2n5|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-13-843557-8|pages=[https://archive.org/details/statesofmatter0000good_e2n5/page/436 436]–438}}</ref> <ref name=colton_fyffe1999>{{cite web|author=Colton Imogen; Fyffe, Jeanette|date=3. 2. 1999|url=http://www.ph.unimelb.edu.au/~ywong/poster/articles/bec.html |title=Super Atoms from Bose-Einstein Condensation |publisher=Univerzitet Melbournea|access-date=6. 2. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20070829200820/http://www.ph.unimelb.edu.au/~ywong/poster/articles/bec.html|archive-date=29. 8. 2007}}</ref> <ref name=nist_bec>{{cite news|author=urednici|date=9. 10. 2001|title=Bose-Einstein Condensate: A New Form of Matter |publisher=National Institute of Standards and Technology |url=https://www.nist.gov/public_affairs/releases/bec_background.cfm |access-date=16. 1. 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080103192918/https://www.nist.gov/public_affairs/releases/BEC_background.htm|archive-date=3. 1. 2008|url-status=live}}</ref> <ref name="myers">{{cite book|author=Myers Richard|year=2003|title=The Basics of Chemistry|url=https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer_e0r6|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-31664-7|oclc=50164580|page=[https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer_e0r6/page/85 85]}}</ref> <ref name=pu49_7_719>{{cite journal|author=Brazhkin Vadim V.|title=Metastable phases, phase transformations, and phase diagrams in physics and chemistry |journal=Physics-Uspekhi |year=2006|volume=49|issue=7|pages=719–724|doi=10.1070/PU2006v049n07ABEH006013|bibcode=2006PhyU...49..719B}}</ref> <ref name=husted20031211>{{cite web|author=Husted Robert|date=11. 12. 2003|url=http://periodic.lanl.gov/default.htm|title=Periodic Table of the Elements|publisher=Nacionalna laboratorija Los Alamos|access-date=11. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110103232/http://periodic.lanl.gov/default.htm|archive-date=10. 1. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name=baum2003>{{cite magazine |author=Rudy Baum|year=2003 |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/elements.html |title=It's Elemental: The Periodic Table |magazine=Chemical & Engineering News |access-date=11. 1. 2008}}</ref> <ref name=chemguide>{{cite web |url=http://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/covalent.html |title=Covalent bonding – Single bonds |publisher=chemguide |year=2000}}</ref> <ref name=reusch20070716>{{cite web|author=Reusch William |date=16. 7. 2007|url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/intro1.htm |title=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |access-date=11. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029211245/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/intro1.htm |archive-date=29. 10. 2007}}</ref> <ref name=watkins_sjsu>{{cite web |author=Watkins Thayer |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/stimem.htm |title=Coherence in Stimulated Emission |publisher=San José State University |access-date=23. 12. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112234014/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/stimem.htm |archive-date=12. 1. 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Beyer">{{cite book|author=Beyer H.F.; Shevelko V.P.|year=2003|title=Introduction to the Physics of Highly Charged Ions|publisher=CRC Press|isbn=978-0-7503-0481-8 |oclc=47150433|pages=232–236}}</ref> <ref name=weiss2001>{{cite web |author=Weiss Michael |year=2001 |url=http://math.ucr.edu/home/baez/spin/node8.html |title=The Zeeman Effect |publisher=University of California-Riverside |access-date=6. 2. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202143147/http://math.ucr.edu/home/baez/spin/node8.html |archive-date=2. 2. 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref name=fitzpatrick20070216>{{cite web |author=Fitzpatrick Richard |date=16. 2. 2007|url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/qm/lectures/node55.html |title=Fine structure |publisher=University of Texas at Austin |access-date=14. 2. 2008}}</ref> <ref name=avogadro>{{cite web|url=http://www.avogadro.co.uk/light/bohr/spectra.htm |title=Atomic Emission Spectra – Origin of Spectral Lines |publisher=Avogadro Web Site |access-date=10. 8. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060228231025/http://www.avogadro.co.uk/light/bohr/spectra.htm |archive-date=28. 2. 2006}}</ref> <ref name=martin2007>{{cite web|author=Martin W.C.; Wiese, W.L.|date=1. 5. 2007|url=http://physics.nist.gov/Pubs/AtSpec/ |title=Atomic Spectroscopy: A Compendium of Basic Ideas, Notation, Data, and Formulas |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=8. 1. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20070208113156/http://physics.nist.gov/Pubs/AtSpec/| archive-date=8. 2. 2007|url-status=live}}</ref> <ref name="Fowles1989">{{cite book|author=Fowles Grant R.|year=1989|title=Introduction to Modern Optics|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-65957-2|oclc=18834711|pages=227–233}}</ref> <ref name=zeghbroeck1998>{{cite web|author=Zeghbroeck Bart J. Van|year=1998|url=http://physics.ship.edu/~mrc/pfs/308/semicon_book/eband2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050115030639/http://physics.ship.edu/~mrc/pfs/308/semicon_book/eband2.htm|archive-date=15. 1. 2005|title=Energy levels |publisher=Shippensburg University|access-date=23. 12. 2007}}</ref> <ref name=yarris1997>{{cite journal|author=Yarris Lynn|title=Talking Pictures|journal=Berkeley Lab Research Review|date=1. 4. 1997|url=http://www.lbl.gov/Science-Articles/Research-Review/Magazine/1997/story1.html|access-date=9. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113104939/http://www.lbl.gov/Science-Articles/Research-Review/Magazine/1997/story1.html|archive-date=13. 1. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Liang">{{cite book|author=Liang Z.-P.; Haacke E.M.|editor=Webster, J.G.|year=1999|volume=2|title=Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-13946-1|pages=412–426}}</ref> <ref name=schroeder2>{{cite web |author=Schroeder Paul A.|date=25. 2. 2000|url=http://www.gly.uga.edu/schroeder/geol3010/magnetics.html |title=Magnetic Properties |publisher=Univerzitet Georgije|access-date=7. 1. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070429150216/http://www.gly.uga.edu/schroeder/geol3010/magnetics.html |archive-date=29. 4. 2007}}</ref> <ref name=hornak2006>{{cite web |author=Hornak J.P.|year=2006 |url=http://www.cis.rit.edu/htbooks/nmr/chap-3/chap-3.htm |title=Chapter 3: Spin Physics|website=The Basics of NMR |publisher=Rochester Institute of Technology |access-date=7. 1. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20070203044312/http://www.cis.rit.edu/htbooks/nmr/chap-3/chap-3.htm|archive-date= 3. 2. 2007}}</ref> <ref name=goebel20070901>{{cite web |author=Goebel Greg |date=1. 9. 2007|url=http://www.vectorsite.net/tpqm_04.html |title=<nowiki>[4.3]</nowiki> Magnetic Properties of the Atom |website=Elementary Quantum Physics |publisher=In The Public Domain website |access-date=7. 1. 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/616Q7pLdl?url=http://www.vectorsite.net/tpqm_04.html |archive-date=21. 8. 2011 }}</ref> <ref name=firestone20000522>{{cite web|author=Firestone Richard B. |date=22. 5. 2000|url=http://isotopes.lbl.gov/education/decmode.html |title=Radioactive Decay Modes |publisher=Berkeley Laboratory |access-date=7. 1. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929111801/http://isotopes.lbl.gov/education/decmode.html |archive-date=29. 9. 2006}}</ref> <ref name="Annunziata">{{cite book|author=L'Annunziata Michael F.|year=2003|title=Handbook of Radioactivity Analysis|url=https://archive.org/details/handbookofradioa0000unse_n3o4|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-436603-9 |oclc=16212955|pages=[https://archive.org/details/handbookofradioa0000unse_n3o4/page/3 3]–56}}</ref> <ref name=splung>{{cite web |url=http://www.splung.com/content/sid/5/page/radioactivity |title=Radioactivity |publisher=Splung.com |access-date=19. 12. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20071204135150/http://www.splung.com/content/sid/5/page/radioactivity| archive-date= 4. 12. 2007}}</ref> <ref name="rey">{{cite book|author=Feynman Richard|year=1995|title=Six Easy Pieces|publisher=The Penguin Group|isbn=978-0-14-027666-4|oclc=40499574|page=5}}</ref> <ref name="Padillaa">{{cite book|author=Padilla Michael J.; Miaoulis, Ioannis; Cyr, Martha|year = 2002|title = Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks |publisher = Prentice-Hall, Inc. |location = Upper Saddle River, New Jersey |isbn = 978-0-13-054091-1 |oclc=47925884|page=32}}</ref> <ref name=osu2007>{{cite web |author=urednici|year=2007|url=http://oregonstate.edu/terra/2007/02/small-miracles/|title=Small Miracles: Harnessing nanotechnology|publisher=Oregon State University |access-date=7. 1. 2007}}</ref> <ref name=pssb2008>{{cite journal | author = Birkholz, M.; Rudert, R.|title = Interatomic distances in pyrite-structure disulfides – a case for ellipsoidal modeling of sulfur ions| journal = Physica Status Solidi B | volume = 245 |issue= 9 | pages = 1858–1864 | year = 2008 | doi = 10.1002/pssb.200879532 | url=https://www.researchgate.net/publication/242536174 | bibcode=2008PSSBR.245.1858B}}</ref> <ref name=mdpi2014>{{cite journal | author = Birkholz, M. | title = Modeling the Shape of Ions in Pyrite-Type Crystals| journal = Crystals | volume = 4 | issue = 3| pages = 390–403 | year = 2014 | doi = 10.3390/cryst4030390}}</ref> <ref name=ZPB1995a>{{cite journal|author=Birkholz, Mario|title = Crystal-field induced dipoles in heteropolar crystals – I. concept | journal = Z. Phys. B | volume = 96 | issue = 3 | pages = 325–332 | year = 1995 | doi = 10.1007/BF01313054 |bibcode = 1995ZPhyB..96..325B | url=https://www.researchgate.net/publication/227050494}}</ref> <ref name=Bethe1929>{{cite journal|author= Bethe, Hans|title = Termaufspaltung in Kristallen|journal = Annalen der Physik|volume = 3|issue = 2|pages = 133–208|year = 1929|doi = 10.1002/andp.19293950202|bibcode = 1929AnP...395..133B}}</ref> <ref name=dong1998>{{cite web|author=Dong Judy|year=1998 |url=http://hypertextbook.com/facts/MichaelPhillip.shtml|title=Diameter of an Atom|publisher=The Physics Factbook|access-date=19. 11. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20071104160920/http://hypertextbook.com/facts/MichaelPhillip.shtml| archive-date= 4. 11. 2007|url-status=live}}</ref> <ref name=aca32_5_751>{{cite journal|author = Shannon R.D. |title=Revised effective ionic radii and systematic studies of interatomic distances in halides and chalcogenides|journal=Acta Crystallographica A|year=1976|volume=32 |issue = 5 |pages=751–767|doi=10.1107/S0567739476001551|bibcode = 1976AcCrA..32..751S}}</ref> <ref name=Ghosh02>{{cite journal | author = Ghosh, D.C.; Biswas, R. | title = Theoretical calculation of Absolute Radii of Atoms and Ions. Part 1. The Atomic Radii | journal = Int. J. Mol. Sci. | volume = 3 |issue= 11 | pages = 87–113 | year = 2002 | doi=10.3390/i3020087}}</ref> <ref name="Zumdahl">{{cite book|author=Zumdahl Steven S.|year=2002|title=Introductory Chemistry: A Foundation|edition=5|publisher=Houghton Mifflin |url=http://college.hmco.com/chemistry/intro/zumdahl/intro_chemistry/5e/students/protected/periodictables/pt/pt/pt_ar5.html |access-date=5. 2. 2008|isbn=978-0-618-34342-3 |oclc=173081482| archive-url= https://web.archive.org/web/20080304155935/http://college.hmco.com/chemistry/intro/zumdahl/intro_chemistry/5e/students/protected/periodictables/pt/pt/pt_ar5.html| archive-date= 4. 3. 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=audi2003>{{cite journal|author=Audi G.; Wapstra A.H.; Thibault C.|title=The Ame2003 atomic mass evaluation (II)|journal=Nuclear Physics A|year=2003|volume=729|issue=1|pages=337–676|url=http://amdc.in2p3.fr/masstables/Ame2003/Ame2003b.pdf|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.003|bibcode=2003NuPhA.729..337A|access-date=10. 6. 2019|archive-date=16. 10. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051016185841/http://amdc.in2p3.fr/masstables/Ame2003/Ame2003b.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=nist_wc>{{cite web|url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some|title=Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements|publisher=NIST|access-date=4. 1. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20061231212733/http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some| archive-date=31. 12. 2006|url-status=live}}</ref> <ref name=chieh2001>{{cite web|author=Chieh Chung|date=22. 1. 2001|url=http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/nuctek/nuclideunstable.html|title=Nuclide Stability|publisher=University of Waterloo|access-date=4. 1. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830110015/http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/nuctek/nuclideunstable.html|archive-date=30. 8. 2007}}</ref> <ref name=iupac>{{cite book|author=Mills Ian; Cvitaš, Tomislav; Homann, Klaus; Kallay, Nikola; Kuchitsu, Kozo|title=Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry|publisher=IUPAC|location=Oxford|edition=2|year=1993|isbn=978-0-632-03583-0|oclc=27011505|url=https://archive.org/details/quantitiesunitss0000unse/page/70|page=[https://archive.org/details/quantitiesunitss0000unse/page/70 70]}}</ref> <ref name=CRC>David R. Lide (ur.): ''CRC Handbook'', 83. izd, CRC Press, 2002. {{ISBN|978-0849304835}}</ref> <ref name=tuli2005>{{cite web|author=Jagdish K. Tuli|date=1. 4. 2005|title=Nuclear Wallet Cards|publisher=Nacionalni centar za nuklearne podatke, Nacionalna laboratorija Brookhaven|url=http://nucleus.iaea.org/CIR/CIR/NuclearWalletCards.html|access-date=16. 4. 2011}}</ref> <ref name=lidsay20000730>{{cite web|author=Lindsay Don|date=30. 7. 2000|url=http://www.don-lindsay-archive.org/creation/isotope_list.html|title=Radioactives Missing From The Earth|publisher=Don Lindsay Archive|access-date=23. 5. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20070428225550/http://www.don-lindsay-archive.org/creation/isotope_list.html| archive-date= 28. 4. 2007|url-status=live}}</ref> <ref name=dume20030423>{{cite news|author=Dumé Belle|date=23. 4. 2003|title=Bismuth breaks half-life record for alpha decay|publisher=Physics World|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/17319|archive-date =14. 12. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20071214151450/http://physicsworld.com/cws/article/news/17319|access-date=14. 12. 2007|url-status=live}}</ref> <ref name=weiss20061017>{{cite news|author=Weiss Rick|date=17. 10. 2006|title=Scientists Announce Creation of Atomic Element, the Heaviest Yet|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/16/AR2006101601083.html|access-date=21. 12. 2007}}</ref> <ref name=matis2000>{{cite web|author=Matis Howard S.|date=9. 8. 2000|url=http://www.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/02/3.html|title=The Isotopes of Hydrogen|website=Guide to the Nuclear Wall Chart|publisher=Nacionalna laboratorija Lawrence Berkeley|access-date=21. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218153548/http://www.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/02/3.html|archive-date=18. 12. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name=s131>{{cite book|author=Sills Alan D.|year=2003|title=Earth Science the Easy Way|publisher=Barron's Educational Series|isbn=978-0-7641-2146-3|oclc=51543743|pages=[https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan/page/131 131–134]|url=https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan/page/131}}</ref> <ref name="Smirnov">{{cite book|author=Smirnov Boris M.|year=2003|title=Physics of Atoms and Ions|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95550-6|pages=249–272}}</ref> <ref name=pr79_2_282>{{cite journal|author=Bell R.E.; Elliott L.G.|title=Gamma-Rays from the Reaction H¹(n,γ)D² and the Binding Energy of the Deuteron|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-07-15_79_2/page/n34|journal=Physical Review|year=1950|volume=79|issue=2|pages=282–285|doi=10.1103/PhysRev.79.282|bibcode = 1950PhRv...79..282B}}</ref> <ref name=herter_8>{{cite web|author=Herter Terry |year=2006 |url=http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro101/herter/lectures/lec08.htm |title=Lecture 8: The Hydrogen Atom |publisher=Univerzitet Cornell|access-date=14. 2. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222062433/http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro101/herter/lectures/lec08.htm |archive-date=22. 2. 2012}}</ref> <ref name=manthey2001>{{cite web|author=Manthey David|year=2001|url=http://www.orbitals.com/orb/|title=Atomic Orbitals|publisher=Orbital Central|access-date=21. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110102801/http://www.orbitals.com/orb/|archive-date=10. 1. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name=Brucat2008>{{cite web|author=Brucat Philip J. |year=2008 |url=http://www.chem.ufl.edu/~itl/2045/lectures/lec_10.html |title=The Quantum Atom |publisher=Univerzitet Floride |access-date=4. 1. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207032136/http://www.chem.ufl.edu/~itl/2045/lectures/lec_10.html |archive-date=7. 12. 2006 }}</ref> <ref name=science157_3784_13>{{cite journal|author=Mulliken Robert S.|title=Spectroscopy, Molecular Orbitals, and Chemical Bonding|url=https://archive.org/details/sim_science_1967-07-07_157_3784/page/12|journal=Science |year=1967|volume=157|issue=3784|pages=13–24|doi=10.1126/science.157.3784.13|pmid=5338306|bibcode = 1967Sci...157...13M}}</ref> <ref name=ajp63_7_653>{{cite journal|author=Fewell M.P.|title=The atomic nuclide with the highest mean binding energy|journal=American Journal of Physics|year=1995|volume=63|issue=7|pages=653–658|bibcode=1995AmJPh..63..653F|doi=10.1119/1.17828}}</ref> <ref name="Shultis">{{cite book|author=Shultis J. Kenneth; Faw Richard E.|title=Fundamentals of Nuclear Science and Engineering|year=2002|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-0834-4|oclc=123346507|pages=10–17}}</ref> <ref name=makhijani_saleska2001>{{cite web|author=Arjun Makhijani; Saleska, Scott|date=2. 3. 2001|url=http://www.ieer.org/reports/n-basics.html|title=Basics of Nuclear Physics and Fission|publisher=Institute for Energy and Environmental Research|access-date=3. 1. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070116045217/http://www.ieer.org/reports/n-basics.html|archive-date=16. 1. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name=lbnl20070330>{{cite web|author=uredništvo|date=30. 3. 2007|url=http://www.lbl.gov/abc/Basic.html|title=ABC's of Nuclear Science|publisher=Lawrence Berkeley National Laboratory|access-date=3. 1. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20061205215708/http://www.lbl.gov/abc/Basic.html|archive-date=5. 12. 2006|url-status=dead}}</ref> <ref name=mihos2002>{{cite web|author=Mihos Chris|date=23. 7. 2002|url=http://burro.cwru.edu/Academics/Astr221/StarPhys/coulomb.html|title=Overcoming the Coulomb Barrier|publisher=Case Western Reserve University|access-date=13. 2. 2008|archive-date=12. 9. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060912013620/http://burro.cwru.edu/Academics/Astr221/StarPhys/coulomb.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="raymond">{{cite web|author=Raymond David|date=7. 4. 2006|url=http://physics.nmt.edu/~raymond/classes/ph13xbook/node216.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20021201030437/http://physics.nmt.edu/~raymond/classes/ph13xbook/node216.html |archive-date=1. 12. 2002 |title=Nuclear Binding Energies |publisher=New Mexico Tech |access-date=3. 1. 2007}}</ref> <ref name=wenner2007>{{cite web|author=Wenner Jennifer M.|date=10. 10. 2007|url=http://serc.carleton.edu/quantskills/methods/quantlit/RadDecay.html|title=How Does Radioactive Decay Work?|publisher=Carleton College|access-date=9. 1. 2008}}</ref> <ref name="Pfeffer">{{cite book|author=Pfeffer Jeremy I.; Nir Shlomo|year=2000|title=Modern Physics: An Introductory Text|publisher=Imperial College Press|isbn=978-1-86094-250-1|oclc=45900880|pages=330–336}}</ref> <ref name="Jevremovic">{{cite book|author=Jevremovic Tatjana|year=2005|title=Nuclear Principles in Engineering|url=https://archive.org/details/nuclearprinciple0000jevr|publisher=Springer|isbn=978-0-387-23284-3|oclc=228384008|page=[https://archive.org/details/nuclearprinciple0000jevr/page/63 63]|language=en}}</ref> <ref name=pdg2002>{{cite web|author=Particle Data Group|year=2002|url=http://www.particleadventure.org/|title=The Particle Adventure|publisher=Lawrence Berkeley Laboratory|access-date=3. 1. 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20070104075936/http://www.particleadventure.org/| archive-date=4. 1. 2007}}</ref> <ref name=schombert2006>{{cite web|author=James Schombert|date=18. 4. 2006|url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast123/lectures/lec07.html|title=Elementary Particles|publisher=University of Oregon|access-date=3. 1. 2007|archive-date=30. 8. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830212645/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast123/lectures/lec07.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="MacGregor">{{cite book|author=MacGregor Malcolm H.|year=1992|title=The Enigmatic Electron|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-521833-6|oclc=223372888|pages=[https://archive.org/details/astronomyencyclo0000unse/page/33 33–37]|url=https://archive.org/details/astronomyencyclo0000unse/page/33}}</ref> <ref name="2014 CODATA">Mohr, P.J.; Taylor, B.N.; Newell, D.B. (2014), [http://physics.nist.gov/constants "The 2014 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants"] (Web verzija 7.0). Bazu podataka razvili su J. Baker, M. Douma i S. Kotochigova. (2014). Nacionalni institut za standarde i tehnologiju SAD, Gaithersburg, Maryland 20899.</ref> <ref name="Woan">{{cite book|author=Woan Graham|year=2000|title=The Cambridge Handbook of Physics|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57507-2|oclc=224032426|page=[https://archive.org/details/cambridgehandboo0000woan/page/8 8]|url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000woan/page/8}}</ref> <ref name="Demtröder">{{cite book|author=Demtröder Wolfgang|year=2002|title=Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics|url=https://archive.org/details/atomsmoleculesph0000demt|publisher=Springer|edition=1|isbn=978-3-540-20631-6|oclc=181435713|pages=[https://archive.org/details/atomsmoleculesph0000demt/page/39 39]–42}}</ref> <ref name=pt50_9_26>{{cite journal|author=Crawford E.; Sime Ruth Lewin; Walker Mark|year=1997|title=A Nobel tale of postwar injustice|url=https://www.researchgate.net/publication/260861491|journal=Physics Today|volume=50|issue=9|pages=26–32|doi=10.1063/1.881933|bibcode = 1997PhT....50i..26C}}</ref> <ref name=kullander2001>{{cite web|author=Kullander Sven|date=28. 8. 2001|title=Accelerators and Nobel Laureates|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/kullander/|publisher=Nobelova fondacija|access-date=31. 1. 2008}}</ref> <ref name=npp1990>{{cite web|date=17. 10. 1990|title=The Nobel Prize in Physics 1990|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/press.html|publisher=Nobelova fondacija|access-date=31. 1. 2008}}</ref> <ref name=nature143_3615_239>{{cite journal |author=Meitner Lise; Frisch Otto Robert|year=1939|title=Disintegration of uranium by neutrons: a new type of nuclear reaction|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1939-02-11_143_3615/page/238|journal=Nature|volume=143 |issue=3615 |pages=239–240 |doi=10.1038/143239a0 |bibcode = 1939Natur.143..239M}}</ref> <ref name=schroeder>{{cite web|author=Schroeder M.|title=Lise Meitner – Zur 125. Wiederkehr Ihres Geburtstages|url=http://www.physik3.gwdg.de/~mrs/Vortraege/Lise_Meitner-Vortrag-20031106/|language=de|access-date=4. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034227/http://www.physik3.gwdg.de/~mrs/Vortraege/Lise_Meitner-Vortrag-20031106/|archive-date=19. 7. 2011}}</ref> <ref name=pm39_6_449>{{cite journal|author=Aston Francis W.|year=1920|title=The constitution of atmospheric neon|journal=Philosophical Magazine|volume=39|issue=6|pages=449–455|doi=10.1080/14786440408636058}}</ref> <ref name=chadwick1935>{{cite web|author=Chadwick James|date=12. 12. 1935|title=Nobel Lecture: The Neutron and Its Properties|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1935/chadwick-lecture.html|publisher=Nobelova fondacija|access-date=21. 12. 2007}}</ref> <ref name="CHF">{{cite web|title=Otto Hahn, Lise Meitner, and Fritz Strassmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/otto-hahn-lise-meitner-and-fritz-strassmann|website=Science History Institute|access-date=20. 3. 2018|date=1. 6. 2016}}</ref> <ref name=Bowden>{{cite book|author=Bowden Mary Ellen|title=Chemical achievers : the human face of the chemical sciences|date=1997|publisher=Chemical Heritage Foundation|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-941901-12-3|chapter=Otto Hahn, Lise Meitner, and Fritz Strassmann|pages=[https://archive.org/details/chemicalachiever0000bowd/page/76 76–80, 125]|url=https://archive.org/details/chemicalachiever0000bowd/page/76}}</ref> <ref name=brown2007>{{cite web|author=Brown Kevin|year=2007|url=http://www.mathpages.com/home/kmath538/kmath538.htm|title=The Hydrogen Atom|publisher=MathPages|access-date=21. 12. 2007|archive-date=20. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120050221/https://www.mathpages.com/home/kmath538/kmath538.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=harrison2000>{{cite web|author=Harrison David M.|year=2000|title=The Development of Quantum Mechanics|url=http://www.upscale.utoronto.ca/GeneralInterest/Harrison/DevelQM/DevelQM.html|publisher=Univerzitet u Torontu|access-date=21. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225095938/http://www.upscale.utoronto.ca/GeneralInterest/Harrison/DevelQM/DevelQM.html|archive-date=25. 12. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="chad">{{cite web|author=Chad Orzel|url=https://www.youtube.com/watch?v=TQKELOE9eY4|title=What is the Heisenberg Uncertainty Principle? |website=TED-Ed|date=16. 9. 2014|via=YouTube}}</ref> <ref name=fop17_6_575>{{cite journal|author=Scully Marlan O.; Lamb, Willis E.; Barut, Asim|year=1987|title=On the theory of the Stern-Gerlach apparatus|journal=Foundations of Physics|volume=17|issue=6|pages=575–583|doi=10.1007/BF01882788|bibcode = 1987FoPh...17..575S}}</ref> <ref name=jacs38_4_762>{{cite journal|author=Lewis Gilbert N.|year=1916|title=The Atom and the Molecule|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=38|issue=4|pages=762–786|doi=10.1021/ja02261a002}}</ref> <ref name=jacs41_6_868>{{cite journal|author=Langmuir Irving|year=1919|title=The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=41|issue=6|pages=868–934|doi=10.1021/ja02227a002|url=https://zenodo.org/record/1429026}}</ref> <ref name="scerri">{{cite book|author=Scerri Eric R.|title=The periodic table: its story and its significance|publisher=Oxford University Press US|year=2007|isbn=978-0-19-530573-9|pages=[https://archive.org/details/periodictableits0000scer/page/205 205–226]|url=https://archive.org/details/periodictableits0000scer/page/205}}</ref> <ref name=bohr19221211>{{cite web|author=Bohr Niels|date=11. 12. 1922|title=Niels Bohr, The Nobel Prize in Physics 1922, Nobel Lecture|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1922/bohr-lecture.html|publisher=Nobelova fondacija|access-date=16. 2. 2008}}</ref> <ref name=stern20050516>{{cite web|author=Stern David P.|date=16. 5. 2005|title=The Atomic Nucleus and Bohr's Early Model of the Atom|url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Q5.htm|publisher=NASA/Svemirski centar Goddard|access-date=20. 12. 2007|archive-date=20. 8. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070820084047/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Q5.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="Pais">{{Cite book|author=Pais Abraham|year=1986|location=New York|title=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-851971-3|pages=[https://archive.org/details/inwardboundofmat00pais_0/page/228 228–230]|url=https://archive.org/details/inwardboundofmat00pais_0/page/228}}</ref> <ref name=prsA_89_1_1913>{{cite journal|doi=10.1098/rspa.1913.0057|author=Thomson Joseph John|title=Rays of positive electricity|url=http://web.lemoyne.edu/~giunta/canal.html|series=A|journal=Proceedings of the Royal Society|year=1913|volume=89|issue=607|pages=1–20|bibcode = 1913RSPSA..89....1T}}</ref> <ref name=npc1921>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html|title=Frederick Soddy, The Nobel Prize in Chemistry 1921 |publisher=Nobelova fondacija|access-date=18. 1. 2008}}</ref> <ref name=pm21_669>{{cite journal|author=Rutherford E.|title=The Scattering of α and β Particles by Matter and the Structure of the Atom|url=http://users.uoa.gr/~pjioannou/mech1/READING/structureatom.pdf|journal=Philosophical Magazine|year=1911|volume=21|pages=669–688|doi=10.1080/14786440508637080|issue=125}}</ref> <ref name=nobel1096>{{cite web|year=1906|title=J.J. Thomson|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/thomson-bio.html|publisher=Nobelova fondacija|access-date=20. 12. 2007}}</ref> <ref name="Thomson">{{cite journal|author=Thomson J.J.|title=On bodies smaller than atoms|journal=The Popular Science Monthly|volume=|issue= |pages=323–335|date=1. 8. 1901|url=https://books.google.com/?id=3CMDAAAAMBAJ&pg=PA323|doi= |id= |access-date=21. 6. 2009}}</ref> <ref name=e31_2_50>{{cite journal|author=Patterson G.|year=2007 |title=Jean Perrin and the triumph of the atomic doctrine|url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2007-06_31_2/page/50|journal=Endeavour|volume=31|issue=2|pages=50–53|doi=10.1016/j.endeavour.2007.05.003|pmid=17602746}}</ref> <ref name=adp322_8_549>{{cite journal|author=Einstein Albert|year=1905|title=Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|journal=Annalen der Physik|volume=322|issue=8|pages=549–560|language=de|url=http://www.zbp.univie.ac.at/dokumente/einstein2.pdf|doi=10.1002/andp.19053220806|access-date=4. 2. 2007|bibcode=1905AnP...322..549E|archive-date=18. 7. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718202731/http://www.zbp.univie.ac.at/dokumente/einstein2.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=lee_hoon1995>{{cite web|author=Lee Y.K.; Hoon, K.|year=1995|title=Brownian Motion|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html|publisher=Imperial College|access-date=18. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html|archive-date=18. 12. 2007|url-status=dead|access-date=20. 5. 2019}}</ref> <ref name="mazorobert2002">{{cite book|author=Mazo Robert M.|year=2002|title=Brownian Motion: Fluctuations, Dynamics, and Applications|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-851567-8|oclc=48753074|pages=1–7}}</ref> <ref name = "Dalton_1803_paper">Dalton, John. "[http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/dalton52.html On the Absorption of Gases by Water and Other Liquids]", u ''Memoirs of the Literary and Philosophical Society of Manchester''. 1803. Pristupljeno 29. augusta 2007.</ref> <ref name="From AtomosToAtom">{{cite book|author=Andrew G. van Melsen |year=1952 |title=From Atomos to Atom |isbn= 978-0-486-49584-2 |publisher=Dover Publications |location=Mineola, NY}}</ref> <ref name="CohenLefebvre2017">{{cite book|editor=Cohen Henri; Lefebvre Claire|title=Handbook of Categorization in Cognitive Science|year=2017|publisher=Elsevier|location=Amsterdam, Holandija|isbn=978-0-08-101107-2|page=427|edition=2|url=https://books.google.com/?id=zIrCDQAAQBAJ&pg=PA427&dq=Leucippus+Democritus+atom#v=onepage&q=Leucippus%20Democritus%20atom&f=false|ref=harv}}</ref> <ref name="GraftonMostSettis2010">{{cite book|author=Pyle Andrew|year=2010|chapter=Atoms and Atomism|title=The Classical Tradition|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LbqF8z2bq3sC&q=Epicurus#v=snippet&q=Atoms&f=false|editor=Grafton Anthony; Most Glenn W.; Settis Salvatore|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts and London|isbn=978-0-674-03572-0|pages=103–104|ref=harv}}</ref> <ref name="Pullman">{{cite book|author=Pullman Bernard|title=The Atom in the History of Human Thought|year=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, Engleska|isbn=978-0-19-515040-7|pages=31–33|url=https://books.google.com/?id=IQs5hur-BpgC&pg=PA56&dq=Leucippus+Democritus+atom#v=onepage&q=Leucippus%20Democritus%20atom&f=false|ref=harv}}</ref> <ref name="Kenny2004">{{cite book|author=Kenny Anthony|year=2004|title=Ancient Philosophy|url=https://books.google.com/?id=cpYUDAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Anthony+Kenny+Ancient+Philosophy#v=onepage&q=Democritus&f=false|series=A New History of Western Philosophy|volume=1|location=Oxford, Engleska|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-875273-8|pages=26–28|ref=harv}}</ref> }} {{HemijaPortal}} {{FizikaPortal}} {{Commonscat|Atoms}} {{Normativna kontrola}} {{Elementarne čestice}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Hemija]] [[Kategorija:Atomi]] 5k7q3mkenm5zn4mpwn7fgelu45gljy2 0 1018 3921876 3797280 2026-08-24T15:30:48Z Tulum387 155909 [[Kategorija:U začetku, Medicina]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3921876 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{U začetku}} Seksualnost čini sve što obuhvata seksualni život i spolni nagon. == Fizički aspekti == Ljudska seksualnost može biti pod uticajem hormonalnih promjena u razvoju [[fetus]]a tokom [[trudnoća|trudnoće]]. Neki stručnjaci tvrde da manir seksualnog ispoljavanja ovisi u velikoj mjeri o genetskoj predispoziciji. Drugi opet kažu da izražavanje seksualnosti ovisi o ličnim eksperimentisanjima u ranom životu, kada se seksualna usmjerenost i stvorila. == Seksualne orijentacije == - '''[[Heteroseksualnost]]''': Seksualna sklonost ka osobama drugih spolova (koristi se i fraza "suprotnog spola", koja je neispravna u savremenoj gender teoriji). - '''[[Homoseksualnost]]''': Seksualna sklonost ka osobama istog spola. Prema nekim teorijama, procjenjuje se da je 10% stanovništva homoseksualne orijentacije. [http://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Incidence]. Dok je glavni uzrok homoseksualnosti još uvijek nepoznat, mnogi stručnjaci ukazuju na hormonske promjene fetusa tokom trudnoće [http://en.wikipedia.org/wiki/Fetal_hormones_and_sexual_orientation]. - '''Aseksualnost''': dezignacija ili samo-dezignacija stanovništva koji manjkaju seksualnu atrakciju ili želju prema istom ili drugim spolovima. [http://en.wikipedia.org/wiki/Asexual] - '''Autoseksualnost''': - '''Panseksualnost''': - '''Monoseksualnost''': - '''[[Biseksualnost]]''': Seksualna sklonost ka osobama istog i drugih spolova. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Sex in humans}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:U začetku, Medicina]] k6ezhjv94j82i3kkm2amtc72d9qwv0x 3921877 3921876 2026-08-24T15:31:43Z Tulum387 155909 [[Kategorija:U začetku, Biologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3921877 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{U začetku}} Seksualnost čini sve što obuhvata seksualni život i spolni nagon. == Fizički aspekti == Ljudska seksualnost može biti pod uticajem hormonalnih promjena u razvoju [[fetus]]a tokom [[trudnoća|trudnoće]]. Neki stručnjaci tvrde da manir seksualnog ispoljavanja ovisi u velikoj mjeri o genetskoj predispoziciji. Drugi opet kažu da izražavanje seksualnosti ovisi o ličnim eksperimentisanjima u ranom životu, kada se seksualna usmjerenost i stvorila. == Seksualne orijentacije == - '''[[Heteroseksualnost]]''': Seksualna sklonost ka osobama drugih spolova (koristi se i fraza "suprotnog spola", koja je neispravna u savremenoj gender teoriji). - '''[[Homoseksualnost]]''': Seksualna sklonost ka osobama istog spola. Prema nekim teorijama, procjenjuje se da je 10% stanovništva homoseksualne orijentacije. [http://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Incidence]. Dok je glavni uzrok homoseksualnosti još uvijek nepoznat, mnogi stručnjaci ukazuju na hormonske promjene fetusa tokom trudnoće [http://en.wikipedia.org/wiki/Fetal_hormones_and_sexual_orientation]. - '''Aseksualnost''': dezignacija ili samo-dezignacija stanovništva koji manjkaju seksualnu atrakciju ili želju prema istom ili drugim spolovima. [http://en.wikipedia.org/wiki/Asexual] - '''Autoseksualnost''': - '''Panseksualnost''': - '''Monoseksualnost''': - '''[[Biseksualnost]]''': Seksualna sklonost ka osobama istog i drugih spolova. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Sex in humans}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:U začetku, Medicina]] [[Kategorija:U začetku, Biologija]] b85wfi9j462mgd7wafsatt1lebbn0n3 0 2932 3921979 3915545 2026-08-25T01:21:03Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921979 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Congress_of_Berlin,_13_July_1878,_by_Anton_von_Werner.jpg|mini|400x400piksel|Slika [[Anton von Werner|Antona von Wernera]], ''Berlinski kongres'' (1881), prikazuje posljednji sastanak u [[Kancelarija Rajha|kancelariji Rajha]] 13. jula 1878. [[Otto von Bismarck|Bismarck]] (koji predstavlja Njemačku) je prikazan u centru, između [[Gyula Andrássy|Gyule Andrássyja]] (Austro-Ugarska) i [[Pjotr Šuvalov|Pjotra Šuvalova]] (Rusija). S lijeve strane su [[Alajos Károlyi]] (Austro-Ugarska), [[Aleksandar Gorčakov]] (Rusija) (sjedi) i [[Benjamin Disraeli]] (Velika Britanija). Na krajnjoj desnoj strani je osmanska delegacija; s lijeva na desno prikazani su [[Sadullah paša|Sadullah-paša]], [[Alexander Karatheodori paša|Karatheodori-paša]] i [[Mehmed Ali paša (maršal)|Mehmed Ali-paša]].]] '''[[Berlin]]ski kongres''' organizirao je [[Otto von Bismarck]] 1878. da bi se izmijenio [[Sanstefanski mir|Sanstefanski sporazum]]. Učesnici kongresa predložili su i ratificirali [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski sporazum]]. Poslije pobjede nad [[Osmansko Carstvo|Osmanskim Carstvom]] [[Ruska Imperija|Rusija]] je krivotvorila izvorni sporazum da bi napravila [[Velika Bugarska|veliko]] autonomno [[Bugarska|bugarsko]] područje pod vlašću [[Istanbul]]a, ali očito pod utjecajem [[Moskva|Moskve]]. Ostale velike sile, naročito [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], nisu mogle to prihvatiti i smatrale su to narušavanjem [[Ravnoteža moći u Evropi|ravnoteže moći]]. Na kongresu su prisustvovali [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Austro-Ugarska]], [[Treća Francuska Republika|Francuska]], [[Njemačko Carstvo|Njemačka]], [[Kraljevina Italija|Italija]], [[Ruska Imperija|Rusija]] i Osmansko Carstvo. [[Srbija]] i [[Crna Gora]] na ovom kongresu dobile su nezavisnost poslije višestoljetne okupacije, dok je [[Bosna i Hercegovina]] [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|došla]] pod [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarsku]] upravu. Na '''Berlinskom kongresu''' (13. juni – 13. juli 1878.), glavne evropske sile su revidirale teritorijalne i političke uslove koje je [[Ruska Imperija|Rusko Carstvo]] nametnulo [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]] [[Sanstefanski mir|Sanstefanskim ugovorom]] (mart 1878.), kojim je okončan [[Russo-Turkish War (1877–1878)|Rusko-turski rat 1877–1878]] Kongres je bio rezultat eskalacije napetosti; posebno britanskog protivljenja ruskoj hegemoniji nad Osmanskim carstvom na [[Balkan|Balkanu]], kroz stvaranje "[[Velika Bugarska|Velike Bugarske]]" savezničke s Rusijom. Da bi osigurala [[European balance of power|evropsku ravnotežu snaga]] u korist svoje [[Splendid isolation|sjajne izolacije]] postignute nakon [[Krimski rat|Krimskog rata]], Britanija je stacionirala [[Mediterranean Fleet|Mediteransku flotu]] u blizini [[Konstantinopolj|Carigrada]] kako bi sprovela britanske zahtjeve. Da bi se izbjegao rat, [[Otto von Bismarck|od Otta von Bismarcka]], [[Njemački kancelar|kancelara]] novoosnovanog [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]], zatraženo je da posreduje u pronalaženju rješenja koje bi obnovilo poziciju Osmanskog Carstva kao protutežu ruskom utjecaju na Mediteranu i Balkanu, u skladu s principima [[Pariški ugovor (1856)|Pariškog ugovora iz 1856. godine]] . {{Commonscat|Congress of Berlin}}Kongresu su prisustvovali delegati iz tadašnjih šest [[Velika sila|velikih evropskih sila]]: [[Ruska Imperija|Rusije]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Velike Britanije]], [[Treća Francuska Republika|Francuske]], [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], [[Kraljevina Italija|Italije]] i [[Njemačko Carstvo|Njemačke]];<ref>{{Cite book|last=Suleyman Elik|url=https://books.google.com/books?id=EhqpAgAAQBAJ&pg=PA12|title=Iran-Turkey Relations, 1979–2011: Conceptualising the Dynamics of Politics, Religion and Security in Middle-Power States|date=March 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-63088-0|page=12}}</ref> [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], kao i predstavnici četiri balkanske države ([[Kingdom of Greece|Grčke]], [[Principality of Serbia|Srbije]], [[Kingdom of Romania|Rumunije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]), a kulminacija je bio [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski ugovor]] (13. jula 1878.). Ovaj sporazum je u suštini demontirao autonomnu Veliku bugarsku državu zamišljenu u San Stefanu i reorganizovao granice jugoistočne Evrope. Glavni rezultati bili su [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarska nasilna okupacija Bosne i Hercegovine]], britanska de facto aneksija [[British Cyprus|Kipra]] pod lažnim izgovorima i formalno priznanje samoproglašene nezavisnosti Rumunije, Srbije i Crne Gore; saveznika Rusije u prethodnom ratu. Iako je sporazum spriječio rat, pogoršao je nacionalističke nezadovoljstva na Balkanu i produbio rivalstvo između Britanije i Rusije ([[Velika igra]]), doprinoseći dugoročnoj regionalnoj nestabilnosti koja je nagovijestila [[Balkanski ratovi|Balkanske ratove]] i [[Prvi svjetski rat]]. Pogođenim teritorijama su dodijeljeni različiti stepeni nezavisnosti. Rumunija je postala potpuno nezavisna, iako je bila prisiljena da preda dio [[Bessarabia|Besarabije]] Rusiji i dobila je [[Northern Dobruja|Sjevernu Dobrudžu]]. Srbija i Crna Gora su također dobile punu nezavisnost, ali su izgubile teritoriju, dok je Austro-Ugarska okupirala [[Novopazarski sandžak]] zajedno s [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Bosnom i Hercegovinom]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos128.htm|title=Vincent Ferraro. The Austrian Occupation of Novibazar, 1878–1909 (based on Anderson, Frank Maloy and Amos Shartle Hershey, Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914. National Board for Historical Service. Government Printing Office, Washington, 1918.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119180459/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos128.htm|archive-date=19 January 2012|url-status=dead|access-date=13 July 2011}}</ref> Britanija je preuzela kontrolu nad [[Kipar|Kiprom]]. Od teritorije koja je ostala u okviru Osmanskog carstva, [[Principality of Bulgaria|Bugarska]] je postala polunezavisna kneževina, [[Eastern Rumelia|Istočna Rumelija]] je postala posebna uprava, a [[Makedonija (regija)|regija Makedonija]] je vraćena Osmanlijama pod uslovom reformi u njenom upravljanju. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == == Literatura == * {{cite book|last=Albertini|first=Luigi|url={{GBurl|0kUOAQAAIAAJ}}|title=The Origins of the War of 1914: European relations from the Congress of Berlin to the eve of the Sarajevo murder|publisher=Oxford University Press|year=1952|author-link=Luigi Albertini}} * Djordjevic, Dimitrije. "The Berlin Congress of 1878 and the Origins of World War I". ''Serbian Studies'' (1998) 12 #1 pp 1–10. * {{cite conference|last=Fabry|first=Mikulas|url=http://isanet.ccit.arizona.edu/noarchive/berlincongress.html|title=The Idea of National Self-Determination and the Recognition of New States at the Congress of Berlin (1878)|conference=ISA Annual Convention|location=New Orleans|date=March 24–27, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621140434/http://isanet.ccit.arizona.edu/noarchive/berlincongress.html|archive-date=21 June 2008}} * {{cite book|last=Glenny|first=Misha|url={{GBurl|96G-Ofq2iNMC}}|title=The Balkans, 1804–1999: Nationalism, War and the Great Powers|publisher=Granta Books|year=2000|isbn=978-1-86207-073-8|author-link=Misha Glenny}} * {{cite book|last=Langer|first=William L.|url=https://archive.org/search.php?query=title%3A%28European%20Alliances%20and%20Alignments%201871%E2%80%931890%20%29|title=European Alliances and Alignments 1871–1890|date=1950|chapter=5–6}} * [[W. N. Medlicott|Medlicott, William Norton]]. ''Congress of Berlin and After'' (1963) * {{cite journal|last=Medlicott|first=W. N.|author-link=W. N. Medlicott|date=1929|title=Diplomatic Relations after the Congress of Berlin|journal=Slavonic and East European Review|volume=8|issue=22|pages=66–79|jstor=4202362}} * Millman, Richard. ''Britain and the Eastern Question, 1875–78'' (1979) * {{Cite EB1911|wstitle=Berlin|display=Berlin § Berlin, Congress and Treaty of|volume=3|pages=790–791|first=Walter Alison|last=Phillips|author-link=Walter Alison Phillips}} * Seton-Watson, R.W. ''Disraeli, Gladstone, and the Eastern question: a study in diplomacy and party politics'' (1935) pp 431–89. [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28%27%27Disraeli%2C%20Gladstone%2C%20and%20the%20Eastern%20question%29 online] * {{cite book|last=Sumner|first=B. H.|title=Russia and the Balkans 1870-1880|url=https://archive.org/details/russiabalkans1870000bhsu|date=1937}} * {{cite book|last=Taylor|first=A. J. P.|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.13016|title=The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918|date=1954|publisher=Oxford University Press|pages=228–254|author-link=A. J. P. Taylor}} * {{cite book|last=Waller|first=Bruce|title=Bismarck at the crossroads: the reorientation of German foreign policy after the Congress of Berlin, 1878–1880|url=https://archive.org/details/bismarckatcrossr0000wall|date=1974}} {{Diplomatija Velikih sila}} {{Velika istočna kriza}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija Evrope]] [[Kategorija:1878.]] [[Kategorija:Berlin]] [[Kategorija:Diplomatske konferencije]] byvfe2rb28gjf5lsm1q6b3vehsvzyu1 0 3852 3921962 3874886 2026-08-24T23:59:20Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921962 wikitext text/x-wiki {{starost}} [[Datoteka:PHP-logo.svg|mini]] '''PHP''' ili '''P'''ersonal '''H'''ome '''P'''age (ili ''PHP: Hypertext Preprocessor'') je jedno od server-side [[Otvoreni softver|open source]] rješenja. PHP je reflektivni [[programski jezik]] prvobitno dizajniran za pravljenje dinamičkih web stranica.<ref>{{cite web | url = http://php.net/manual/introduction.php | work = PHP Manual| title = Introduction | access-date = 15. 11. 2006 }}</ref> PHP se uglavnom koristi za izvršavanje skripti na [[server]]skoj strani (''server-side scripting''), ali se može koristiti sa komandnog linijskog interfejsa ili preko samostalne grafičke aplikacije. ''Server side scripting'' predstavlja vid izvršavanja [[web]] skripti na webu, a samo mu ime kaže da se izvršava na serveru (suprotno od [[JavaScript]]-a koji se izvršava na klijentskoj strani - [[browser]]u). PHP je alternativa komercijalnim programskim jezicima ([[Microsoft]] [[ASP]]/[[VBScript]]/[[JScript]], [[Macromedia]] [[ColdFusion]], [[Sun Microsystems]] [[JSP]]/[[Java (programski jezik)|JAVA]]) i nekomercijalnom [[CGI]]-u/[[PERL]]-u. == Historija == PHP je napisan kao skup [[Common Gateway Interface|CGI]] binarnih fajlova u [[C programski jezik|C programskom jeziku]] od strane danskog/grenlandskog programera Rasmusa Lerdorfa [[1994]]. godine, kako bi zamijenio mali skup [[Perl]] skripti koje je koristio za održavanje lične stranice.<ref>{{cite web | last = Lerdorf | first = Rasmus | title = Re: There ARE other scripting languages besides PHP | publisher = Slashdot.org | date = | url = http://it.slashdot.org/comments.pl?sid=196655&cid=16113787 | access-date = }}</ref> Lerdorf je inicijalno napravio PHP kako bi prikazao svoj rezime i kako bi prikupio određene podatke, poput onih o broju posjeta na svojoj stranici. ''Personal Home Page Tools'' se pojavio u javnosti [[8. juni|8. juna]] [[1995]]. godine nakon što ga je Lerdorf kombinovao sa vlastitim ''Form Interpreter''-om kako bi napravio ''PHP/FI'' (ovo izdanje se smatra drugom verzijom PHP-a). Zeev Suraski i Andi Gutmans, dva [[izrael]]ska razvijača sa Technion IIT-a, su nanovo napisali [[parser]] [[1997]]. godine i stvorili bazu za PHP 3, promijenivši ime jezika u rekurzivni inicijalizam ''PHP: Hypertext Preprocessor''. Razvojni tim je zvanično izdao PHP/FI 2 u novembru [[1997]]. godine nakon mjeseci beta testiranja. Javno testiranje PHP 3 je otpočelo, a zvanično puštanje u upotrebu se desilo juna [[1998]]. godine. Suraski i Gutmans su tada započeli novo prerađivanje PHP jezgre, proizvodeći Zend Engine [[1999]]. godine.<ref>{{cite web | title = Zend Engine version 2.0: Feature Overview and Design | publisher = Zend Technologies Ltd. | url = http://www.zend.com/zend/zend-engine-summary.php | access-date = 17. 9. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060719204721/http://www.zend.com/zend/zend-engine-summary.php | archive-date=19. 7. 2006 | url-status = dead }}</ref> Također su osnovali Zend Technologies u Ramat Gani (Izrael) koja se bavi upravljanjem razvoja PHP-a. Maja 2000. godine je izdat PHP 4 sa Zend Engine 1.0. Najskoriji update isporučen od The PHP Group je za stariju seriju PHP 4 koja je do maja 2007. uključivala verzije do 4.4.7. PHP 4 će imati osigurano snabdijevanje sigurnosnim updateima do 31. decembra 2007.<ref>[http://www.php.net/archive/2007.php php.net 2007 news archive]</ref> 13. jula 2004, izdat je PHP 5 sa novom Zend Engine II. PHP 5 je uključio nove karakteristike poput:<ref>{{Cite web |url=http://www.onlamp.com/pub/a/php/2004/07/15/UpgradePHP5.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 7. 2007 |archive-date=31. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331232050/http://www.onlamp.com/pub/a/php/2004/07/15/UpgradePHP5.html |url-status=dead }}</ref> * Unapređena podrška za objektno-orjentisano programiranje * PHP Data Objects nastavak, koji definiše ''lightweight'' konzistentni interfejs za pristup [[baza podataka|bazama podataka]] * Poboljšane performanse * Bolja podrška za [[MySQL]] * Ugrađena podrška za SQLite * Integrisana SOAP podrška * Podatkovni iteratori * Rad s greškama preko izuzetaka Posljednja stabilna verzija PHP-a je 5.2.3. koja je izdata 1. juna 2007. godine. == Upotreba == PHP se općenito izvršava na [[web]] [[server]]u, uzimajući PHP kod kao ulaz, kreirajući web stranice kao izlaz; međutim može se također koristiti za pravljenje [[skripta|skripti]] sa komandne linije i aplikacije za korisnički interfejs na klijentskoj strani. PHP se može koristiti na većini web servera i na gotovo svakom [[operativni sistem|operativnom sistemu]] i platformi bez ikakve novčane nadoknade. PHP Group također obezbjeđuje kompletan izvorni kod za korisnike koji grade, podešavaju ili nadograđuju kod za vlastitu upotrebu. === Izvršavanje skripti na serverskoj strani === Originalno dizajniran za kreiranje dinamičkih web stranica, PHP se načelno fokusira na ''server-side scripting'' odnosno izvršavanje skripti na serverskoj strani. Izvršavanjem PHP parsera sa web serverom i web [[browser]]om, PHP model se može uporediti sa drugim server-side scripting jezicima kao što su Microsoftov [[ASP.NET]] sistem, JavaServer Pages (Sun Microsystems) i Ruby on Rails [[framework]], pošto svi oni obezbjeđuju dinamički sadržaj klijentu sa web servera. Kako bi se direktnije takmičio sa ''framework'' pristupom, Zend radi na Zend Frameworku - [[skup]]u PHP gradivnih blokova i najboljih praksi u nastajanju (počevši od juna 2006); drugi PHP frameworkci sa istim osnovama uključuju CakePHP, PRADO i Symfony. [[LAMP arhitektura]] je postala popularna u [[web]] [[industrija|industriji]] kao način za plasiranje jeftinih, pouzdanih, skalabilnih i sigurnih web [[aplikacija]]. PHP se obično koristi kao ''P'' dio u ovoj kompoziciji zajedno sa [[Linux]]om, [[Apache]] serverom i [[MySQL]]-om, iako se ''P'' može odnositi i na [[Python]] [[programski jezik]] ili [[Perl]]. PHP se može koristiti sa velikim brojem relacionih sistema za upravljanje bazama podataka (RDBMS), izvršava se na svim najpopularnijim web serverima i dostupan je za mnoge različite operativne sisteme. Prilagodljivost znači da PHP ima široku instalacionu osnovu na Internetu; preko 19 miliona internetskih domena su udomljene na serverima sa instaliranim PHP-om.<ref>{{Cite web |url=http://php.net/usage.php |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 7. 2007 |archive-date=31. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531083402/http://php.net/usage.php |url-status=dead }}</ref> Primjeri, popularnih server-side PHP aplikacija uključuju: [[phpBB]], [[WordPress]] i [[MediaWiki]]. === Izvršavanje skripti na komandnoj liniji === PHP također obezbjeđuje komandni linijski interfejs SAPI za razvoj shell i desktop aplikacija, demona, log parsiranja i drugih sistemskih administrativnih zadataka. PHP se sve više koristi na komandnoj liniji za zadatke koji su tradicionalno pripadali Perlu, Pythonu, awk-u ili shell scriptingu. === Aplikacije grafičkog interfejsa na klijentskoj strani === PHP obezbjeđuje povezivanje sa GUI bibliotekama poput GTK+ (sa PHP-GTK), Qt (sa [https://web.archive.org/web/20070710230749/http://www.php-qt.org/ PHP-Qt]) i bibliotekama za tekstualni način rada poput ncurses radi olakšanja razvoja šireg opsega aplikacija grafičkog interfejsa za cross platforme. == Sintaksa == PHP se primarno ponaša kao softverski filter. PHP program uzima informacije iz datoteke ili toka (stream) koji sadrže tekst i specijalne PHP instrukcije i izbacuje drugi tok podataka za prikazivanje. Od PHP 4, [[parser]] [[kompajler|kompajlira]] ulaz za proizvodnju bytecode-a kojeg obrađuje Zend Engine, dajući poboljšanu performansu od [[interpreter]]skog prethodnika. Zend Engine II je u srcu PHP 5. Školski primjer programa Hello World za PHP izgleda na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="php"> <?php echo 'Hello, World!'; ?> </syntaxhighlight> PHP samo parsira kod unutar svojih delimitera, kao što su '''<?php''' i '''?>'''. Sve izvan toga se direktno šalje na izlaz i ne parsira se od strane PHP-a. Gornji primjer je ekvivalentan sljedećem tekstu na izlazu: Hello, World! Primarno korištenje ovoga je radi omogućavanja PHP iskazima da budu uklopljeni u [[HTML]] dokumente, naprimjer: <syntaxhighlight lang="php"> <?php // PHP iskazi ovdje ?> Regularni HTML ovdje <?php // Više PHP iskaza ?> </syntaxhighlight> Ispred [[varijabla|varijabli]] se dodaje simbol dolara ($), a primitivni tip se ne treba specificirati unaprijed. Za razliku od imena [[funkcija]] i [[klasa]], imena varijabli su osjetljiva na veliko i malo slovo ([[engleski jezik|eng.]]: ''case sensitive''). Pomoću dvostrukih navodnika (<code>""</code>), kao i heredoc [[string]]ova je moguće uklopiti vrijednost varijable u string. PHP nove linije koda tretira kao ''whitespace''. Iskazi se završavaju tačkom-zarezom (;) osim u nekoliko specijalnih slučajeva. PHP ima tri tipa [[sintaksa|sintakse]] za komentare: /* */ za blok komentare, i // kao i # za inline komentare. Primjer jednostavne funkcije u PHP-u: <syntaxhighlight lang="php"> <?php function imeStranice() { echo "Wikipedia - Slobodna Enciklopedija"; } echo "Ovo je "; imeStranice(); ?> </syntaxhighlight> Rezultat: <pre> Ovo je Wikipedia - Slobodna Enciklopedija </pre> === Tipovi podataka === PHP pohranjuje [[Cijeli brojevi|cijele brojeve]] u rangu koji zavisi od platforme. Ovaj rang je tipično za 32-bitne predznačene cijele brojeve ([[engleski jezik|eng.]] ''integer''). Integer [[varijabla]]ma se mogu dodijeliti vrijednosti pomoću decimalne (pozitivne i negatine), oktalne i heksadecimalne [[notacija|notacije]]. [[Realni brojevi]] se pohranjuju u rang specifičan za platformu. Mogu biti specificirani korištenjem floating point notacije ili pomoću dvije forme naučne notacije. PHP ima urođeni [[boolean]] tip, koji je tako i imenovan, slično boolean tipovima u [[Java (programski jezik)|Javi]] i [[C++]]. Korištenjem pravila za konverziju boolean tipova, vrijednosti različite od nule se mogu interpretirati kao true, a nula kao false, kao u Perlu. Null tip podataka predstavlja varijablu koja nema vijednost. Jedina vrijednost u null tipu podataka je ''NULL''. Varijable "resursnog" tipa predstavljaju reference na resurse iz vanjskih izvora. Tipično ih kreiraju [[funkcija|funkcije]] iz specifične ekstenzije, a mogu biti obrađivane samo od strane funkcija iz iste ekstenzije. Primjeri uključuju [[datoteka|datoteku]], sliku i resurse baze podataka. [[Nizovi]] podržavaju i numeričke i [[string]] indekse, i heterogeni su. Nizovi mogu sadržavati elemente bilo kojeg PHP tipa, uključujući resurse, objekte, čak i druge nizove. Poredak se čuva u listama vrijednosti i u [[hash tabela]]ma sa ključevima i vrijednostima, koji se mogu miješati. === Objekti === Osnovne funkcionalnosti [[Objektno orijentisano programiranje|objektno orijentisanog programiranja]] su dodate u PHP3. Upravljanje objektima je upotpunosti prerađeno za PHP 5, što se odrazilo na bolju performansu i više karakteristika. U prethodnim verzijama PHP-a, upravljanje objektima se obavljalo na isti načina kao i sa primitivnim tipovima. Mana ove [[metoda|metode]] je bila u tome što bi se cijeli objekt prekopirao kada bi se varijabla napunila ili bi se proslijedio metodi kao parametar. == Važni datumi izdavanja == {| class="wikitable" |- !Verzija !style="width:10em"|Datum izdavanja !Najvažnije promjene |- |PHP 1.0 |[[8. juni]] [[1995]]. |Zvanično nazvan "Personal Home Page Tools (PHP Tools)". Prva upotreba imena "PHP". |- |PHP Version 2 (PHP/FI) |[[16. april]] [[1996]]. |Od strane svog tvorca smatran za "najbrži i najjednostavniji alat" za kreiranje dinamičkih web stranica. |- |PHP 3.0 |[[6. juni]] [[1998]]. |Razvoj umjesto jednog uključuje više razvijača. Zeev Suraski i Andi Gutmans nanovo pišu osnovu za ovu verziju. |- |PHP 4.0 |[[22. maj]] [[2000]]. |Dodan napredniji dvofazni parsiraj/izvrši ''tag-parsing'' sistem nazvan Zend engine. |- |PHP 4.1 |[[10. decembar]] [[2001]]. |Uvedeni superglobali ($_GET, $_SESSION, itd.) |- |PHP 4.2 |[[22. april]] [[2002]]. |Onemogućavanje register_globals se podrazumijeva |- |PHP 4.3 |[[27. decembar]] [[2002]]. |Uveden CLI, kao dodatak za CGI |- |PHP 4.4 |[[11. juli]] [[2005]]. | |- |PHP 5.0 |[[13. juli]] [[2004]]. |Zend Engine II s novim objektnim modelom. |- |PHP 5.1 |[[25. novembar]] [[2005]]. | |- |PHP 5.2 |[[2. novembar]] [[2006]]. |Omogućavanje filterskih ekstenzija se podrazumijeva |} == Dalji razvoj == PHP 6, u razvoju od jula 2007., ima za cilj neke od PHP 5 nedostataka.<ref>{{Cite web |url=http://www.php.net/~derick/meeting-notes.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 7. 2007 |archive-date=12. 8. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060812032318/http://www.php.net/~derick/meeting-notes.html |url-status=dead }}</ref> * Namespace support will be added * podrška za izvorni Unicode će biti dodata * opcija '''magic_quotes''' će biti uklonjena * '''HTTP_*_VARS''' globalne varijable će biti uklonjene * opcija '''register_globals''' će biti uklonjena * opcija '''safe_mode''' će biti uklonjena == Reference == {{refspisak}} == Preporučena literatura == * {{cite news | date = [[13. septembar]] [[2006]] | title = Is PHP The Cure For The 'Broken' Web? | publisher = internetnews.com | author = Kerner, Sean Michael | url = http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3631831 | access-date = 25. 7. 2007 | archive-date = 8. 8. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171055/http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3631831 | url-status = dead }} * {{ cite news | date = [[31. oktobar]] [[2006]] | title = Microsoft Opens PHP Door | publisher = internetnews.com | author = Kerner, Sean Michael | url = http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3641101 }} * {{ cite book | first = Jason E | last = Sweat | title = Guide to PHP Design Patterns | url = https://archive.org/details/phparchitectsgui0000swea | publisher = PHP&#124;architect | year=2005 | isbn = 0-9735898-2-5 }} * {{ cite book | first = Ilia | last = Alshanetsky | title = Guide to PHP Security | url = https://archive.org/details/phparchitectsgui0000ilia | publisher = PHP&#124;architect | year=2005 | isbn = 0-9738621-0-6 }} * {{cite book | first = Chris | last = Shiflett | title = Essential PHP Security | url = https://archive.org/details/essentialphpsecu0000shif | publisher = O'Reilly Media | year=2005 | isbn = 0-596-00656-X }} * {{cite book | first = Larry | last = Ullman | title = PHP and MySQL for Dynamic Web Sites | publisher = Peachpit Press | edition = 1st Edition | year=2003 | isbn = 0-321-18648-6 | url = https://archive.org/details/phpmysqlfordynam00ullm }} * {{ cite book | first = Vikram | last = Vaswani | title = PHP Programming Solutions | url = https://archive.org/details/phpprogrammingso0000vasw | publisher = McGraw-Hill | year=2007 | isbn = 0-07-148745-X }} == Također pogledajte == * [[Drupal]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20140613024603/http://programiranje.org/ Programiranje.Org - Zajednica programera] * [http://www.php.co.ba PHP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502213920/http://php.co.ba/ |date=2. 5. 2019 }} {{Simboli jezika|bs|bosanski}} * [https://web.archive.org/web/20050123205622/http://yu.php.net/ PHP] {{Simboli jezika|sr|srpski}} * [https://web.archive.org/web/20050204194717/http://www.php-hr.net/ PHP] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} * [https://web.archive.org/web/20050207112026/http://www.personalmag.co.yu/php.htm Niz tutorijala namijenjenih uglavnom početnicima] {{Simboli jezika|en|engleski}} * [https://web.archive.org/web/20041224061717/http://www.programiranje.net/vodici.php Obimni vodiči uglavnom namijenjeni početnicima] {{Simboli jezika|bs|bosanski}} * [https://web.archive.org/web/20050207094705/http://most-art.de/phptutorial/index.php Par stvari o PHP-u] {{Simboli jezika|bs|bosanski}} * [http://www.beotel.rs/~steki/php_iis/index.html Instalacija i konfiguracija IIS-a za rad sa PHP-om]{{Mrtav link}} {{Simboli jezika|sr|srpski}} * [http://php.net Zvanična PHP stranica]{{Simboli jezika|en|engleski}} * [http://www.oracle.com/technology/pub/articles/php_experts/rasmus_php.html Do You PHP? Rasmus Lerdorf]{{Simboli jezika|en|engleski}} * [http://www.dizajniranje.net/tutorials/?search=&cat=15 PHP tutorijali na hrvatskom jeziku]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [[Kategorija:Programski jezici]] 43tzgbew9dcs7of9zqa832e39cse94d 0 4443 3922029 3849809 2026-08-25T08:23:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922029 wikitext text/x-wiki '''Svjetlosna godina''' (''sg'') [[udaljenost]] je koju [[svjetlost]] prevali u [[vakuum]]u za jednu godinu. [[Brzina svjetlosti]] je 3*10 ⁸ m/s, u godini dana udaljenost koju prevali svjetlost iznosi 9,460,528,112,671,650 metara. Jedna svjetlosna godina odgovara 63,241 [[Astronomska jedinica|AJ]].<ref name="IAU">[https://www.iau.org/public/themes/measuring/ Measuring the Universe The IAU and astronomical units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022182129/http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |date=22. 10. 2009 }}''[[Međunarodna astronomska unija|IAU]]'', pristupljeno 6. 7. 2015 {{en simbol}}</ref> Jedinica ''sg'' koristi se u astronomiji jer je, zbog velikog broja decimala, teže izražavanje udaljenosti u [[Kilometar|kilometrima]].<ref name="avgoe"/> == Način izračunavanja == [[Brzina svjetlosti]] je 3*10 ⁸ m/s. Broj sekundi u godini dana dobijemo množenjem sljedećih brojki: * 60 sekundi (u jednoj minuti), * 60 minuta (u jednom satu), * 24 sata (u jednom danu), * 365 dana (u jednoj godini). Potom množenjem 60*60*24*365 = 31,536,000 [[sekunda|s]] i koristeći formulu s = v * t, dobije se udaljenost od 9,460,800,000,000,000 [[metar|m]].<ref name="unikiel">[http://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/mw1_ge/kap_2/basics/lichtjahr.html Lichtjahr]''Univerzitet u Kielu'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> Brzina svjetlosti na nekoliko decimala više iznosi 2,997,924,580 * 10⁸ m/s, pa je tačnija udaljenost 9,454,254,955,488,000 metara, ili nešto malo manje od devet i po hiljada milijardi [[kilometar|km]]. Međutim, kako godina dana ([[godina|sunčeva godina]]) ima 365 dana 5 sati 48 minuta i 45 sekundi, broj sekundi je zapravo 31,556,925 - a udaljenost iznosi 9,460,528,112,671,650 metara. == Historija == Jedinica svjetlosne godine pojavila se nekoliko godina nakon prvog uspješnog mjerenja udaljenosti do zvijezde koja nije [[Sunce]]. To mjerenje metodom [[Trigonometrijska paralaksa|trigonometrijske paralakse]] obavio je 1838. [[Friedrich Wilhelm Bessel]] (1784-1846).<ref>Bernhard Mackowiak, [http://www.zeit.de/wissen/2011-07/astronomie-vermessung-all Die Vermesser des Weltalls]''[[Die Zeit|Zeit Online]]'', objavljeno 25.7.2011, pristupljeno 7.7.2015 {{de simbol}}</ref> Paralaksa zvijezde [[61 Cygni]] ([[Labud (sazviježđe)|Labud]]), čije je mjerenje obavljeno u toku 6 mjeseci, iznosila je u 0,6 [[Uglovna minuta|uglovnih sekundi]] što je odgovaralo 11,3 svjetlosnih godina.<ref>Manfred Holl, [http://www.manfredholl.de/bessel.htm Friedrich Wilhelm Bessel (1784-1846)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912192052/http://www.manfredholl.de/bessel.htm |date=12. 9. 2015 }}''mandred.holl.de'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> Mjerenje je obavio koristeći heliometar od 160 milimetara (6,2 inča) koji je dizajnirao [[Joseph von Fraunhofer]]. Najveća jedinica za izražavanje udaljenosti u svemiru u to vrijeme bila je astronomska jedinica, jednaka poluprečniku [[Zemlja (planeta)|Zemljine]] orbite na 150 miliona kilometara. U tom smislu, trigonometrijski proračuni zasnovani na Labudovoj paralaksi od 0,314 lučnih sekundi, pokazali su da je udaljenost do zvijezde 660.000 astronomskih jedinica (9,9×1013&nbsp;km). Bessel je dodao da svjetlosti treba 10,3 godine da pređe ovu udaljenost <ref>Bessel, Friedrich (1839). "On the parallax of the star 61 Cygni". London and Edinburgh Philosophical Magazine and Journal of Science. 14: 68–72. Bessel's statement that light employs 10.3 years to traverse the distance.</ref>. Prepoznao je da će njegovi čitaoci uživati u mentalnoj slici približnog vremena prolaska svetlosti, ali se uzdržao od upotrebe svetlosne godine kao jedinice. Možda se opirao izražavanju udaljenosti u svjetlosnim godinama jer bi to umanjilo tačnost njegovih paralaksnih podataka zbog množenja s neizvjesnim parametrom brzine svjetlosti. Jedinica za svjetlosnu godinu pojavila se 1851. godine u njemačkom popularnom astronomskom članku Otta Ulea <ref>Ule, Otto (1851). "Was wir in den Sternen lesen". Deutsches Museum: Zeitschrift für Literatur, Kunst und Öffentliches Leben. 1: 721–738.</ref>. Ule je objasnio neobičnost naziva jedinice udaljenosti koja se završava na "godina" upoređujući ga sa satom hoda (Wegstunde). Savremena njemačka popularna astronomska knjiga također je primetila da je svetlosna godina čudan naziv <ref>Diesterweg, Adolph Wilhelm (1855). Populäre Himmelskunde u. astronomische Geographie. p. 250.</ref>. Godine 1868. engleski časopis označio je svjetlosnu godinu kao jedinicu koju su koristili Nijemci <ref>The Student and Intellectual Observer of Science, Literature and Art. Vol. 1 (April). London: Groombridge and Sons. 1868. p. 240.</ref>. Eddington je svjetlosnu godinu nazvao nezgodnom i nebitnom jedinicom, koja se ponekad uvukla iz popularne upotrebe u tehnička istraživanja. Iako moderni astronomi često radije koriste parsek, svjetlosne godine se također popularno koriste za mjerenje prostranstava međuzvjezdanog i međugalaktičkog prostora. ==Primjena== [[Međunarodna astronomska unija|IAU]] je 1976. izdala preporuku o korištenju raznih mjernih jedinica, među njima i za svjetlosnu godinu. Svjetlosna godina preporučena je kao mjerna jedinica za udaljenost u astronomiji, dok se veličina [[galaksija]] izražava u [[parsek|parsecima]] (1 pc = 3,26 sg)<ref>[http://www.iau.org/publications/proceedings_rules/units/ SI units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212211832/https://www.iau.org/publications/proceedings_rules/units/ |date=12. 2. 2021 }}''[[Međunarodna astronomska unija|IAU]]'', pristupljeno 6.7.2015 {{en simbol}}</ref> Predstavlja udaljenost na kojoj [[zvijezda]] ima paralaksu od jedne ugaone sekunde. Sa te udaljenosti poluprečnik Zemljine orbite se vidi pod uglom od 1 ugaone sekunde <ref>[https://www.iau.org/public/themes/measuring/ International Astronomical Union, Measuring the Universe: The IAU and Astronomical Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022182129/http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |date=22. 10. 2009 }}, Pristupljeno 08. juli 2022.</ref>. [[Datoteka:Alpha_centauri.jpg|desno|220px|mini|[[Alpha Centauri|&alpha; Cen]]]] [[Datoteka:UDFy-38135539.jpg|desno|220px|mini| [[UDFy-38135539]] snimljena [[Svemirski teleskop Hubble|svemirskim teleskopom Hubble]]]] Nakon Sunca nama najbliža zvijezda [[Alpha Centauri|&alpha; Cen]] udaljena je oko 4,2 sg odgovara otprilike 40 * 10¹²km.<ref name="avgoe">[http://www.avgoe.de/StarChild/DOCS/STARCH00/questions/question19.html Liebes StarChild, was ist ein Lichtjahr und wozu braucht man es?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020809/http://www.avgoe.de/StarChild/DOCS/STARCH00/questions/question19.html |date=5. 3. 2016 }}''Astronomischer Arbeitskreis an der VHS Göttingen'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> Odabrani objekti: * Maglina [[Rakovica (maglina)|Rakovica]] udaljena je 4000 sg * [[Mliječni put|Naša galaksija]] ima prečnik od 150000 sg * Susjedna galaksija [[Andromeda (galaksija)|Andromeda]] udaljena je 2,3 miliona sg. Najudaljeniji posmatrani objekti udaljeni su približno 15 milijardi sg.<ref>[http://cas.sdss.org/dr7/de/proj/basic/universe/ Das Universum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230843/http://cas.sdss.org/dr7/de/proj/basic/universe/ |date=4. 3. 2016 }}''[[Sloan Digital Sky Survey|SDSS]]'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref>. Do sada najudaljenija otrkivena galaksija [[UDFy-38135539]] nalazi se na oko 13 milijardi sg.<ref>[http://www.zeit.de/wissen/2010-10/entfernteste-galaxie Astronomen entdecken am weitesten entfernte Galaxie]''[[Die Zeit]]'',objavljeno 21.10.2010, pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> == Povezane jedinice == Udaljenosti između objekata unutar zvjezdanog sistema obično su mali dijelovi svjetlosne godine i obično se izražavaju u astronomskim jedinicama (AJ). Međutim, manje jedinice dužine se na sličan način mogu korisno formirati množenjem jedinica vremena brzinom svjetlosti. Na primjer, svjetlosna sekunda, korisna u astronomiji, telekomunikacijama i relativističkoj fizici, iznosi tačno 299792458 metara ili 1⁄31557600 svjetlosne godine. Jedinice kao što su svjetlosna minuta, svjetlosni sat i svjetlosni dan ponekad se koriste u popularnim naučnim publikacijama. Svjetlosni mjesec, otprilike jedna dvanaestina svjetlosne godine, također se povremeno koristi za približne mjere.[34][35] Hayden Planetarium preciznije određuje svjetlosni mjesec kao 30 dana svjetlosnog vremena putovanja <ref>[https://www.amnh.org/research/hayden-planetarium Hayden Planetarium Search About Light-Travel Time and Distance by the ] Pristupljeno 08. juli 2022.</ref>. Svjetlost putuje otprilike jednu stopu u nanosekundi; izraz "light-foot" se ponekad koristi kao neformalna mjera vremena <ref>David Mermin (2009). It's About Time: Understanding Einstein's Relativity. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p. 22. ISBN 978-0-691-14127-5.</ref>. == Također pogledajte == * [[Astronomska jedinica]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *Victoria Jaggard, [http://voices.nationalgeographic.com/2010/11/22/a_brief_history_of_light_years/ "A Brief History of Light-Years (Or Why Astronomy Is a Form of Time Travel)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227071542/http://voices.nationalgeographic.com/2010/11/22/a_brief_history_of_light_years/ |date=27. 12. 2014 }}''National Geographic'' {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Svjetlost]] [[Kategorija:Jedinice za dužinu]] [[Kategorija:Mjerne jedinice u astronomiji]] [[Kategorija:Koncepti u astronomiji]] [[Kategorija:1838. u nauci]] bzboi7taxuh97chcbrgwoj4skiju3zt 0 4672 3921864 3901862 2026-08-24T13:16:10Z Panasko 146730 3921864 wikitext text/x-wiki {{FebruarKalendar}} '''4. februar / veljača (4. 2)''' jest 35. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine još je 330 dana (331 u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1789]] – [[George Washington]] izabran za prvog [[predsjednik]]a [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]]. * [[1945]] – Počela [[Konferencija u Jalti]]. * [[1948]] – Cejlon (kasnije preimenovan u [[Šri Lanka|Šri Lanku]]) stekao nezavisnost od britanskog Commonwealtha. * [[1966]] – Počelo [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1966.|Sedmo svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Zapadna Njemačka|njemačkom]] gradu [[Garmisch-Partenkirchen]]. * [[1976]] – Zemljotres u [[Gvatemala|Gvatemali]], 23.000 mrtvih. * [[1992]] – [[Hugo Chávez]] predvodio pokušaj preuzimanja vlasti u Venecuali vojnim udarom; nekoliko stotina ljudi poginulo, puč propao, a Chávez zatvoren. * [[1997]] – U sudaru dva [[izrael]]ska vojna [[helikopter]]a na putu za [[Liban]] poginula 73 vojnika. * [[1999]] – [[Hugo Chávez]] izabran za [[predsjednik]]a [[Venecuela|Venecuele]]. * [[2003]] – Formirana je državna zajednica [[Srbija i Crna Gora]], zasnovana na ravnopravnosti dviju država članica, tj. države Srbije i države Crne Gore. * [[2013]] – Počelo 42. [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2013.|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju]] u [[Austrija|austriskom]] gradu [[Schladming]]u. * [[2015]] – [[Let 235 TransAsia Airwaysa]] s 58 ljudi na njemu srušio se u rijeku [[Keelung]]. Poginule 43 osobe. == Rođeni == === 17. vijek === * [[1688]] – [[Pierre Carlet de Marivaux]], francuski komediograf i romanopisac === 19. vijek === * [[1815]] – [[Josip Juraj Strossmayer]], biskup đakovačko-bosanski i sremski (od 1849), političar, kulturni djelatnik i pisac * [[1849]] – [[Jean Richepin]], francuski književnik * [[1862]] – [[Hjalmar Hammarskjöld]], švedski političar * [[1870]] – [[Zlatica Belohlavek-Korač]], hrvatska i bosanskohercegovačka muzička pedagoginja i kompozitorica * [[1871]] – [[Friedrich Ebert]], njemački političar * [[1879]] – [[Josip Chládek Bohinjski]], slovenski kompozitor i dirigent * [[1897]] – [[Ludwig Erhard]], njemački političar * [[1900]] – [[Jacques Prévert]], francuski pjesnik i šansonjer === 20. vijek === * [[1902]] – [[Charles Lindbergh]], američki pilot * [[1906]] – [[Clyde Tombaugh]], američki astronom * [[1913]] – [[Rosa Parks]], borac za građanska prava američkih crnaca * [[1914]] – [[Vladimir Dedijer]], jugoslavenski partizan, političar, aktivist za ljudska prava i historičar * [[1918]] – [[Ida Lupino]], američka glumica * [[1930]] – [[Borislav Pekić]], jugoslavenski i srpski pisac * [[1937.]] ** [[Magnar Solberg]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac ** [[Čedomil Šilić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] [[botaničar]] * [[1943]] – [[Ken Thompson]], američki računarski naučnik * [[1946.]] ** [[Usnija Redžepova]], makedonska pjevačica romsko-turskog porijekla ** [[Ken Thompson]], američki naučnik * [[1947]] – [[Dan Quayle]], američki političar * [[1948]] – [[Alice Cooper]], američki rok-muzičar * [[1967]] – [[Meliha Fakić]], bosanskohercegovačka glumica * [[1971]] – [[Eric Garcetti]], američki političar i diplomat * [[1975]] – [[Natalie Imbruglia]], australijska pjevačica i glumica * [[1978]] – [[Pavol Hurajt]], slovački biatlonac * [[1993]] – [[Julia Ransom]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 17. vijek === * [[1694]] – [[Natalija Nariškina]], ruska [[Spisak ruskih careva|carica]] === 20. vijek === * [[1928]] – [[Hendrik Antoon Lorentz]], nizozemski fizičar * [[1941]] – [[Ivo Kozarčanin]], hrvatski književnik * [[1944]] – [[Enes Orman]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizan]] i [[Narodni heroj Jugoslavije]] === 21. vijek === * [[2002]] – [[Helen Dodson Prince]], američka astronomkinja * [[2012]] – [[Hubert Leitgeb (biatlonac)|Hubert Leitgeb]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac i biatlonski trener * [[2018]] – [[John Mahoney]], britansko-američki glumac * [[2019]] – [[Matti Nykänen]], [[Finska|finski]] [[skijaš-skakač]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|4 February}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/4/ Na današnji dan (4. februar), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226103836/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/4/ |date=26. 12. 2022}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-4/ Na današnji dan (4. februar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Februar|*-04]] jn4r0qbwa1nb67j8324hmo1nz5d50g3 0 5308 3921865 3895993 2026-08-24T13:20:40Z Panasko 146730 3921865 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:1989_Events_Collage.png|mini|300x300piksel|Slijeva, u smjeru kazaljke na satu: [[Potres Loma Prieta 1989|potres]] pogađa [[Zaljevsko područje San Franciska|područje zaljeva San Franciska]], ubivši 63 osobe; podnese se prijedlog dokumenta za [[World Wide Web]] ; naftni tanker ''[[Exxon Valdez]]'' se nasukao u zalivu [[Zaliv princa Williama|Prince William Sound]] [[Aljaska|na Aljasci]], uzrokujući veliko [[Exxon Valdez izlivanje nafte|izlijevanje nafte]]; [[pad Berlinskog zida]] započinje propast [[Komunizam|komunizma]] u [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]] i najavljuje [[Reunifikacija Njemačke|ponovno ujedinjenje Njemačke]]; [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] [[Invazija Sjedinjenih Država na Panamu|napadaju]] [[Panama|Panamu]] da svrgnu [[Manuel Noriega|Manuela Norijegu]] ; [[Baltic Way|Baltički put]] je doveo do nezavisnosti [[Baltičke države|baltičkih država]] [[Estonija|Estonije]], [[Latvija|Letonije]] i [[Litvanija|Litvanije]] od [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]; tribine [[Stadion Hillsborough|Hillsborough stadiona]] u [[Sheffield]]u, [[Yorkshire]], gdje se dogodila [[Hillsborough katastrofa|katastrofa Hillsborough]]; [[Protesti i masakr na Trgu Tjenanmen 1989|studenti demonstriraju]] na [[Trg Tiananmen|trgu Tiananmen]] u [[Peking]]u; mnogi su ubijeni od strane snaga [[Komunistička partija Kine|kineske komunističke partije]].]] '''1989. ([[Rimski brojevi|MCMLXXXIX]])''' bila je prekretnica u političkoj historiji s "[[Revolucije 1989.|revolucijama 1989.]]" koje su okončale komunizam u [[Istočni blok|istočnom bloku]] Evrope, počevši od Poljske i Mađarske, s eksperimentima u podjeli vlasti koji su došli do vrhunca otvaranjem [[Berlinski zid|Berlinskog zida]] u novembru, [[Baršunasta revolucija]] u Čehoslovačkoj i rušenje komunističke diktature u Rumuniji u decembru; pokret je okončan u decembru 1991. [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspadom Sovjetskog Saveza]]. Revolucije protiv komunističkih vlada u Istočnoj Evropi uglavnom su uspjele, ali je ove godine kineska vlada ugušila [[Protesti i masakr na Trgu Tjenanmen 1989|proteste na Trgu Tiananmen 1989.]] u [[Peking]]u. Bila je to godina prvih [[Brazilski predsednički izbori 1989|brazilskih predsjedničkih izbora]] u 29 godina, od kraja [[Vojna diktatura u Brazilu|vojne vlade]] 1985. koja je vladala zemljom više od dvadeset godina, i označila završnu tačku procesa redemokratizacije. [[FW de Klerk|F. W. de Klerk]] je izabran za [[Predsjednik države Južne Afrike|državnog predsjednika Južne Afrike]], a njegov režim je postepeno razbio sistem [[Apartheid|aparthejda]] u narednih pet godina, što je kulminiralo [[Opći izbori u Južnoj Africi 1994|izborima 1994.]] koji su doveli lidera [[Afrički nacionalni kongres|Afričkog nacionalnog kongresa]] [[Nelson Mandela|Nelsona Mandelu]] na vlast. Prvi komercijalni [[Internetski servisni provajder|provajderi Internet usluga]] pojavili su se ove godine,<ref>{{Cite web|url=http://www.sublimeip.com/company/about/history/|title=Company History|publisher=Sublime IP|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810222922/http://www.sublimeip.com/company/about/history/|archive-date=10. 8. 2014|url-status=dead|access-date=19. 8. 2014}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://archive.wired.com/wired/archive/7.08/dl_timeline.html|title=Wired 7.08: Harmonic Convergence|magazine=Wired|publisher=Archive.wired.com|date=4. 1. 2009|access-date=19. 8. 2014|archive-date=21. 4. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421105300/http://archive.wired.com/wired/archive/7.08/dl_timeline.html|url-status=live}}</ref> kao i prvi pisani prijedlog za [[World Wide Web]] i prve internetske veze Novog Zelanda, Japana i Australije. Prve bebe rođene nakon [[Preimplantaciona genetska dijagnoza|preimplantacijske genetske dijagnoze]] začete su krajem 1989.<ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/1990-07-31/news/mn-1192_1_genetic-defect|title=Genetic Defect Screened Out; Healthy Twins Born|work=LA Times|access-date=14. 11. 2015|archive-date=7. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307100906/http://articles.latimes.com/1990-07-31/news/mn-1192_1_genetic-defect}}</ref> == Događaji == * Nakon ostavke vlade Branka Mikulića, novi predsjednik Saveznog izvršnog vijeća, [[Ante Marković]], iznosi svoj ekonomski program: “Program u središtu mora imati čovjeka, njegova prava, njegovu motivaciju. Mora se temeljiti na maksimalnom razvoju sloboda i demokracije, na pluralizmu interesa, pa i političkom pluralizmu, ali i na jedinstvu koje proizlazi iz zajedništva naših naroda i narodnosti”. * Odnos dinar-marka je sedam prema jedan. * U [[Zagreb]]u osnovano Udruženje za jugoslavensku demokratsku inicijativu (UJDI), a nakon toga i druge političke stranke. * Konferencija nesvrstanih u [[Beograd]]u. === Januar === * [[4. januar]] – Francuz [[Christian Pollas]] otkrio [[Asteroidi|asteroid]] [[Toutatis]] * [[7. januar]] – [[Akihito, car Japana|Akihito]] postao [[car]] [[Japan]]a, nakon smrti [[Hirohito|Hirohita]]. * [[10. januar]] – [[Kuba]]nske trupe započele povlačenje iz [[Angola|Angole]] * [[16. januar]] – [[18. januar]] - Rasni nemiri u [[Overtown]]u, [[Miami]]. * [[17. januar]] – Muškarac ubio 5 djece, ranio 30, a zatim izvršio samoubistvo u mjestu Stockton u Kaliforniji. * [[20. januar]] – [[George H. W. Bush|George Herbert Walker Bush]] naslijedio [[Ronald Reagan|Ronalda Reagana]] na mjestu [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|Predsjednika Sjedinjenih Američkih Država]]. * [[24. januar]] – Serijski ubica [[Ted Bundy]] pogubljen na električnoj stolici. === Februar === * [[2. februar]] – [[Sovjetski rat u Afganistanu]]: Posljednja [[Sovjetski Savez|sovjetska]] vojna kolona napušta [[Kabul]], s kojom je okončana osmogodišnja okupacija. * [[3. februar]] – Vojnim udarom [[Alfredo Stroessner]], diktator [[Paragvaj]]a oboren s vlasti. ** [[3. februar]] – Nakon srčanog udara, [[Pieter Willem Botha|P.W. Botha]] se povlači s pozicije šefa partije i predsjednika [[Južnoafrička Republika|Južnoafričke Republike]]. * [[7. februar]] – Počelo 24. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji i 6. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Feistritz]]u; * [[11. februar]] – [[Barbara Clementine Harris]] je izabrana za prvog ženskog biskupa u Episkopskoj crkvi u SAD-u. * [[14. februar]] – Firma ''Union Carbide'' se složila da plati $470 miliona dolara [[Indija|indijskoj]] vladi za štetu pričinjenoj 1984. u [[Bhopal nesreća|nesreći koja se desila u Bhopalu]]. ** [[14. februar]] – [[Iran]]ski duhovni lider [[Ruholah Homeini]] odobrava [[Muslimani]]ma ubistvo nad autorom [[Salman Rushdie]]jem zbog njegovog romana ''[[Satanski stihovi]]''. ** [[14. februar]] – Prvi od 24 [[Vještački satelit|satelita]] [[Globalni pozicioni sistem|GPS-a]] postavljen u orbitu. * [[15. februar]] – Sovjetski Savez službeno izjavljuje da su sve ruske trupe napustile [[Afganistan]]. * [[20. februar]] – Albanski rudari u rudniku Trepča zabarikadirali se u rudarska okna,zahtijevajući obustavu najavljenih ustavnih i političkih promena na [[Kosovo|Kosovu]] koje su smanjivale autonomiju pokrajine. * [[24. februar]] – [[Ajatolah]] Homeini nudi 3 miliona američkih dolara za smrt Salmana Rushdiea. * [[27. februar]] – [[Slovenija]] daje podršku albanskim rudarima. * [[28. februar]] – Na mitingu u [[Beograd]]u [[Slobodan Milošević]] (predsjednik CK SK [[Srbija|Srbije]]) obećao hapšenje najviših kosovskih funkcionara što se kasnije i ostvarilo. === Mart === [[Datoteka:Exval.jpeg|mini|200p|The ''[[Exxon Valdez]]'']] * [[1. mart]] – [[Bernska konvencija o zaštiti književnih i umjetničkih djela|Bernska konvencija]] je ratificirana i stupa na snagu prema [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]] ** [[Policijski sat]] je uveden na [[Kosovo|Kosovu]] gdje se nastavljaju protesti na navodnu zastrašenost [[Srbi|srpske]] manjine ** [[Louis Wade Sullivan]] počinje svoj mandat kao [[Američki sekretar za trgovinu]], radeći pod američkim predsjednikom [[George H. W. Bush]]om ** [[James D. Watkins]] počinje svoj mandat kao [[Američki sekretar za energiju]], radeći pod američkim predsjednikom [[George H. W. Bush]]om ** [[Politieke Partij Radicalen]], [[Pacifistisch Socialistische Partij]], [[Communistische Partij Nederland]] i [[Evangelische Volks partij]] udružuju se i formiraju stranku [[Groenlinks]](Zeleno-lijevi) * [[2. mart]] – 12 zemalja [[Evropska unija|Evropske zajednice]] dogovorile se o zabrani proizvodnje svih vrsta [[fluorohlorougljika]] do kraja godine * [[4. mart]] – [[Time (časopis)|Time, Inc]]. i [[Warner Communications]] objavljuju planove za integraciju, formirajući [[Time Warner]] ** [[Purley željeznička nesreća]] - 5 mrtvih, 94 ranjenih ** Održani prvi izbori u ACT ([[Australian Capital Territory]]-u) * [[7. mart]] – [[Iran]] raskida diplomatske odnose sa [[Ujedinjenim Kraljevstvom]] zbog "Satanskih stihova" [[Salmana Rushdi]]ja * [[9. mart]] – Štrajk prisiljava finansijski loše situisanu kompaniju [[Eastern Airlines]] na [[stečaj]] * [[14. mart]] – [[Kontrola oružja]]: [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|Američki predsjednik]] [[George H. W. Bush]] zabranjuje uvoz puški za napad ** Kršćanski general [[Michel Aoun]] objavljuje "Rat oslobođanja", da bi [[Liban]] očistio od [[Sirija|sirijskih]] snaga i njenih saveznika. * [[15. mart]] – Hirurg Bimal Ghosh odstranjuje ogroman [[žučni mjehur]] težak 10.4&nbsp;kg u [[Nacionalni pomorski medicinski centar|Nacionalnom pomorskom medicinskom centru]] u [[Bethesdi]], [[Maryland]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] * [[18. mart]] – U [[Egipat|Egiptu]] pronađena [[mumija]] stara 4,400 godina u [[Velika piramida u Gizi|Velikoj piramidi u Gizi]] * [[20. mart]] – [[Australijski premijer]] [[Bob Hawke]] plače na televiziji dok priznaje bračno nevjerstvo * [[23. mart]] – [[Stanley Pons]] i [[Martin Fleischmann]] objavljuju [[Hladna fuzija|hladnu fuziju]] na [[Univerzitet u Utahu|Univerzitetu u Utah]] ** [[Asteroidi|Asteroid]] širok 300 m promašuje [[Zemlja (planeta)|Zemlju]] za 500,000&nbsp;km * [[24. mart]] – [[Proljevanje nafte iz Exxon Valdezu]]: U mjestu [[Prince William Sound]] na [[Aljaska|Aljaski]] proljeva se iz broda tankera Exxon Valdez 240,000 barela nafte(11 miliona galona) nakon usidravanja * [[27. mart]] – Prvi slobodni izbori u [[Sovjetski Savez|sovjetskom]] parlamentu okreću se protiv [[Komunistička partija|Komunističke partije]] * [[28. mart]] – Odlukama Skupštine [[Srbija|Srbije]], pokrajinama [[Vojvodina|Vojvodini]] i [[Kosovo|Kosovu]] oduzeta sva prava i ovlaštenja koja su imala po prethodnom srbijanskom Ustavu iz 1974. === April === * [[4. april]] – [[Richard M. Daley]] izabran kao gradonačelnik [[Chicago]]a * [[7. april]] – Sovjetska podmornica Komsomolec potonula u Barencovom moru - 41 mrtvih * [[9. april]] – Masakar Gruzijske Armije nad demonstratorima Crvene Armije na centralom trgu Tbilisija u toku mirovnog relija; 20 civila ubijeno (većinom mlade žene), veliki broj povrijeđenih. Smatra se da je sovjetska vojska koristila otrovni gas.<ref>{{Cite web |url=http://www.phrusa.org/research/health_effects/humsov.html |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 12. 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210140713/http://www.phrusa.org/research/health_effects/humsov.html |archive-date=10. 12. 2006 |url-status=dead }}</ref> * [[15. april]] – [[Tragedija Hillsborough]], jedna od najvećih tragedija evropskog fudbala * [[19. april]] – Eksplodirao top na američkom vojnom brodu USS Iowa (BB-61) - 47 mrtvih * [[20. april]] – [[NATO]] debatira moderniziranje raketa kratkog dometa; iako su SAD i Velika Britanije za taj poduhvat, zapadnonjemački kancelar [[Helmut Kohl]] dobija suglasnost ostalih i poništava odluku * [[21. april]] – Studenti u [[Peking]]u, [[Šangaj|Šangaju]], [[Xian]]u i [[Nanjing]]u počinju štrajk. === Maj === * [[6. maj]] – Grupa "Riva" s pjesmom “Rock me baby” pobjeđuje na natjecanju za [[Eurosong]] u švicarskom gradu [[Lausanne]]. * [[8. maj]] – [[Slobodan Milošević]] izabran za predsjednika Predsjedništva Srbije. * [[23. maj]] – [[Emir Kusturica]] nagrađen u [[Cannes]]u za režiju filma “Dom za vešanje”. === Juni === * [[1. juni]] – [[SkyDome]] stadion otvoren u [[Toronto|Torontu]] * [[4. juni]] – Pobjeda [[Solidarnosti]] u prvim djelimično slobodnim parlamentarnim izborima u poslijeratnoj Poljskoj izazvali su niz anti-komunističkih revolucija u Istočnoj Evropi. ** Željeznička nesreća: eksplozija prirodnog gasa blizu Ufa, [[Rusija]], ubila je 645 osoba. Nesreća se desila kada su dva voza išli u suprotne smjerove i jedan od njih je bacio varnicu na obližnji odvod prirodnog gasa. * [[8. juni]] – [[Kurt Waldheim]] izabran za predsjednika Austrije. * [[13. juni]] – Olupina njemačkog ratnog broda Bizmark, koji je potonuo 1941, je pronađena 600 milja zapadno od [[Brest]]a, [[Francuska]] * [[14. juni]] – [[Glumac|Glumica]] [[Zsa Zsa Gabor]] uhapšena je u [[Beverly Hills]]u nakon što je ošamarila policajca na motoru.<ref>{{Cite web |url=http://www.mugshots.net/zsa_zsa_gabor/ |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 12. 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609175550/http://www.mugshots.net/zsa_zsa_gabor/ |archive-date=9. 6. 2007 |url-status=dead }}</ref> * [[22. juni]] – Uspostavljeni prvi [[Irska|irski]] fakulteti nakon nezavisnosti 1922. [[Dublin City University]] i [[University of Limerick]] * [[28. juni]] – [[Gazimestan]]: 600-godišnjica boja na [[Kosovo|Kosovu]]. Prisustvuje više od milion ljudi. Centralni govor održao Slobodan Milošević. === Juli === {{Proširiti sekciju}} === August === {{Proširiti sekciju}} === Septembar === {{Proširiti sekciju}} === Oktobar === {{Proširiti sekciju}} === Novembar === * [[9. novembar]] – Istočnonjemačke vlasti ukinule zabranu prelaska iz istočnog u zapadni dio Njemačke i isto veče hiljade građana okupilo se i otpočelo rušenje [[Berlinski zid|Berlinskog zida]]. * [[17. novembar]] – U eksploziji u rudniku uglja u [[Aleksinac|Aleksincu]] ([[Srbija]]), poginula 92 rudara. * [[22. novembar]] – U [[Bejrut]]u ubijen predsjednik [[Liban]]a [[Rene Moawad]] dok je prolazio kroz grad u svečanoj povorci povodom Dana nezavisnosti. U bombaškom napadu poginulo još 16 osoba. * [[24. novembar]] – Pod pritiskom masovnih demonstracija u [[Prag]]u kompletno rukovodstvo Komunističke partije [[čehoslovačka|Čehoslovačke]] podnijelo ostavke, uključujući generalnog sekretara Miloša Jakeša. Na mjesto generalnog sekretara partije došao Karol Urbanek. * [[28. novembar]] – Indijski premijer [[Radživ Gandi]] dao ostavku poslije poraza na izborima. === Decembar === * [[18. decembar]] - [[Evropska ekonomska zajednica]] i [[Sovjetski Savez]] su potpisali sporazum o trgovini i ekonomskoj saradnji. * [[25. decembar]] – Predsjednik [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceauşescu]] osuđen na smrtnu kaznu, pad komunizma u [[Rumunija|Rumuniji]]. == Rođeni == === Januar=== * [[6. januar]] – [[Yurie Tanaka]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka * [[20. januar]] – [[Maja Jurić]], hrvatska glumica === Februar === * [[14. februar]] – [[Jurij Tepeš]], [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]] === Mart === * [[2. mart]] – [[Marcel Hirscher]], [[Austrija|austrijski]] [[alpski skijaš]] * [[13. mart]] – [[Nemanja Košarac]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[biatlon]]ac * [[15. mart]] – [[Synnøve Solemdal]], [[norveška]] [[biatlon]]ka, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|šestostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu * [[29. mart]] – [[Réka Forika]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka === April === * [[18. april]] – [[Bojan Bogdanović]], [[Hrvatska|hrvatski]] i bosanskohercegovački profesionalni [[košarka]]š * [[19. april]] – [[Marko Arnautović]], austrijski nogometaš === Maj === * [[5. maj]] – [[Emilija Jordanova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka * [[15. maj]] – [[Kenneth Gangnes]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] * [[31. maj]] – [[Natália Prekopová]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka === Juni === * [[3. juni]] – [[Kim Seon-su]], [[Južna Koreja|južnokorejska]] [[biatlon]]ka * [[18. juni]] – [[Anna Veith]] (rođ. Fenninger), [[Austrija|austrijska]] alpska skijašica === Juli === * [[9. juli]] – [[Roman Koudelka]], [[Češka|češki]] [[skijaš-skakač]] * [[19. juli]] – [[Rune Velta]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] * [[23. juli]] – [[Daniel Radcliffe]], britanski glumac === August === * [[21. august]] – [[Judd Trump]], engleski [[snuker]]aš === Septembar === * [[6. septembar]] – [[Darja Klimina]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka * [[13. septembar]] – [[Thomas Müller (nogometaš)|Thomas Müller]], njemački [[nogomet]]aš * [[18. septembar]] – [[Ornela Vištica]], bosanskohercegovačka i hrvatska glumica === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[Brie Larson]], kanadsko-američka glumica i pjevačica * [[5. oktobar]] – [[Žanna Juškāne]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka * [[27. oktobar]] – [[Marcel Eckardt]], [[Njemačka|njemački]] [[snuker]]ski [[Spisak snukerskih sudija|sudija]] * [[29. oktobar]] – [[Primož Roglič]], slovenski biciklist i skijaš-skakač === Novembar === * [[20. novembar]] – [[Eduardo Vargas]], [[čile]]anski nogometaš * [[21. novembar]] – [[Elise Ringen]], [[norveška]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[13. decembar]] – [[Taylor Swift]], [[SAD|američka]] [[Pjevanje|pjevačica]] i tekstopisac * [[17. decembar]] – [[Marija Pikić]], bosanskohercegovačka glumica * [[26. decembar]] – [[Yohan Blake]], [[jamajka]]nski [[atletika|atletičar]] == Umrli == === Januar=== * [[7. januar]] – [[Hirohito]], japanski car === Februar === * [[12. februar]] – [[Thomas Bernhard]], austrijski pisac * [[27. februar]] – [[Konrad Lorenz]], [[Austrija|austrijski]] [[Zoologija|zoolog]], [[Etologija|etolog]] i [[Ornitologija|ornitolog]] === Mart === === April === * [[26. april]] – [[Lucille Ball]], američka glumica === Maj === * [[18. maj]] – [[Zore Vinogradova]], sovjetski biolog i univerzitetski profesor === Juni === * [[3. juni]] – [[Ruholah Homeini]], iranski političar i ajatolah * [[19. juni]] – [[Betti Alver]], estonska pjesnikinja === Juli === * [[4. juli]] – [[Lejla Mammadbegova]], azerbejdžanska i sovjetska pilotkinja === August === === Septembar === * [[4. septembar]] – [[Georges Simenon]], belgijski književnik * [[28. septembar]] – [[Ferdinand Marcos]], filipinski političar i predsjednik Filipina (1965–1986) === Oktobar === * [[6. oktobar]] – [[Bette Davis]], američka glumica * [[15. oktobar]] – [[Danilo Kiš]], ex-jugoslavenski pisac i lektor === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Adem Čejvan]], bosanskohercegovački pozorišni i filmski glumac === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Cvjetko Rihtman]], [[bosanskohercegovački]] i [[Hrvatska|hrvatski]] [[kompozitor]]; * [[6. decembar]] – [[Ćamil Sijarić]], [[bosanskohercegovački]] književnik; * [[24. decembar]] – [[Victor Fontana (biatlonac)|Victor Fontana]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[25. decembar]] – [[Nicolae Ceaușescu]], predsjednik Rumunije == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Norman F. Ramsey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] ** [[Hans G. Dehmelt]], SAD ** [[Wolfgang Paul]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Sidney Altman]], SAD / [[Kanada]] ** [[Thomas R. Cech]], SAD * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[J. Michael Bishop]], SAD ** [[Harold Varmus]], SAD * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Camilo José Cela]], [[Španija]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Dalaj Lama]] ([[Tenzin Gyatso]]), [[Tibet]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Trygve Haavelmo]], [[Norveška]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|1989}} {{Normativna kontrola}} pfao6tbj2bonjyhrzqvfwuqwpe5sj88 0 7033 3922025 3798628 2026-08-25T06:38:02Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922025 wikitext text/x-wiki [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]] (švedski: ''Nobelpriset i kemi'') [[Kraljevska švedska akademija nauka]] svake godine dodeljuje naučnicima iz različitih oblasti hemije. To je jedna od pet [[Nobelova nagrada|Nobelovih nagrada]] ustanovljenih testamentom [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]] 1895. Ove nagrade se dodjeljuju za izuzetan doprinos u [[Hemija|hemiji]], [[Fizika|fizici]], [[Književnost|književnosti]], [[Mir|miru]] i [[Fiziologija|fiziologiji]] ili [[Medicina|medicini]].<ref>{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | access-date = 7 October 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025001741/http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | archive-date = 25 October 2007 | url-status = live }}</ref> Kako je naloženo Nobelovom voljom, nagradu administrira [[Nobelova fondacija]], a dodjeljuje [[Kraljevska švedska akademija nauka]].<ref>{{cite web|title=The Nobel Prize Awarders |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/prize_awarders/ |access-date=7 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/ |archive-date=15 October 2008 }}</ref> Prva Nobelova nagrada za hemiju dodijeljena je 1901. [[Jacobus Henricus van 't Hoff|Jacobusu Henricusu van 't Hoffu]] iz [[Nizozemska|Nizozemske]]. Svaki primalac dobija medalju, diplomu i novčanu nagradu koja je varirala tokom godina.<ref>{{cite web| title = The Nobel Prize| publisher = Nobel Foundation| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/| access-date = 7 October 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081015012957/http://nobelprize.org/nobel_prizes/| archive-date = 15 October 2008| url-status = live}}</ref> Van 't Hoff je 1901. dobio 150.782 švedskih kruna, što je jednako 7.731.004 švedskih kruna u decembru 2007. Nagrada se uručuje u [[Stockholm|Stockholmu]] na godišnjoj ceremoniji 10. decembra, na godišnjicu Nobelove smrti.<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/|access-date=7 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |archive-date = 22 August 2008}}</ref> {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Godina !Slika ! style="width:23%" |Ime ! style="width:17%" |Država !Doprinos !Referenca |- |1901. | [[Datoteka:Vant Hoff.jpg|75px]] | [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] | {{ZID|NIZ}} | "za otkriće zakona hemijske dinamike i [[osmotski pritisak|osmotskog pritiska]] u rastvorima" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1901|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050844/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1902. | [[Datoteka:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]] | [[Hermann Emil Fischer]] | {{ZID|NJE}} | "za rad na sintezi [[šećer]]a i [[purin]]a" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1902|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050849/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1903. | [[Datoteka:Arrhenius2.jpg|75px]] | [[Svante August Arrhenius]] | {{ZID|ŠVE}} | "za teoriju [[elektrolitička disocijacija|elektrolitičke disocijacije]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1903|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081105072548/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/index.html|archive-date=5 November 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1904. | [[Datoteka:William Ramsay.jpg|75px]] | [[William Ramsay]] | {{ZID|UK}} | "za otkriće hemijskih elemenata [[plemeniti plinovi|inertnih plinova]] u zraku" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1904|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050859/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1905. | [[Datoteka:Adolf von Baeyer CIPB0531 (cropped).jpg|75px]] | [[Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]] | {{ZID|NJE}} | "za rad na organskim bojama i hidroaromatskim spojevima" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1905|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212063701/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|archive-date=12 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1906. | [[Datoteka:Henri Moissan.jpg|75px]] | [[Henri Moissan]] | {{ZID|FRA}} | "za istraživanje i izolaciju elementa [[fluor]]a, i za električnu peć nazvanu po njemu" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1906|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211053606/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/index.html|archive-date=11 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1907. | [[Datoteka:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]] | [[Eduard Buchner]] | {{ZID|NJE}} | "za biohemijska istraživanja i otkriće nećelijske [[fermentacija|fermentacije]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1907|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225082514/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1908. | [[Datoteka:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]] | [[Ernest Rutherford]] | {{ZID|NZL}}<br />{{ZID|UK}} | "za istraživanja u oblasti raspada hemijskih elemenata i hemiju [[radioaktivnost|radioaktivnih supstanci]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1908|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050904/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1909. | [[Datoteka:Ostwald.jpg|75px]] | [[Wilhelm Ostwald]] | {{ZID|NJE}} | "za rad na katalizi i istraživanja u oblasti [[hemijska ravnoteža|hemijske ravnoteže]] i [[hemijska kinetika|brzina hemijskih reakcija]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1909|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083613/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1910. | [[Datoteka:Otto Wallach.jpg|75px]] | [[Otto Wallach]] | {{ZID|NJE}} | "za rad u oblasti acikličnih spojeva" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1910|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083137/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1911. | [[Datoteka:Marie Curie (Nobel-Chem).jpg|75px]] | [[Marie Curie|Maria Skłodowska-Curie]] | {{ZID|POL}}<br />{{ZID|FRA}} | "za otkriće [[radij]]a i [[polonij]]a " |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1911|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019170636/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/index.html|archive-date=19 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |rowspan=2|1912. | [[Datoteka:Victor Grignard.jpg|75px]] | [[Victor Grignard]] | {{ZID|FRA}} | "za otkriće Grinjarovog reagensa" | rowspan="2" |<ref name="n1912">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1912/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1912|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083618/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1912/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Paul Sabatier.jpg|75px]] | [[Paul Sabatier (hemičar)|Paul Sabatier]] | {{ZID|FRA}} | "za metodu hidrogenacije organskih spojeva" |- |1913. | [[Datoteka:Alfred Werner.jpg|75px]] | [[Alfred Werner]] | {{ZID|ŠVI}} | "za rad na vezama [[atom]]a u [[molekula]]ma" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1913|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083142/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1914. | [[Datoteka:Theodore william richards.jpg|75px]] | [[Theodore William Richards]] | {{ZID|SAD}} | "za određivanje [[atomska masa|atomske mase]] velikog broja elemenata" |<ref name="N1914">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1914/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1914|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015212722/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1914/index.html|archive-date=15 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1915. | [[Datoteka:Richard Willstätter ETH-Bib PI 55-BO-0022.jpg|75px]] | [[Richard Martin Willstätter]] | {{ZID|NJE}} | "za istraživanje biljnih [[pigment|pigmenata]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1915/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1915|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083623/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1915/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1916. | rowspan="2" align="center" | | colspan="3" rowspan="2" align="center" |''Nije dodijeljena'' | rowspan="2" | |- |1917. |- |1918. | [[Datoteka:Fritz Haber.png|75px]] | [[Fritz Haber]] | {{ZID|NJE}} | "za sintezu [[amonijak]]a" |<ref name="N1918">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1918|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083638/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1919. | | colspan="3" align="center" | ''Nije dodijeljena'' | |- |1920. | [[Datoteka:Walther Nernst.jpg|75px]] | [[Walther Hermann Nernst]] | {{ZID|NJE}} | "za rad u oblasti [[termohemija|termohemije]]" |<ref name="N1920">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1920|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209112839/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|archive-date=9 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1921. | [[Datoteka:Frederick Soddy.jpg|75px]] | [[Frederick Soddy]] | {{ZID|UK}} | "za rad na hemiji radioaktivnih supstanci i istraživanje [[izotop]]a" |<ref name="N1921">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081027221745/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|archive-date=27 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1922. | [[Datoteka:Francis William Aston.jpg|75px]] | [[Francis William Aston]] | {{ZID|UK}} | "za otkriće stabilnih izotopa za veliki broj neradioaktivnih i za pravilo cijelog broja" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081027221750/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|archive-date=27 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1923. | [[Datoteka:Fritz Pregl.jpg|75px]] | [[Fritz Pregl]] | {{ZID|AUT}} | "za izum metode mikroanalize organskih supstanci" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1923|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830054059/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|archive-date=30 August 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1925. | | [[Richard Adolf Zsigmondy]] | {{ZID|NJE}} | "za demostraciju heterogene prirode [[koloid]]nih rastvora i metode" |<ref name="N1925">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1925|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015211210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|archive-date=15 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1926. | [[Datoteka:The-svedberg-1.jpg|75px]] | [[Theodor Svedberg]] | {{ZID|ŠVE}} | "za rad na [[koloid|disperznim sistemima]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1926|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083646/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1927. | [[Datoteka:Heinrich Wieland.jpg|75px]] | [[Heinrich Otto Wieland]] | {{ZID|NJE}} | "za istraživanje žučnih kiselina i srodnih supstanci" |<ref name="N1927">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1927|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083219/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1928. | [[Datoteka:Windaus.jpg|75px]] | [[Adolf Otto Reinhold Windaus]] | {{ZID|NJE}} | "za istraživanje [[sterol]]a i njihovu vezu sa [[vitamini]]ma" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1928|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905062117/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|archive-date=5 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1929. | [[Datoteka:ArthurHarden.jpg|75px]] | [[Arthur Harden]]<br /> | {{ZID|UK}} | rowspan="2" |"za istraživanje fermentacije šećera i fermentativnih [[enzim]]a" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1929|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201041622/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|archive-date=1 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Euler-chelpin.jpg|75px]] | [[Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin]] | {{ZID|ŠVE}} |- |1930. | [[Datoteka:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]] | [[Hans Fischer]] | {{ZID|NJE}} | "za istraživanje [[hemin]]a i [[hlorofil]]a" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1930|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201172943/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|archive-date=1 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1931. | [[Datoteka:Carl Bosch.jpg|75px]] | [[Carl Bosch]] | {{ZID|NJE}} | rowspan="2" |"za doprinos u hemijskim metodama sa visokim [[pritisak|pritiskom]]" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1931|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010231457/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|archive-date=10 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Bergius.jpg|75px]] | [[Friedrich Bergius]] | {{ZID|NJE}} |- |1932. | [[Datoteka:Langmuir.jpg|75px]] | [[Irving Langmuir]] | {{ZID|SAD}} | "za rad u oblasti hemije površina" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1932/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1932|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803104055/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1932/index.html|archive-date=3 August 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1933. | | colspan="3" |''Nije dodijeljena'' | |- |1934. | [[Datoteka:Urey.jpg|75px]] | [[Harold Clayton Urey]] | {{ZID|SAD}} | "za otkriće [[deuterij]]a" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1934|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201180141/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|archive-date=1 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1935. | [[Datoteka:Joliot-fred.jpg|75px]] | [[Frédéric Joliot]] | {{ZID|FRA}} | rowspan="2" |"za sintezu novih radioaktivnih elemenata" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1935/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1935|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007222850/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1935/index.html|archive-date=7 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Joliot-curie.jpg|75px]] | [[Irene Joliot-Curie]] | {{ZID|FRA}} |- |1936. | [[Datoteka:Debye100.jpg|75px]] | [[Peter Debye|Petrus (Peter) Josephus Wilhelmus Debye]] | {{ZID|NIZ}} |"za rad na molekulskim strukturama ispitivanjem [[dipolni moment|dipolnog momenta]] i metodom [[rendgenska difrakcija|rendgenske difrakcije]] i [[elektron]]a u gasovima" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1936/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1936|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914090025/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1936/index.html|archive-date=14 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1937. | [[Datoteka:Norman Haworth.jpg|75px]] | [[Walter Norman Haworth]] | {{ZID|UK}} | "za rad na [[ugljikohidrati]]ma i [[vitamin C|vitaminu C]]" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1937/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1937|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081222234139/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1937/index.html|archive-date=22 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Paul Karrer.jpg|75px]] | [[Paul Karrer]] | {{ZID|ŠVI}} | "za rad na [[karotenoidi]]ma, flavinima i vitaminima A i B2" |- |1938. | [[Datoteka:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]] | [[Richard Kuhn]] | {{ZID|NJE}} | "za rad na karotenoidima i vitaminima" |<ref name="N1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1938|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219070719/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|archive-date=19 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1939. | [[Datoteka:A. Butenandt 07-1935.jpg|95x95px]] | [[Adolf Friedrich Johann Butenandt]] | {{ZID|NJE}} | "za rad na polnim [[Hormon|hormonima]]" | rowspan="2" |<ref name="n1939">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1939/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1939|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014111156/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1939/index.html|archive-date=14 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]] | [[Lavoslav Ružička|Leopold Ružička]] | {{ZID|ŠVI}} | "za rad na polimetilenima i višim [[Terpen|terpenima]]" |- |1940. | rowspan="3" align="center" | | colspan="3" rowspan="3" align="center" |''Nije dodijeljena'' | rowspan="3" | |- |1941. |- |1942. |- |1943. | [[Datoteka:George de Hevesy.jpg|75px]] | [[George de Hevesy]] | {{ZID|MAĐ}} | "za rad na upotrebi izotopa kao radiaktivnih markera u proučavanju hemijskih procesa" |<ref name="N1943">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1943|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220074956/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|archive-date=20 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1944. | [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]] | [[Otto Hahn]] | {{ZID|NJE}} | "za otkriće nuklearne [[fisija|fisije]] teških [[atom]]skih jezgri" |<ref name="N1944">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1944|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083657/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1945. | [[Datoteka:Virtanen.jpg|75px]] | [[Artturi Ilmari Virtanen]] | {{ZID|FIN}} | "za istraživanje i otkrića u poljoprivrednoj i nutricionističkoj hemiji, posebno za metod konzerviranja stočne hrane" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1945|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006080337/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|archive-date=6 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="3" |1946. | [[Datoteka:James Batcheller Sumner.jpg|75px]] | [[James Batcheller Sumner]] | {{ZID|SAD}} | "za otkruće [[kristal]]ne forme enzima" | rowspan="3" |<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1946|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211053611/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|archive-date=11 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:John Howard Northrop.jpg|75px]] | [[John Howard Northrop]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za sintezu enzima i [[virus]]nih [[Bjelančevine|proteina]] u čistom obliku" |- | [[Datoteka:Wendell Meredith Stanley.jpg|106x106px]] | [[Wendell Meredith Stanley]] | {{ZID|SAD}} |- |1947. | [[Datoteka:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]] | [[Robert Robinson]] | {{ZID|UK}} | "za istraživanje biljnih proizvoda, posebno [[alkaloid]]a" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1947|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204102251/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|archive-date=4 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1948. | [[Datoteka:Arne Tiselius.jpg|75px]] | [[Arne Wilhelm Kaurin Tiselius]] | {{ZID|ŠVE}} | "za istraživanje [[elektroforeza|elektroforeze]] i adsorpcijske analize" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1948/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1948|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1948/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1949. | | [[William Francis Giauque]] | {{ZID|SAD}} | "za doprinus u hemijskoj termodinamici" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1949|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083307/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1950. | [[Datoteka:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]] | [[Otto Diels|Otto Paul Hermann Diels]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} | rowspan="2" |"za otkriće i razvoj sinteze [[dieni|diena]] ([[Diels–Alderova reakcija|Diels-Alderova reakcija]])" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1950|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209112906/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|archive-date=9 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]] | [[Kurt Alder]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} |- | rowspan="2" |1951. | [[Datoteka:Edwin McMillan Nobel.jpg|75px]] | [[Edwin Mattison McMillan]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za otkrića u hemiji transuranskih elemenata" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1951|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104054538/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/index.html|archive-date=4 November 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Glenn Seaborg 1964.jpg|75px]] | [[Glenn T. Seaborg|Glenn Theodore Seaborg]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="2" |1952. | [[Datoteka:Archer John Porter Martin Nobel.jpg|75px]] | [[Archer John Porter Martin]] | {{ZID|UK}} | rowspan="2" |"za otkriće particione [[hromatografija|hromatografije]]" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1952/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1952|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083318/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1952/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Richard Laurence Millington Synge.jpg|75px]] | [[Richard Laurence Millington Synge]] | {{ZID|UK}} |- |1953. | [[Datoteka:Hermann Staudinger.jpg|75px]] | [[Hermann Staudinger]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} | "za otkrića u oblasti hemije [[makromolekula]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1953|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083720/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1954. | [[Datoteka:Linus Pauling 1962.jpg|75px]] | [[Linus Pauling|Linus Carl Pauling]] | {{ZID|SAD}} | "za istraživanje prirode [[hemijska veza|hemijskih veza]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1954/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1954|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209112911/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1954/index.html|archive-date=9 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1955. | [[Datoteka:Vincent du Vigneaud.jpg|75px]] | [[Vincent du Vigneaud]] | {{ZID|SAD}} | "za rad na [[sumpor]]ovim spojevima, posebno za prvu sintezu polipeptidnih hormona" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1955/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1955|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083324/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1955/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1956. | [[Datoteka:Cyril Norman Hinshelwood Nobel.jpg|75px]] | [[Cyril Norman Hinshelwood]] | {{ZID|UK}} | rowspan="2" |"za istraživanje [[mehanizam hemijske reakcije|mehanizama hemijskih reakcija]]" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1956|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060343/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Nikolay Semyonov Nobel.jpg|75px]] | [[Nikolaj Nikolajevič Semjonov]] | {{ZID|SSSR}} |- |1957. | [[Datoteka:Alexander Todd Nobel.jpg|75px]] | [[Alexander R. Todd, Baron Todd|Sir Alexander Todd]] | {{ZID|UK}} | "za rad na [[nukleotid]]ima i koenzimima" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1957/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1957|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083725/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1957/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1958. | [[Datoteka:Frederick Sanger2.jpg|75px]] | [[Frederick Sanger]] | {{ZID|UK}} | "za rad na primarnoj strukturi proteina, posebno [[Insulin|insulina]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1958|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026132030/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/index.html|archive-date=26 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1959. | [[Datoteka:Heyrovsky Jaroslav crop.jpg|75px]] | [[Jaroslav Heyrovský]] | {{ZID|ČEH}} |"za otkriće i razvoj [[polarografija|polarografske]] analitičke metode" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1959/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1959|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050929/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1959/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1960. | [[Datoteka:Willard Libby in Lab (cropped).jpg|75px]] | [[Willard Libby|Willard Frank Libby]] | {{ZID|SAD}} | "za datiranje pomoću [[ugljik]]a C-14" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1960/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1960|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083330/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1960/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1961. | [[Datoteka:Melvin Calvin 1960s (cropped).jpg|75px]] | [[Melvin Calvin]] | {{ZID|SAD}} | "za istraživanje asimilacije [[ugljik-dioksid]]a kod biljaka" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1961|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083335/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1962. | [[Datoteka:Max Perutz.jpg|75px]] | [[Max Ferdinand Perutz]] | {{ZID|UK}} | rowspan="2" |"za ispitivanje strukture globularnih proteina" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1962|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924043552/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|archive-date=24 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:John Kendrew Nobel.jpg|75px]] | [[John Kendrew|John Cowdery Kendrew]] | {{ZID|UK}} |- | rowspan="2" |1963. | [[Datoteka:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]] | [[Karl Ziegler]]<br /> | {{ZID|Zapadna Njemačka}}<br/> | rowspan="2" | "za otkrića u vezi viših [[polimer]]a" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1963|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065136/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|archive-date=13 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Giulio Natta 1960s.jpg|75px]] | [[Giulio Natta]] | {{ZID|ITA}} |- |1964. | [[Datoteka:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]] | [[Dorothy Hodgkin|Dorothy Crowfoot Hodgkin]] | {{ZID|UK}} | "za rendgensko određivanje strukture važnih biohemijskih spojeva" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1964|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015033105/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|archive-date=15 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1965. | [[Datoteka:Robert Woodward Nobel.jpg|75px]] | [[Robert Burns Woodward]] | {{ZID|SAD}} | "za dostignuća u organskoj sintezi" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1965/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1965|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083345/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1965/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1966. | [[Datoteka:Mulliken,Robert 1929 Chicago.jpg|75px]] | [[Robert S. Mulliken|Robert Sanderson Mulliken]] | {{ZID|SAD}} | "za rad u na hemijskim vezama i elektronskoj strukturi molekula" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1966/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1966|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050939/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1966/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="3" |1967. | [[Datoteka:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|75px]] | [[Manfred Eigen]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} | rowspan="3" |"za ispitivanje ekstremno brzih hemijskih reakcija, pomjeranjem ravnoteže pomoću kratkih energetskih impulsa" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1967/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1967|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083351/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1967/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Ronald George Wreyford Norrish.jpg|75px]] | [[Ronald G. W. Norrish]] | {{ZID|UK}} |- | [[Datoteka:George Porter Nobel.jpg|75px]] | [[George Porter]] | {{ZID|UK}} |- |1968. | [[Datoteka:Onsager 1968.jpg|75px]] | [[Lars Onsager]] | {{ZID|NOR}}<br />{{ZID|SAD}} | "za otkriće recipročnih relacija, koje su i nazvane po njemu" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1968/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1968|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930161503/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1968/index.html|archive-date=30 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1969. | [[Datoteka:Derek-Harold-Richard-Barton.jpg|75px]] | [[Derek H. R. Barton]] | {{ZID|UK}} | rowspan="2" |"za doprinos u razvoju koncepta konformacije (tercijarne strukture)" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1969|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065141/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|archive-date=13 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Odd Hassel.jpg|75px]] | [[Odd Hassel]] | {{ZID|NOR}} |- |1970. | [[Datoteka:Luis Federico Leloir - young.jpg|75px]] | [[Luis F. Leloir]] | {{ZID|ARG}} | "za otkriće nukleotidnih šećera i njihovu ulogu u sintezi ugljikohidrata" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1970|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083733/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1971. | [[Datoteka:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]] | [[Gerhard Herzberg]] | {{ZID|KAN}} | "za doprinos u elektronskoj strukturi i geometriji molekula, posebno [[Radikal (hemija)|slobodnih radikala]]" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1971|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101019212357/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|archive-date=19 October 2010|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="3" |1972. | [[Datoteka:Christian B. Anfinsen, NIH portrait, 1969.jpg|75px]] | [[Christian B. Anfinsen]] | {{ZID|SAD}} | "za rad na ribonukleazi, posebno na vezi između sekvence [[aminokiselina]] i biološki aktivne konformacije" | rowspan="3" |<ref name="n1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1972|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011142815/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|archive-date=11 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | | [[Stanford Moore]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za doprinos u razumijevanju povezanosti hemijske strukture i katalitičke aktivnosti aktivnog centra molekule ribonukleaze" |- | | [[William H. Stein]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="2" |1973. | | [[Ernst Otto Fischer]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} | rowspan="2" |"za pionirski rad, nezavisno jedan od drugog, u hemiji organometalnih spojeva (takozvani sendvič-spojevi)" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1973/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1973|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050944/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1973/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Geoffrey Wilkinson (ca. 1976).jpg|75px]] | [[Geoffrey Wilkinson]] | {{ZID|UK}} |- |1974. | [[Datoteka:Paul Flory 1973.jpg|75px]] | [[Paul Flory|Paul J. Flory]] | {{ZID|SAD}} | "za teoretski i eksperimentalni rad u oblasti fizikalne hemije makromolekula" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1974/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1974|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803104135/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1974/index.html|archive-date=3 August 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |rowspan=2|1975. | [[Datoteka:John Cornforth 1975.jpg|75px]] | [[John Warcup Cornforth]] | {{ZID|AUS}}<br/>{{ZID|UK}} | "za razumijevanje stereohemije enzimski kataliziranih reakcija" | rowspan="2" |<ref name="n19752">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1975|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060353/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]] | [[Vladimir Prelog]] | {{ZID|SFRJ}}<br />{{ZID|ŠVI}} | "za istraživanja u oblasti hiralnosti (stereohemije) organskih molekula i reakcija" |- |1976. | [[Datoteka:William n lipscomb jr.jpg|75px]] | [[William Lipscomb|William Nunn Lipscomb, Jr.]] | {{ZID|SAD}} | "za istraživanje strukture [[borani|borana]] i problema hemijskog vezanja" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1976/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1976|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083422/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1976/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1977. | [[Datoteka:Ilya Prigogine 1977c.jpg|75px]] | [[Ilya Prigogine]] | {{ZID|BEL}} | "za doprinos u neravnotežnoj termodinamici, posebno teoriji disipativnih struktura" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1977|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050951/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/index.html|archive-date=24 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1978. | [[Datoteka:36. Tagung 1986 Chemiker; Pressekonferenz Peter D. Mitchell - W134Nr.125218c - Willy Pragher (cropped).jpg|75px]] | [[Peter D. Mitchell]] | {{ZID|UK}} | "za doprinos razumijevanju biološkog transfera energije kroz kemiosmotsku teoriju" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1978/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1978|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212175543/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1978/index.html|archive-date=12 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1979. | [[Datoteka:Brown, Herbert C. (1912-2004).png|75px]] | [[Herbert C. Brown]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za razvoj i upotrebu spojeva [[bor]]a i [[fosfor]]a u organskoj sintezi" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1979/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1979|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060403/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1979/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | | [[Georg Wittig]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} |- | rowspan="3" |1980. | [[Datoteka:Paul Berg in 1980.jpg|75px]] | [[Paul Berg]] | {{ZID|SAD}} | "za studije biohemije hukleinskih kiselina, posebno rekombinantne DNK" | rowspan="3" |<ref name="n1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1980|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026132035/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/index.html|archive-date=26 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:WalterGilbert2.jpg|75px|Walter Gilbert]] | [[Walter Gilbert]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za doprinos u određivanju sekvence baza u nukleinskim kiselinama" |- | [[Datoteka:Frederick Sanger2.jpg|75px|Frederick Sanger]] | [[Frederick Sanger]] | {{ZID|UK}} |- | rowspan="2" |1981. | [[Datoteka:Kenichi Fukui.jpg|75px]] | [[Kenichi Fukui]] | {{ZID|JAP}} | rowspan="2" |"za teorije toka hemijskih reakcija" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1981/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1981|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221120050/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1981/index.html|archive-date=21 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Roald Hoffmann.jpg|75px]] | [[Roald Hoffmann]] | {{ZID|SAD}}<br/>{{ZID|POL}} |- |1982. | [[Datoteka:Aaron Klug 1979.jpg|75px]] | [[Aaron Klug]] | {{ZID|JAR}}<br />{{ZID|UK}} | "za razvoj kristalografske elektronske mikroskopije i objašnjenje strukture biološki važnih [[kompleksni spojevi|kompleksa]] nukleinskih kiselina sa proteinima" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1982/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1982|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083433/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1982/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1983. | [[Datoteka:Henry Taube crop.jpg|75px]] | [[Henry Taube]] | {{ZID|SAD}} | "za rad na mehanizmima reakcija sa elektronskim transferom" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1983/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1983|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013203118/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1983/index.html|archive-date=13 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1984. | [[Datoteka:R. B. Merrifield.jpg|75px]] | [[Robert Bruce Merrifield]] | {{ZID|SAD}} | "za razvoj metodologije sinteze na čvrstoj matrici" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1984|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083741/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1985. | [[Datoteka:Herbert Hauptman - UB 2009.jpg|75px]] | [[Herbert A. Hauptman]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za dostignuća u razvoju direktnih metoda određivanja [[kristalna struktura|kristalne strukture]]" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1985|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083444/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Jerome Karle, 2009.jpg|75px]] | [[Jerome Karle]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |1986. | [[Datoteka:Herschbach cropped.JPG|75px|Dudley R. Herschbach]] | [[Dudley R. Herschbach]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za doprinos u hemijskoj dinamici elementarnih procesa" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1986/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1986|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021033833/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1986/index.html|archive-date=21 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:李遠哲資政.jpg|75px]] | [[Yuan T. Lee]] | {{ZID|TAJV}}<br />{{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:John Polanyi.jpg|75px]] | [[John C. Polanyi]] | {{ZID|KAN}} |- | rowspan="3" |1987. | | [[Donald J. Cram]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za razvoj i upotrebu molekula sa strukturno specifičnim interakcijama visoke selektivnosti" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1987/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1987|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060630/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1987/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F088117-0003, Jean-Marie Lehn.jpg|75px]] | [[Jean-Marie Lehn]] | {{ZID|FRA}} |- | | [[Charles J. Pedersen]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |1988. | [[Datoteka:39. Tagung 1989 Chemiker; Pressekonferenz Johann Deisenhofer - W134Nr.126215c - Willy Pragher (cropped).jpg|75px]] | [[Johann Deisenhofer]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} | rowspan="3" |"za određivanje trodimenzionalne strukture fotosintetskog reakcionog centra" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1988/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1988|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083746/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1988/index.html|archive-date=25 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Robert Huber.JPG|75px|Robert Huber]] | [[Robert Huber]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} |- | [[Datoteka:Michel, Hartmut (1948).jpg|75px]] | [[Hartmut Michel]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} |- | rowspan="2" |1989. | [[Datoteka:Sidney Altman crop.jpg|75px]] | [[Sidney Altman]] | {{ZID|KAN}}<br/>{{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za otkriće katalitičkih osobina [[Ribonukleinska kiselina|RNK]]" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1989/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1989|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928214853/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1989/index.html|archive-date=28 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Thomas r. cech.jpg|75px|Thomas R. Cech]] | [[Thomas R. Cech]] | {{ZID|SAD}} |- |1990. | [[Datoteka:E.J.Coreyx240.jpg|75px]] | [[Elias James Corey]] | {{ZID|SAD}} | "za razvijanje teorije i metodologije organske sinteze" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1990|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081028215130/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|archive-date=28 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1991. | [[Datoteka:Richard R Ernst.jpg|75px|Richard R. Ernst]] | [[Richard R. Ernst]] | {{ZID|ŠVI}} | "za doprinos i razvoj [[Nuklearna magnetna rezonanca|NMR]] spektroskopije visoke rezolucije" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1991/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1991|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080817141436/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1991/index.html|archive-date=17 August 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |1992. | [[Datoteka:Prof. Dr. Rudolph A. Marcus (cropped).jpg|75px]] | [[Rudolph A. Marcus]] | {{ZID|SAD}} | "za doprinos teoriji reakcija elektronskog transfera u hemijskim sistemima" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1992/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1992|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718011422/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1992/index.html|archive-date=18 July 2011|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |rowspan=2|1993. | [[Datoteka:Kary Mullis.jpg|75px]] | [[Kary Mullis|Kary B. Mullis]] | {{ZID|SAD}} | "za otkriće metode [[polimerazna lančana reakcija|polimerazne lančane reakcije]] ([[Polimerazna lančana reakcija|PCR]])" | rowspan="2" |<ref name="n1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1993/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1993|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021033838/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1993/index.html|archive-date=21 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Michael Smith cropped.jpg|75px]] | [[Michael Smith (chemist)|Michael Smith]] | {{ZID|KAN}} | "za doprinos razvoju ''site-directed'' [[mutageneza|mutageneze]] zasnovane na oligonukleotidima i njenom razvoju za ispitivanje proteina" |- |1994. | [[Datoteka:Oláh György előadása 8299.jpg|75px]] | [[George A. Olah]] | {{ZID|MAĐ}}<br />{{ZID|SAD}} | "za doprinos hemiji [[karbokation]]a" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1994|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813123448/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/index.html|archive-date=13 August 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="3" |1995. | [[Datoteka:Paul Jozef Crutzen 128.jpg|75px]] | [[Paul J. Crutzen]] | {{ZID|NIZ}} | rowspan="3" |"za rad u oblasti atmosferske hemije, posebno razlaganjem [[ozon]]a" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1995|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005075126/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|archive-date=5 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]] | [[Mario J. Molina]] | {{ZID|MEX}} |- | [[Datoteka:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]] | [[F. Sherwood Rowland]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |1996. | [[Datoteka:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]] | [[Robert Curl]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za otkriće [[fuleren]]a" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1996|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011035122/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|archive-date=11 October 2007|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Harold Kroto 1c389 8471.sweden.jpg|75px]] | [[Harold Kroto]] | {{ZID|UK}} |- | [[Datoteka:Richard Smalley cropped.jpg|75px]] | [[Richard Smalley]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |1997. | [[Datoteka:Paul D. Boyer.jpg|75px]] | [[Paul D. Boyer]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za objašnjenje enzimskih mehanizama u sintezi [[Adenozin-trifosfat|adenozin trifosfata]]" | rowspan="3" |<ref name="n1997">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1997/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1997|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021222630/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1997/index.html|archive-date=21 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:John Ernest Walker (cropped).jpg|75px]] | [[John E. Walker]] | {{ZID|UK}} |- | [[Datoteka:Skou2008crop.jpg|75px]] | [[Jens Christian Skou|Jens C. Skou]] | {{ZID|DAN}} | "za otkriće ion-transportnog enzima, Na+K+-ATPaza" |- |rowspan=2|1998. | [[Datoteka:WalterKohnGraz21042006 1.jpg|75px|Walter Kohn]] | [[Walter Kohn]] | {{ZID|SAD}} | "za razvoj teorije funkcionalne gustoće ([[engleski|eng]]. density functional theory - DFT)" | rowspan="2" |<ref name="n1998">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1998|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026023225/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/index.html|archive-date=26 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:John Anthony Pople.png|John Anthony Pople]] | [[John Pople|John A. Pople]] | {{ZID|UK}} | "za razvoj računalnih metoda u kvantnoj hemiji" |- |1999. | [[Datoteka:Ahmed Zewail (2010).jpg|75px]] | [[Ahmed H. Zewail]] | {{ZID|EGI}}<br />{{ZID|SAD}} | "za istraživanja prelaznih stanja hemijskih reakcija pomoću femtosekundne spektroskopije" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1999|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008033958/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/index.html|archive-date=8 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="3" |2000. | [[Datoteka:Heeger, Alan J. (1936).jpg|75px]] | [[Alan J. Heeger]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za otkriće i razvoj vodljivih polimera" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2000|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920053801/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/index.html|archive-date=20 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Alan MacDiarmid 2005.017.004e crop.tif|75px]] | [[Alan MacDiarmid|Alan G MacDiarmid]] | {{ZID|NZL}}<br />{{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:Hideki Shirakawa.jpg|75px]] | [[Hideki Shirakawa]] | {{ZID|JAP}} |- | rowspan="3" |2001. | | [[William S. Knowles]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za rad na hiralno kataliziranim reakcijama hidrogenacije" | rowspan="3" |<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 2001">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2001/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2001|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219165945/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2001/index.html|archive-date=19 December 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Rioji Noyori.jpg|75px|Ryōji Noyori]] | [[Ryoji Noyori]] | {{ZID|JAP}} |- | [[Datoteka:Barry Sharpless 02.jpg|75px|Barry Sharpless]] | [[K. Barry Sharpless]] | {{ZID|SAD}} | "za rad na hiralno kataliziranim reakcijama oksidacije" |- | rowspan="3" |2002. | [[Datoteka:John B Fenn01.jpg|75px|John B. Fenn]] | [[John B. Fenn]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za razvoj metode desorpcijske ionizacije za analizu bioloških makromolekula metodom masene spektroskopije" | rowspan="3" |<ref name="n2002">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2002/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2002|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102192017/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2002/index.html|archive-date=2 November 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Koichi Tanaka 2003.jpg|75px]] | [[Koichi Tanaka]] | {{ZID|JAP}} |- | [[Datoteka:Kurt-Wuethrich.jpg|75px|Kurt Wüthrich]] | [[Kurt Wüthrich]] | {{ZID|ŠVI}} | "za razvoj [[Nuklearna magnetna rezonanca|NMR]] spektroskopije za određivanje trodimenzionalne strukture bioloških makromolekula u rastvoru" |- |rowspan=2|2003. | [[Datoteka:Peter Agre.jpg|75px]] | [[Peter Agre]] | {{ZID|SAD}} | "za otkriće vodenih kanala" | rowspan="2" |<ref name="n2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2003|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075139/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|archive-date=29 September 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Roderick MacKinnon, M.D. (cropped).jpg|75px|Roderick MacKinnon]] | [[Roderick MacKinnon]] | {{ZID|SAD}} | "za strukturna i menanistička ispitivanja ionskih kanala u ćelijskim membranama" |- | rowspan="3" |2004. | [[Datoteka:Nobel2004chemistrylaurets-Ciehanover.jpg|75px]] | [[Aaron Ciechanover]] | {{ZID|IZR}} | rowspan="3" |"za otkriće ubikvitinom posredovane razgradnje proteina" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2004/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2004|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180737/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2004/index.html|archive-date=19 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Nobel2004chemistrylaurets-Hershko.jpg|75px]] | [[Avram Hershko]] | {{ZID|IZR}} |- | [[Datoteka:Nobel2004chemistrylaurets-Rose.jpg|75px]] | [[Irwin Rose]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |2005. | [[Datoteka:Robert Grubbs.jpg|75px|Robert Grubbs]] | [[Robert Grubbs]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za razvoj metode metateze u organskoj sintezi“" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2005/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2005|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021033858/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2005/index.html|archive-date=21 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:R. Schrock 2012b.jpg|75px]] | [[Richard Schrock]] | {{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:Chauvin, Yves (1930-2015).jpg|75px]] | [[Yves Chauvin]] | {{ZID|FRA}} |- |2006. | [[Datoteka:Roger.Kornberg.JPG|75px]] | [[Roger D. Kornberg]] | {{ZID|SAD}} | "za istraživanje molekularne osnove eukariotske trankripcije" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2006|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017150038/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|archive-date=17 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- |2007. | [[Datoteka:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]] | [[Gerhard Ertl]] | {{ZID|NJE}} | "za istraživanje hemijskih procesa na čvrstim površinama" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2007|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016023555/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|archive-date=16 October 2008|url-status=live|access-date=6 October 2008}}</ref> |- | rowspan="3" |2008. | [[Datoteka:Osamu Shimomura-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]] | [[Osamu Shimomura]] | {{ZID|JAP}} | rowspan="3" |"za doprinos u otkrivanju zelenofluoroscentnog proteina" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2008|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009163219/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/index.html|archive-date=9 October 2008|url-status=live|access-date=8 October 2008}}</ref> |- | [[Datoteka:Martin Chalfie-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|75px]] | [[Martin Chalfie]] | {{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:Roger Tsien-press conference Dec 07th, 2008-2.jpg|75px]] | [[Roger Tsien]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |2009. | [[Datoteka:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-04.jpg|75px]] | [[Venkatraman Ramakrishnan]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za studije strukture i funkcije [[Ribosom|ribosoma]]" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2009|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20091010063812/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|archive-date=10 October 2009|url-status=live|access-date=7 October 2009}}</ref> |- | [[Datoteka:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-10.jpg|75px]] | [[Thomas A. Steitz]] | {{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:AdaYonath (cropped).jpg|75px]] | [[Ada E. Yonath]] | {{ZID|IZR}} |- | rowspan="3" |2010. | [[Datoteka:Richard F. Heck2010.jpg|75px]] | [[Richard F. Heck]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za međukuplovane reakcije katalizirane [[paladij]]em pri organskim sintezama" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2010/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2010|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101009011754/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2010/index.html|archive-date=9 October 2010|url-status=live|access-date=6 October 2009}}</ref> |- | [[Datoteka:Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7398.jpg|75px]] | [[Ei-ichi Negishi]] | {{ZID|JAP}} |- | [[Datoteka:Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7383.jpg|75px]] | [[Akira Suzuki]] | {{ZID|JAP}} |- |2011. | [[Datoteka:Nobel Prize 2011-Nobel interviews KVA-DSC 8039.jpg|75px]] | [[Daniel Shechtman]] | {{ZID|IZR}} | "za otkriće kvazikristala" |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2011/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2011|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007112614/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2011/index.html|archive-date=7 October 2011|url-status=live|access-date=5 October 2011}}</ref> |- | rowspan="2" |2012. | [[Datoteka:Lefkowitz3.jpg|75px]] | [[Robert Lefkowitz]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za proučavanje receptora kuplovanih G-bjelančevina" | rowspan="2" |<ref name="nobel-2012">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2012|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013000137/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|archive-date=13 October 2012|url-status=live|access-date=13 October 2012}}</ref> |- | [[Datoteka:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]] | [[Brian Kobilka]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |2013. | [[Datoteka:Nobel Prize 22 2013.jpg|75px]] | [[Martin Karplus]] | {{ZID|SAD}}<br />{{ZID|AUT}} | rowspan="3" |"za razvoj višeskalnih modela za kompleksne hemijske sisteme" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2013/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2013|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014703/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2013/|archive-date=31 August 2017|url-status=live|access-date=9 October 2013}}</ref> |- | [[Datoteka:Michael Levitt.jpg|75px]] | [[Michael Levitt]] | {{ZID|SAD}}<br />{{ZID|UK}}<br />{{ZID|IZR}} |- | [[Datoteka:AW TW PS.jpg|75px]] | [[Arieh Warshel]] | {{ZID|SAD}}<br />{{ZID|IZR}} |- | rowspan="3" |2014. | [[Datoteka:Eric Betzig.jpg|75px]] | [[Eric Betzig]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za razvoj super-razlučive mikroskopije fluorescencijom" | rowspan="3" |<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-29536525|title=Microscope work wins Nobel Prize|date=8 October 2014|publisher=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719074030/https://www.bbc.com/news/science-environment-29536525|archive-date=19 July 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[Datoteka:Stefan W Hell.jpg|75px]] | [[Stefan Hell|Stefan W. Hell]] | {{ZID|NJE}}<br/>{{ZID|RUM}} |- | [[Datoteka:WE Moerner.jpg|75px]] | [[William E. Moerner]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |2015. | [[Datoteka:Tomas Lindahl 0209.jpg|75px]] | [[Tomas Lindahl]] | {{ZID|ŠVE}}<br/>{{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za mehanističke studije DNK popravka" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2015|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615224214/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/|archive-date=15 June 2017|url-status=live|access-date=14 June 2017}}</ref> |- | [[Datoteka:Paul L. Modrich 0151.jpg|75px]] | [[Paul L. Modrich]] | {{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:Aziz Sancar 0176.jpg|75px]] | [[Aziz Sancar]] | {{ZID|SAD}}<br/>{{ZID|TUR}} |- | rowspan="3" |2016. | [[Datoteka:Nobel Laureates 0828 (30679373053).jpg|75px]] | [[Jean-Pierre Sauvage]] | {{ZID|FRA}} | rowspan="3" |"za dizajn i sintezu molekularnih mašina" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/press.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005100522/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/press.html|archive-date=5 October 2016|url-status=live|access-date=5 October 2016}}</ref> |- | [[Datoteka:Nobel Laureates Fraser Stoddart 2016 (31117136180).jpg|75px]] | [[Fraser Stoddart]] | {{ZID|UK}}<br/>{{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:FeringaWiki.jpg|75px]] | [[Ben Feringa]] | {{ZID|NIZ}} |- | rowspan="3" |2017. | [[Datoteka:Jacques Dubochet D81 4506 (38005029785).jpg|75px]] | [[Jacques Dubochet]] | {{ZID|ŠVI}} | rowspan="3" |"za razvoj krio-elektronske mikroskopije visoke rezolucije za određivanje strukture biomolekula u rastvorima" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2017/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2017|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406144445/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2017/|archive-date=6 April 2018|url-status=live|access-date=4 October 2017}}</ref> |- | [[Datoteka:Joachim Frank EM1B8792 (27115577469).jpg|75px]] | [[Joachim Frank]] | {{ZID|NJE}}<br/>{{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:Richard Henderson D81 4486 (38005042695).jpg|75px]] | [[Richard Henderson]] | {{ZID|UK}} |- | rowspan="3" |2018. | [[Datoteka:Frances Arnold 2012.png|75px]] | [[Frances Arnold]] | {{ZID|SAD}} |''"za usmjerenu evoluciju enzima"'' | rowspan="3" |<ref>Press Release: [https://old.nobelprize.org/che-press.pdf?_ga=2.67876817.1135025470.1538548911-1481862404.1538548911 The Nobel Prize in Chemistry 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003142015/https://old.nobelprize.org/che-press.pdf?_ga=2.67876817.1135025470.1538548911-1481862404.1538548911|date=3 October 2018}}</ref> |- | [[Datoteka:George Smith EM1B5849 (31295409687).jpg|75px]] | [[George P. Smith]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="2" |''"za fazni prikaz peptida i antitijela"'' |- | [[Datoteka:Gregory Winter, 2016 (cropped).jpg|75px]] | [[Gregory Winter]] | {{ZID|UK}} |- | rowspan="3" |2019. | [[Datoteka:John B. Goodenough (cropped).jpg|75px]] | [[John B. Goodenough]] | {{ZID|SAD}} | | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2019|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208071439/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2019/press-release/|archive-date=8 December 2019|url-status=live|access-date=9 October 2019}}</ref> |- | [[Datoteka:Stanley Whittingham 2019.jpg|75px]] | [[M. Stanley Whittingham]] | {{ZID|UK}}<br />{{ZID|SAD}} | rowspan="2" |"za razvoj [[Litijum-jonske baterije|litijum-jonskih baterija]]" |- | [[Datoteka:Akira Yoshino cropped 3 Akira Yoshino 201910.jpg|75px]] | [[Akira Yoshino]] | {{ZID|JAP}} |- | rowspan="2" |2020. | [[Datoteka:Emmanuelle Charpentier.jpg|75px]] | [[Emmanuelle Charpentier]] | {{ZID|FRA}} | rowspan="2" |"za razvoj metode za uređivanje genoma" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2020|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095908/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/summary/|archive-date=7 October 2020|url-status=live|access-date=7 October 2020}}</ref> |- | [[Datoteka:Professor Jennifer Doudna ForMemRS (cropped).jpg|75px]] | [[Jennifer Doudna]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="2" |2021. | [[Datoteka:Benjamin List (cropped).jpg|75px]] | [[Benjamin List]] | {{ZID|NJE}} | rowspan="2" |"za razvoj asimetrične organokatalize" | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2021|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006095448/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/|archive-date=6 October 2021|url-status=live|access-date=7 October 2021}}</ref> |- | [[Datoteka:David MacMillan (cropped).jpg|75px]] | [[David W.C. MacMillan]] | {{ZID|UK}}<br/>{{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |2022. | [[Datoteka:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|75px]] | [[Carolyn Bertozzi]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |"za razvoj klik hemije i bioortogonalne hemije" | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2022/press-release/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2022|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005095715/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2022/press-release/|archive-date=5 October 2022|url-status=live|access-date=5 October 2022}}</ref> |- | [[Datoteka:MortenMeldal23 (cropped).jpg|75px]] | [[Morten Meldal]] | {{ZID|DAN}} |- | [[Datoteka:Barry Sharpless 02.jpg|75px]] | [[K. Barry Sharpless]] | {{ZID|SAD}} |- | rowspan="3" |2023. | [[Datoteka:US Embassy Sweden 2023 Nobel Reception (53390424864) (cropped).jpg|75px]] | [[Moungi G. Bawendi]] | {{ZID|SAD}}<br/>{{ZID|FRA}}<br/>{{ZID|TUN}} | rowspan="3" |"za otkriće i sintezu kvantnih tačaka" | rowspan="3" |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2023|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005041036/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/summary/|archive-date=5 October 2023|url-status=live|access-date=2023-10-04}}</ref> |- | [[Datoteka:Louis E Brus.jpg|75px]] | [[Louis E. Brus]] | {{ZID|SAD}} |- | [[Datoteka:US Embassy Sweden 2023 Nobel Reception (53390424929) (cropped).jpg|75px]] | [[Aleksej Jekimov]] | {{ZID|RUS}} |- | rowspan="3" |2024. | [[Datoteka:DBaker SparkPlugMtn July2013.JPG|75px]] | [[David Baker]] | {{ZID|SAD}} | rowspan="3" |“za predviđanje strukture proteina” | rowspan="3" |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2024|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2024-10-09}}</ref> |- | [[Datoteka:Demis Hassabis Royal Society.jpg|75px]] | [[Demis Hassabis]] | {{ZID|UK}} |- | | [[John M. Jumper]] | {{ZID|SAD}}<br/>{{ZID|UK}} |} == Također pogledajte == * [[Alfred Nobel]] * [[Nobelova nagrada]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziku]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za mir]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Nobel laureates in Chemistry}} {{Nobelova nagrada}} [[Kategorija:Nagrade]] [[Kategorija:Nobelova nagrada]] jzazjww9jxotpvsjk6e8bdu3l2p8wac 0 8246 3921943 3655579 2026-08-24T22:23:12Z Palapa 383 3921943 wikitext text/x-wiki {{godina}}1583. (MDLXXXIII) bila je redovna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru, 1583. godina naše ere (CE) i godine Gospodnje (AD), 583. godina drugog milenimj, 83. godina 16. vijeka i 4. godina decenije 1580-ih. Od početka 1583. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Battle_of_Shizugatake.jpg|desno|mini|250x250piksel|20. - [[21. maj|21.]] [[20. maj|maj]]: [[Bitka kod Šizugatakea]]<ref>"Battle of Shizugatake-Hideyoshi VS Katsuie's mortal struggle to gain supremacy" Gakken Kenkyusha <History Gunzo Series 15>, December 1989. ISBN 4051051528</ref>]] == 1583. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1583|1583.}} pyiu3w55lpb0cjpfowrw4potexmto1a 0 9201 3921869 3918880 2026-08-24T14:16:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921869 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Petrovac | drugo_ime = | službeno_ime = Opština Petrovac | naselje_vrsta = Općina | slika = | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Drinić | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Petrovac.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Petrovac u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|30|N|16|28|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Drago Kovačević<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Petrovac |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/31/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | površina_općine = 147.89 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_općina = 361 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 280 | pozivni_broj = (+387) 51 | matični_broj_općine = 20460<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | veb-sajt = {{URL|http://www.drinic.rs.ba/}} | fusnote = }} '''Petrovac''' je općina u zapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]], a administrativno pripada Republici Srpskoj. Osnovana je 1998. godine nakon [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]]. Područje općine obuhvata naselja: [[Drinić (Petrovac)|Drinić]], [[Bunara (Petrovac)|Bunara]], [[Podsrnetica (Petrovac)|Podsrnetica]], [[Bukovača (Petrovac)|Bukovača]], [[Bravski Vaganac (Petrovac)|Bravski Vaganac]] i [[Klenovac (Petrovac)|Klenovac]].<ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> Središte općine je naseljeno mjesto [[Drinić (Petrovac)|Drinić]]. == Geografija == Općina Petrovac obuhvata krajnji, istočni dio [[Petrovačko polje|Petrovačkog polja]] i dijelovi planina [[Klekovača|Klekovače]] i [[Srnetica|Srnetice]]. Nalazi se uz magistralni put [[Sarajevo]] – [[Bihać]], na udaljenosti od 8&nbsp;km. Površina općine je 136,48&nbsp;km² odnosno 16% od predratne općine [[Bosanski Petrovac]] koja je tada iznosila 853&nbsp;km². Prašumski rezervat "Lom" osnovan je 1956. godine. Nalazi se u masivu planine [[Klekovača|Klekovače]], na grebenu Lom-planine. Zauzima površinu od 297,8 hektara. Ima izdvojeno jezgro - strogi rezervat divljine, veličine 55,8 hektara (kategorija Ia po IUCN - klasifikaciji). Vegetaciju lomske prašume uglavnom čini (75%) tipična šuma ovih dinarskih planina, zajednica bukve-jele-smrče (Piceo-Abieti-Fagetum illyricum). Još od starih vremena na glasu je dobra pitka voda koja izbija sa izvora zvanog Medenac na 659 m nadmorske visine u dnu manjeg prirodnog usjeka. Ovaj izvor i još par manjih izvora su kaptirani, tako da [[Drinić]] u toku cijele godine ima vode. Sva voda sa područja Drinića ima hidrografsku vezu sa rijekom [[Sanica|Sanicom]] što znači da pripada slivnom području rijeke [[Sana|Sane]]. Voda ponora Drinića teče kroz krečnjačko podzemlje [[Srnetica|Srnetice]], zatim ispod susjednog [[Bravsko polje|Bravskog polja]] i [[Grmeč]]a i izbija na rijeku [[Sanica|Sanicu]]. Jama u Driniću je na 860 m. nadmorske visine, na zapadnim padinama Srnetice. Ulaz ima oblik trapeza. Vertikalno se spušta u krečnjačku unutrašnjost. Na zidovima vertikalnog kanala pri samom dnu je nakit u obliku saliva.<ref>Dr. Rade Davidović, Novi Sad, 1981 - PETROVAČKO POLJE</ref> == Historija == U srednjem vijeku ovo područje bilo je u sastavu hrvatske i ugarske države. Prvi put 1322. godine tadašnji ban [[Stjepan II Kotromanić]] priključuje ga u sastav [[Historija Bosne i Hercegovine|bosanske države]]. Godine 1463. i ovo područje ulazi u sastav [[Osmanlije|Osmanlijske države]] da bi 1878. ušlo u [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarsku monarhiju]], i konačno 1918. u [[Jugoslavija|Jugoslaviju]]. U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] stanovništvo bilo je oprijedeljeno za partizanski pokret. U vrijeme [[Bihaćka Republika|Bihaćke Republike]] radila je u [[Drinić]]u partizanska štamparija, u Jasikovcu bila je [[Partizanske bolnice|partizanska bolnica]]. == Privreda == Privredna djelatnost je svedena na šumsko privredno društvo Šume RS, podružnica Drinić i nekoliko manjih pilana. Turizam je privredna grana koja u Driniću tek počinje sa razvojem. Potencijali su veoma veliki a pored izgrađenog Lovačkog doma i infrastrukture koja prati ovakve objekte u planu je izgradnja motela sa većim smještajnim kapacitetima. U području Kozila se održava i kulturno turistička manifestatcija pod nazivom ''Štraparijada'' gdje se takmiče konjske zaprege u povlačenju trupca. == Stanovništvo == === Nacionalni sastav stanovništva – općina Petrovac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Petrovac | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 20460 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 24) |work=fzs.ba |access-date= 18. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 361 | g2013_srbi = 358 | g2013_bosanci = 2 | g2013_crnogorci = 1 | g1991_ukupno = 1225 | g1991_srbi = 1207 | g1991_hrvati = 5 | g1991_jugosloveni = 8 | g1991_muslimani = 1 }} == Također pogledajte == * [[Spisak naseljenih mjesta u općini Petrovac]] * [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016 (Petrovac)]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Petrovac (Bosnia and Herzegovina)}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.drinic.rs.ba/ Zvanični sajt općine Petrovac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126205436/http://www.drinic.rs.ba/ |date=26. 11. 2015 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Općina Petrovac}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Republike Srpske]] [[Kategorija:Petrovac|*]] 24hkblulgqg07qla4lk4lykjoczu6fv 0 9387 3921856 3686495 2026-08-24T12:38:22Z AdnanSa 226 3921856 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''958.''' ('''[[rimski brojevi|CMLVIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 958. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 958. u temama == === Azija === * Car Čai Rong iz dinastije Kasni Džou napada Sjeverno Han i Kitansko Carstvo u Šesnaest prefektura (sjeverna Kina), ali je poražen. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Bazilije II (Bugaroubica), bizantijski car (umro 1025.) * Oto-Vilim, grof Burgundije (približan datum) * Rinčen Zangpo, tibetanski budistički monah (umro 1055.) * [[Samuilo]], car Bugarskog Carstva (približan datum) * [[Vladimir I, veliki knez Kijeva|Vladimir I]] (Veliki), veliki knez Kijeva (umro 1015.) * Jang Janzhao, general dinastije Song (umro 1014.) * Jaropolk I, veliki knez Kijeva (približan datum) == [[Smrt|Umrli]] == * Maj – Ibn Durustavajh, perzijski [[Gramatika|gramatičar]], leksikograf i proučavatelj Kur'ana i [[hadis]]a (r. 872.) * 2. juni – Oda (Dobri), nadbiskup Canterburyja * 17. septembar – Li Džingsui, kineski princ (r. 920.) * 18. septembar – Liu Šeng, kineski car (r. 920.) * 15. oktobar – Toda, kraljica Pamplone (r. 876.) * Ammar ibn Ali al-Kalbi, fatimidski vojni zapovjednik * Faifne an Filí, irski pjesnik i ollamh ("profesor") * Finshneachta Ua Cuill, irski pjesnik * Fudživara no Kijotada, japanski pjesnik * Laškarvarz, dejlamski vojni zapovjednik * Mastalus II, vojvoda i patricij od Amalfija (Italija) * Ōnakatomi no Jorimoto, japanski vaka pjesnik * Qingliang Venji, kineski budistički monah * Sumbat I, kralj od Iberije (Gruzija) * Drogo, vojvoda od Bretanje<ref>La Chronique de Nantes pages 109-110 indique qu’il aurait été ébouillanté dans son bain par sa nourrice sur ordre de Foulque II d'Anjou</ref> (približan datum) * Gorm Stari, kralj Danske. Rođen je prije 900. godine, a moguće je da je umro čak 964. godine.<ref> "The Royal Lineage". The Danish Monarchy. July 6, 2015</ref> (približan datum) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|958|958.}} n7u71umiq7s3flpyz7p0l51tq4leqje 3922037 3921856 2026-08-25T09:57:25Z AdnanSa 226 3922037 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''958.''' ('''[[rimski brojevi|CMLVIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 958. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Bizantijsko Carstvo === * Oktobar / Novembar – Bitka kod Rabana: Bizantinci pod vodstvom Ivana Tzimiskesa porazili su hamdanidske snage u sjevernoj Siriji. Emir Sajf al-Davla bio je prisiljen na povlačenje, tokom čega su mnogi njegovi dvorski pratioci i gilmani izgubili život, dok je preko 1.700 njegovih turskih konjanika zarobljeno i paradirano ulicama Konstantinopola.<ref>Shepard, Jonathan (2010). The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology, Volume 3, pp.151–152. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-533403-6.</ref> === Islamsko carstvo === * Fatimidski general Abu Al-Hasan [[Dževher ibn Abdulah "Sicilijanac"]] zauzima Ifgan, glavni grad pobunjenog haridžitskog plemena Banu Ja'la. U sljedeće dvije godine, Dževher je osvojio veći dio sjevera današnjeg Maroka i Alžira, između ostalog gradove Tanger, Sijilmasu i Tlemcen.<ref>Gilbert Meynier (2010) L'Algérie cœur du Maghreb classique. De l'ouverture islamo-arabe au repli (658-1518). Paris: La Découverte; p. 42.</ref> === Evropa === * Kralj Berengar II napao je Veronsku marku, koja je bila pod kontrolom bavarskih vojvoda, i opsjedao dvorac Canossa (sjeverna Italija), pod kontrolom grofa Adalberta Atta. Berengar je poslao lombardijske ekspedicione snage pod vodstvom svog sina Guya od Ivree protiv Teobalda II, vojvode od Spoleta. On je osvojio Spoleto i Camerino. * Gradski ustanak u Cambraiu. Prva zavjera protiv biskupa. === Azija === * Kralj Ksemagupta umire od groznice nakon lova. Nasljeđuje ga najmlađi sin Abhimanyu II. Kraljica Didda, udovica Ksemagupte, postaje regentica i de facto vladarica Kašmira (moderna Indija). * Car Čai Rong iz dinastije Kasni Džou napada Sjeverno Han i Kitansko Carstvo u Šesnaest prefektura (sjeverna Kina), ali je poražen. == 958. u temama == === Javna uprava === * Kraljevina Koryŏ (današnja Koreja) uvela je konkurentski ispit za nepristrasno zapošljavanje državnih službenika<ref>William J. Duiker, Jackson J. Spielvogel World History, Volume 1. Cengage Learning, 2009 (ISBN 978-0-495-56902-2)</ref>. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Bazilije II (Bugaroubica), bizantijski car (umro 1025.) * Oto-Vilim, grof Burgundije (približan datum) * Rinčen Zangpo, tibetanski budistički monah (umro 1055.) * [[Samuilo]], car Bugarskog Carstva (približan datum) * [[Vladimir I, veliki knez Kijeva|Vladimir I]] (Veliki), veliki knez Kijeva (umro 1015.) * Jang Janzhao, general dinastije Song (umro 1014.) * Jaropolk I, veliki knez Kijeva (približan datum) == [[Smrt|Umrli]] == * Maj – Ibn Durustavajh, perzijski [[Gramatika|gramatičar]], leksikograf i proučavatelj Kur'ana i [[hadis]]a (r. 872.) * 2. juni – Oda (Dobri), nadbiskup Canterburyja * 17. septembar – Li Džingsui, kineski princ (r. 920.) * 18. septembar – Liu Šeng, kineski car (r. 920.) * 15. oktobar – Toda, kraljica Pamplone (r. 876.) * Ammar ibn Ali al-Kalbi, fatimidski vojni zapovjednik * Faifne an Filí, irski pjesnik i ollamh ("profesor") * Finshneachta Ua Cuill, irski pjesnik * Fudživara no Kijotada, japanski pjesnik * Laškarvarz, dejlamski vojni zapovjednik * Mastalus II, vojvoda i patricij od Amalfija (Italija) * Ōnakatomi no Jorimoto, japanski vaka pjesnik * Qingliang Venji, kineski budistički monah * Sumbat I, kralj od Iberije (Gruzija) * Drogo, vojvoda od Bretanje<ref>La Chronique de Nantes pages 109-110 indique qu’il aurait été ébouillanté dans son bain par sa nourrice sur ordre de Foulque II d'Anjou</ref> (približan datum) * Gorm Stari, kralj Danske. Rođen je prije 900. godine, a moguće je da je umro čak 964. godine.<ref> "The Royal Lineage". The Danish Monarchy. July 6, 2015</ref> (približan datum) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|958|958.}} 3y1nibmwcxfz405kuxgh52ksbvljjw6 3922040 3922037 2026-08-25T10:12:34Z AdnanSa 226 3922040 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''958.''' ('''[[rimski brojevi|CMLVIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 958. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Bizantijsko Carstvo === * U južnoj Italiji, vojska generala Argirosa branila je bizantijske položaje od lombardskih kneževina i muslimana Sicilije i Kampanije. Flota sicilijanskih muslimana ga je porazila kod Otranta, ali ih je u septembru pri povratku na Siciliju, uništila oluja, te je sklopljeno primirje.<ref>Charles Lebeau Histoire du Bas-Empire, Volume 14. F. Didot, 1833</ref> === Islamsko carstvo === * Oktobar / Novembar – Bitka kod Rabana: Bizantinci pod vodstvom Ivana Tzimiskesa, nećaka Nikefora Foke, porazili su hamdanidske snage u sjevernoj Siriji, kod Rabana i ušle u Samosatu na Eufratu. Emir Sajf al-Davla bio je prisiljen na povlačenje, tokom čega su mnogi njegovi dvorski pratioci i gilmani izgubili život, dok je preko 1.700 njegovih turskih konjanika zarobljeno i paradirano ulicama Konstantinopola.<ref>Shepard, Jonathan (2010). The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology, Volume 3, pp.151–152. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-533403-6.</ref> * Fatimidski general Abu Al-Hasan [[Dževher ibn Abdulah "Sicilijanac"]] zauzima Ifgan, glavni grad pobunjenog haridžitskog plemena Banu Ja'la. U sljedeće dvije godine, Dževher je osvojio veći dio sjevera današnjeg Maroka i Alžira, između ostalog gradove Tanger, Sijilmasu i Tlemcen.<ref>Gilbert Meynier (2010) L'Algérie cœur du Maghreb classique. De l'ouverture islamo-arabe au repli (658-1518). Paris: La Découverte; p. 42.</ref> === Evropa === * 2. mart: krunisanje kralja Ordonja IV od Leona u Santiago de Composteli; kralj je zamijenio svog konkurenta Sanča Debelog. * 18. jul: Stanovnici Đenove dobijaju teritorijalne privilegije od kralja Berengara II i njegovog sina Adalberta. * 3. august: Ordoño IV ulazi u León. Plemstvo smjenjuje kralja Sanča zbog njegove gojaznosti, koja mu onemogućava jahanje konja. On se sklanja u Pamplonu kod svog ujaka, dok drugi princ, Ordoño IV od Leóna, vlada na njegovom mjestu. Njegova baka, Toda, predlaže mu da potraži pomoć kordopskog halife, koji šalje svog ljekara i diplomatu, Hasdaia ben Šatpruta, u Pamplonu da liječi njegovu gojaznost. Liječenje se odugovlačilo i kralj Sančo i njegova baka su pozvani u Kordobu. Godine 960, izliječeni kralj, povratio je, uz pomoć kordopskih vojnih snaga, svoj tron ​​i obnovio mir koji je Ordoño sklopio s halifom.<ref>Ernest Mercier Histoire de l'Afrique septentrionale. Adamant Media Corporation, 1891 (ISBN 978-1-4212-5345-9 et 9781421253459)</ref> * Kralj Berengar II napao je Veronsku marku, koja je bila pod kontrolom bavarskih vojvoda, i opsjedao dvorac Canossa (sjeverna Italija), pod kontrolom grofa Adalberta Atta. Berengar je poslao lombardijske ekspedicione snage pod vodstvom svog sina Guya od Ivree protiv Teobalda II, vojvode od Spoleta. On je osvojio Spoleto i Camerino. * Vladavina [[Harald I, kralj Danske|Haralda Modrozubog]] kao kralja Danske započela je nakon smrti njegovog oca [[Gorm Stari|Gorma]] (završila se 985. godine)<ref>Peter Sawyer The Oxford illustrated history of the Vikings. Oxford University Press, 2001 (ISBN 978-0-19-285434-6)</ref>. Promovisao je kršćanstvo, borio se protiv Švedske i potisnuo Vende natrag do rijeke Odre. Tokom njegove vladavine vojna organizacija se proširila. * Grof Arnulf I od Flandrije sazvao je skupštinu u Gentu i priznao svog najstarijeg sina, Baldwina III, za svog nasljednika. Nakon Baldwinove smrti 962. godine, Arnulf je preuzeo vlast. * Gradski ustanak u Cambraiu. Prva zavjera protiv biskupa. === Azija === * Kralj Ksemagupta umire od groznice nakon lova. Nasljeđuje ga najmlađi sin Abhimanyu II. Kraljica Didda, udovica Ksemagupte, postaje regentica i de facto vladarica Kašmira (moderna Indija). * Car Čai Rong iz dinastije Kasni Džou napada Sjeverno Han i Kitansko Carstvo u Šesnaest prefektura (sjeverna Kina), ali je poražen. == 958. u temama == === Javna uprava === * Kraljevina Koryŏ (današnja Koreja) uvela je konkurentski ispit za nepristrasno zapošljavanje državnih službenika<ref>William J. Duiker, Jackson J. Spielvogel World History, Volume 1. Cengage Learning, 2009 (ISBN 978-0-495-56902-2)</ref>. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Bazilije II (Bugaroubica), bizantijski car (umro 1025.) * Oto-Vilim, grof Burgundije (približan datum) * Rinčen Zangpo, tibetanski budistički monah (umro 1055.) * [[Samuilo]], car Bugarskog Carstva (približan datum) * [[Vladimir I, veliki knez Kijeva|Vladimir I]] (Veliki), veliki knez Kijeva (umro 1015.) * Jang Janzhao, general dinastije Song (umro 1014.) * Jaropolk I, veliki knez Kijeva (približan datum) == [[Smrt|Umrli]] == * Maj – Ibn Durustavajh, perzijski [[Gramatika|gramatičar]], leksikograf i proučavatelj Kur'ana i [[hadis]]a (r. 872.) * 2. juni – Oda (Dobri), nadbiskup Canterburyja * 17. septembar – Li Džingsui, kineski princ (r. 920.) * 18. septembar – Liu Šeng, kineski car (r. 920.) * 15. oktobar – Toda, kraljica Pamplone (r. 876.) * Ammar ibn Ali al-Kalbi, fatimidski vojni zapovjednik * Faifne an Filí, irski pjesnik i ollamh ("profesor") * Finshneachta Ua Cuill, irski pjesnik * Fudživara no Kijotada, japanski pjesnik * Laškarvarz, dejlamski vojni zapovjednik * Mastalus II, vojvoda i patricij od Amalfija (Italija) * Ōnakatomi no Jorimoto, japanski vaka pjesnik * Qingliang Venji, kineski budistički monah * Sumbat I, kralj od Iberije (Gruzija) * Drogo, vojvoda od Bretanje<ref>La Chronique de Nantes pages 109-110 indique qu’il aurait été ébouillanté dans son bain par sa nourrice sur ordre de Foulque II d'Anjou</ref> (približan datum) * Gorm Stari, kralj Danske. Rođen je prije 900. godine, a moguće je da je umro čak 964. godine.<ref> "The Royal Lineage". The Danish Monarchy. July 6, 2015</ref> (približan datum) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|958|958.}} lp2ytlkr9xphpvtgvvjxejke7ersp63 0 9742 3922028 3897093 2026-08-25T08:09:12Z ~2026-46119-15 185080 Ispravan datum rodjenja 3922028 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ivan Štraus | slika = Belgrade-avio-museum.jpg|250px | veličina_slike = | opis = Muzej zrakoplovstva, Beograd | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1928|06|24}} | mjesto_rođenja = [[Kremna (Užice)|Kremna]], [[Užice]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2018|08|24|1928|07|24}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Arhitekt]]<br />Član [[ANUBiH]] i [[SANU]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Ivan Štraus''' (24. juni 1928 – 24. august 2018) bio je bosanskohercegovački [[arhitekt]] slovenskog porijekla. ==Biografija== Rođen u Srbiji, odrastao u Banjoj Luci, Ivan Štraus je započeo arhitektonske studije u Zagrebu 1947, a diplomirao je 1958. na Tehničkom fakultetu u Sarajevu. Već od 1952. počeo se baviti arhitektonskom djelatnošću učestvujući u arhitektonskim natječajima. Od tada je osvojio oko 30 vodećih nagrada za arhitekturu i pobijedio je na mnogim državnim i međunarodnim natječajima. *1984 – Prijem u Akademiju nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine<ref>{{Cite web |url=http://anubih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=172%3Aivan-traus&catid=27%3Anew-to-joomla&Itemid=54&lang=hr |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226113118/http://www.anubih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=172%3Aivan-traus&catid=27%3Anew-to-joomla&Itemid=54&lang=hr |archive-date=26. 2. 2013 |url-status=dead }}</ref> *2012 – Prijem u Srpsku Akademiju nauka i umjetnosti <ref>http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/Clan.aspx?arg=1488 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318172947/http://www.sanu.ac.rs/clanstvo/Clan.aspx?arg=1488 |date=18. 3. 2017 }},</ref> *9. august 2013 – Vlada Srbije je proglasila Muzej vazduhoplovstva za spomenik kulture<ref>{{Cite web |url=http://tanjug.rs/novosti/96200/palata-srbija---spomenik-kulture.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 8. 2013 |archive-date=23. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923043409/http://tanjug.rs/novosti/96200/palata-srbija---spomenik-kulture.htm |url-status=dead }}</ref> O Štrausu su pisali: "Ivan Štraus je kompletna arhitektonska i umjetnička ličnost. On je na prvom mjestu čovjek ideja i kreator prostora, ali on je i arhitekt-graditelj i arhitekt-publicist. ... Objekti koje je Ivan Štraus projektovao u posljednje vrijeme, u godinama zrele arhitektonske aktivnosti, predstavljaju malu antologiju specifičnih formi – čistih u svojoj geometriji, snažnih u svojim proporcijama, razigranih ali discipliniranih u svojim ritmičkim kompozicijama i vrlo često smjelih u konstruktivnim rješenjima. Upravo u periodu njegove zrelosti kao umjetnika, forme njegovih objekata su sve smjelije, perfekcija detalja sve naglašenija, likovni vokabular kojim oblikuje vlastiti svijet arhitekture sve bogatiji." – Akademik Husref Redžić, Sarajevo (iz prijedloga kandidature za izbor Ivana Štrausa u Akademiju nauka BiH 1984) <ref name="ReferenceA">Ivan Štraus, arhitekt – izdanje Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine – 2002</ref> "Nikada opterećen sporednim efektom, svaki arhitektonski zadatak rješava isključivo na razini intelektualnog i spoznajnog pristupa. Zato se Štrausova arhitektura ne može voljeti ili ne voljeti, sviđati ili ne sviđati; nju spoznajmo doživljavamo i tumačimo u svom bogatstvu misaonog izraza. Upravo po tome, Štraus je danas jedan od najistaknutijih predstavnika savremene jugoslavenske arhitekture, a njegovo dosadašnje djelo pouzdano je značajan doprinos savremenoj arhitekturi uopšte." – Profesor Nedžad Kurto, arhitekt, za "Odjek" broj 23, Sarajevo 1986.<ref name="ReferenceA"/> ==Realizirani projekti== Od realiziranih projekata ističu se: *[[Zgrada Elektroprivrede BiH]] – 1978 – Zgrada je pretrpila značajna oštećenja tokom opsade i bombardovanja Sarajeva 1995, potpuni redizajn i rekonstrukcija 2001 *[[Hotel Holliday Inn]] u Sarajevu – 1983 *[[UNITIC poslovno-upravne zgrade|Unisovi tornjevi u Sarajevu]] – 1986 *[[Muzej Vojnog Vazduhoplovstva u Beogradu]] – ideja 1969, završetak gradnje 1990 *Pres centar na Bjelašnici (u potpunosti srušen tokom rata) – 1983 *Stambeni kompleksi Naselje Sunca, Naselje Radojke Lakić, Shoping Centar. Arhitekt Štraus se istakao kao projektant značajnih sakralnih objekata: *Dzamija u Oranu – međunarodni konkurs 1988 *Župna crkva u Zoviku pored Brčkog – 1987 *Župna crkva u Brčkom *Crkva u Dubravama *Crkva u Petrićevcu *Crkva na Dobrinji, Sarajevo – 1999 O Štrausovoj sakralnoj arhitekturi, arhitekt Mihajlo Mitrović piše: "Ceo ovaj ciklus neponavljanih i originalnih likovnih sklopova ima savršeno prepoznatljiv zajednički imenitelj: potpunu bezornamentalnost, majstorski oblikovanu lapidarnost formi, i suverenu prisutnost primarnih konstrukcija, koje tvore podlogu najneobičnijim kutcima, dozirane sakralne tajanstvenosti. Štrausovi zvonici su posebna storija, čista euklidovska planimetrija, a interpretacija krsta, lucidan izazov najstarijem i najjednostavnijem hrisćanskom simbolu. Elem, Štrausov ciklus sakralne arhitekture zaodenut je neobičnom lepotom. Svaka lepota je događaj, a najtrajniji je onaj ugrađen u neimarskom slogu." <ref>Politika, 21 novembar 2009, Štrausov ciklus sakralne arhitekture, autor Mihajlo Mitrovic</ref> ==Nagrade na arhitektonskim natječajima== ===Domaće nagrade (Jugoslavija i Bosna i Hercegovina)=== *Dom štampe i gradski hotel, Sarajevo / BiH (koautor Zdravko Kovačević) – 1962., prva nagrada. *Muzej avijacije, Beograd – 1969. prva nagrada *Biblioteka i dječije pozoriste, Banja Luka / BiH – 1974, prva nagrada *Dom Armije, Derventa / BiH – 1977, prva nagrada *Hotel Onogošt, Nikšić / Crna Gora (koautor Tihomir Štraus) – 1982, prva nagrada *Župna crkva u Dubravama, Tuzla – 2000, prva nagrada *Župna crkva u Podmilačju, Jajce / BiH – 2000, prva nagrada ===Međunarodne nagrade=== *Glavna pošta, Ministarstvo PTT i Ured telekomunikacija u Addis Abebi / Etiopija – 1964 (sa Zdravkom Kovačevićem) – prva nagrada *Opera u Sofiji / Bugarska – 1973 (sa Halidom Muhasilovićem) – prva nagrada *Velika džamija, Oran / Alžir (sa Halidom Muhasilovićem) – 1985 – prva nagrada ==Izložbe== Izlagao je kako na domaćoj tako i na internacionalnoj sceni. <br />1973. i 1974. samostalne izložbe arhitekture u Sarajevu, Beogradu i Zagrebu <br />1986 i 1987 – retrospektivna izložba arhitekture u Sarajevu, Skopju, Beogradu, Ljubljani i Novom Sadu. <br />Kolektivne izlozbe u New Yorku u okviru izložbe "Yugoslav Arhictecture 1977 – 1984". u Sarajevu, Zagrebu, Budimpešti i Mariboru u okviru izložbe "Arhitekti-akademici Bosne i Hercegovine". ==Knjige== * Nova bosanskohercegovačka arhitektura – 1977. * 15 godina bosanskohercegovačke arhitekture - 1987. * Arhitektura XX vijeka u ediciji "Umjetnost na tlu Jugoslavije" – 1987, sa grupom autora * Arhitektura Jugoslavije - 1991. * Sarajevo – l'architecte et les barbares" – Paris, 1994. * Arhitekt i barbari - 1995. * Arhitektura Bosne i Hercegovine od 1945 do 1995 – 1998 * Arhitektura Jugoslavije – prošireno i dopunjeno izdanje – 2013. == Nagrade == *1965 - [[Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva]]; *1973 – Republička nagrada "Borbe" za najuspjelije arhitektonsko ostvarenje u Bosni i Hercegovini u 1972. godini, za Naselje sunca u Sarajevu *1978 – 27-julska nagrada za arhitektonski opus *1990 – Savezna nagrada "Borbe" za izgrađeni Muzej avijacije u Beogradu ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Ivan Štraus}} * http://www.sarajevogreendesign.com/sgd2011/biographies/ivan_straus.html (en) * http://anubih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=172%3Aivan-traus&catid=27%3Anew-to-joomla&Itemid=54&lang=ba{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://www.scribd.com/document/138214452/Slobodna-Bosna-859 == Reference == {{Refspisak}} {{Članovi SANU}} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Štraus, Ivan}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arhitekti]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Jugoslavenski arhitekti]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Užice]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Zagrebu]] g8tywlrzirazcwiexoixb9ppdgclgfm 0 10739 3921955 3874931 2026-08-24T23:25:06Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921955 wikitext text/x-wiki '''TCP/IP''' ('''skup internet protokola'''; {{jez-en|Internet protocol suite}}) jest okvir za organiziranje [[komunikacijski protokol|komunikacijskih protokola]] koji se koriste na [[Internet]]u i srodnim [[računarska mreža|računarskim mrežama]] prema njihovim funkcionalnim svojstvima. Temeljni protokoli u tom skupu jesu [[Transmission Control Protocol|TCP]], [[User Datagram Protocol|UDP]] i [[Internet Protocol|IP]]. Ranije verzije ovog mrežnog modela nazivale su se i ''internet arhitektonski model Ministarstva odbrane SAD-a'' jer je istraživanje i razvoj finansirala [[Defense Advanced Research Projects Agency|DARPA]] pri [[Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Američkih Država|ministarstvu odbrane SAD-a]].<ref name="RFC1122">{{Cite IETF |rfc=1122 |title=Requirements for Internet Hosts – Communication Layers |author=R. Braden |year=1989}}</ref><ref name="RFC1123">{{Cite IETF |rfc=1123 |title=Requirements for Internet Hosts – Application and Support |author=R. Braden |year=1989}}</ref> TCP/IP omogućava [[end-to-end principle|komunikaciju od kraja do kraja]] tako što određuje kako se podaci trebaju paketizirati, adresirati, prenositi, usmjeravati i primati. Ta funkcionalnost organizirana je u četiri [[apstrakcijski sloj|apstrakcijska sloja]], pri čemu svaki sloj obuhvata srodne protokole prema njihovom opsegu djelovanja u mreži. Implementacija tih slojeva za konkretnu primjenu čini [[protokolarni stog]]. Od najnižeg ka najvišem, slojevi su [[sloj veze]], [[internet sloj]], [[transportni sloj]] i [[aplikacijski sloj]].<ref name="RFC1122" /><ref name="RFC1123" /> Tehničke standarde na kojima počivaju TCP/IP i njegovi sastavni protokoli održava [[Internet Engineering Task Force]] (IETF). TCP/IP stariji je od [[OSI model]]a, općenitijeg referentnog okvira za mrežne sisteme.<ref name="Introduction to the IETF">{{cite web |title=Introduction to the IETF |url=https://www.ietf.org/about/introduction/ |website=IETF |access-date=9. 3. 2026}}</ref> == Historija == === Rana istraživanja === Korijeni TCP/IP-a nalaze se u istraživanjima [[računarska mreža|računarskih mreža]] koja je DARPA finansirala krajem [[1960-e|1960-ih]]. Nakon uspostavljanja [[ARPANET]]a 1969, [[Steve Crocker]] organizirao je ''Network Working Group'', koji je razvio protokol host–host poznat kao [[Network Control Program (ARPANET)|Network Control Program]] (NCP).<ref>{{Cite IETF |rfc=1000 |title=The Request for Comments Reference Guide |author=J. Reynolds |year=1987}}</ref> Godine 1972. [[Bob Kahn]] pridružio se DARPA-inom Uredu za tehnologiju obrade informacija, gdje je radio i na satelitskim i na radio-paketnim mrežama te uočio važnost njihove međusobne komunikacije. U proljeće 1973. počeo je s [[Vint Cerf|Vintom Cerfom]] raditi na novoj generaciji protokola za ARPANET radi omogućavanja [[internetworking|međuumrežavanja]]. Njihov rad oslanjao se i na iskustva međunarodne istraživačke zajednice okupljene u [[International Network Working Group]]u.<ref>{{cite book |last1=Hafner |first1=Katie |last2=Lyon |first2=Matthew |title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins of the Internet |url=https://archive.org/details/wherewizardsstay00haf_vgj |publisher=Simon & Schuster |year=1996 |isbn=978-0-684-81201-4}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cerf |first1=V. |last2=Kahn |first2=R. |title=A Protocol for Packet Network Intercommunication |journal=IEEE Transactions on Communications |volume=22 |issue=5 |year=1974 |pages=637–648 |doi=10.1109/TCOM.1974.1092259}}</ref> Tokom 1973. Kahn i Cerf oblikovali su novi pristup u kojem su razlike među lokalnim mrežama skrivene iza zajedničkog međuumrežnog protokola, dok je pouzdanost, za razliku od tadašnjeg ARPANET-a, prepuštena krajnjim računarima. Prva specifikacija [[Transmission Control Program]]a objavljena je u decembru 1974.<ref>{{Cite IETF |rfc=675 |title=Specification of Internet Transmission Control Program |author1=V. Cerf |author2=Y. Dalal |author3=C. Sunshine |year=1974}}</ref> U verziji 4, zapisanoj 1978, [[Jon Postel]] razdvojio je izvorni Transmission Control Program na dva zasebna protokola: [[Internet Protocol]] (IP) kao bespojni sloj i [[Transmission Control Protocol]] (TCP) kao pouzdanu, spojno orijentiranu uslugu.<ref>{{cite book |last=Abbate |first=Janet |title=Inventing the Internet |url=https://archive.org/details/inventinginterne00abba |publisher=MIT Press |year=1999 |isbn=978-0-262-01172-3}}</ref><ref>{{cite journal |last=Cerf |first=Vinton G. |title=Protocols for Interconnected Packet Networks |journal=ACM SIGCOMM Computer Communication Review |volume=10 |issue=4 |year=1980 |pages=10–11}}</ref> === Rane implementacije === Godine 1975. izveden je probni IP-prijenos između [[Stanford University|Univerziteta Stanford]] i [[University College London]]a. U novembru 1977. obavljen je trosmjerni test između lokacija u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i [[Norveška|Norveškoj]]. Između 1978. i 1983. razvijeno je više prototipova IP-a u različitim istraživačkim centrima.<ref>{{cite web |last=Cerf |first=Vinton G. |title=Final Report of the Stanford University TCP Project |url=https://www.rfc-editor.org/ien/ien151.txt |year=1980 |access-date=9. 3. 2026}}</ref> U toj arhitekturi posebnu ulogu ima [[usmjernik]] (ranije često nazivan ''gateway''), koji ima interfejs prema svakoj mreži i prosljeđuje [[mrežni paket|mrežne pakete]] između njih.<ref>{{Cite IETF |rfc=1812 |title=Requirements for IP Version 4 Routers |author1=F. Baker |author2=ed. |year=1995}}</ref> === Usvajanje === U martu 1982. [[Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Američkih Država|Ministarstvo odbrane SAD-a]] proglasilo je TCP/IP standardom za sva vojna računarska umrežavanja. Iste godine protokol su prihvatili i norveški [[NORSAR]] i [[Norwegian Defence Research Establishment|NDRE]], kao i istraživačka grupa [[Peter Kirstein|Petera Kirsteina]] na [[University College London]]u.<ref>{{cite web |author=Ronda Hauben |title=From the ARPANET to the Internet |url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt |publisher=TCP Digest |access-date=9. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721093920/http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt |archive-date=21. 7. 2009 |url-status=live}}</ref> Prelazak ARPANET-a s NCP-a na TCP/IP dovršen je 1. januara 1983, na takozvani ''flag day'', kada su novi protokoli trajno aktivirani.<ref>{{cite web |title=TCP/IP Internet Protocol |url=https://www.livinginternet.com/i/ii_tcpip.htm |website=Living Internet |access-date=9. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082256/https://www.livinginternet.com/i/ii_tcpip.htm |archive-date=1. 1. 2018 |url-status=live}}</ref> Tokom 1980-ih održane su radionice i konferencije koje su doprinijele širem komercijalnom prihvatanju TCP/IP-a, a među prvim velikim kompanijama koje su ga usvojile bile su [[IBM]], [[AT&T]] i [[Digital Equipment Corporation|DEC]].<ref>{{cite web |title=Brief History of the Internet |url=https://www.internetsociety.org/wp-content/uploads/2017/09/ISOC-History-of-the-Internet_1997.pdf |publisher=Internet Society |year=1997 |access-date=9. 3. 2026}}</ref> === Formalna specifikacija i standardi === Standardizacija TCP/IP-a i njegovih sastavnih protokola povjerena je IETF-u.<ref name="Introduction to the IETF"/> Osnovne specifikacije skupa predstavljene su u RFC-ovima 1122 i 1123, koji opisuju četiri široka apstrakcijska sloja i srodne protokole.<ref name="RFC1122" /><ref name="RFC1123" /> Ta struktura ostala je trajna, pa je TCP/IP kao model umrežavanja stariji od OSI modela. Kao njegov nasljednik razvijen je [[IPv6]] radi rješavanja problema poput iscrpljivanja [[IPv4]] adresa.<ref>{{Cite IETF |rfc=6214 |title=Adaptation of RFC 1149 for IPv6 |author=S. Cheshire |year=2011}}</ref> == Ključna arhitektonska načela == Jedno od središnjih načela TCP/IP-a jest [[end-to-end principle|načelo od kraja do kraja]], prema kojem se održavanje stanja i većina „inteligencije“ sistema nalaze na rubovima mreže, odnosno u krajnjim računarima, dok sama mreža nastoji ostati što jednostavnija. U praksi su savremene potrebe, poput [[zaštitni zid|zaštitnih zidova]], [[Network address translation|prevođenja mrežnih adresa]] i mrežnih predmemorija, djelimično izmijenile prvobitnu strogu primjenu tog načela.<ref>{{cite web |last1=Blumenthal |first1=Marjory S. |last2=Clark |first2=David D. |title=Rethinking the design of the Internet: The end-to-end arguments vs. the brave new world |url=https://www.csd.uoc.gr/~hy558/papers/Rethinking_2001.pdf |year=2001 |access-date=9. 3. 2026}}</ref> Važno je i [[robustness principle|načelo robusnosti]], koje kaže da implementacija treba biti konzervativna pri slanju, a liberalna pri prijemu podataka, odnosno da treba pažljivo slati ispravno oblikovane datagrame, ali prihvatiti svaki onaj koji može smisleno protumačiti.<ref name="RFC1122" /><ref>{{Cite IETF |rfc=791 |title=Internet Protocol |author=J. Postel |year=1981 |p=23}}</ref> TCP/IP se oslanja i na [[encapsulation (networking)|enkapsulaciju]], pri čemu se podaci višeg sloja ugrađuju u jedinice prijenosa nižeg sloja. Time se postiže apstrakcija usluga i funkcija te omogućava da svaki sloj koristi usluge sloja ispod sebe bez poznavanja njegove unutrašnje implementacije.<ref name="RFC1122" /> == Slojevi == === Sloj veze === [[Sloj veze]] obuhvata protokole koji djeluju unutar lokalne mrežne veze na koju je priključen host. U terminologiji TCP/IP-a takva lokalna cjelina naziva se ''link'' i predstavlja najniži sloj modela. On obuhvata sve uređaje dostupne bez prolaska kroz usmjernik, pa njegova veličina zavisi od konstrukcije mrežnog hardvera.<ref name="RFC1122" /> Ovaj sloj koristi se za prijenos paketa između interfejsa internet sloja dvaju hostova na istoj vezi. Funkcije kao što su oblikovanje okvira, upravljanje prijenosom i pretvaranje mrežnih adresa IP-a u adrese sloja veze, npr. [[MAC adresa|MAC adrese]], izvršavaju se u upravljačkim programima, firmveru ili specijaliziranim čipsetima.<ref name="RFC1122" /> U TCP/IP modelu sloj veze djelimično odgovara drugom sloju OSI modela. === Internet sloj === [[Internet sloj]] omogućava slanje podataka iz izvorne u odredišnu mrežu, odnosno [[usmjeravanje]] između različitih mreža. Ovaj sloj pruža nepouzdanu uslugu prijenosa datagrama između hostova koji se mogu nalaziti na različitim IP mrežama i odgovoran je za prosljeđivanje paketa prema odgovarajućem sljedećem usmjerniku na putu ka odredištu.<ref>{{Cite IETF |rfc=791 |title=Internet Protocol |author=J. Postel |year=1981}}</ref> Glavna komponenta tog sloja jest [[Internet Protocol]], koji definira sistem adresiranja za identifikaciju hostova i njihovo lociranje u mreži. Internet sloj ne pravi razliku među protokolima transportnog sloja; IP prenosi podatke za različite više protokole, a svaki se prepoznaje po posebnom broju protokola. U ovaj sloj spadaju i protokoli kao što su [[Internet Control Message Protocol|ICMP]] i [[Internet Group Management Protocol|IGMP]].<ref name="RFC1122" /> === Transportni sloj === [[Transportni sloj]] uspostavlja podatkovne kanale koje aplikacije koriste za razmjenu podataka. On omogućava komunikaciju host–host u obliku usluga prijenosa poruka od kraja do kraja, nezavisno od konkretne mrežne infrastrukture i formata korisničkih podataka.<ref>{{cite book |last=Hunt |first=Craig |title=TCP/IP Network Administration |edition=3rd |publisher=O'Reilly |year=2002 |pages=9–10 |isbn=9781449390785}}</ref> Povezivanje na ovom sloju može biti spojno orijentirano, kao kod [[Transmission Control Protocol|TCP-a]], ili bespojno, kao kod [[User Datagram Protocol|UDP-a]]. Budući da IP sam po sebi pruža samo dostavu po principu „najboljeg napora“, pojedini transportni protokoli dodaju pouzdanost. TCP tako osigurava redoslijed pristizanja podataka, otkrivanje i odbacivanje duplikata, ponovno slanje izgubljenih segmenata i kontrolu zagušenja. Pored TCP-a i UDP-a, u transportni sloj ubraja se i [[Stream Control Transmission Protocol|SCTP]].<ref name="RFC1122" /> === Aplikacijski sloj === [[Aplikacijski sloj]] sadrži protokole koje mrežne aplikacije koriste za međusobnu komunikaciju. U tom sloju djeluju, između ostalih, [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]], [[File Transfer Protocol|FTP]], [[Simple Mail Transfer Protocol|SMTP]] i [[Dynamic Host Configuration Protocol|DHCP]].<ref>{{cite book |last=Stevens |first=W. Richard |title=TCP/IP Illustrated, Volume 1: The Protocols |publisher=Addison-Wesley |year=1994 |isbn=0-201-63346-9}}</ref> U TCP/IP modelu ovaj sloj ne razdvaja posebno funkcije koje OSI model raspoređuje na sesijski, prezentacijski i aplikacijski sloj. Aplikacijski protokoli često su povezani s posebnim [[klijent-server]] uslugama, a mnogim uobičajenim uslugama [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] dodjeljuje poznate brojeve portova.<ref name="RFC1123" /> Na aplikacijskom sloju TCP/IP razlikuje ''korisničke protokole'' i ''protokole podrške''. Protokoli podrške pružaju usluge mrežnoj infrastrukturi, dok se korisnički protokoli koriste za stvarne korisničke aplikacije; tako je, naprimjer, FTP korisnički, a [[Domain Name System|DNS]] protokol podrške.<ref name="RFC1122" /> == Razvoj slojevitosti i prikazi u literaturi == TCP/IP se razvijao kroz dugotrajan istraživačko-razvojni proces, pa su se tokom vremena mijenjale i pojedinosti pojedinih protokola i njihove slojevitosti. Zbog toga se u stručnoj literaturi pojavljuju različiti prikazi modela, s tri do sedam slojeva, zavisno od didaktičke ili tehničke namjene. U nekim udžbenicima fizički i sloj veze razdvajaju se u dvije cjeline, dok ih drugi spajaju u jedinstveni sloj pristupa mreži.<ref>{{cite book |last=Comer |first=Douglas E. |title=Internetworking with TCP/IP: Principles, Protocols, and Architecture |url=https://archive.org/details/internetworkingw0000come_i1a8 |publisher=Prentice Hall |year=2006 |isbn=0-13-187671-6}}</ref><ref>{{cite book |last=Tanenbaum |first=Andrew S. |title=Computer Networks |url=https://archive.org/details/computernetworks00tane_2 |publisher=Prentice Hall |year=2003 |isbn=0-13-066102-3}}</ref> Uprkos tim razlikama u prikazu, četveroslojna podjela iz RFC-ova 1122 i 1123 ostala je osnovni normativni opis TCP/IP skupa.<ref name="RFC1122" /><ref name="RFC1123" /> == Poređenje TCP/IP-a i OSI modela == TCP/IP i [[OSI model]] često se porede jer oba koriste koncept slojeva, ali su nastali u različitim okolnostima i s različitim ciljevima. OSI je razvijen kao opći referentni okvir za umrežavanje, dok je TCP/IP nastao iz konkretne implementacijske prakse i istraživanja međuumrežavanja. Zbog toga je TCP/IP općenito praktičniji i historijski utjecajniji, dok je OSI ostao važan prvenstveno kao teorijski i obrazovni model.<ref>{{cite journal |last=Russell |first=Andrew L. |title=OSI: The Internet That Wasn't |journal=IEEE Spectrum |volume=50 |issue=8 |year=2013 |url=https://spectrum.ieee.org/osi-the-internet-that-wasnt |access-date=9. 3. 2026}}</ref> Najčešća razlika u prikazu jeste to što TCP/IP nema zasebne sesijski i prezentacijski sloj, nego njihove funkcije uglavnom obuhvata aplikacijski sloj. Također, TCP/IP u klasičnom obliku ne izdvaja fizički sloj kao samostalnu cjelinu, nego ga podrazumijeva unutar sloja veze ili pristupa mreži.<ref name="RFC1122" /><ref name="RFC1123" /> == Implementacije == TCP/IP je u velikoj mjeri nezavisan od konkretne hardverske ili softverske platforme. Potrebni su samo odgovarajući hardver i programski sloj koji mogu slati i primati pakete na računarskoj mreži. Zbog toga je ovaj skup protokola implementiran na praktično svim značajnim računarskim platformama.<ref name="RFC1122" /> Minimalna implementacija TCP/IP-a obično uključuje [[Internet Protocol|IP]], [[Address Resolution Protocol|ARP]], [[Internet Control Message Protocol|ICMP]], [[Transmission Control Protocol|TCP]], [[User Datagram Protocol|UDP]] i [[Internet Group Management Protocol|IGMP]]. Uz [[IPv6]] obično su potrebni i [[Neighbor Discovery Protocol|NDP]], [[ICMPv6]] i [[Multicast Listener Discovery|MLD]], a često se koristi i integrirani sigurnosni sloj [[IPsec]]a.<ref name="RFC1122" /> == Također pogledajte == * [[Internet Protocol]] * [[Transmission Control Protocol]] * [[User Datagram Protocol]] * [[OSI model]] * [[Spisak mrežnih protokola]] * [[Spisak TCP i UDP portova]] * [[Historija Interneta]] == Reference == {{refspisak}} == Bibliografija == * {{cite book |last=Abbate |first=Janet |title=Inventing the Internet |url=https://archive.org/details/inventinginterne00abba |publisher=MIT Press |year=1999 |isbn=978-0-262-01172-3}} * {{cite book |last=Comer |first=Douglas E. |title=Internetworking with TCP/IP – Principles, Protocols and Architecture |publisher=Prentice Hall |year=2001 |isbn=86-7991-142-9}} * {{cite book |last=Forouzan |first=Behrouz A. |title=TCP/IP Protocol Suite |url=https://archive.org/details/tcpipprotocolsui0002edforo |edition=2nd |publisher=McGraw-Hill |year=2003 |isbn=978-0-07-246060-5}} * {{cite book |last=Hunt |first=Craig |title=TCP/IP Network Administration |url=https://archive.org/details/tcpipnetworkadmi00hunt_0 |publisher=O'Reilly |year=1998 |isbn=1-56592-322-7}} * {{cite book |last=Stevens |first=W. Richard |title=TCP/IP Illustrated, Volume 1: The Protocols |publisher=Addison-Wesley |year=1994 |isbn=0-201-63346-9}} * {{cite book |last=Tanenbaum |first=Andrew S. |title=Computer Networks |url=https://archive.org/details/computernetworks00tane_2 |publisher=Prentice Hall |year=2003 |isbn=0-13-066102-3}} {{DEFAULTSORT:TCP/IP}} [[Kategorija:Internetski protokoli]] [[Kategorija:Mrežni protokoli]] [[Kategorija:Internet]] imww61pmshau2xtcdbqrzlz1wclj6sl 0 10901 3922016 3265864 2026-08-25T06:35:16Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922016 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Siroccowind (Zadar).JPG|mini|desno|250px|[[Zadar]]ska riva za vrijeme juga]] '''Jugo''' je [[vjetar]] koji puše sa juga i jugoistoka na [[Jadransko more|Jadranskom moru]] i priobalju. Donosi [[kiša|kišu]] i veliku vlažnost zraka, a puše s mora na kopno. Jugo je je topli i vlažni vjetar, koji se javlja uz oblačno i kišovito vrijeme, a razvija visoke [[val]]ove. == Nastanak == Do njegovog nastanka dolazi iznad pustinje [[Sahara|Sahare]] pri čemu se ugrijan zrak ne uspijeva pomiješati sa frontom hladnog zraka veće visine, te tako dolazi do pomjeranja ispod hladnog fronta i do njegovih granica iznad Jadrana i jugoistočne Evrope gdje jugo (scirocco) pred [[Alpi]]ma dobija na visini. Često se kao pratnja ovog zračnog fenomena mogu primijetiti male količine crvenog pijeska Sahare koji ovaj vjetar sa sobom donosi. Pri dobitku visine on gubi na snazi i počinje se miješati sa hladnim zrakom iznad alpskih područja, te se time akumuliraju velike količine padavina. Iako je najčešće u hladnim dijelovima godine, može puhati i [[ljeto|ljeti]]. Na južnom Jadranu najčešće se javlja od početka [[jesen]]i pa do kraja [[zima|zime]], a na sjevernom od kraja zime do početka ljeta. Zimi jugo traje do devet dana, a katkada i do tri sedmice s prekidima, a ljeti u većini slučajeva ne duže od tri dana. Brzina puhanja juga se kreće od 10 m/s do 30 m/s i nikada ne zapuše iznenada, svoju snagu postiže tek nakon 24 do 36 sati puhanja, a [[oluja|olujnu]] jakost u pravilu postiže tokom trećeg dana od početka puhanja. Češće i snažnije se pojavljuje na južnom dijelu Jadrana nego na sjevernom. == Također pogledajte == * [[Bura]] {{Commonscat|Sirocco (wind)}} [[Kategorija:Meteorologija]] [[Kategorija:Vjetrovi]] qzsftneufo27skqnu82xw0dihq87ddc 0 12260 3921985 3914011 2026-08-25T01:58:19Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921985 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Rumelia map.jpg|mini|desno|229x229px|Karta Rumelije (1801)]] '''Rumelija''' (na [[Turski jezik|turskom]], ''Rumeli'',<ref>{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Rumelia|title=1911 Encyclopædia Britannica/Rumelia - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|language=en|access-date=24. 7. 2026}}</ref> turski naziv za [[Istočno rimsko carstvo|Istočno rimsko]] ili [[Bizantijsko carstvo]]) je ime koje se koristilo nakon [[15. vijek]]a za dio [[Balkan|Balkanskog poluostrva]] pod upravom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. Međutim, riječ "Rumeli" doslovno znači "zemlja Rimljana," time se odnoseći na Istočno rimsko carstvo. U tom smislu, izraz se u [[11. vijek|11.]] i [[12. vijek]]u uveliko odnosio i na [[Anadolija|Anadoliju]], jer je ova, u to vrijeme, također bila u sastavu Istočnog rimskog carstva ([[Bizantija|Bizantije]]). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Citation|title=Rumelija|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/rumelija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=24. 7. 2026|isbn=978-953-268-038-6|language=hr}} * {{Cite book |title=A new Europe for the old? |url=https://archive.org/details/neweuropeforold0000unse |date=1999 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-7658-0465-5 |editor-last=Graubard |editor-first=Stephen Richards |location=New Brunswick, N.J., U.S. |pages=[https://archive.org/details/neweuropeforold0000unse/page/70 70]–73}} [[Kategorija:Osmansko Carstvo]] 2146338rdczulc8meaumkbo00dlr7yp 0 12444 3922048 3903645 2026-08-25T11:53:47Z Martin Macha 2111 126373 /* */ 3922048 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Narodna Republika Bangladeš | izvorno_ime = গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ<br />Gônoprojatontri Bangladesh | ime_genitiv = Bangladeša | zastava = Flag of Bangladesh.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat_of_arms_of_Bangladesh.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Amar Shonar Bangla]]" <br/>(Moj zlatni Bangla){{Center|[[Datoteka:Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg]]}} | karta = Bangladesh in its region.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Dhaka]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|23|45|50|N|90|23|20|E|type:city_region:BD|display=inline}} | najveći_grad = [[Dhaka]] | službeni_jezik = [[Bengalski jezik|bengalski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = 99% [[Bengalci]]<br /> 1% Ostali | religija = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |91.04% [[Islam]] zvanična religija|7.94% [[Hinduizam]] |0.60% [[Budizam]] |0.30% [[Kršćanstvo]]|0.12% Ostali}} | demonim = | državno_uređenje = | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak predsjednika Bangladeša|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast =[[Mirza Fakhrul Islam Alamgir]] | vrsta_druge_vlasti = [[Spisak premijera Bangladeša|Premijer]] | vladar_druga_vlast =[[Tarique Rahman]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = 26. mart 1971. od [[Pakistan]]a | nezavisnost_priznato = | površina = 148.460 | po_površini_na_svijetu = 92. | procenat_vode = 6,4 | stanovnika = 169.828.911<ref name="populationcensus2022">{{cite web |title=Population and Housing Census 2022: Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |date=18. 4. 2023 |website=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |access-date=30. 5. 2023 |archive-date=30. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530205648/http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Report: 68% Bangladeshis live in villages |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/332419/report-68%25-bangladeshis-live-in-villages |work=[[Dhaka Tribune]] |date=28. 11. 2023 |access-date=6. 2. 2024 |archive-date=6. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206021005/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/332419/report-68%25-bangladeshis-live-in-villages |url-status=live }}</ref> | stanovnika_godina = 2022. | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 8. | procjena = 173.562.364 | procjena_godina = 2024. | gustoća = 1.165 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 13. | bdp_ukupno = {{increase}}$1.620 [[bilion]]a<ref>{{cite web |publisher=International Monetary Fund – IMF |title=Download World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BGD |access-date=4. 12. 2023 |archive-date=4. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204110102/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=BD&most_recent_value_desc=true |url-status=live }}</ref> | bdp_godina = 2024. | po_broju_bdp_na_svijetu = 25. | bdp_per_capita = {{increase}}$9.410<ref>{{cite web |publisher=International Monetary Fund – IMF |title= Download World Economic Outlook database: April 2023 |url= https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BGD|access-date= 4. 12. 2023 |archive-date= 4. 12. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231204111604/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=BD&most_recent_value_desc=false&start=1990&view=chart |url-status= live }}</ref> | bdp_per_capita_na_svijetu = 126. | bdp_nominalni_ukupno ={{increase}} $455.166 [[Milijarda|milijardi]]<ref>{{cite web |title= Download World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BGD |publisher=IMF |access-date=4. 12. 2023 |archive-date=4. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204120113/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=BD&most_recent_value_desc=true |url-status=live }}</ref> | bdp_nominalni_godina = 2024. | bdp_nominalni_na_svijetu = 34. | bdp_nominalni_per_capita = {{increase}} $2.650<ref>{{cite web | title= Download World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BGD | publisher= IMF | access-date=4. 12. 2023 | archive-date=4. 12. 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231204161657/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=BD&most_recent_value_desc=false | url-status=live }}</ref> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 137. | hdi = 0,670 | hdi_godina = 2022. | hdi_nivo = srednji | po_broju_hdi_na_svijetu = 129. | gini = 49,9<ref>{{cite press release |title=KEY FINDINGS HIES 2022 |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/57def76a_aa3c_46e3_9f80_53732eb94a83/2023-04-13-09-35-ee41d2a35dcc47a94a595c88328458f4.pdf |page=15 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |access-date=13. 4. 2023 |archive-date=30. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530091430/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/57def76a_aa3c_46e3_9f80_53732eb94a83/2023-04-13-09-35-ee41d2a35dcc47a94a595c88328458f4.pdf |url-status=live}}</ref> | gini_godina = 2022. | gini_nivo = visoka nejednakost | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Bangladeška taka|Taka]] | vremenska_zona = [[UTC]] +6 | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = lijeva<ref>{{Cite web |date=13. 5. 2020 |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |access-date=10. 6. 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | pozivni_broj = +880 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.bd]] | komentar = }} '''Bangladeš''', službeno '''Narodna Republika Bangladeš''', je gusto naseljena [[Azija|azijska]] zemlja,<ref>{{Citation|title=Bangladesh|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/|publisher=Central Intelligence Agency|date=15. 6. 2023|access-date=25. 6. 2023|language=en|archive-date=30. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024842/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/|url-status=dead}}</ref> smještena na delti rijeka [[Ganges]]a i [[Brahmaputra|Brahmaputre]], okružena [[Indija|Indijom]] na zapadu, sjeveru i istoku, te [[Mjanmar]]om na jugoistoku. ==Historija== Do 15. augusta 1947. historija Bangladeša pripadala je prošlosti pokrajine Bengal. Nakon diobe indijskog potkontinenta 1947, teritorij današnjega Bangladeša (istočni Bengal) dodijeljen je [[Pakistan]]u kao istočna pokrajina, tj. ''Istočni Pakistan'' (većinom hinduistički zapadni Bengal pripao je Indiji). Ekonomsko-političkoj prevlasti zapadnog dijela Pakistana nad istočnim protivila se ''Awami-liga'' [[Sheikh Mujibur Rahman|Sheikha Mujibura Rahmana]]. Nastala je 1954. kao pokret za autonomiju, a ubrzo je zahtijevala nezavisnost, zbog čega je Rahman bio zatvoren. Na izborima 1970. ''Awami-liga'' je dobila prevlast u pokrajinskom i saveznom parlamentu. Predsjednik Pakistana [[Yahya Kan]] i vođa utjecajne Pakistanske narodne stranke [[Zulfikar Ali Buto]] početkom 1971. neuspješno su pregovarali s Rahmanom o statusu ''Istočnoga Pakistana''. Yahya Kan je odgodio zasjedanje novoga parlamenta, zabranio je Awami-ligu, a Rahman je ponovno bio zatvoren i osuđen na smrt. Vodstvo Awami-lige u izbjeglištvu, u [[Kolkata|Kolkati]], osnovalo je privremenu vladu i 10. aprila 1971. donijelo deklaraciju o nezavisnosti Bangladeša. Bengalsko stanovništvo je pružalo otpor vlastima Pakistana (gerilski pokret ''Mukti Bahini'' borio se za neovisnost od kraja 1970). Oružani odgovor pakistanske vojske potaknuo je građanski rat u kojem je poginulo nekoliko stotina hiljada Bengalaca, dok ih je više od 10 miliona izbjeglo u indijski ''Zapadni Bengal''. U sukobe je bila uključena i [[Indija]], čija je vojska, uz podršku bengalskih gerilaca, Bangladešu donijela nezavisnost. Početkom 1972. Rahman je pušten iz zatvora u Pakistanu i postao predsjednik vlade Bangladeša. Pakistan je priznao Bangladeš 1974, a iste Rahman je proglasio vandredno stanje pa je 1975. postao predsjednik države s neograničenim ovlastima. Krajem 1975. izgubio je podršku vojske pa je s dijelom porodice ubijen, a predsjednik je postao [[Muštaq Ahmed]].<ref>http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=5698</ref> ==Geografija== [[File:Map of Bangladesh-en.svg|thumb|Karta Bangladeša]] Bangladeš je izrazito nizinska zemlja koja zauzima područje donjeg toka i najveći dio zajedničke delte [[Brahmaputra|Brahmaputre]] i [[Ganges]]a.<ref>{{Cite web |url=http://proleksis.lzmk.hr/51842/ |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 9. 2014 |archive-date=25. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150125102010/http://proleksis.lzmk.hr/51842/ |url-status=dead }}</ref> Leži između 20° i 27° sjeverne geografske širine, i 88° i 93° istočne geografske dužine. Gotovo u potpunosti je okružen susjednom [[Indija|Indijom]] i dijeli malu granicu s [[Mjanmar]]om na jugoistoku, iako se nalazi vrlo blizu [[Nepal]]a, [[Butan]]a i [[Kina|Kine]]. Država je podijeljena na tri regije. Većim dijelom zemlje dominira plodna delta [[Ganges]]a, najveća riječna delta na svijetu.<ref>{{cite web |author1=Aditi Rajagopal|title=How the World's Largest Delta Might Slowly Go Under Water |url=https://www.discovery.com/nature/largest-delta-underwater|website=Discovery|date=8. 2. 2020|access-date=9. 3. 2020|archive-date=8. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208052815/http://www.discovery.com/nature/largest-delta-underwater|url-status=live}}</ref> Sjeverozapadni i središnji dio zemlje čine visoravni Madhupur i Barind. Sjeveroistok i jugoistok su dom zimzelenih brda. Delta Gangesa formirana je ušću rijeka [[Ganges]]a (lokalni naziv Padma ili Pôdda), [[Brahmaputra|Brahmaputre]] (Jamuna ili Jomuna) i [[Meghna]] i njihovih pritoka. Ganges se ujedinjuje sa [[Jamuna (rijeka)|Jamunom]] (glavni kanal Brahmaputre) i kasnije se spaja sa Meghnom, te se konačno uljeva u [[Bengalski zaliv]]. Bangladeš je pretežno bogato plodno ravno zemljište. Većina je ispod 12 m nadmorske visine, a procjenjuje se da bi oko 10% njenog zemljišta bilo poplavljeno ako bi se nivo mora povećao za 1 m.<ref name="ali">{{cite journal |last=Ali |first=A. |title=Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00175563 |journal=Water, Air, & Soil Pollution |volume=92 |issue=1–2 |pages=171–179 |year=1996 |bibcode=1996WASP...92..171A |s2cid=93611792 |doi=10.1007/BF00175563 |access-date=1. 2. 2020 |archive-date=1. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201143058/https://link.springer.com/article/10.1007/BF00175563 |url-status=live }}</ref> 12% zemlje je pokriveno brdskim sistemima. Močvare [[Haor]] u zemlji su od značaja za globalnu nauku o životnoj sredini. Najviša tačka u Bangladešu je Saka Haphong, koja se nalazi blizu granice sa Mjanmarom, sa nadmorskom visinom od 1.064 m.<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|access-date=15. 5. 2007 |year=2007}}</ref> Ranije su se najvišim smatrali Keokradong ili Tazing Dong. Šumski pokrivač čini oko 14% ukupne površine zemljišta, što je ekvivalentno 1.883.400 hektara (ha) šume 2020, što je manje u odnosu na 1.920.330 hektara (ha) iz 1990. Od šuma koje se prirodno obnavljaju 0% je prijavljeno kao primarne šume (sastoje se od autohtonih vrsta drveća bez jasno vidljivih indikacija ljudske aktivnosti), a oko 33% šumske površine nalazi se u zaštićenim područjima. Za 2015. prijavljeno je da je 100% šumske površine u javnom vlasništvu.<ref>{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bangladesh |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BGD/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> ===Rijeke=== Bangladeš se naziva "Zemljom rijeka",<ref>{{cite web |title=No Place Like Home – BANGLADESH: LAND OF RIVERS |url=https://ejfoundation.org/films/bangladesh-land-of-rivers |work=Environmental Justice Foundation |access-date=10. 3. 2020 |archive-date=30. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930051647/https://ejfoundation.org/films/bangladesh-land-of-rivers |url-status=live }}</ref> jer je dom za preko 57 prekograničnih rijeka, najviše od bilo koje nacionalne države. Pitanja vode su politički komplikovana jer se Bangladeš nalazi nizvodno od Indije.<ref>{{cite book |last=Suvedī |first=Sūryaprasāda |title=International watercourses law for the 21st century |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2005 |pages=154–166 |isbn=978-0-7546-4527-6}}</ref> Riječnu mrežu Bangladeša čini oko 700 rijeka. Ove rijeke formiraju pet većih riječnih sistema: ''Jamuna-Bramaputra'', ''Padma-Gang'', ''Suma-Megna'', ''Padma-Megna'' i ''Karnapuli''. Najveći dio teritorije Bangladeša zauzimaju riječni sistemi koji su se formirali oko rijeka Ganges i Brahmaputre. Delta koju ove dvije rijeke sa njihovim pritokama prave na ulazu u [[Bengalski zaliv]] je najveća delta na svijetu. Usljed razgranatosti riječne mreže u Bangladešu zemljište je izuzetno ravno i veoma plodno. Ove aluvijalne ravne zauzimaju oko 80 % teritorije Bangladeša i formiraju cjelinu koja se naziva Bangladeška ravnica. Ipak, s obzirom da se ravnica najvećim dijelom nalazi u nivou mora, često dolazi do poplava. ===Klima=== [[File:Flooding after 1991 cyclone.jpg|thumb|Poplave nakon ciklona u Bangladešu 1991, u kojem je poginulo oko 140.000&nbsp;ljudi]] Bangladeš ima tropsku monsunsku klimu koju karakterišu visoke temperature i velika vlažnost. Postoje tri godišnja doba: toplo ljeto (od marta do juna), sezona monsuna (od juna do novembra), i blaga zima (od decembra do februara). Za vrijeme sezone monsuna padne čak 80 % godišnje količine padavina. Najhladniji mjesec je januar sa dnevnim temperaturama koje se kreću oko 26˚C, dok je april najtopliji mjesec kada se temperature kreću od 33˚C do 36˚C. Zemlja nikada nije zabilježila temperaturu zraka ispod 0&nbsp;°C, s rekordno niskom temperaturom od 1,1&nbsp;°C u sjeverozapadnom gradu Dinajpuru 3. februara 1905.<ref>{{cite web |url=http://kantaji.com/dinajpurmap.html |title=Map of Dinajpur |website=kantaji.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713134542/http://kantaji.com/dinajpurmap.html |archive-date=13. 7. 2011 |access-date=17. 4. 2015}}</ref> Usljed jakih vjetrova, teritoriju Bangladeša skoro svake godine pogađaju prirodne nepogode: tropski cikloni, tornada i plimski talasi.<ref name="NatDis">{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title= Natural Disasters |chapter-url= {{GBurl|id=gWHsuGTcF34C|p=532}}|year= 1999|publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=978-0-412-04751-0 |page=532 |chapter=The Third World |orig-year=1993}}</ref> Cikloni 1970. i 1991. bili su posebno razorni, pri čemu je potonji ubio oko 140.000 ljudi.<ref>"[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-feb-27-adfg-bangla27-story.html Beset by Bay's Killer Storms, Bangladesh Prepares and Hopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240902065034/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-feb-27-adfg-bangla27-story.html |date=2. 9. 2024 }} ". ''Los Angeles Times''. 27 February 2005</ref> U septembru 1998. Bangladeš je doživio najteže poplave u modernoj historiji, nakon čega je dvije trećine zemlje bilo polavljeno, uz broj poginulih od 1.000.<ref name="EWG">{{cite book |last=Haggett |first=Peter |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634 |publisher=Marshall Cavendish |year=2002 |isbn=978-0-7614-7308-4 |oclc=46578454 |pages=2, 634 |chapter=The Indian Subcontinent |orig-year=2002 |access-date=25. 7. 2023 |archive-date=28. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182107/https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634 |url-status=live }}</ref> Kao rezultat različitih inicijativa na međunarodnom i nacionalnom nivou u smanjenju rizika od katastrofa, ljudska šteta i ekonomska šteta od poplava i ciklona su se smanjili tokom godina.<ref>{{cite news |last=Raju |first=M. N. A. |title=Disaster Preparedness for Sustainable Development in Bangladesh |url=https://www.daily-sun.com/arcprint/details/294175/Disaster-Preparedness-for-Sustainable-Development-in-Bangladesh/2018-03-10 |work=Daily Sun |date=10. 3. 2018 |access-date=26. 9. 2019 |archive-date=24. 7. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724074442/https://www.daily-sun.com/arcprint/details/294175/Disaster-Preparedness-for-Sustainable-Development-in-Bangladesh/2018-03-10}}</ref> [[Poplave u Južnoj Aziji 2007.]] opustošile su područja širom zemlje, ostavivši pet miliona ljudi raseljeno, a smrtno je stradalo oko 500.<ref>{{cite news |title=Bangladesh flood death toll nears 500, thousands ill |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/DHA30252.htm |agency=[[Reuters]] |date=15. 8. 2007 |access-date=15. 8. 2007 |archive-date=5. 2. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205073714/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/DHA30252.htm |url-status=live }}</ref> === Klimatske promjene === Bangladeš je prepoznat kao jedna od zemalja najosjetljivijih na klimatske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Kulp |first1=Scott A. |last2=Strauss |first2=Benjamin H.|date=29. 10. 2019|title=New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding|journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=4844 |bibcode=2019NatCo..10.4844K |doi=10.1038/s41467-019-12808-z |issn=2041-1723 |pmc=6820795 |pmid=31664024}}</ref><ref>{{cite web |date=29. 10. 2019|title=Report: Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood |url=https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood|access-date=3. 11. 2019|website=climatecentral.org|archive-date=2. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood}}</ref> Tokom jednog stoljeća, 508 ciklona je pogodilo regiju Bengalskog zaliva, od kojih se 17 posto vjeruje da je došlo do kopna u Bangladešu.<ref>{{Cite book|last=Chaturvedi|first=Sanjay|url=https://books.google.com/books?id=UB1qDwAAQBAJ&pg=PT67|title=Climate Change and the Bay of Bengal|date=29. 4. 2016|publisher=Flipside Digital Content Company Inc.|isbn=978-981-4762-01-4|access-date=25. 7. 2023|archive-date=28. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182105/https://books.google.com/books?id=UB1qDwAAQBAJ&pg=PT67#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Očekuje se da će se prirodne opasnosti koje dolaze od povećanih padavina, porasta nivoa mora i tropskih ciklona povećati kako se klimatske promjene mijenjaju, a svaka od njih ozbiljno utiče na poljoprivredu, sigurnost vode i hrane, zdravlje ljudi i sklonište.<ref>{{cite book |url=http://www.moef.gov.bd/moef.pdf|title=Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan, 2008 |publisher=Ministry of Environment and Forests Government of the People's Republic of Bangladesh|year=2008|isbn=978-984-8574-25-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007060017/http://www.moef.gov.bd/moef.pdf|archive-date=7. 10. 2009}}</ref> Procjenjuje se da će do 2050. porast nivoa mora od 90&nbsp;cm potopiti oko 20 posto kopna i raseliti više od 30 miliona ljudi.<ref>{{cite web |last=Glennon |first=Robert|title=The Unfolding Tragedy of Climate Change in Bangladesh |url=https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-unfolding-tragedy-of-climate-change-in-bangladesh/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040750/https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-unfolding-tragedy-of-climate-change-in-bangladesh/|archive-date=1. 12. 2017|access-date=23. 11. 2017}}</ref> Kako bi se riješila prijetnja porasta nivoa mora u Bangladešu, pokrenut je [[Plan Bangladeš Delta 2100]].<ref>{{cite web |url=https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100 |title=Bangladesh Delta Plan 2100|publisher=The Dutch water sector|access-date=24. 9. 2019|date=20. 5. 2019|archive-date=13. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513135800/https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live|title=Bangladesh Delta Plan (BDP) 2100}}</ref> ==Politika== [[Datoteka:Jatiyo_Sangshad_Bhaban_(Roehl).jpg|mini|200px|lijevo|Parlament Bangladeša]] Političko-pravni sistem Bangladeša je uređen na osnovu Ustava iz 1972. Bangladeš se ovim Ustavom proglašava za narodnu, demokratsku, socijalističku i sekularnu državu. Ustav je suspendovan 1982. usljed vojnog puča i ponovo vraćen na snagu 1986. Od 1972. pa do danas, osnovni tekst Ustava nije značajno mijenjan, osim što je zaključno sa 2011. usvojeno petnaest amandmana. [[Izvršna vlast]] je sastavljena od predsjednika države i vlade na čelu sa premijerom. Cjelokupna moć izvršne grane vlasti u Bangladešu je skoncentrisana u vladi koju vodi premijer. Predsjednik imenuje za premijera onog člana parlamenta koji ima podršku skupštinske većine za formiranje vlade. [[Zakonodavna vlast|Zakonodavnu vlast]] u zemlji vrši jednodomi parlament. Parlament ima 300 članova koji se biraju na madnat od 5 godina. Ustavnim amandmanom iz 2011. 50 mjesta u parlamentu je rezervisano za žene. Parlament funkcioniše sve dok je izvršna vlast u stanju da obezbjedi podršku skupštinske većine. Onog trenutka kada neki zakonski prijedlog ne može da bude izglasan usljed nedostatka potrebne većine, predsjednik može da raspusti parlament i raspiše nove parlamentarne izbore. [[Sudska vlast|Pravosudni sistem]] Bangladeša se sastoji od ''Vrhovnog suda'', nižih sudova i općih sudova. Predsjedavajućeg Vrhovnog suda, kao i ostale sudije ovog suda, imenuje predsjednik države. Vrhovni sud Bangladeša ima nadležnost ne samo da interpretira zakone koje donosi parlament, već i da ih proglasi ništavim ukoliko oceni da ti zakoni štete fundamentalnim pravima građana. ===Administrativna podjela=== Bangladeš je podijeljen na sedam administrativnih oblasti, nazvanih po njihovim sjedištima. One su podijeljene u okruge. U Bangladešu postoji 64 okruga, a svaki od njih je podijeljen na ''upazile'' ili ''thane''. Najveća administrativna oblast je ''Chittagong'', dok je ''Dhaka'' najnaseljenija. {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" | # Barisal # Chittagong # Dhaka # Khulna || <ol start=5> <li>Mymensingh <li>Rajshahi <li>Sylhet <li>Rangpur ||[[Datoteka:Bangladesh_divisions_english.svg|170px]] |} == Privreda == [[Datoteka:Garments Factory in Bangladesh.JPG|mini|lijevo|Tekstilna proizvodnja]] Bangladeš je jedna od najsiromašnijih država na svijetu. Preko 40% stanovništva Bangladeša zarađuje manje od 1 dolara dnevno. Sa druge strane, Bangladeš od 1996. uspijeva da bilježi stabilan i značajan privredni rast, i to uprkos političkoj nestabilnosti, slaboj infrastrukturi i sporoj primjeni paketa ekonomskih reformi. Tokom posljednjih nekoliko godina vrijednost rasta realnog bruto domaćeg proizvoda (GDP) je iznosila od 5 do 7 %. U 2011. realni bruto domaći proizvod (GDP) je iznosio 6.7 % Više od polovine vijrednosti GDP se dobija iz sektora usluga. Najveći procenat Bangladežana, čak 45 % je zaposlen u poljoprivrednom sektoru. Bangladeš je jedan od najvećih svjetskih proizvođača: [[riža|riže]] (4. mjesto u svijetu), [[krompir]]a (11.), [[mango]] (9.), [[ananas]]a (16.), [[tropsko voće|tropskog voća]] (5.), [[Crveni luk|luka]] (16.), [[banana]] (17.), jute (2.), [[čaj]] (11.). Tri četvrtine prihoda u izvozu dobijaju, zapravo, od tekstilnih proizvoda. Rangirani su kao 4-ti najveći izvoznik odjeće u svijetu. Prepreke razvoju su: česti cikloni i poplave, neefikasne firme u državnom vlasništvu, loše upravljanje lukama, višak radne snage, neefikasna upotreba energije, posebno prirodnog gasa. Ostali nedostaci su: nedostatak električne energije, spora primjena ekonomskih reformi, politička trvenja i korupcija. Svjetska banka izvještava da je Bangladeš, uprkos nedaćama, ostvarivao prosječan godišnji rast od 5%, računajući od 1990. U Bangladešu je primjetan porast i razvoj srednje klase, kao i njegove potrošačke industrije. Finansijska institucija Goldman Sachs je ovu zemlju proglasila kao jednu od "Sljedećih 11 (Next Eleven)", zajedno sa [[Egipat|Egiptom]], [[Indonezija|Indonezijom]], [[Vijetnam]]om i drugih sedam država, u smislu očekivanog razvoja privrede. Međunarodne korporacije i lokalne velike kompanije mnogo ulažu u razvoj privrede, između ostalih: [[Beximco]], [[Square]], [[Akij Group]], [[Ispahani]], [[Navana Group]], [[Transcom Group]], [[Habib Group]], [[KDS Group]], [[Dragon Group]], kao i [[Unocal Corporation]] i [[Chevron]]. Sektor prirodnog gasa je prioritet. ==Stanovništvo== [[Datoteka:Agriculture of Bangladesh 11.jpg|mini|desno|220px|Radnici na poljima riže]] Prema popisu stanovništva iz 2022, Bangladeš ima 165,1 milion stanovnika,<ref name="populationcensus2022"/> i osma je zemlja po broju stanovnika na svijetu, peta najnaseljenija zemlja u [[Azija|Aziji]] i najgušće naseljena velika zemlja na svijetu, sa glavnom gustinom naseljenosti od 1.265 ljudi/km² od 2020.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?locations=BD|title=Population density (people per sq. km of land area) – Bangladesh|work=[[World Bank]]|access-date=4. 10. 2022|archive-date=4. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004211704/https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?locations=BD|url-status=live}}</ref> Njegova ukupna stopa fertiliteta (TFR), nekada među najvišima u svijetu, doživjela je dramatičan pad, sa 5,5 u 1985. na 3,7 u 1995, na 2,0 u 2020.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=BD|title=Fertility rate, total (births per woman) – Bangladesh|work=[[World Bank]]|access-date=4. 10. 2022|archive-date=16. 9. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916005417/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=BD|url-status=live}}</ref> što je ispod zamjenskog fertiliteta od 2,1 .<ref>{{cite journal |last1=Bora |first1=Jayanta Kumar |last2=Saikia |first2=Nandita |last3=Kebede |first3=Endale Birhanu |last4=Lutz |first4=Wolfgang|title=Revisiting the causes of fertility decline in Bangladesh: the relative importance of female education and family planning programs|date=21. 1. 2022|journal=[[Asian Population Studies]]|volume=19 |publisher=[[Routledge]]|doi=10.1080/17441730.2022.2028253|pages=81–104|s2cid=246183181 |doi-access=free}}</ref> Većina stanovnika živi u ruralnim područjima, sa samo 39% stanovništva koje živi u urbanim područjima od 2021.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=BD|title=Urban population (% of total population) – Bangladesh|work=[[World Bank]]|access-date=4. 10. 2022|archive-date=4. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004214008/https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=BD|url-status=live}}</ref> Ima srednju starost od otprilike 28 godina, sa 26% ukupne populacije starosti 14 ili manje godina,<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.0014.TO.ZS?locations=BD|title=Population ages 0–14 (% of total population) – Bangladesh|work=[[World Bank]]|access-date=4. 10. 2022|archive-date=4. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004214413/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.0014.TO.ZS?locations=BD|url-status=dead}}</ref> i samo 5% starosti od 65 i više godina.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.65UP.TO.ZS?locations=BD|title=Population ages 65 and above (% of total population) – Bangladesh|work=[[World Bank]]|access-date=4. 10. 2022|archive-date=4. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004214416/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.65UP.TO.ZS?locations=BD|url-status=live}}</ref> Bangladeš je etnički i kulturno homogeno društvo, jer Bengalci čine 99% stanovništva.<ref name="dhakatribune1">{{cite web |title=Census 2022: Bangladesh population now 165 million |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/07/27/bangladeshs-population-size-now-1651-million |date=27. 7. 2022 |access-date=28. 7. 2022 |archive-date=27. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727073234/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/07/27/bangladeshs-population-size-now-1651-million |url-status=live }}</ref> Regija Chittagong Hill Tracts doživjela je nemire i pobunu od 1975. do 1997. u pokretu za autonomiju od strane autohtonog naroda. Iako je mirovni sporazum potpisan 1997, regija je i dalje militarizovana.<ref name="rashiduzzaman">{{cite journal |last=Rashiduzzaman |first=M |year=1998 |title=Bangladesh's Chittagong Hill Tracts Peace Accord: Institutional Features and Strategic Concerns |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1998-07_38_7/page/652 |journal=Asian Survey |volume=38 |issue=7 |pages=653–70 |doi=10.2307/2645754 |jstor=2645754}}</ref> Zaglavljeni Pakistanci koji govore [[urdu]] dobili su državljanstvo od strane Vrhovnog suda 2008.<ref>[https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1261574665_4b2b90c32.pdf Note on the nationality status of the Urdu-speaking community in Bangladesh] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150222201246/https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1261574665_4b2b90c32.pdf |date=22. 2. 2015}}. UNHCR – The UN Refugee Agency.</ref> Bangladeš također ugošćuje preko 700.000 [[Rohinje|Rohinja]] izbjeglica od 2017, što ga čini jednom od najvećih izbjegličkih populacija na svijetu.<ref name="RohingyaHRW">{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2018/08/05/bangladesh-not-my-country/plight-rohingya-refugees-myanmar|title=Bangladesh Is Not My Country|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=5. 8. 2018|access-date=27. 9. 2022|archive-date=27. 9. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.hrw.org/report/2018/08/05/bangladesh-not-my-country/plight-rohingya-refugees-myanmar|url-status=live}}</ref> ===Religija=== [[Datoteka:Bayt al Mukarram.jpg|mini|lijevo|250px|Džamija Bayt al Mukarram u [[Dhaka|Dhaki]]]] Prema Ustavu Bangladeša, [[islam]] je državna religija. Država je prvobitno (od sticanja nezavisnosti 1972. ) bila definisana kao sekularna, da bi 1977. bio donijet Ustavni amandman kojim je sekularizam zamijenjen islamom. Sljedećim amandmanom iz 1988. islam je proglašen za državnu religiju. Ipak, posljednji amandman koji je usvojen 2011. uspostavio je sekularizam kao osnovni princip države, ali je istovremeno zadržao islam kao državnu religiju. Prema religijskom opredjeljenju, [[Sunitski islam|sunitski]] muslimani čine 90 % ukupnog stanovništva Bangladeša, dok [[hinduizam|hindusi]] čine oko 9 % stanovništva. [[Katoličanstvo|Katolički krišćani]] i [[budizam|budisti]] čine preostalih 1 % stanovništva. U Bangladešu također postoje i male grupe [[Šiizam|šiita]], [[siki|sika]], [[animisti|animista]] i [[ahmadi|ahmada]], ali ove grupe nisu brojnije od 100 hiljada ljudi. Nema podataka o prisustvu značajnije jevrejske zajednice. ===Jezik=== Zvanični jezik Bangladeša je [[bengalski]]. Preko 95 % stanovništva Bangladeša govori bengalski jezik, ali srednja i viša klasa koristi i [[Engleski jezik|engleski]] kao drugi jezik. Engleski se takođe koristi na fakultetima i u pravnom sistemu zemlje. Zakoni u Bangladešu su sve do 1987. bili pisani na engleskom i nisu prevođeni na bengalski. Zajednica Bihara koristi [[Urdu|urdu jezik]], s obzirom na njihovo indijsko porijeklo. == Reference == {{Refspisak|2}} == Dodatna literatura == {{Refbegin|30em}} * Ahmed, Nizam. ''The Parliament of Bangladesh'' (Routledge, 2018). * {{cite book |last=Ali |first=S. Mahmud |date=2010 |title=Understanding Bangladesh |url={{GBurl|id=FD2KzBG1ejwC}} |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70143-3 }} * {{cite book |title=Bangladesh War: Report from Ground Zero |url=https://archive.org/details/isbn_9789391125370 |last=Ghosh |first=Manash |year=2021 |publisher=Niyogi Books |isbn=9789391125370 }} * Baxter, Craig. ''Bangladesh: From a nation to a state'' (Routledge, 2018). * {{cite book |last=Bose |first=Sarmila |date=2012 |title=Dead Reckoning Memories of the 1971 Bangladesh War |publisher=Hachette UK |isbn=978-93-5009-426-6 }} * {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |date=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-33274-8 |url={{GBurl|id=in1_AgAAQBAJ}} }} * {{cite book |last=Grover |first=Verinder |date=2000 |title=Bangladesh: Government and Politics |publisher=Deep and Deep Publications |isbn=978-81-7100-928-2 }} * {{cite book |editor1-last=Guhathakurta |editor1-first=Meghna |editor2-last=van Schendel |editor2-first=Willem |year=2013 |title=The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics |url=https://archive.org/details/bangladeshreader0000unse |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5304-1}} * Hasnat, GN Tanjina, Md Alamgir Kabir, and Md Akhter Hossain. "Major environmental issues and problems of South Asia, particularly Bangladesh." ''Handbook of environmental materials management'' (2018): 1-40. [https://www.researchgate.net/profile/G_N_Hasnat/publication/323264078_Major_Environmental_Issues_and_Problems_of_South_Asia_Particularly_Bangladesh/links/5e7c678fa6fdcc139c04692f/Major-Environmental-Issues-and-Problems-of-South-Asia-Particularly-Bangladesh.pdf online] * Iftekhar Iqbal (2010) ''The Bengal Delta: Ecology, State and Social Change, 1840–1943'' (Palgrave Macmillan) {{ISBN|0-230-23183-7}} * Islam, Saiful, and Md Ziaur Rahman Khan. "A review of the energy sector of Bangladesh." ''Energy Procedia'' 110 (2017): 611–618. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1876610217302230/pdf?md5=762df35a45d6d280234429fc79ec79bd&pid=1-s2.0-S1876610217302230-main.pdf online] * Jannuzi, F. Tomasson, and James T. Peach. ''The agrarian structure of Bangladesh: An impediment to development'' (Routledge, 2019). * {{cite book |last=Khan |first=Muhammad Mojlum |year=2013 |title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal |publisher=Kube Publishing |isbn=978-1-84774-052-6}} * {{cite book |last=Mookherjee |first=Nayanika |date=2015 |title=The Spectral Wound: Sexual Violence, Public Memories, and the Bangladesh War of 1971 |url={{GBurl|id=JjUWrgEACAAJ}} |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5949-4 }} * M. Mufakharul Islam (edited) (2004) Socio-Economic History of Bangladesh: essays in memory of Professor Shafiqur Rahman, 1st Edition, Asiatic Society of Bangladesh, {{oclc|156800811}} * M. Mufakharul Islam (2007) ''Bengal Agriculture 1920–1946: A Quantitative Study'' (Cambridge University Press), {{ISBN|0-521-04985-7}} * Prodhan, Mohit. "The educational system in Bangladesh and scope for improvement." ''Journal of International Social Issues'' 4.1 (2016): 11–23. [https://www.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240830215748/https://www2.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf |date=30. 8. 2024 }} * {{cite book |last=Raghavan |first=Srinath |year=2013 |title=1971: A Global History of the Creation of Bangladesh |url=https://archive.org/details/1971globalhistor0000ragh |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72864-6 }} * {{cite book |last=Rashid |first=Haroun Er |year=1977 |title=Geography of Bangladesh|publisher=University Press |oclc=4638928}} * Riaz, Ali. ''Bangladesh: A political history since independence'' (Bloomsbury Publishing, 2016). * {{cite book |last=Riaz |first=Ali |date=2010 |title=Political Islam and Governance in Bangladesh |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-92624-2 }} * {{cite book |last1=Riaz |first1= Ali |last2=Rahman |first2= Mohammad Sajjadur |date=2016 |title=Routledge Handbook of Contemporary Bangladesh |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-30877-5 }} * {{cite book |last=Schendel |first=Willem van |year=2009 |title=A History of Bangladesh |url=https://archive.org/details/historyofbanglad0000sche |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86174-8 }} * Shelley, Israt J., et al. "Rice cultivation in Bangladesh: present scenario, problems, and prospects." ''Journal of International Cooperation for Agricultural Development'' 14.4 (2016): 20–29. [http://icrea.agr.nagoya-u.ac.jp/jpn/journal/Vol14_20-29-Review-Shelley.pdf online] * Sirajul Islam (edited) (1997) History of Bangladesh 1704–1971(Three Volumes: Vol 1: Political History, Vol 2: Economic History Vol 3: Social and Cultural History), 2nd Edition (Revised New Edition), The Asiatic Society of Bangladesh, {{ISBN|984-512-337-6}} * Sirajul Islam (Chief Editor) (2003) Banglapedia: A National Encyclopedia of Bangladesh.(10 Vols. Set), (written by 1300 scholars & 22 editors) The Asiatic Society of Bangladesh, {{ISBN|984-32-0585-5}} * {{cite book |last1=Sisson |first1=Richard |last2=Rose |first2=Leo E |date=1991 |title=War and Secession: Pakistan, India, and the Creation of Bangladesh |url=https://archive.org/details/warsecessionpaki00siss |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-07665-5 }} * {{cite book |last=Sogra |first=Khair Jahan |date=2014 |title=The Impact of Gender Differences on the Conflict Management Styles of Managers in Bangladesh: An Analysis |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6854-9}} * {{cite book |last= Umar |first=Badruddin |date=2006 |title=The Emergence of Bangladesh: Rise of Bengali nationalism, 1958–1971 |publisher=Oxford University Press |isbn= 978-0-19-597908-4}} * Van Schendel, Willem. ''A history of Bangladesh'' (Cambridge University Press, 2020). * {{cite book |last=Uddin |first=Sufia M. |date=2006|title=Constructing Bangladesh: Religion, Ethnicity, and Language in an Islamic Nation |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-7733-3 }} * {{cite book |last1=Wahid |first1=Abu N.M.. |last2=Weis |first2=Charles E |date=1996 |title=The Economy of Bangladesh: Problems and Prospects |url=https://archive.org/details/economyofbanglad0000unse |publisher=Praeger |isbn=978-0-275-95347-8 }} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.bangladesh.gov.bd/?q=bn Vlada Bangladeša] {{Commonwealth}} {{Države Azije}} {{OIS}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Južna Azija]] [[Kategorija:Bangladeš]] 6wb3ogxwnqathhvlkgtjui11txljic9 0 12796 3921914 3919068 2026-08-24T20:41:03Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921914 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Jevreji u Bosni i Hercegovini | izvorno_ime = יהודים בוסניים | zastava = | opis_zastave = | slika = Sephardi Jewish family in Sarajevo late 19th century.jpg | opis_slike = Sefardska jevrejska porodica u [[Sarajevo|Sarajevu]] krajem 19. vijeka | ukupno = 262 | ukupno_godina = 2013. | ukupno_ref = <ref name="Popis2013Etno">{{Cite web |url=https://popis.gov.ba/popis2013/knjige.php |title=Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |website=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013. |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> | jezici = {{Br separated entries |[[Bosanski jezik|bosanski]] |historijski: [[ladino|judeo-španski (ladino)]], [[jidiš]] i [[njemački jezik|njemački]] |liturgijski: [[hebrejski jezik|hebrejski]] }} | vjera = [[Judaizam|judaizam]] | vezane_grupe = {{Br separated entries |[[Sefardi]] |[[Aškenazi]] }} | bilješke = Broj stanovnika odnosi se na osobe koje su se na [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|Popisu 2013.]] etnički odnosno nacionalno izjasnile kao '''Jevrej/Jevrejka'''. Ne predstavlja broj članova Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine niti ukupan broj osoba jevrejskog porijekla. }} '''Jevreji u Bosni i Hercegovini''' čine historijsku etničku, vjersku i kulturnu zajednicu čije je dokumentirano prisustvo u zemlji utvrđeno najmanje od sredine 16. vijeka. Trajnije oblikovanje zajednice prvenstveno je povezano s doseljavanjem [[Sefardi|Sefarda]] nakon izgona Jevreja s [[Pirenejski poluotok|Pirenejskog poluotoka]] krajem 15. vijeka. Najraniji poznati sarajevski sudski zapisi bilježe jevrejsko prisustvo i poslovne aktivnosti 1557. i 1565-1566. godine, dok su se [[Aškenazi]] u većem broju počeli doseljavati nakon [[Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine|austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine]] 1878. godine.<ref name="Lupert2022">{{Cite journal |last=Lupert |first=Katarina |title=Pathfinders: Recovering the Legacy of Sephardic Merchants in Ottoman-Ruled Bosnia and Herzegovina |journal=Balkanologie |year=2022 |volume=17 |issue=2 |doi=10.4000/balkanologie.4450 |url=https://journals.openedition.org/balkanologie/4450 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> [[Sarajevo]] je kroz najveći dio historije bilo glavno središte jevrejskog života u Bosni i Hercegovini, ali su organizirane zajednice postojale i u Banjoj Luci, Mostaru, Tuzli, Travniku, Bijeljini, Brčkom, Doboju, Zenici i brojnim drugim gradovima. Tokom austrougarskog i međuratnog perioda razvijena je mreža vjerskih, obrazovnih, kulturnih i dobrotvornih ustanova, među kojima su bili [[La Benevolencija]], pjevačko društvo [[La Lira]], jevrejske škole i štampa. Sefardsko naslijeđe, posebno [[ladino|judeo-španski jezik]], književnost i usmena tradicija, ostalo je jedno od glavnih obilježja historijskog identiteta zajednice. Tokom [[Holokaust|Holokausta]] najveći dio predratne jevrejske zajednice bio je ubijen, deportiran ili raseljen nakon što je teritorija Bosne i Hercegovine 1941. uključena u [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnu Državu Hrvatsku]].<ref name="Zuckerman2010-85">{{Cite journal |last=Zuckerman |first=Boško |title=Političke prilike tijekom ustrojstva NDH i psihologija holokausta Židova u Bosni i Hercegovini 1941. godine |journal=Prilozi |year=2010 |issue=39 |page=85 |publisher=Institut za istoriju }}</ref> Zajednica je obnovljena nakon Drugog svjetskog rata, ali u znatno manjem obimu, a njena brojnost dodatno je smanjena poslijeratnim iseljavanjem. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata 1992–1995.]] Jevrejska zajednica i obnovljena La Benevolencija razvile su široku humanitarnu djelatnost u opkoljenom Sarajevu i učestvovale u evakuaciji građana različitih nacionalnih i vjerskih pripadnosti.<ref name="JDCRescue">{{Cite web |url=https://archives.jdc.org/backdrop-to-rescue/ |title=Backdrop to Rescue |website=JDC Archives |publisher=American Jewish Joint Distribution Committee |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Jevreji su danas jedna od zakonom priznatih [[Nacionalne manjine u Bosni i Hercegovini|nacionalnih manjina u Bosni i Hercegovini]].<ref name="MHRRMinorities">{{Cite web |url=https://mhrr.gov.ba/hr/prava-manjina |title=Prava manjina |website=Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine |publisher=Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Prema Popisu 2013. godine 262 osobe izjasnile su se kao Jevreji u okviru etničke odnosno nacionalne pripadnosti, dok Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine navodi približno 1.000 članova.<ref name="Popis2013Etno"/><ref name="JZBiHBroj">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/ |title=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Ustavna pravila koja pojedine državne funkcije vežu za pripadnost jednom od tri konstitutivna naroda ograničavaju političku podobnost osoba koje se izjašnjavaju kao Jevreji i drugih građana izvan tih kategorija. Evropski sud za ljudska prava utvrdio je diskriminaciju 2009. godine u predmetu ''[[Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine]]''.<ref name="SejdicFinci">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-96491 |title=Case of Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina |website=HUDOC |publisher=European Court of Human Rights |date=22. 12. 2009 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> == Historija == === Prvi tragovi i doseljavanje Sefarda === Historiju jevrejskog prisustva na prostoru današnje Bosne i Hercegovine nije moguće u svim pojedinostima precizno rekonstruirati. Starija historiografija početak trajnijeg naseljavanja uglavnom je povezivala s dolaskom Sefarda nakon izgona Jevreja iz Španije i Portugala krajem 15. vijeka, dok novija istraživanja upozoravaju na fragmentarnost ranih izvora i mogućnost ranijih trgovačkih kontakata.<ref name="Lupert2022"/> Trajnije formiranje sefardskih zajednica povezano je s njihovim širenjem kroz gradove [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] tokom 16. vijeka. Nakon izgona s Pirenejskog poluotoka sefardske porodice naseljavale su Istanbul, Solun, Skoplje, Beograd i druge osmanske centre, a migracijske i trgovačke mreže postepeno su obuhvatile i Bosnu.<ref name="Lupert2022"/> Najraniji poznati sarajevski sudski izvori bilježe jevrejskog trgovca 1557, a dokumenti iz 1565. i 1566. spominju Isaaka, sina Abrahamova, Rafaela Solomona i druge Jevreje u poslovnim i dužničkim odnosima. Zbog oskudnosti izvora nijednu pojedinačnu godinu nije opravdano predstavljati kao nesporno utvrđeni datum „dolaska Jevreja u Bosnu“.<ref name="Lupert2022"/> === Osmanski period === Tokom druge polovine 16. vijeka u Sarajevu se oblikovala trajna sefardska zajednica. Grad se razvijao kao značajno trgovačko i zanatsko središte između jadranskih luka, unutrašnjosti Balkana i istočnih dijelova Osmanskog Carstva, što je sefardskim trgovcima omogućilo uključivanje u postojeće regionalne mreže.<ref name="Lupert2022"/> Važno mjesto u razvoju sarajevske zajednice imao je kompleks poznat kao '''Sijavuš-pašina daira''', odnosno u sefardskoj tradiciji ''El Kortijo''. Kompleks je bio povezan sa stanovanjem dijela jevrejskog stanovništva i razvojem organiziranog života zajednice.<ref name="Bejtic1966-67">{{Cite journal |last=Bejtić |first=Alija |title=Sijavuš-pašina daira – prilog istoriji sarajevskih Jevreja |journal=Prilozi za proučavanje historije Sarajeva |year=1966 |issue=2 |page=67 |publisher=Muzej grada Sarajeva }}</ref> Sarajevski sefardski trgovci održavali su veze s [[Dubrovnik]]om i drugim jadranskim centrima, kao i s gradovima u unutrašnjosti Osmanskog Carstva. Iz Bosne su se preko tih mreža izvozile sirovine i stočarski proizvodi, dok su se uvozili tekstil, so, ulje, svila, keramika i druga roba.<ref name="Lupert2022"/> Sačuvani sidžili, poreski registri, dubrovačka arhivska građa i drugi izvori pokazuju da su Jevreji koristili osmanske sudove i administrativne institucije u poslovnim, imovinskim i drugim pravnim pitanjima. Njihov položaj bio je određen širim pravnim statusom nemuslimanskih podanika Osmanskog Carstva, ali se kroz više stoljeća mijenjao i ne može se svesti na jedinstven i nepromjenjiv model.<ref name="Lupert2022"/> Paralelno s razvojem zajednice nastajale su vjerske i obrazovne ustanove. Tokom 17. vijeka razvila se Talmud-Tora, a 1768. rabin [[David Pardo]] osnovao je sarajevsku ješivu.<ref name="Milovanovic2022-188">{{Cite journal |last=Milovanović |first=Stevan |title=Jevrejske vjerske škole u Sarajevu do 1941. godine: Sarajevska sefardska ješiva (La Yeshiva de Saray) i Jevrejski srednji teološki seminar u Sarajevu (El Seminario rabiniko saraylisko) |journal=Društvene i humanističke studije |year=2022 |volume=7 |issue=4 (21) |page=188 |doi=10.51558/2490-3647.2022.7.4.187 }}</ref> Tokom vremena jevrejsko stanovništvo pojavljuje se i u drugim bosanskohercegovačkim gradovima, a do 19. vijeka organizirani jevrejski život više nije bio ograničen samo na Sarajevo. U drugoj polovini 19. vijeka pitanja položaja, školstva i integracije Jevreja pojavljuju se i u službenoj štampi [[Bosanski vilajet|Bosanskog vilajeta]].<ref name="Karic2015">{{Cite journal |last=Karić |first=Dženita |title=A Sultan's Children: Bosnian Jews in Two Major Newspapers of the Bosnian Vilayet: Bosna and Sarajevski Cvjetnik |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |year=2015 |volume=42 |issue=2 |pages=147–162 |doi=10.1080/13530194.2014.993849 |language=en }}</ref> === Austrougarski period === Austrougarskom okupacijom 1878. jevrejski život u Bosni i Hercegovini ušao je u razdoblje snažnih demografskih, društvenih i institucionalnih promjena. Uz stariju sefardsku zajednicu počeli su se doseljavati Aškenazi iz drugih dijelova Monarhije, među njima državni službenici, trgovci, ljekari, nastavnici i drugi stručnjaci. Sefardi i Aškenazi zadržali su različite liturgijske tradicije, jezike i zasebne vjerske organizacije. U Sarajevu se ubrzo nakon okupacije organizirala aškenaska zajednica, dok je starija sefardska općina nastavila djelovati kroz vlastite ustanove. Period je obilježio snažan demografski rast. Prema službenim austrougarskim popisima broj stanovnika jevrejske vjeroispovijesti porastao je s 3.426 1879. na 11.868 1910. godine.<ref name="Popis1910-XXXVIII">{{Cite book |author=Statistisches Departement der Landesregierung für Bosnien und die Hercegovina |title=Die Ergebnisse der Volkszählung in Bosnien und der Hercegovina vom 10. Oktober 1910 |location=Sarajevo |publisher=Landesdruckerei |year=1912 |page=XXXVIII |language=de }}</ref> Promjene u školstvu i privredi omogućile su širu profesionalizaciju. Uz trgovinu i zanatstvo, Jevreji su bili sve prisutniji među ljekarima, farmaceutima, pravnicima, nastavnicima, državnim službenicima i drugim stručnim zanimanjima. Godine 1892. u Sarajevu je osnovana [[La Benevolencija]], prvobitno kao društvo usmjereno na stipendiranje i školovanje siromašnijih sefardskih učenika i studenata. Društvo je kasnije proširilo djelovanje na kulturne, obrazovne i dobrotvorne aktivnosti.<ref name="Benevolencija">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/o-la-benevolenciji/ |title=O La Benevolenciji |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Kraljevina SHS i Kraljevina Jugoslavija === Nakon stvaranja [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]] 1918. jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine nastavile su djelovati unutar novog državnog i pravnog sistema. Sarajevo je ostalo glavno središte vjerskog, kulturnog i političkog života. Jevrejske općine zadržale su vlastite vjerske i društvene institucije, ali su bile uključene i u zajedničke organizacije na nivou države. Odnos sarajevske zajednice prema državnim i gradskim vlastima tokom velikog dijela međuratnog perioda obilježavali su saradnja i različiti oblici javnog političkog i društvenog djelovanja.<ref name="Dujmovic2019">{{Cite journal |last=Dujmović |first=Sonja M. |title=Uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo Sarajeva u međuratnom periodu |journal=Prilozi |year=2019 |issue=48 |pages=129–176 |publisher=Institut za historiju |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/Prilozi_48-ClanakSonjaDujmovic.pdf }}</ref> Međuratni period bio je vrijeme intenzivnog društvenog i kulturnog života. Pored La Benevolencije djelovala su društva poput [[La Lira|La Lire]] i Matatje, cionističke i omladinske organizacije te razvijena lokalna jevrejska štampa. U Sarajevu su izlazili ''Jevrejski život'', ''Narodna židovska svijest'' i od 1928. ''Jevrejski glas''. Unutar zajednice postojale su različite socijalne, političke i identitetske orijentacije. Dio članstva bio je povezan s cionističkim pokretom, drugi s građanskim ili socijalističkim političkim krugovima, dok su rasprave o sefardskoj posebnosti, jeziku i odnosu prema jugoslavenskoj državi imale važnu ulogu u javnom životu.<ref name="Finci1981">{{Cite journal |last=Finci |first=Moni |title=O socijalnoj i političkoj diferencijaciji među sarajevskim Jevrejima u razdoblju 1918–1941. |journal=Prilozi |year=1981 |issue=18 |pages=285–296 |publisher=Institut za istoriju }}</ref> Važan obrazovni događaj bilo je osnivanje Jevrejskog srednjeg teološkog seminara u Sarajevu. Ustanova je otvorena 13. juna 1928, a nastava je počela 25. novembra iste godine. Seminar je obrazovao rabine, hazane, vjeroučitelje i druge vjerske službenike i djelovao do aprila 1941.<ref name="Milovanovic2022-193-194">{{Cite journal |last=Milovanović |first=Stevan |title=Jevrejske vjerske škole u Sarajevu do 1941. godine: Sarajevska sefardska ješiva (La Yeshiva de Saray) i Jevrejski srednji teološki seminar u Sarajevu (El Seminario rabiniko saraylisko) |journal=Društvene i humanističke studije |year=2022 |volume=7 |issue=4 (21) |pages=193–194 |doi=10.51558/2490-3647.2022.7.4.187 }}</ref> Tokom 1930-ih antisemitizam je postajao sve vidljiviji i u Bosni i Hercegovini, pod utjecajem domaćih političkih prilika i širenja antisemitskih ideologija u Evropi.<ref name="Dujmovic2019"/> U oktobru 1940. jugoslavenska vlada donijela je antijevrejske uredbe kojima su uvedena ograničenja u pojedinim privrednim djelatnostima i obrazovanju.<ref name="Koljanin2020-147">{{Cite journal |last=Koljanin |first=Milan |title=The Jewish Community and Antisemitism in the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes/Yugoslavia 1918–1941 |url=https://archive.org/details/ch.2020.010 |journal=Colloquia Humanistica |year=2020 |issue=9 |page=[https://archive.org/details/ch.2020.010/page/147 147] |doi=10.11649/ch.2020.010 |language=en }}</ref> === Drugi svjetski rat i Holokaust === {{Glavni|Holokaust u Bosni i Hercegovini}} Nakon napada sila Osovine na Jugoslaviju u aprilu 1941. teritorija Bosne i Hercegovine uključena je u Nezavisnu Državu Hrvatsku. Ustaške vlasti ubrzo su počele primjenjivati antijevrejsko zakonodavstvo, a lokalne vlasti u pojedinim bosanskohercegovačkim gradovima uvodile su diskriminacijske mjere, oduzimale imovinu i ograničavale kretanje Jevreja.<ref name="Zuckerman2010-60-70">{{Cite journal |last=Zuckerman |first=Boško |title=Političke prilike tijekom ustrojstva NDH i psihologija holokausta Židova u Bosni i Hercegovini 1941. godine |journal=Prilozi |year=2010 |issue=39 |pages=60–70 |publisher=Institut za istoriju }}</ref> Tokom 1941. progon je prerastao u masovna hapšenja i deportacije u ustaške logore i druga mjesta zatočenja. U Sarajevu je prvo masovno odvođenje nekoliko stotina Jevreja zabilježeno u noći s 3. na 4. septembar 1941, nakon čega su hapšenja i deportacije nastavljeni.<ref name="Zuckerman2010-62-63">{{Cite journal |last=Zuckerman |first=Boško |title=Političke prilike tijekom ustrojstva NDH i psihologija holokausta Židova u Bosni i Hercegovini 1941. godine |journal=Prilozi |year=2010 |issue=39 |pages=62–63 |publisher=Institut za istoriju }}</ref> Progon je zahvatio i jevrejske zajednice u Banjoj Luci, Tuzli, Mostaru, Travniku i drugim gradovima. Dio Jevreja pokušao je izbjeći progon bijegom prema područjima pod drugačijim okupacijskim režimom, skrivanjem ili priključivanjem [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|Narodnooslobodilačkom pokretu]]. Bosanskohercegovački Jevreji učestvovali su u partizanskim jedinicama, sanitetskim službama i političkom radu. Pojedinci iz drugih zajednica pomagali su progonjenim Jevrejima. Među dokumentiranim primjerima bili su [[Derviš Korkut]] i njegova supruga Servet, koji su spasili Miru Donkicu Papo, te Ahmed Sadik-Šaralop, koji je pomagao Jevrejima i kasnije bio ubijen u Jasenovcu.<ref name="YVMiraPapo">{{Cite web |url=https://collections.yadvashem.org/en/names/10085207 |title=Míra Donkica Papo Bakovic |website=The Central Database of Shoah Victims' Names |publisher=Yad Vashem |access-date=17. 8. 2026 }}</ref><ref name="YVSadik">{{Cite web |url=https://collections.yadvashem.org/en/righteous/4017307 |title=Sadik Ahmed |website=The Righteous Among the Nations Database |publisher=Yad Vashem |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Holokaust je uništio najveći dio predratne jevrejske populacije i prekinuo kontinuitet brojnih lokalnih zajednica.<ref name="Zuckerman2010-85"/> === Socijalistički period === Nakon završetka Drugog svjetskog rata preživjeli Jevreji počeli su se vraćati u Sarajevo i druge bosanskohercegovačke gradove. Obnovljene su jevrejske općine i osnovne vjerske, socijalne i kulturne aktivnosti, ali je zajednica bila višestruko manja nego prije rata. La Benevolencija je neposredno nakon rata kratko obnovila djelovanje pod nazivom ''Sloboda'', ali je njen samostalni rad prestao 1948. godine. Dio kulturnih i socijalnih poslova zatim su preuzele jevrejske institucije.<ref name="Benevolencija"/> Nakon osnivanja [[Izrael]]a 1948. Savez jevrejskih vjeroispovjednih općina Jugoslavije organizirao je više talasa iseljavanja. U sistemu emigracijskih komisija Sarajevo je bilo regionalno središte nadležno za Bosnu i Hercegovinu, pa je organizirano iseljavanje 1948-1952. neposredno zahvatilo i bosanskohercegovačku zajednicu.<ref name="Radovanovic2019-125">{{Cite journal |last=Radovanović |first=Milan |title=The Internal Framework of Organized Jewish Migration from Yugoslavia to Israel (1948–1952) |journal=Istorija 20. veka |year=2019 |volume=37 |issue=1 |page=125 |doi=10.29362/ist20veka.2019.1.rad.121-138 |language=en }}</ref> Tokom narednih decenija organizirani jevrejski život bio je koncentriran prije svega u Sarajevu. Poslijeratni period obilježilo je i postepeno slabljenje svakodnevne upotrebe judeo-španskog jezika. Nakon višestranačkih izbora 1990. pristupilo se obnovi La Benevolencije, koja je početkom 1991. ponovo registrirana kao Jevrejsko kulturno-prosvjetno i humanitarno društvo.<ref name="Benevolencija"/> === Rat u Bosni i Hercegovini === Početkom rata 1992. najveći dio organiziranog jevrejskog života i dalje je bio koncentriran u Sarajevu. Jevrejska zajednica i La Benevolencija ubrzo su razvile široku humanitarnu djelatnost u opkoljenom gradu. Tokom opsade organizirane su zalihe hrane i lijekova, apoteke, ambulanta, kuhinja, pomoć starijim i bolesnim osobama te komunikacijske službe. Humanitarna pomoć nije bila ograničena na članove jevrejske zajednice.<ref name="Benevolencija"/> Jedna od najznačajnijih aktivnosti bile su evakuacije civila. Jevrejska zajednica, La Benevolencija i [[American Jewish Joint Distribution Committee]] organizirali su jedanaest evakuacijskih konvoja kojima je iz Sarajeva izvedeno približno 2.300 Jevreja, Bošnjaka, Srba i Hrvata.<ref name="JDCRescue"/> Dio evakuiranih kasnije se vratio u Sarajevo, dok je dio ostao u Izraelu i drugim zemljama. Članovi zajednice koji su ostali u gradu nastavili su tokom opsade održavati institucionalni, humanitarni i dio kulturnog života. === Poslijeratni period === Nakon završetka rata i stupanja na snagu [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. Jevrejska zajednica nastavila je obnovu institucionalnog, kulturnog, socijalnog i vjerskog života. Sarajevo je ostalo njeno najveće središte. La Benevolencija je nakon rata nastavila humanitarne i socijalne programe, ali je ponovo razvila kulturne, obrazovne i izdavačke aktivnosti, uključujući izdavanje ''Jevrejskog glasa'' i rad galerije Novi Hram.<ref name="Benevolencija"/> U postdejtonskom pravnom sistemu Jevreji su priznati kao nacionalna manjina, dok je ustavni položaj građana koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda postao jedno od važnih pitanja savremenog političkog položaja zajednice. == Demografija == Demografske podatke o Jevrejima u Bosni i Hercegovini potrebno je tumačiti u skladu s metodologijom pojedinih popisa. Austrougarski i međuratni podaci koji se ovdje koriste odnose se prvenstveno na vjeroispovijest, dok su kasniji popisi koristili drugačije kategorije nacionalnog i etničkog izjašnjavanja. Popis 2013. zasebno je evidentirao etničku odnosno nacionalnu pripadnost i vjeroispovijest.<ref name="Popis2013Etno"/> Zbog toga historijske popisne brojke nisu potpuno usporedive sa savremenim podacima niti se mogu automatski izjednačiti s brojem članova jevrejskih općina ili ukupnim brojem osoba jevrejskog porijekla. === Historijski razvoj === Tokom austrougarskog perioda broj stanovnika jevrejske vjeroispovijesti snažno je porastao. Godine 1879. evidentirano je 3.426 Jevreja, 1885. godine 5.805, 1895. godine 8.213, a 1910. godine 11.868.<ref name="Popis1910-XXXVIII"/> Popis iz 1921. evidentirao je 12.031 stanovnika jevrejske vjeroispovijesti u Bosni i Hercegovini.<ref name="Popis1921-130">{{Cite book |author=Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Opšta državna statistika |title=Definitivni rezultati popisa stanovništva od 31 januara 1921 god |location=Sarajevo |publisher=Državna štamparija |year=1932 |page=130 |url=https://archive.org/details/definitivnirezul00yugo }}</ref> Za 1931. godinu, čiji su službeni rezultati objavljivani prema tadašnjoj administrativnoj podjeli države, rekonstrukcija podataka za teritoriju Bosne i Hercegovine daje 11.267 stanovnika jevrejske vjeroispovijesti.<ref name="Preradovic2017-196">{{Cite book |last1=Preradović |first1=Ljubiša |last2=Malinović |first2=Miroslav |last3=Okilj |first3=Milijana |last4=Preradović |first4=Gordana |chapter=Struktura stanovništva u Bosni i Hercegovini |title=Zbornik radova povodom obilježavanja 20 godina rada Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci |editor-last=Jojić |editor-first=Duško |location=Banja Luka |publisher=Univerzitet u Banjoj Luci, Prirodno-matematički fakultet |year=2017 |page=196 |isbn=978-99955-21-53-0 |language=sr }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Jevrejsko stanovništvo Bosne i Hercegovine prema historijskim popisnim podacima ! Godina ! Broj ! Osnova podatka |- | 1879. | 3.426 | vjeroispovijest |- | 1885. | 5.805 | vjeroispovijest |- | 1895. | 8.213 | vjeroispovijest |- | 1910. | 11.868 | vjeroispovijest |- | 1921. | 12.031 | vjeroispovijest |- | 1931. | 11.267 | vjeroispovijest; rekonstrukcija za teritoriju BiH |} <ref name="Popis1910-XXXVIII"/><ref name="Popis1921-130"/><ref name="Preradovic2017-196"/> Neposredno pred Drugi svjetski rat u Bosni i Hercegovini živjelo je oko 14.000 Jevreja, od kojih je najveća pojedinačna zajednica bila u Sarajevu.<ref name="Zuckerman2010-85"/> Holokaust je prekinuo dotadašnji demografski razvoj, a poslijeratno iseljavanje u Izrael dodatno je smanjilo brojnost zajednice. === Geografska rasprostranjenost === Jevrejsko stanovništvo Bosne i Hercegovine historijski je bilo izrazito urbano. Sarajevo je sadržavalo najveću pojedinačnu zajednicu, ali su Jevreji živjeli u velikom broju drugih gradova. Tokom austrougarskog perioda geografska rasprostranjenost znatno se proširila. Do početka 20. vijeka jevrejsko stanovništvo bilo je prisutno u većini većih bosanskohercegovačkih urbanih sredina. Pred Drugi svjetski rat organizirane jevrejske zajednice postojale su, između ostalog, u Banjoj Luci, Bihaću, Bijeljini, Brčkom, Derventi, Doboju, Tuzli, Mostaru, Sanskom Mostu, Rogatici, Sarajevu, Travniku, Visokom, Vlasenici, Zavidovićima, Zenici, Zvorniku i Žepču.<ref name="SaricOpcine">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/zivot-jevreja-bugojna-i-vlasenice/ |title=Život Jevreja Bugojna i Vlasenice |last=Sarić |first=Samija |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> U manjim mjestima porodice koje nisu imale dovoljno članova za zasebnu općinu pripadale su najbližoj većoj zajednici.<ref name="SaricOpcine"/> === Popis 2013. i savremene procjene === Prema detaljnoj klasifikaciji etničkog odnosno nacionalnog izjašnjavanja iz Popisa 2013, 262 osobe izjasnile su se kao Jevreji odnosno Jevrejke.<ref name="Popis2013Etno"/> Taj broj ne predstavlja ukupno članstvo jevrejskih općina. Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine navodi približno 1.000 članova, pri čemu se institucionalno članstvo ne može izjednačiti s individualnim etničkim ili vjerskim izjašnjavanjem na popisu.<ref name="JZBiHBroj"/> == Jevrejske općine i organizacije == Organizirani jevrejski život u Bosni i Hercegovini odvija se kroz Jevrejsku zajednicu Bosne i Hercegovine, lokalne jevrejske općine i povezane kulturne i humanitarne organizacije. Današnja institucionalna mreža znatno je manja od one koja je postojala prije Drugog svjetskog rata. === Historijska mreža općina === Jevrejske vjerske općine historijski su predstavljale osnovni oblik lokalne organizacije zajednice. Osim bogoslužja, brinule su o vjerskom obrazovanju, grobljima, dobrotvornom radu i drugim potrebama članstva. Pred Drugi svjetski rat organizirane jevrejske općine djelovale su u nizu bosanskohercegovačkih gradova, dok su porodice u manjim mjestima često bile povezane s najbližom većom općinom.<ref name="SaricOpcine"/> Holokaust je uništio ili teško pogodio većinu nekadašnjih lokalnih zajednica, dok su poslijeratno iseljavanje i demografske promjene dodatno smanjili broj aktivnih općina. === Savremena organizacija === '''Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine''' krovna je organizacija jevrejskih općina u zemlji. Njene članice imaju vlastitu pravnu i organizacijsku strukturu, ali djeluju unutar zajedničke krovne organizacije.<ref name="JZBiHStruktura">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/jevrejska-zajednica/ |title=Jevrejska zajednica |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Današnju institucionalnu mrežu čine '''šest jevrejskih općina''' i La Benevolencija. Jevrejske općine djeluju u Sarajevu, Banjoj Luci, Tuzli, Zenici, Mostaru i Doboju.<ref name="JZBiHStruktura"/> {| class="wikitable" ! Jevrejska općina ! Napomena |- | [[Jevrejska općina Sarajevo|Sarajevo]] | Najveće historijsko i savremeno središte zajednice. |- | [[Jevrejska općina Banja Luka|Banja Luka]] | Nastavlja tradiciju jedne od najvećih jevrejskih zajednica izvan Sarajeva. |- | [[Jevrejska općina Tuzla|Tuzla]] | Historijska zajednica u kojoj su djelovali i Sefardi i Aškenazi. |- | [[Jevrejska općina Zenica|Zenica]] | Nastavlja institucionalnu tradiciju lokalne zajednice koja je postojala prije Drugog svjetskog rata. |- | [[Jevrejska općina Mostar|Mostar]] | Središte organiziranog jevrejskog života u Hercegovini. |- | [[Jevrejska općina Doboj|Doboj]] | Jedna od šest savremenih članica Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine. |} Broj članova i obim aktivnosti pojedinih općina razlikuju se. Sarajevo zbog koncentracije centralnih institucija ima posebno mjesto u organizaciji Zajednice, dok manje općine imaju važnu ulogu u očuvanju lokalnog vjerskog života, grobalja, spomenika i historijskog pamćenja nekadašnjih zajednica. === La Benevolencija === {{Glavni|La Benevolencija}} '''Jevrejsko kulturno-prosvjetno i humanitarno društvo „La Benevolencija“''' osnovano je u Sarajevu 1892. godine. Prvobitno je bilo usmjereno na stipendiranje i obrazovanje jevrejskih učenika i studenata, a kasnije je proširilo djelovanje na kulturne, socijalne i humanitarne aktivnosti.<ref name="Benevolencija"/> Rad društva prekinut je 1941. godine. Nakon kratke poslijeratne obnove samostalno djelovanje prestalo je 1948, a obnovljeno je početkom 1991. godine.<ref name="Benevolencija"/> Tokom rata 1992–1995. La Benevolencija razvila je široku humanitarnu djelatnost dostupnu stanovnicima različitih nacionalnih i vjerskih pripadnosti. Danas je dio organizacijske strukture Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine.<ref name="JZBiHStruktura"/> == Pravni i politički položaj == Položaj Jevreja u savremenoj Bosni i Hercegovini određen je zakonodavstvom o zaštiti nacionalnih manjina i ustavnim sistemom zasnovanim na posebnom položaju tri konstitutivna naroda. === Status nacionalne manjine === Zakon o zaštiti prava pripadnika nacionalnih manjina Bosne i Hercegovine izričito navodi Jevreje među priznatim nacionalnim manjinama.<ref name="MHRRMinorities"/> Zakonski okvir obavezuje organe vlasti na zaštitu etničkog, kulturnog, jezičkog i vjerskog identiteta nacionalnih manjina i njihovo ravnopravno uključivanje u društveni život.<ref name="MHRRMinorities"/> === Ustavni položaj === [[Ustav Bosne i Hercegovine]] u preambuli navodi Bošnjake, Hrvate i Srbe kao konstitutivne narode, zajedno s „ostalima“ i građanima Bosne i Hercegovine.<ref name="UstavBiH">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/bs/ustav-bosne-i-hercegovine |title=Ustav Bosne i Hercegovine |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |publisher=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Odredbe o sastavu [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Doma naroda]] i [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] vezuju članstvo odnosno kandidaturu za pripadnost jednom od tri konstitutivna naroda. Osobe koje se izjašnjavaju kao Jevreji, a ne kao pripadnici jednog od konstitutivnih naroda, prema postojećim ustavnim pravilima ne mogu biti izabrane odnosno delegirane kao članovi Doma naroda niti se kandidirati za Predsjedništvo.<ref name="UstavBiH"/> === ''Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine'' === {{Glavni|Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine}} Predmet su pokrenuli [[Dervo Sejdić]], pripadnik romske zajednice, i [[Jakob Finci]], pripadnik jevrejske zajednice. Obojica su se žalila da zbog svog etničkog porijekla nisu mogli biti kandidati odnosno članovi institucija čiji je sastav ustavno vezan za pripadnost konstitutivnim narodima. Veliko vijeće Evropskog suda za ljudska prava donijelo je 22. decembra 2009. presudu kojom je utvrdilo da je njihova isključenost diskriminatorna.<ref name="SejdicFinci"/> U pogledu Doma naroda Sud je utvrdio povredu člana 14 Evropske konvencije u vezi s članom 3 Protokola br. 1, dok je u pogledu Predsjedništva utvrdio povredu člana 1 Protokola br. 12.<ref name="SejdicFinci"/> Izvršenje presude zahtijeva izmjene ustavnog i izbornog okvira, a grupa predmeta ostala je pod nadzorom Komiteta ministara Vijeća Evrope.<ref name="CoEExecution">{{Cite web |url=https://www.coe.int/en/web/execution/-/bosnia-and-herzegovina-execution-of-the-european-court-s-judgments-on-electoral-discrimination |title=Bosnia and Herzegovina: Execution of the European Court's judgments on electoral discrimination |website=Department for the Execution of Judgments of the European Court of Human Rights |publisher=Council of Europe |date=25. 9. 2025 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> == Religija i vjerski život == Jevrejski vjerski život historijski je oblikovan prvenstveno kroz sefardsku i aškenasku tradiciju. Sefardska zajednica razvila se tokom osmanskog perioda i predstavljala brojčano dominantnu tradiciju, dok se organizirani aškenaski život snažnije razvio nakon 1878. === Sefardska i aškenaska tradicija === Sefardska vjerska tradicija historijski je bila dominantna među Jevrejima Bosne i Hercegovine. Sarajevska zajednica razvila je vlastite sinagoge, vjerske škole, rabinat i običaje povezane s naslijeđem sefardskih zajednica Osmanskog Carstva. Tokom 17. vijeka djelovala je Talmud-Tora, a David Pardo je 1768. osnovao sarajevsku ješivu.<ref name="Milovanovic2022-188"/> Aškenazi koji su se doseljavali nakon 1878. organizirali su vlastite vjerske ustanove i bogoslužje prema aškenaskom obredu. === Rabinat i bogoslužje === Sarajevo je kroz historiju imalo razvijenu rabinsku tradiciju. Jevrejski srednji teološki seminar obrazovao je rabine, hazane, vjeroučitelje i druge službenike između 1928. i 1941. godine.<ref name="Milovanovic2022-193-194"/> Holokaust i poslijeratne migracije doveli su do znatnog smanjenja broja rabina, sinagoga i drugih vjerskih ustanova. Organizirani vjerski život danas je koncentriran prvenstveno u Sarajevu. Redovno bogosluženje održava se u [[Aškenaška sinagoga u Sarajevu|Aškenaškoj sinagogi]], pri čemu savremena zajednica u njoj uglavnom slijedi sefardski obred.<ref name="WJCBiH">{{Cite web |url=https://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/BA |title=Community in Bosnia and Herzegovina |website=World Jewish Congress |publisher=World Jewish Congress |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Praznici i lokalni običaji === Jevrejske općine obilježavaju najvažnije praznike jevrejskog kalendara, među njima [[Roš Hašana|Roš Hašanu]], [[Jom Kipur]], [[Pesah]], [[Sukot]], [[Hanuka|Hanuku]] i [[Purim]].<ref name="JZPraznici">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/praznici/ |title=Praznici |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Posebnost sarajevske sefardske tradicije predstavlja '''Sarajevski Purim''' (''Purim de Sarajevo''), lokalni dan sjećanja povezan s oslobađanjem sarajevskog haham-baše [[Moše Danon]]a i drugih zatočenih Jevreja početkom 19. vijeka.<ref name="DanonJZ">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/hodocasce-na-grob-rav-mose-danona/ |title=Hodočašće na grob rav Moše Danona |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Sjećanje na Danona povezano je i s hodočašćem njegovom grobu kod [[Stolac|Stoca]].<ref name="DanonJZ"/> === Savremena vjerska praksa === Zbog male brojnosti zajednice te posljedica Holokausta i poslijeratnog iseljavanja, organizirana vjerska praksa ima znatno manji institucionalni obim nego prije Drugog svjetskog rata. Redovne aktivnosti najviše su koncentrirane u Sarajevu, dok lokalne jevrejske općine u drugim gradovima vjerske aktivnosti povezuju s očuvanjem tradicije, grobalja i lokalnog kulturnog naslijeđa. Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine među svojim osnovnim ciljevima navodi očuvanje jevrejske religije, tradicije i identiteta.<ref name="JZBiHStruktura"/> Institucionalno članstvo pritom nije nužno isto što i redovno religijsko prakticiranje. Vjerski, kulturni, porodični i historijski elementi identiteta međusobno se prepliću, dok zajedničko obilježavanje praznika i bogoslužje ostaju važni oblici života zajednice. == Jezik == Jezici koje su Jevreji u Bosni i Hercegovini koristili mijenjali su se u skladu s porijeklom zajednice, historijskim periodom i društvenim okruženjem. Najvažniji historijski jezik bosanskohercegovačkih Sefarda bio je judeo-španski, dok su među Aškenazima bili prisutni njemački, jidiš i drugi srednjoevropski jezici. Hebrejski je prvenstveno imao liturgijsku i obrazovnu funkciju.<ref name="VucinaSimovic2022">{{Cite journal |last=Vučina Simović |first=Ivana |title=Multilingualism in Sarajevo through the Lens of the Sephardim |journal=Zeitschrift für Slawistik |year=2022 |volume=67 |issue=4 |pages=564–584 |doi=10.1515/slaw-2022-0028 |language=en }}</ref> === Judeo-španski (ladino) === [[Ladino|Judeo-španski]], poznat i kao ladino, bio je historijski glavni jezik porodičnog i kulturnog života bosanskih Sefarda. U Sarajevu je imao važnu ulogu u svakodnevnoj komunikaciji, usmenoj književnosti, pjesmama, porodičnim pričama i dijelu pisanog stvaralaštva. Posebno mjesto u usmenom naslijeđu imale su sefardske romanse, koje su u Bosni i Hercegovini prenošene usmenim putem kroz više generacija.<ref name="Efendic2010">{{Cite journal |last=Efendić |first=Nirha |title=Pogled na sefardsku romansu u Bosni i Hercegovini |journal=Narodna umjetnost |year=2010 |volume=47 |issue=2 |pages=163–174 |url=https://hrcak.srce.hr/61989 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Višejezičnost i jezički pomak === Tokom osmanskog perioda sarajevski Sefardi razvili su stabilnu funkcionalnu višejezičnost. Nakon promjene političkog poretka 1878. sve veći značaj dobivali su srpskohrvatski i njemački, dok je u međuratnom periodu srpskohrvatski prevladao u javnom životu.<ref name="VucinaSimovic2022"/> Izbor srpskohrvatskog kao književnog jezika kod autora poput [[Isak Samokovlija|Isaka Samokovlije]] bio je dio širih kulturnih i političkih promjena sefardske zajednice, a ne samo jednostavan proces jezičke asimilacije.<ref name="Oparnica2023">{{Cite journal |last=Oparnica |first=Željka |title=Serbo-Croatian as a Language of Sephardic Literature: The Cases of Isak Samokovlija and Jacques Confino |journal=European Journal of Jewish Studies |year=2023 |volume=17 |issue=1 |pages=38–60 |doi=10.1163/1872471X-bja10050 |language=en }}</ref> === Očuvanje ladina === Jezički pomak bio je vidljiv već u međuratnom periodu, zbog čega su dio jevrejske štampe i sefardskih intelektualaca nastojali očuvati judeo-španski. Jedan od takvih pokušaja bila je rubrika ''Para noče de šabat'' u ''Jevrejskom glasu''. List, inače pretežno štampan na srpskohrvatskom, pokrenuo je 1931. rubriku radi očuvanja sefardske tradicije i judeo-španskog jezika.<ref name="ParaNoce2018-177-178">{{Cite journal |last1=Twardowska |first1=Aleksandra |last2=August-Zarębska |first2=Agnieszka |title=The Column Para noče de šabat as a Local Strategy of Memory of the Judeo-Spanish Tradition |journal=Studia Judaica |year=2018 |volume=21 |issue=1 (41) |pages=177–178 |doi=10.4467/24500100STJ.18.010.9180 |language=en }}</ref> Važan istraživač jezika bosanskih Sefarda bio je [[Kalmi Baruh]], koji je judeo-španski proučavao u okviru šireg interesa za sefardsku historiju i kulturu.<ref name="Kamhi2018">{{Cite journal |last=Kamhi |first=David |title=Neki aspekti iz života i rada dr. Kalmija Baruha, jednog od najistaknutijih svjetskih hispanista i poznavalaca sefardike |journal=Dijalog |year=2018 |issue=3–4 |pages=100–110 }}</ref> Holokaust, poslijeratno iseljavanje i jezički pomak doveli su do gotovo potpunog nestanka ladina iz svakodnevne govorne prakse bosanskohercegovačkih Sefarda. Jezik se posebno očuvao u pjesmama, romansama, rukopisima i drugim oblicima kulturnog naslijeđa.<ref name="Efendic2010"/> === Hebrejski i jidiš === Hebrejski je imao prvenstveno vjersku i obrazovnu funkciju i proučavao se u tradicionalnim vjerskim školama i kasnije Teološkom seminaru.<ref name="Milovanovic2022-188"/><ref name="Milovanovic2022-193-194"/> Jidiš je u Bosnu i Hercegovinu stigao prvenstveno s aškenaskim doseljenicima nakon 1878, ali nije imao položaj usporediv s judeo-španskim među ukupnim jevrejskim stanovništvom. == Kultura == Kulturno stvaralaštvo bosanskohercegovačkih Jevreja razvijalo se u okviru sefardske i aškenaske tradicije, ali i kroz stalnu razmjenu sa širim bosanskohercegovačkim kulturnim prostorom. === Književnost i pozorište === Jedna od najznačajnijih predstavnica sefardske književnosti bila je [[Laura Papo Bohoreta]]. Njeno stvaralaštvo obuhvatalo je drame, pripovijetke, eseje, poeme i druge zapise na judeo-španskom jeziku, pri čemu su među važnim temama bili svakodnevni život bosanskih Sefarda, porodični odnosi, društvene promjene i položaj žena.<ref name="Papo2022-103-107">{{Cite journal |last1=Prenz Kopušar |first1=Ana Cecilia |last2=Spahić |first2=Edina |title=Bosanski Sefardi u djelima Laure Papo Bohorete |journal=Društvene i humanističke studije |year=2022 |volume=7 |issue=4 (21) |pages=103–107 |doi=10.51558/2490-3647.2022.7.4.103 }}</ref> Historijski arhiv Sarajevo čuva fond Laure Papo s originalnim rukopisima na judeo-španskom jeziku.<ref name="HASBohoreta">{{Cite web |url=https://www.arhivsa.ba/wordpress/?page_id=1059 |title=Porodični i lični fondovi – Papo Laura Bohoreta |website=Historijski arhiv Sarajevo |publisher=Historijski arhiv Sarajevo |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Druga centralna književna ličnost bio je [[Isak Samokovlija]]. Njegova proza često je tematizirala život sefardskih porodica i društvene odnose u bosanskohercegovačkim gradovima.<ref name="Oparnica2023"/> Važnu ulogu u proučavanju sefardske kulture imao je i Kalmi Baruh, romanista, hispanista i esejista koji je istraživao jezik, književnost i folklor bosanskih Sefarda.<ref name="Kamhi2018"/> === Muzika i usmena tradicija === Sefardska usmena tradicija posebno se očuvala kroz pjesme i romanse na judeo-španskom jeziku.<ref name="Efendic2010"/> [[La Lira|Sarajevsko jevrejsko pjevačko društvo „Lira“]] osnovano je 1901. godine i bilo je jedino jevrejsko pjevačko društvo takve vrste u Bosni i Hercegovini. Od 1920. okupljalo je i Sefarde i Aškenaze.<ref name="Lira2008">{{Cite journal |last=Besarović-Džinić |first=Vojka |title=Sarajevsko jevrejsko pjevačko društvo Lira |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=2 |pages=93–116 |publisher=Institut za istoriju }}</ref> Društvo je nastupalo u Sarajevu, Travniku, Banjoj Luci i drugim gradovima i djelovalo do 1941. godine.<ref name="Lira2008"/> Tradicija sefardske pjesme nastavila se i u dijaspori. [[Flory Jagoda]], rođena u Sarajevu, postala je jedna od međunarodno najpoznatijih čuvarica ladino pjesama bosanskih Sefarda.<ref name="JagodaNEA">{{Cite web |url=https://www.arts.gov/honors/heritage/flory-jagoda |title=Flory Jagoda |website=National Heritage Fellowships |publisher=National Endowment for the Arts |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Likovna umjetnost === Jevrejski umjetnici snažnije se uključuju u modernu bosanskohercegovačku likovnu umjetnost tokom prve polovine 20. vijeka. Njihovo stvaralaštvo nije činilo zasebnu zatvorenu „jevrejsku školu“, nego je bilo uključeno u šire umjetničke tokove Bosne i Hercegovine.<ref name="BegicArtists">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/jevrejski-umjetnici-xx-stoljeca-u-bih/ |title=Jevrejski umjetnici XX stoljeća u BiH |last=Begić |first=Azra |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Među istaknutim međuratnim umjetnicima bili su [[Daniel Kabiljo]], [[Danijel Ozmo]] i Josip Monsino Levi. Nakon Drugog svjetskog rata djelovali su, između ostalih, Berta Baruh, Jakov Bararon, Zoja Finci i Marina Finci.<ref name="BegicArtists"/> === Štampa i izdavaštvo === Tokom međuratnog perioda u Sarajevu su izlazili ''Jevrejski život'', ''Narodna židovska svijest'' i ''Jevrejski glas''. Objavljivali su političke, historijske i kulturne tekstove, književna djela, vijesti iz jevrejskih općina i rasprave o cionizmu, jeziku i sefardskom identitetu. ''Jevrejski glas'' je uz dominantni srpskohrvatski sadržaj objavljivao i tekstove usmjerene na očuvanje judeo-španskog jezika i sefardskog kulturnog pamćenja.<ref name="ParaNoce2018-177-178"/> Izdavačka djelatnost obnovljena je u savremenom periodu, a ''Jevrejski glas'' danas je glasilo Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine.<ref name="JevrejskiGlas">{{Cite web |url=https://jzbih.ba/jevrejski-glas/ |title=Jevrejski glas |website=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |publisher=Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> == Društveni i privredni život == Društveni i privredni položaj Jevreja mijenjao se u skladu s političkim, ekonomskim i demografskim promjenama. Iako je trgovina imala važnu ulogu u historiji sefardske zajednice, Jevreji nisu činili društveno ni profesionalno homogenu skupinu. === Trgovina i zanatstvo === Trgovina je imala posebno mjesto u ranom ekonomskom životu bosanskih Sefarda. Sarajevski trgovci bili su povezani s Dubrovnikom, drugim jadranskim lukama i osmanskim centrima.<ref name="Lupert2022"/> Iz Bosne su se preko tih mreža izvozili stočarski proizvodi, koža, vuna, rude i druge sirovine, dok su se uvozili tekstil, so, ulje, svila, keramika i druga proizvedena roba.<ref name="Lupert2022"/> Poslovne mreže često su se oslanjale na porodične i zajedničke veze između sefardskih trgovaca u različitim gradovima. Sefardski trgovci djelovali su unutar šire bosanskohercegovačke, osmanske i mediteranske privrede zajedno s pripadnicima drugih zajednica.<ref name="Lupert2022"/> Pored trgovine, Jevreji su se bavili zanatima, proizvodnjom, posredništvom i drugim gradskim zanimanjima. === Obrazovanje i profesionalizacija === Tokom austrougarskog perioda širenje školstva, državne administracije i modernih stručnih službi otvorilo je nove mogućnosti za profesionalnu mobilnost. Uz trgovce i zanatlije sve su brojniji bili ljekari, farmaceuti, pravnici, nastavnici i službenici. Jedan pregled austrougarskog zdravstvenog kadra navodi da je među 147 ljekara u zemaljskoj službi bilo 59 Jevreja, uz jevrejske ljekare zaposlene i u drugim javnim i privrednim službama.<ref name="Masic2018-377">{{Cite journal |last=Masic |first=Izet |title=One Hundred Fifty Years of Organized Health Care Services in Bosnia and Herzegovina |journal=Medical Archives |year=2018 |volume=72 |issue=5 |page=377 |doi=10.5455/medarh.2018.72.374-388 |pmid=30524173 |pmc=6282915 |language=en }}</ref> Važan instrument društvene mobilnosti bilo je obrazovanje, uključujući stipendije i stručno osposobljavanje koje je pružala La Benevolencija.<ref name="Benevolencija"/> === Društvena struktura i mobilnost === Jevrejska zajednica nije bila socijalno homogena. U međuratnom Sarajevu postojali su imućni trgovci i poduzetnici, pripadnici srednjeg građanskog sloja, slobodni profesionalci, službenici, zanatlije, radnici i siromašnije porodice.<ref name="Finci1981"/> Razlike u društvenom položaju odražavale su se i na političke i kulturne orijentacije. Socijalna diferencijacija i politička polarizacija predstavljale su izrazita obilježja međuratnog života sarajevske zajednice.<ref name="Finci1981"/> U poređenju s ukupnim bosanskohercegovačkim stanovništvom, Jevreji su historijski bili izrazito urbana zajednica i profesionalno snažnije vezani za trgovinu, zanatstvo, administraciju, uslužne djelatnosti i slobodne profesije. == Kulturno naslijeđe == Jevrejsko kulturno naslijeđe Bosne i Hercegovine obuhvata sinagoge, groblja, stambene i javne građevine, obredne predmete, rukopise, muzejske i arhivske zbirke te druge materijalne tragove višestoljetnog prisustva jevrejskih zajednica. Više dobara povezanih s jevrejskom historijom proglašeno je [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenicima Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSLista">{{Cite web |url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista |title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Sinagoge === Sarajevo sadrži najveću koncentraciju sačuvanih jevrejskih vjerskih objekata u Bosni i Hercegovini. [[Stari hram u Sarajevu|Stari jevrejski hram]], poznat kao ''Il Kal Grandi'' ili ''Il Kal Vježu'', jedan je od najvažnijih sačuvanih spomenika sefardske historije u zemlji i ima status nacionalnog spomenika Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSLista"/> U njegovoj neposrednoj blizini nalazi se nekadašnja sefardska sinagoga ''Il Kal Nuevu'', danas [[Galerija Novi Hram]], dok Aškenaška sinagoga ostaje glavno aktivno mjesto organiziranog jevrejskog bogoslužja u Sarajevu. Historijske sinagoge postojale su i u drugim bosanskohercegovačkim gradovima. Dio je uništen tokom Drugog svjetskog rata, a dio je kasnije promijenio namjenu. === Jevrejska groblja === Jevrejska groblja predstavljaju jedan od najrasprostranjenijih materijalnih tragova nekadašnjih lokalnih zajednica. [[Jevrejsko groblje u Sarajevu]] proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a od 2018. nalazi se na Tentativnoj listi Bosne i Hercegovine za moguću nominaciju na Listu svjetske baštine UNESCO-a.<ref name="KONSUNESCO">{{Cite web |url=https://kons.gov.ba/Content/Read/nacionalni-spomenici |title=Nacionalni spomenici – svjetsko naslijeđe u BiH |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Nacionalnim spomenicima proglašena su i jevrejska groblja u [[Mostar]]u, [[Bihać]]u, [[Jajce|Jajcu]] i [[Tuzla|Tuzli]].<ref name="KONSLista"/> === Sarajevska hagada === {{Glavni|Sarajevska hagada}} [[Sarajevska hagada]] najpoznatiji je pojedinačni predmet jevrejskog kulturnog naslijeđa Bosne i Hercegovine. Riječ je o iluminiranom rukopisu nastalom u srednjovjekovnoj Španiji, danas pohranjenom u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine]].<ref name="ZMBiHHagada">{{Cite web |url=https://zemaljskimuzej.ba/predmet/sarajevska-hagada/ |title=Sarajevska hagada |website=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Rukopis se sastoji od 142 lista pergamene. Iluminirani dio sadrži 69 minijatura na 34 lista, dok je tekst pisan hebrejskim pismom.<ref name="ZMBiHHagada"/> Hagada je dospjela u Zemaljski muzej 1894. godine i postala jedan od najprepoznatljivijih predmeta kulturne baštine Bosne i Hercegovine.<ref name="ZMBiHHagada"/> Zbog historijske, umjetničke i dokumentarne vrijednosti Sarajevska hagada upisana je 2017. godine u UNESCO-ov međunarodni registar ''Memory of the World''.<ref name="UNESCOHagada">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/sarajevo-haggadah-manuscript |title=The Sarajevo Haggadah manuscript |website=Memory of the World |publisher=UNESCO |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Muzejske i arhivske zbirke === [[Muzej Jevreja Bosne i Hercegovine]] smješten je u nekadašnjem Starom hramu u Sarajevu i predstavlja centralnu muzejsku zbirku posvećenu historiji jevrejskih zajednica u zemlji. Značajna jevrejska građa čuva se i u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine, Historijskom arhivu Sarajevo, drugim arhivskim ustanovama te u arhivima jevrejskih općina. Historijski arhiv Sarajevo, između ostalog, čuva fond Laure Papo Bohorete s originalnim rukopisima na judeo-španskom jeziku.<ref name="HASBohoreta"/> === Arhitektonsko i pokretno naslijeđe === Jevrejsko materijalno naslijeđe nije ograničeno na sinagoge i groblja. Sačuvani su stambeni, poslovni i drugi objekti povezani s jevrejskim porodicama, kao i obredni predmeti, knjige i drugi tragovi nekadašnjih zajednica. Među nacionalnim spomenicima nalazi se '''Palata Ješue D. Saloma''' na Obali Kulina bana u Sarajevu, primjer reprezentativne gradske arhitekture povezane s jevrejskim građanskim slojem.<ref name="KONSLista"/> Status nacionalnog spomenika ima i zgrada Jozefa Zadika Danona u Sarajevu, pa zaštićeno jevrejsko naslijeđe obuhvata i primjere građanske i stambene arhitekture, a ne samo vjerske objekte.<ref name="KONSLista"/> Poseban primjer pokretnog naslijeđa predstavlja '''Tora koja se čuva u Gradskoj biblioteci u Olovu'''. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika proglasila ju je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2018. godine.<ref name="KONSLista"/> === Zaštita kulturnog naslijeđa === Zaštita jevrejskog kulturnog naslijeđa odvija se kroz rad Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, muzeja, arhiva, nadležnih organa vlasti, lokalnih zajednica i Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine. Jevrejska zajednica među svojim ciljevima navodi brigu o jevrejskim grobljima, spomenicima, spomen-obilježjima, sinagogama i drugoj nepokretnoj jevrejskoj imovini u Bosni i Hercegovini.<ref name="JZBiHStruktura"/> Poseban izazov predstavlja očuvanje objekata i grobalja u mjestima u kojima više nema brojnih lokalnih jevrejskih zajednica. Zbog toga dokumentiranje, pravna zaštita, konzervacija i održavanje tih lokaliteta imaju važnu ulogu u očuvanju historijskog prisustva Jevreja u različitim dijelovima Bosne i Hercegovine. ==Značajne ličnosti== Pregled nije iscrpan. Obuhvata ličnosti rođene u Bosni i Hercegovini ili osobe čiji je značajan dio djelovanja bio povezan s bosanskohercegovačkom jevrejskom zajednicom i širim vjerskim, kulturnim, naučnim, privrednim, političkim ili javnim životom Bosne i Hercegovine. {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" style="width:90px;" | Slika ! Ličnost ! Oblast ! Značaj |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati odgovarajuću Commons sliku --> | [[Nehemija Hija Hajon]] | vjerska misao, kabala | Bosanski sefardski kabalist iz 17. i početka 18. vijeka, vjerovatno rođen u Sarajevu. Bio je jedna od zapaženijih i kontroverznijih ličnosti kasnog sabatijanskog pokreta.<ref name="HajonNLI"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati odgovarajuću Commons sliku --> | [[Eliša Habillo]] | rabinat, književnost | Sarajevski rabin (1719–1792), učenik [[David Pardo|Davida Parda]] i autor djela ''Avodat ha-Tamid'', komentara sefardske liturgije; pisao je i komentar Pesah-hagade i vjersku poeziju.<ref name="HabilloEJ"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju/portret ako postoji na Commonsu --> | [[Moše Danon]] | vjerski život | Sarajevski haham-baša početkom 19. vijeka; s njegovim naslijeđem povezani su ''Purim de Sarajevo'' i tradicija hodočašća njegovom grobu kod Stoca.<ref name="DanonJZ"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Judah Alkalai.jpg|80px|alt=Juda Alkalaj|Juda Alkalaj]] | [[Juda Alkalaj]] | rabinat, politička misao | Sefardski rabin rođen u Sarajevu 1798. godine. Kao rabin u Zemunu zagovarao je organizirani povratak Jevreja u Zemlju Izrael i ubraja se među najvažnije vjerske preteče modernog cionizma.<ref name="AlkalajEJ"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati portret Moše Rafaela Atijasa --> | [[Moše Rafael Atijas]] | historiografija, književnost | Sarajevski sefardski intelektualac poznat kao Zeki-efendija (1845–1916). Autor je ''Historije bosanskih Jevreja'', objavljivane 1901. na judeo-španskom, te jedan od ranih hroničara historije bosanskih Sefarda.<ref name="NezirovicAtijas"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati portret Moritza Levyja --> | [[Moritz Levy]] | rabinat, historiografija | Sarajevski rabin i jedan od prvih sistematskih historičara bosanskih Sefarda; autor monografije ''Die Sephardim in Bosnien'' iz 1911. godine.<ref name="Levy1911"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Moshe David Gaon V01 500.jpg|80px|alt=Moše David Gaon|Moše David Gaon]] | [[Moše David Gaon]] | historiografija, bibliografija | Historičar, bibliograf, pedagog, novinar i pjesnik porijeklom iz Bosne. Posebno je istraživao sefardsko i istočno jevrejstvo te sastavio opsežnu bibliografiju ladino štampe i biografski leksikon sefardskih rabina i učenjaka.<ref name="MDGaonNLI"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Solomona Gaona --> | [[Solomon Gaon]] | rabinat, sefardske studije | Rabin rođen u Travniku 1912, školovan u sarajevskoj ješivi. Od 1949. bio je haham sefardskih zajednica Britanskog Commonwealtha, a kasnije profesor sefardskih studija na Yeshiva Universityju.<ref name="SolomonGaonJTA"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Laura Papo Bohoreta 2.jpg|80px|alt=Laura Papo Bohoreta|Laura Papo Bohoreta]] | [[Laura Papo Bohoreta]] | književnost, pozorište | Sefardska književnica, dramaturginja i hroničarka života bosanskih Sefarda koja je stvarala prvenstveno na judeo-španskom jeziku.<ref name="Papo2022-103-107"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Kalmija Baruha --> | [[Kalmi Baruh]] | filologija, hispanistika | Romanista, hispanista i jedan od najvažnijih istraživača judeo-španskog jezika, književnosti i folklora bosanskih Sefarda.<ref name="Kamhi2018"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Isaka Samokovlije --> | [[Isak Samokovlija]] | književnost, medicina | Ljekar i književnik rođen u Goraždu čija je proza često tematizirala svakodnevni život bosanskohercegovačkih Sefarda.<ref name="SamokovlijaBio"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Samuela Elazara --> | [[Samuel Elazar]] | farmacija, kulturno naslijeđe | Farmaceut i predsjednik Jevrejske općine Sarajevo. Bio je inicijator osnivanja Muzeja Jevreja Bosne i Hercegovine i njegove Jevrejske zbirke, otvorenih 1966. godine.<ref name="SamuelElazarMuzej"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Hilde Zaloscer --> | [[Hilde Zaloscer]] | historija umjetnosti | Historičarka umjetnosti, egiptologinja i koptologinja rođena u Tuzli 1903. godine u jevrejskoj porodici; veći dio akademske karijere provela je u Egiptu i Austriji.<ref name="ZaloscerUniWien"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Ernesta Grina --> | [[Ernest Grin]] | medicina, javno zdravstvo | Dermatovenerolog i profesor Medicinskog fakulteta u Sarajevu, jedan od prvih članova Naučnog društva BiH i kasnije ANUBiH-a. Njegov rad na suzbijanju endemskog sifilisa u Bosni i Hercegovini imao je međunarodni značaj.<ref name="ErnestGrinZBL"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati reprodukciju/portret Daniela Kabilja --> | [[Daniel Kabiljo]] | likovna umjetnost | Slikar i grafičar u čijem se opusu pojavljuju sarajevski i jevrejski motivi; pripadao je generaciji međuratnih bosanskohercegovačkih modernih umjetnika.<ref name="BegicArtists"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Danijela Ozme --> | [[Danijel Ozmo]] | likovna umjetnost | Slikar i grafičar povezan sa socijalno angažiranom umjetnošću 1930-ih i sarajevskim [[Collegium Artisticum]]om; ubijen je tokom Holokausta.<ref name="BegicArtists"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Oskara Danona --> | [[Oskar Danon]] | muzika | Dirigent, kompozitor i muzikolog rođen u Sarajevu, jedan od osnivača predratnog Collegium Artisticuma i kasnije istaknuti jugoslavenski dirigent.<ref name="DanonGrad"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Roza Papo (crop).jpg|80px|alt=Roza Papo|Roza Papo]] | [[Roza Papo]] | medicina, vojska | Sarajevska ljekarka koja se tokom Drugog svjetskog rata priključila partizanima i rukovodila terenskim bolnicama; nakon rata postala je general-major sanitetske službe JNA.<ref name="RozaPapoCentropa"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Jakoba Gaona --> | [[Jakob Gaon]] | medicina, epidemiologija | Epidemiolog rođen u Travniku, profesor Medicinskog fakulteta u Sarajevu i redovni član ANUBiH-a. Posebno se bavio epidemiologijom pjegavog tifusa i drugih zaraznih bolesti.<ref name="JakobGaon"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Nisima Albaharija --> | [[Nisim Albahari]] | NOB, politika | Komunistički aktivist i partizan porijeklom iz Tešnja, proglašen [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnim herojem Jugoslavije]]. Nakon rata obavljao je političke funkcije u Bosni i Hercegovini.<ref name="NisimAlbahari"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Emerik Blum.jpg|80px|alt=Emerik Blum|Emerik Blum]] | [[Emerik Blum]] | inženjerstvo, privreda | Inženjer, osnivač i dugogodišnji direktor [[Energoinvest]]a te gradonačelnik Sarajeva početkom 1980-ih; jedna od važnih ličnosti industrijskog razvoja socijalističke Bosne i Hercegovine.<ref name="BlumEnergoinvest"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Flory Jagoda 2002.jpg|80px|alt=Flory Jagoda|Flory Jagoda]] | [[Flory Jagoda]] | muzika | Pjevačica i kompozitorica rođena u Sarajevu koja je u Sjedinjenim Američkim Državama postala jedna od najpoznatijih čuvarica ladino pjesama i bosansko-sefardske muzičke tradicije.<ref name="JagodaNEA"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:David Elazar - 1964.jpg|80px|alt=David Elazar|David Elazar]] | [[David Elazar]] | vojska | Rođen u Sarajevu 1925. godine; nakon iseljavanja u Palestinu izgradio je vojnu karijeru i od 1972. do 1974. bio načelnik Generalštaba Izraelskih odbrambenih snaga.<ref name="DavidElazarEJ"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Davida Kamhija --> | [[David Kamhi]] | muzika, judaistika | Sarajevski violinista i profesor, istraživač kulture i jezika bosanskih Jevreja, hazan Aškenaške sinagoge od 1992. do 2016. i jedan od osnivača Međureligijskog vijeća Bosne i Hercegovine.<ref name="DavidKamhiUNSA"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Morisa Albaharija --> | [[Moris Albahari]] | jezik, kulturno pamćenje | Preživjeli Holokausta i bivši partizan, dugogodišnji član sarajevske zajednice i jedan od posljednjih izvornih govornika sarajevskog ladina. Nakon rata radio je kao pilot i direktor sarajevskog aerodroma.<ref name="MorisAlbahariJTA"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Ivana Čerešnješa --> | [[Ivan Čerešnješ]] | arhitektura, humanitarni rad | Arhitekt i predsjednik sarajevske jevrejske zajednice tokom rata 1992–1995, jedna od centralnih ličnosti u organiziranju humanitarne pomoći i evakuacija iz opkoljenog Sarajeva.<ref name="CeresnjesJDC"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Zorana Mandlbauma --> | [[Zoran Mandlbaum]] | humanitarni rad | Predvodio je Jevrejsku općinu Mostar tokom i nakon rata. Istakao se nesektaškim humanitarnim radom tokom sukoba i u obnovi jevrejskog života u poslijeratnom Mostaru.<ref name="MandlbaumJTA"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Eliezera Pape --> | [[Eliezer Papo]] | sefardske studije, književnost | Sarajevski rođen judaista i književni istraživač, profesor na Ben-Gurion Universityju i istraživač ladino književnosti, usmene tradicije i historije sefardskih Jevreja.<ref name="EliezerPapoBGU"/> |- | style="text-align:center;" | <!-- Dodati fotografiju Jakoba Fincija --> | [[Jakob Finci]] | pravo, diplomatija, javni život | Pravni stručnjak, diplomata i dugogodišnji predstavnik Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine; jedan od aplikanata u predmetu ''[[Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine]]''.<ref name="SejdicFinci"/> |- | style="text-align:center;" | [[File:Sven Alkalaj (cropped).jpg|80px|alt=Sven Alkalaj|Sven Alkalaj]] | [[Sven Alkalaj]] | diplomatija, politika | Bosanskohercegovački diplomata, nekadašnji ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine i nosilac više diplomatskih i međunarodnih funkcija.<ref name="AlkalajUN"/> |} == Reference == <references> <ref name="HajonNLI">{{Cite web |url=https://www.nli.org.il/en/a-topic/987007283453105171 |title=Nehemiah Hiyya ben Moses Hayon |website=The National Library of Israel |publisher=National Library of Israel |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="HabilloEJ">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/habillo-elisha |title=Habillo, Elisha |website=Encyclopaedia Judaica |publisher=Encyclopedia.com |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="AlkalajEJ">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/alkalai-judah-ben-solomon-hai |title=Alkalai, Judah ben Solomon Hai |website=Encyclopaedia Judaica |publisher=Encyclopedia.com |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="NezirovicAtijas">{{Cite journal |last=Nezirović |first=Muhamed |title=„Historija bosanskih Jevreja“ Moše (Rafaela) Atijasa – Zeki efendije |journal=Prilozi |year=2000 |issue=29 |pages=245–260 |publisher=Institut za istoriju }}</ref> <ref name="Levy1911">{{Cite book |last=Levy |first=Moritz |title=Die Sephardim in Bosnien: Ein Beitrag zur Geschichte der Juden auf der Balkanhalbinsel |location=Sarajevo |publisher=D. A. Kajon |year=1911 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/structure/794630 |language=de }}</ref> <ref name="MDGaonNLI">{{Cite web |url=https://www.nli.org.il/en/archives/NNL_ARCHIVE_AL990028167510205171/NLI |title=Moshe David Gaon Archive |website=The National Library of Israel |publisher=National Library of Israel |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="SolomonGaonJTA">{{Cite web |url=https://www.jta.org/archive/solomon-gaon-sephardic-jewrys-chief-rabbi-and-spokesman-dies-at-82 |title=Solomon Gaon, Sephardic Jewry's Chief Rabbi and Spokesman, Dies at 82 |website=Jewish Telegraphic Agency |date=28. 12. 1994 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="SamokovlijaBio">{{Cite journal |last=Tahirović |first=Husref |title=Medical Biography of Isak Samokovlija: The Famous Bosnian-Herzegovinian Writer |journal=Acta Medica Academica |year=2022 |volume=51 |issue=2 |pages=147–162 |doi=10.5644/ama2006-124.384 |language=en }}</ref> <ref name="SamuelElazarMuzej">{{Cite web |url=https://www.muzejsarajeva.ba/jevrejska-zbirka/ |title=Jevrejska zbirka |website=Muzej Sarajeva |publisher=JU Muzej Sarajeva |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="ZaloscerUniWien">{{Cite web |url=https://geschichtegesichtet.univie.ac.at/h_zaloscer.html |title=Hilde Zaloscer |website=Universität Wien |publisher=Universität Wien |language=de |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="ErnestGrinZBL">{{Cite web |url=https://zbl.lzmk.hr/?p=105 |title=GRIN, Ernest (Grün) |website=Židovski biografski leksikon |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="DanonGrad">{{Cite web |url=https://www.sarajevo.ba/hr/article/2573/kljuc-grada-sarajeva-slavnom-dirigentu-i-kompozitoru-oskaru-danonu |title=„Ključ Grada Sarajeva“ slavnom dirigentu i kompozitoru Oskaru Danonu |website=Grad Sarajevo |publisher=Grad Sarajevo |date=16. 10. 2009 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="RozaPapoCentropa">{{Cite web |url=https://lostsephardicworld.org/exhibition/resistance-and-rescue/ |title=Resistance and Rescue |website=The Lost Sephardic World of the Western Balkans |publisher=Centropa and Holocaust Memorial Center for the Jews of Macedonia |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="JakobGaon">{{Cite web |url=https://zbl.lzmk.hr/?p=3553 |title=GAON, Jakob (Jaša) |website=Židovski biografski leksikon |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="NisimAlbahari">{{Cite web |url=https://www.znaci.org/00001/10.htm |title=Narodni heroji Jugoslavije – Albahari Abrahama Nisim |website=Biblioteka Znaci |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="BlumEnergoinvest">{{Cite web |url=https://energoinvest.ba/70-godina-energoinvesta/ |title=70 godina Energoinvesta |website=Energoinvest |publisher=Energoinvest |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="DavidElazarEJ">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/elazar-david |title=Elazar, David |website=Encyclopaedia Judaica |publisher=Encyclopedia.com |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="DavidKamhiUNSA">{{Cite web |url=https://www.unsa.ba/novosti/memoriam-david-kamhi-autor-dr-ivan-cavlovic-prof-emeritus-unsa |title=In memoriam David Kamhi |website=Univerzitet u Sarajevu |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=16. 3. 2021 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="MorisAlbahariJTA">{{Cite web |url=https://www.jta.org/2022/11/21/global/bosnian-jews-mourn-moris-albahari-one-of-sarajevos-last-ladino-speakers |title=Bosnian Jews mourn Moris Albahari, one of Sarajevo's last Ladino speakers |website=Jewish Telegraphic Agency |date=21. 11. 2022 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="CeresnjesJDC">{{Cite web |url=https://archives.jdc.org/yechiel-bar-chaim-and-ivan-ceresnjes-bosnia-herzegovina/ |title=Yechiel Bar-Chaim and Ivan Čerešnješ Lecture on Jewish Resilience and Resourcefulness During the War in Bosnia-Herzegovina, 1992–1995 |website=JDC Archives |publisher=American Jewish Joint Distribution Committee |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="MandlbaumJTA">{{Cite web |url=https://www.jta.org/2001/04/25/lifestyle/around-the-jewish-world |title=Around the Jewish World |website=Jewish Telegraphic Agency |date=25. 4. 2001 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="EliezerPapoBGU">{{Cite web |url=https://cris.bgu.ac.il/en/persons/eliezer-papo/ |title=Eliezer Papo |website=Ben-Gurion University Research Portal |publisher=Ben-Gurion University of the Negev |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> <ref name="AlkalajUN">{{Cite web |url=https://www.un.org/sg/en/content/highlight/2012-03-08.html |title=Secretary-General announces new senior appointments |website=United Nations |publisher=United Nations |date=8. 3. 2012 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> </references> == Literatura == * {{Cite book |last=Friedman |first=Francine |title=Like Salt for Bread: The Jews of Bosnia and Herzegovina |series=Studia Judaeoslavica |volume=13 |location=Leiden |publisher=Brill |year=2021 |doi=10.1163/9789004471054 |isbn=9789004471047 |language=en }} * {{Cite book |last=Freidenreich |first=Harriet Pass |title=The Jews of Yugoslavia: A Quest for Community |url=https://archive.org/details/jewsofyugoslavia00frei |location=Philadelphia |publisher=Jewish Publication Society of America |year=1979 |isbn=9780827601222 |language=en }} * {{Cite book |last=Greble |first=Emily |title=Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe |url=https://archive.org/details/sarajevo1941194500greb |location=Ithaca |publisher=Cornell University Press |year=2011 |isbn=9780801449215 |language=en }} * {{Cite book |last=Levy |first=Moritz |title=Die Sephardim in Bosnien: Ein Beitrag zur Geschichte der Juden auf der Balkanhalbinsel |location=Sarajevo |publisher=D. A. Kajon |year=1911 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/structure/794630 |language=de }} * {{Cite journal |last=Lupert |first=Katarina |title=Pathfinders: Recovering the Legacy of Sephardic Merchants in Ottoman-Ruled Bosnia and Herzegovina |journal=Balkanologie |year=2022 |volume=17 |issue=2 |doi=10.4000/balkanologie.4450 |url=https://journals.openedition.org/balkanologie/4450 |language=en }} * {{Cite journal |last=Dujmović |first=Sonja M. |title=Uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo Sarajeva u međuratnom periodu |journal=Prilozi |year=2019 |issue=48 |pages=129–176 |publisher=Institut za historiju |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/Prilozi_48-ClanakSonjaDujmovic.pdf }} * {{Cite journal |last=Milovanović |first=Stevan |title=Jevrejske vjerske škole u Sarajevu do 1941. godine: Sarajevska sefardska ješiva (La Yeshiva de Saray) i Jevrejski srednji teološki seminar u Sarajevu (El Seminario rabiniko saraylisko) |journal=Društvene i humanističke studije |year=2022 |volume=7 |issue=4 (21) |pages=187–196 |doi=10.51558/2490-3647.2022.7.4.187 }} * {{Cite journal |last=Vučina Simović |first=Ivana |title=Multilingualism in Sarajevo through the Lens of the Sephardim |journal=Zeitschrift für Slawistik |year=2022 |volume=67 |issue=4 |pages=564–584 |doi=10.1515/slaw-2022-0028 |language=en }} * {{Cite journal |last=Zuckerman |first=Boško |title=Političke prilike tijekom ustrojstva NDH i psihologija holokausta Židova u Bosni i Hercegovini 1941. godine |journal=Prilozi |year=2010 |issue=39 |pages=51–86 |publisher=Institut za istoriju }} * {{Cite journal |last=Besarović-Džinić |first=Vojka |title=Sarajevsko jevrejsko pjevačko društvo Lira |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=2 |pages=93–116 |publisher=Institut za istoriju }} * {{Cite journal |last=Efendić |first=Nirha |title=Pogled na sefardsku romansu u Bosni i Hercegovini |journal=Narodna umjetnost |year=2010 |volume=47 |issue=2 |pages=163–174 |url=https://hrcak.srce.hr/61989 }} * {{Cite journal |last=Koljanin |first=Milan |title=The Jewish Community and Antisemitism in the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes/Yugoslavia 1918–1941 |url=https://archive.org/details/ch.2020.010 |journal=Colloquia Humanistica |year=2020 |issue=9 |pages=139–152 |doi=10.11649/ch.2020.010 |language=en }} * {{Cite journal |last=Radovanović |first=Milan |title=The Internal Framework of Organized Jewish Migration from Yugoslavia to Israel (1948–1952) |journal=Istorija 20. veka |year=2019 |volume=37 |issue=1 |pages=121–138 |doi=10.29362/ist20veka.2019.1.rad.121-138 |language=en }} == Vanjski linkovi == * [https://jzbih.ba/ Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine] * [https://www.muzejsarajeva.ba/ Muzej Sarajeva – Muzej Jevreja Bosne i Hercegovine] * [https://zemaljskimuzej.ba/predmet/sarajevska-hagada/ Sarajevska hagada – Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine] * [https://www.unesco.org/en/memory-world/sarajevo-haggadah-manuscript Sarajevska hagada – UNESCO Memory of the World] * [https://archives.jdc.org/backdrop-to-rescue/ JDC Archives – Backdrop to Rescue] {{BiH po temama}} {{Etničke grupe u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Etničke grupe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Jevreji u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:"Ostali" u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Jevreji|Bosna i Hercegovina]] 3lv1lz4qjp143woza5gy4dcq7btm49d 0 13463 3922026 3677016 2026-08-25T06:38:29Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922026 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kontinent | naziv = Indijski potkontinent | slika = Indian Subcontinent (orthographic projection).svg | opis_slike = Geopolitičko pokrivanje potkontinenta | površina = 4.440.000 km² | stanovništvo = oko 1.8 milijardi | gustoća = | nominalni_BDP = | BDP_PPP = | denonim = [[Etničke grupe južne Azije|Južni Azijati]]<br>[[Desi]] | spisak_država = | države = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | title = [[Spisak suverenih država|7]] | [[Bangladeš]] | [[Butan]] | [[Indija]] | [[Maldivi]] | [[Nepal]] | [[Pakistan]] | [[Šri Lanka]] }} | zavisne_teritorije = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | [[Britanske indijskookeanske teritorije]] ([[Ujedinjeno Kraljevstvo]]) | [[Kašmir]] (osporeno) }} | nisu_članice_UN_a = | jezici = [[Jezici južne Azije]] | vremenske_zone = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+06:00|+6]]<br>[[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+05:45|+5:45]]<br>[[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+05:30|+5:30]]<br>[[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+05:00|+5]]<br> | internet = | gradovi = {{collapsible list | title = {{nobold|[[Spisak najvećih gradova#Spisak|10 najvećih]]}} | [[Delhi]] | [[Mumbai]] | [[Dhaka]] | [[Karachi]] | [[Kolkata]] | [[Chennai]] | [[Lahore]] | [[Bangalore]] | [[Hyderabad]] | [[Ahmedabad]] }} }} '''Indijski potkontinent'''{{Efn|Ponekad se jednostavno naziva "potkontinent" u južnoazijskom kontekstu.|naziv=Ime|grupa=Napomene}} jest [[fiziografska regija]] u [[Južna Azija|južnoj Aziji]], uglavnom smještena na [[Indijska ploča|Indijskoj ploči]], koja se sa [[Himalaji|Himalaja]] pruža prema jugu u [[Indijski okean]]. [[Geopolitika|Geopolitički]], obuhvata velike kopnene mase zemalja [[Bangladeš]]a, [[Butan]]a, [[Indija|Indije]], [[Maldivi|Maldiva]], [[Nepal]]a, [[Pakistan]]a, i [[Šri Lanka|Šri Lanke]].<ref name="Oxford">"Indian subcontinent". ''New Oxford Dictionary of English'' ({{ISBN|0-19-860441-6}}) New York: [[Oxford University Press]], 2001; p. 929: "the part of Asia south of the Himalayas which forms a peninsula extending into the Indian Ocean, between the Arabian Sea and the Bay of Bengal. Historically forming the whole territory of '''Greater India''', the region is now divided into three countries named Bangladesh, India and Pakistan."</ref><ref name="dkumar8892">{{Cite book|last=Dhavendra Kumar|url=https://books.google.com/books?id=BLLmbgt8wNgC&pg=PA889|title=Genomics and Health in the Developing World|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-537475-9|page=889}}</ref><ref name="pirbhai143">{{Cite book|last=Mariam Pirbhai|url=https://books.google.com/books?id=EsCZZ3K6-uYC&pg=PA14|title=Mythologies of Migration, Vocabularies of Indenture: Novels of the South Asian Diaspora in Africa, the Caribbean, and Asia-Pacific|publisher=University of Toronto Press|year=2009|isbn=978-0-8020-9964-8|page=14}}</ref><ref name="mmann2">{{Cite book|last=Michael Mann|url=https://books.google.com/books?id=Uh0cBQAAQBAJ&pg=PT13|title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives|publisher=Taylor & Francis|year=2014|isbn=978-1-317-62445-5|pages=13–15}}</ref> Iako se termini "indijski potkontinent" i "južna Azija" često koriste naizmjenično za označavanje regiona, geopolitički termin [[Južna Azija|Južne Azije]] često uključuje [[Afganistan]], što se ne smatra dijelom potkontinenta.<ref name="mcleodplus">John McLeod, ''[https://books.google.com/books?id=Y8Y3MH3dj6MC&pg=PA1 The history of India]'', page 1, Greenwood Publishing Group, 2002, {{ISBN|0-313-31459-4}}; note: McLeod does not include Afghanistan in Indian subcontinent or South Asia;<br /><br />Jim Norwine & Alfonso González, ''The Third World: states of mind and being'', pages 209, Taylor & Francis, 1988, {{ISBN|0-04-910121-8}} Quote: ""The term "South Asia" also signifies the Indian Subcontinent""<br /><br />Raj S. Bhopal, ''Ethnicity, race, and health in multicultural societies'', pages 33, Oxford University Press, 2007, {{ISBN|0-19-856817-7}}; Quote: "The term South Asian refers to populations originating from the Indian subcontinent, effectively India, Pakistan, Bangladesh and Sri Lanka;<br /><br />Lucian W. Pye & Mary W. Pye, ''Asian Power and Politics'', pages 133, Harvard University Press, 1985, {{ISBN|0-674-04979-9}} Quote: "The complex culture of the Indian subcontinent, or South Asia, presents a tradition comparable to Confucianism."<br /><br />Mark Juergensmeyer, ''The Oxford handbook of global religions'', pages 465, Oxford University Press US, 2006, {{ISBN|0-19-513798-1}}<br /><br />Sugata Bose & Ayesha Jalal, ''Modern South Asia'', page 3, Routledge, 2004, {{ISBN|0-415-30787-2}}</ref> [[Geologija|Geološki]], potkontinent potiče iz [[Indijsko ostrvo|Indijskog ostrva]], izolovane kopnene mase koja [[Rift|se odvojila]] od [[superkontinent]]a [[Gondvana|Gondvane]] tokom [[Kreda (period)|krede]] i [[Paleogeografija kolizijskog sistema Indije i Azije|spojila se]] sa kopnom [[Evroazija|Evroazije]] prije skoro 55 miliona godina, formirajući [[Himalaji|Himalaje]].<ref name="Jones2011p2672">{{Cite book|last=Robert Wynn Jones|url=https://books.google.com/books?id=mrPiq_8pkAwC&pg=PA267|title=Applications of Palaeontology: Techniques and Case Studies|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-139-49920-0|pages=267–271}}</ref> [[Historija|Historijski]] gledano, kao i do danas, to je i bio i idalje jeste najnaseljenija regija na svijetu, u kojoj živi otprilike 20-25% globalne populacije u svim vremenima u historiji. [[Geografija|Geografski]], to je [[poluostrvo]] u južnoj Aziji smješteno ispod [[Third Pole|Trećeg pola]], ocrtano Himalajima na sjeveru, [[Hindu Kuš|Hindukušom]] na zapadu i Indo-Burmanskim planinskim lancima na istoku.<ref name="Chapman, Graham P. p. 10-2">{{Citation|last=Baker|first=Kathleen M.|last2=Chapman|first2=Graham P.|title=The Changing Geography of Asia|url=https://books.google.com/books?id=G-KIAgAAQBAJ&pg=PA10|date=11. 3. 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-93384-6|pages=10–|quote=This greater India is well defined in terms of topography; it is the Indian sub-continent, hemmed in by the Himalayas on the north, the Hindu Khush in the west and the Arakanese in the east.}}</ref> Susjedne geografske regije oko potkontinenta uključuju [[Tibetanska visoravan|Tibetansku visoravan]] na sjeveru, [[Indokina|Indokinesko poluostrvo]] na istoku, [[Iranska visoravan|Iransku visoravan]] na zapadu i [[Indijski okean]] na jugu. == Etimologija == U mnogim historijskim izvorima, regija koja okružuje i jugoistočno od [[Ind|rijeke Ind]] nazivana je jednostavno "Indija".<ref name="Encyclopedia Britannica 2022 t419">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indian-subcontinent|title=Indian subcontinent Map, Countries, Population, & History|date=20. 9. 2022|website=Encyclopædia Britannica|access-date=23. 8. 2023}}</ref> Historičari idalje koriste ovaj izraz za označavanje cijelog indijskog potkontinenta u raspravama o historiji sve do ere [[Britanska Indija|Britanske Indije]].<ref name="Encyclopedia Britannica 2022 t419" /> Tokom ovog perioda, "Indija" se odnosila na poseban politički entitet koji je kasnije postao nezavisna država.<ref name="Encyclopedia Britannica 2022 t419" /> Prema [[Oksfordski rječnik engleskog jezika|Oksfordskom rječniku engleskog jezika]], izraz ''[[Kontinent|potkontinent]]'' označava "podjelu kontinenta koja ima poseban geografski, politički ili kulturni identitet" i također "veliku kopnenu masu nešto manju od kontinenta".<ref>''[http://unabridged.merriam-webster.com/ Webster's Third New International Dictionary, Unabridged]'', Merriam-Webster, 2002. Retrieved 6 December 2016; Quote: "a large landmass smaller than a continent; especially: a major subdivision of a continent ! e Indian subcontinent | "</ref><ref name="OED">[https://web.archive.org/web/20161220102611/https://en.oxforddictionaries.com/definition/subcontinent Subcontinent], Oxford English Dictionaries (2012). Retrieved 6 December 2016; Quote: "A large distinguishable part of a continent..."</ref> Njegova upotreba za označavanje indijskog potkontinenta dokazana je od ranog dvadesetog vijeka kada je većina teritorije bila ili dio [[Britansko Carstvo|Britanskog carstva]] ili u savezu s njima.<ref name="McLeod">{{Cite book|last=McLeod|first=John|url=https://books.google.com/books?id=Y8Y3MH3dj6MC|title=The History of India|date=1. 1. 2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313314599|via=Google Books}}</ref><ref>Milton Walter Meyer, ''South Asia: A Short History of the Subcontinent'', pages 1, Adams Littlefield, 1976, {{ISBN|0-8226-0034-X}}</ref><ref>"Indian subcontinent" is used by Henry D. Baker, ''British India With Notes On Ceylon Afghanistan And Tibet'' (1915), [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.236168/2015.236168.British-India#page/n403/mode/2up p. 401].</ref> Bio je prikladan izraz za označavanje regije koja se sastoji od [[Predsjedništva i provincije Britanske Indije|Britanske Indije]] i [[Kneževska država|kneževskih država]].<ref>{{OED|British Raj}}</ref><ref>{{OED|Princely states}}</ref> Termin je posebno bio uobičajen u Britanskoj imperiji i njenim nasljednicima,<ref>Milton Walter Meyer, ''South Asia: A Short History of the Subcontinent'', pages 1, Adams Littlefield, 1976, {{ISBN|0-8226-0034-X}}<br /><br />Jim Norwine & Alfonso González, ''The Third World: states of mind and being'', pages 209, Taylor & Francis, 1988, {{ISBN|0-04-910121-8}}<br /><br />{{Cite book|last=Boniface|first=Brian G.|url=https://books.google.com/books?id=c46i9jr9mhgC&pg=PA344|title=Worldwide destinations: the geography of travel and tourism|last2=Christopher P. Cooper|date=2005|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-5997-0}}<br /><br />Judith Schott & Alix Henley, ''Culture, Religion, and Childbearing in a Multiracial Society'', pages 274, Elsevier Health Sciences, 1996, {{ISBN|0-7506-2050-1}}<br /><br />Raj S. Bhopal, ''Ethnicity, race, and health in multicultural societies'', pages 33, Oxford University Press, 2007, {{ISBN|0-19-856817-7}}<br /><br />Lucian W. Pye & Mary W. Pye, ''Asian Power and Politics'', pages 133, Harvard University Press, 1985, {{ISBN|0-674-04979-9}}<br /><br />Mark Juergensmeyer, ''The Oxford handbook of global religions'', pages 465, Oxford University Press US, 2006, {{ISBN|0-19-513798-1}}</ref> dok je izraz ''Južna Azija'' češća upotreba u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].<ref>Judith Schott & Alix Henley, ''Culture, Religion, and Childbearing in a Multiracial Society'', pages 274, Elsevier Health Sciences, 1996, {{ISBN|0750620501}}</ref><ref>Raj S. Bhopal, ''Ethnicity, race, and health in multicultural societies'', pages 33, Oxford University Press, 2007, {{ISBN|0198568177}}</ref> Prema historičarima [[Sugata Bose]] i [[Ayesha Jalal]], indijski potkontinent je postao poznat kao Južna Azija "u novijem i neutralnom jeziku".<ref name="sugata">{{Cite book|last=Bose|first=Sugata|url=https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose/page/3/mode/1up|title=Modern South Asia|last2=Jalal|first2=Ayeha|publisher=Routledge|year=2004|isbn=0415307872|page=3|author-link=Sugata Bose|author-link2=Ayesha Jalal|orig-year=First published 1998}}</ref> [[Indologija|Indolog]] Ronald B. Inden tvrdi da upotreba termina ''Južna Azija'' postaje sve raširenija jer jasno razlikuje region od [[Istočna Azija|Istočne Azije]].<ref name="inden">Ronald B. Inden, ''Imagining India'', page 51, C. Hurst & Co. Publishers, 2000, {{ISBN|1850655200}}</ref> Dok ''Južna Azija'', precizniji izraz koji odražava savremena politička razgraničenja regije, zamjenjuje ''indijski potkontinent'', termin koji je usko povezan s kolonijalnim naslijeđem regije, kao naslovni termin, potonji se još uvijek široko koristi u tipološkim studijama.<ref>{{Cite book|last=McArthur|first=Tom|title=The Oxford Guide to World English|url=https://archive.org/details/oxfordguidetowor0000tomm|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=9780198607717|page=[https://archive.org/details/oxfordguidetowor0000tomm/page/n328 309]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lange|first=Claudia|title=Standards of English: Codified Varieties around the World|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=9781139851213|editor-last=Raymond Hickey|page=256|chapter=Standards of English in South Asia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gZV7AAAAQBAJ&pg=PA256}} </ref> Od [[Podjela Indije|podjele Indije]], građani [[Pakistan]]<nowiki/>a (koji je postao nezavisan od Britanske Indije 1947) i [[Bangladeš]]<nowiki/>a (koji je postao nezavisan od Pakistana 1971) često percipiraju korištenje ''indijskog potkontinenta'' kao uvredljivo i sumnjivo zbog dominantnog položaja Indije u pojam. Kao takav se sve manje koristi u tim zemljama.{{Refn|For example, a history book intended for Pakistani B.A. students by K. Ali uses the term "Indo-Pakistan" instead.<ref>{{Cite book |last=Ali |first=K. |title=A New History of Indo-Pakistan up to 1526 |publisher=Aziz Publishers |year=1980 |edition=4th |location=Lahore}}</ref>}} U međuvremenu, mnogi indijski analitičari radije koriste ovaj termin zbog sociokulturnih zajedništva u regionu.<ref name="farmerplus">B.H. Farmer, ''An Introduction to South Asia'', page 1, Methuen and Co. Ltd., 1983, {{ISBN|9780416726008}}, "The 'Indian sub continent' is a term that certainly recognises the dominant position of India in both area and population. Since the partition of Indian Empire, use of this term becomes offensive to the Pakistanis and the Bangladeshis."<br /><br />Jona Razzaque, ''Public Interest Environmental Litigation in India, Pakistan, and Bangladesh'', page 3, Kluwer Law International, 2004, {{ISBN|9789041122148}} "Yet, because citizens of Pakistan (which was carved out of India in 1947 and has had recurring conflicts with India since then) and of Bangladesh (which became separated from Pakistan by civil war in 1971) might find offensive the dominant placement of India in the term "Indian subcontinent", many scholars today prefer the more recently adopted designation 'South Asia.'"<br /><br />Sushil Mittal and Gene Thursby, ''Religions of South Asia: An Introduction'', page 3, Routledge, 2006, {{ISBN|9781134593224}}<br /><br />S K Shah, ''India and Its Neighbours: Renewed Threats and New Directions'', page 26, Vij Books India Pvt Ltd, 2017, {{ISBN|9789386367501}} "Indian analysts, who talk of the Indian sub-continent, wish to keep in mind, in their analyses, the common historical, political, religious and cultural heritage of these three countries. The term sub-continent is used less and less in Pakistan and Bangladesh. The political leadership and the policy-makers in these two countries do not wish to be reminded of this common heritage. Any highlighting of this common heritage by Indian analysts is viewed by them with suspicion—— as indicating a hidden desire to reverse history and undo the 1947 partition."</ref> Region se takođe naziva "azijski potkontinent",<ref>Lizzie Crouch and Paula McGrath, "[http://www.bbc.com/news/health-26724645 Humanity's global battle with mosquitoes]", Health check, BBC World Service</ref><ref>K. Alan Kronstadt, ''Terrorist Attacks in Mumbai, India, and Implications for U. S. Interests'', page 7, Diane Publishing, 2011, {{ISBN|9781437929539}}</ref> "južnoazijski potkontinent",<ref>Aijazuddin Ahmad, ''[https://books.google.com/books?id=I2QmPHeIowoC Geography of the South Asian subcontinent: A Critical Approach]'', page 17, Concept Publishing Company, 2009, {{ISBN|9788180695681}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ayesha Jalal|url=https://archive.org/details/partisansofallah00ayes|title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia|publisher=Harvard University Press|year=2008|isbn=9780674028012|page=xiii|author-link=Ayesha Jalal|url-access=registration}}</ref><ref>K. D. Kapur, ''Nuclear Non-proliferation Diplomacy: Nuclear Power Programmes in the Third World'', page 365, Lancers Books, 1993, {{ISBN|9788170950363}}|Daya Nath Tripathi (ed), ''Discourse on Indo European Languages and Culture'', page 193, Indian Council of Historical Research, 2005, {{ISBN|9788178271200}}<br /><br />Muhammad Akram Khan, ''What Is Wrong with Islamic Economics?: Analysing the Present State and Future Agenda'', page 183, Edward Elgar Publishing, 2013, {{ISBN|9781782544159}}</ref> kao i "Indija" ili "[[Velika Indija]]" u klasičnim i premodernim smislima.<ref name="mcleodplus2">John McLeod, ''[https://books.google.com/books?id=Y8Y3MH3dj6MC&pg=PA1 The history of India]'', page 1, Greenwood Publishing Group, 2002, {{ISBN|0-313-31459-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/0-313-31459-4|0-313-31459-4]]; note: McLeod does not include Afghanistan in Indian subcontinent or South Asia;<br /><br />Jim Norwine & Alfonso González, ''The Third World: states of mind and being'', pages 209, Taylor & Francis, 1988, {{ISBN|0-04-910121-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/0-04-910121-8|0-04-910121-8]] Quote: ""The term "South Asia" also signifies the Indian Subcontinent""<br /><br />Raj S. Bhopal, ''Ethnicity, race, and health in multicultural societies'', pages 33, Oxford University Press, 2007, {{ISBN|0-19-856817-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/0-19-856817-7|0-19-856817-7]]; Quote: "The term South Asian refers to populations originating from the Indian subcontinent, effectively India, Pakistan, Bangladesh and Sri Lanka;<br /><br />Lucian W. Pye & Mary W. Pye, ''Asian Power and Politics'', pages 133, Harvard University Press, 1985, {{ISBN|0-674-04979-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/0-674-04979-9|0-674-04979-9]] Quote: "The complex culture of the Indian subcontinent, or South Asia, presents a tradition comparable to Confucianism."<br /><br />Mark Juergensmeyer, ''The Oxford handbook of global religions'', pages 465, Oxford University Press US, 2006, {{ISBN|0-19-513798-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/0-19-513798-1|0-19-513798-1]]<br /><br />Sugata Bose & Ayesha Jalal, ''Modern South Asia'', page 3, Routledge, 2004, {{ISBN|0-415-30787-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/0-415-30787-2|0-415-30787-2]]</ref><ref name="mittal">Sushil Mittal and Gene Thursby, ''Religions of South Asia: An Introduction'', page 3, Routledge, 2006, {{ISBN|9781134593224}}</ref><ref name="Kathleen M page 10">Kathleen M. Baker and Graham P. Chapman, ''The Changing Geography of Asia'', page 10, Routledge, 2002, {{ISBN|9781134933846}}</ref> == Geologija == {{Multiple image | width = 180 | image1 = Opening_of_western_Indian_Ocean_150_Ma.png | image2 = Opening of eastern Indian Ocean 120 Ma.png | image3 = Opening of eastern Indian Ocean 80 Ma.png | image4 = Opening of eastern Indian Ocean 40 Ma.png | footer = S lijeva na desno, odvajanje indijskog potkontinenta od [[Gondvana|Gondvane]] prije 150 miliona godina, 120 miliona godina, 80 miliona godina i tokom [[paleocen]]a.| align = left | direction = | total_width = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[Datoteka:Himalaya-formation.gif|desno|mini| Zbog [[Tektonika ploča|tektonike ploča]], [[Indijska ploča]] se odvojila od [[Madagaskar]]a i sudarila (oko 55 miliona godina) sa [[Evroazijska ploča|Evroazijskom pločom]], što je rezultiralo formiranjem [[Himalaji|Himalaja]].]] Indijski potkontinent je ranije bio dio [[Gondvana|Gondvane]], [[superkontinent]]<nowiki/>a koji je nastao tokom kasnog [[neoproterozoik]]a i ranog [[paleozoik]]a.<ref name="Jones2011p2672"/> Gondvana je počela da se raspada tokom [[mezozoik]]a, sa [[Indijsko ostrvo|Indijskim ostrvom]] koji se odvojio od [[Antarktik]]a prije 130-120 miliona godina<ref>{{Cite journal|last=Gaina|first=Carmen|last2=Müller|first2=R. Dietmar|last3=Brown|first3=Belinda|last4=Ishihara|first4=Takemi|last5=Ivanov|first5=Sergey|date=juli 2007|title=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica|journal=Geophysical Journal International|language=en|volume=170|issue=1|pages=151–169|bibcode=2007GeoJI.170..151G|doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x}}</ref> i [[Madagaskar]]a prije oko 90 miliona godina,<ref>{{Cite journal|last=Torsvik|first=T.H.|last2=Tucker|first2=R.D.|last3=Ashwal|first3=L.D.|last4=Carter|first4=L.M.|last5=Jamtveit|first5=B.|last6=Vidyadharan|first6=K.T.|last7=Venkataramana|first7=P.|date=oktobar 2000|title=Late Cretaceous India-Madagascar fit and timing of break-up related magmatism|url=http://doi.wiley.com/10.1046/j.1365-3121.2000.00300.x|journal=Terra Nova|language=en|volume=12|issue=5|pages=220–224|bibcode=2000TeNov..12..220T|doi=10.1046/j.1365-3121.2000.00300.x|issn=0954-4879}}</ref> tokom [[Kreda (period)|krede]]. Ostrvska Indija se kasnije povukla prema sjeveroistoku, sudarajući se s [[Evroazijska ploča|Evroazijskom pločom]] prije skoro 55 miliona godina, tokom [[eocen]]a, formirajući Indijski potkontinent.<ref name="Jones2011p2672"/> Zona u kojoj se spajaju euroazijska i indijska potkontinentna ploča ostaje geološki aktivna, sklona velikim potresima.<ref>{{Cite book|last=Alexander E. Gates|url=https://books.google.com/books?id=b1sXfJCiCHQC|title=Encyclopedia of Earthquakes and Volcanoes|last2=David Ritchie|publisher=Infobase|year=2006|isbn=978-0-8160-7270-5|pages=116–118}}</ref> [[Fiziografija|Fiziografski]], to je [[poluostrvo]] u južnoj Aziji ocrtano [[Himalaji]]ma na sjeveru, [[Hindu Kuš|Hindukušom]] na zapadu i [[Arakan]]om na istoku.<ref name="Chapman, Graham P. p. 10-2"/><ref>{{Cite book|last=Dhavendra Kumar|url=https://books.google.com/books?id=BLLmbgt8wNgC&pg=PA889|title=Genomics and Health in the Developing World|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-537475-9|pages=889–890}}</ref> Proteže se prema jugu u [[Indijski okean]] sa [[Arapsko more|Arapskim morem]] na jugozapadu i [[Bengalski zaliv|Bengalskim zalivom]] na jugoistoku.<ref name="McLeod p1">John McLeod, ''[https://books.google.com/books?id=Y8Y3MH3dj6MC&pg=PA1 The history of India]'', page 1, Greenwood Publishing Group, 2002, {{ISBN|0-313-31459-4}}</ref> Većina ove regije počiva na [[Indijska ploča|Indijskoj ploči]] i izolirana je od ostatka Azije velikim planinskim barijerama. [[Lakadivska ostrva]], [[Maldivi]] i [[Chagos|arhipelag Chagos]] su tri niza [[Atol|koralnih atola]], [[zaliv]]a i farskih ostrva na indijskoj ploči zajedno sa [[Greben Chagos-Laccadive|grebenom Čagos-Lakadiv]], [[Srednjookeanski grebeni|podmorskim grebenom]] koji je nastao sjevernim pomjeranjem Indijske ploče preko [[Žarište Réunion|žarišta Reunion]] tokom [[Kreda (period)|Krede]] i ranog [[kenozoik]]<nowiki/>a.<ref>E. Bredow, R. Gassmöller, J. Dannberg and B. Steinberger, [[bibcode:2016AGUFM.T13C2734B|Geodynamic Models of Plume-Ridge Interaction in the Indian Ocean and its Effect on the Crustal Thickness of the Réunion Hotspot Track]] (abstract), Astrophysics Data System (ADS), Harvard–Smithsonian Center for Astrophysics</ref><ref>T.R. McClanahan, C.R.C. Sheppard and D.O. Obura, ''Coral Reefs of the Indian Ocean: Their Ecology and Conservation'', page 327, Oxford University Press, 2000, {{ISBN|9780195352177}}</ref><ref name="RHK" /> Maldivski arhipelag se uzdiže iz podruma vulkanskih bazaltnih izliva sa dubine od oko 2000m formirajući središnji dio grebena između Laccadiva i [[Velika Chagos obala|Velike Chagos obale]] .<ref name="RHK">Rudie H. Kuiter and Timothy Godfrey, ''Fishes of the Maldives – Indian Ocean'', page 1, Atoll Editions, 2014, {{ISBN|9781876410971}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Confluence_of_Zansakr_and_Indus_River.jpg|mini| Rijeka [[Ind]] definira veći dio [[ekosistem]]a na indijskom potkontinentu.]] Prema antropologu [[John R. Lukacs|Johnu R. Lukacsu]], "indijski potkontinent zauzima glavnu kopnenu masu Južne Azije."<ref>John R. Lukacs, ''The People of South Asia: the biological anthropology of India, Pakistan, and Nepal'', page 59, Plenum Press, 1984, {{ISBN|9780306414077}}</ref> Prema historičaru [[BN Mukherjee]]ju, "Potkontinent je nedjeljiv geografski entitet."<ref name="BNMNSI2">Bratindra Nath Mukherjee, ''Nationhood and Statehood in India: A historical survey'', page 4, Regency Publications, 2001, {{ISBN|9788187498261}}</ref> Prema geografu [[Dudley Stamp|Dudleyju Stampu]], "možda ne postoji kopneni dio svijeta koji je priroda bolje označila kao regija ili 'carstvo' od Indijskog potkontinenta."<ref>{{Cite book|last=L. Dudley Stamp|title=India, Pakistan, Ceylon and Burma|publisher=Methuen|year=1957|location=London|page=185|oclc=213547929|author-link=Dudley Stamp}}</ref> Ova prirodna fizička kopnena masa u južnoj Aziji je kopneni dio [[Indijska ploča|Indijske ploče]], koji je relativno izoliran od ostatka [[Evroazija|Euroazije]].<ref name="AsherTalbot2006-2">{{Citation|last=Asher|first=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|title=India Before Europe|url=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC|year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80904-7|pages=5–8, 12–14, 51, 78–80}}</ref> [[Himalaji]] (od [[Brahmaputra|rijeke Brahmaputre]] na istoku do [[Ind|rijeke Ind]] na zapadu), Karakoram (od rijeke Ind na istoku do [[Yarkand|rijeke Yarkand]] na zapadu) i planine [[Hindu Kuš]]a (od rijeke Yarkand na zapadu) čine njegovu sjevernu granicu.<ref name="BNMNSI">Bratindra Nath Mukherjee, ''Nationhood and Statehood in India: A historical survey'', page 4, Regency Publications, 2001, {{ISBN|9788187498261}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/9788187498261|9788187498261]]</ref><ref>Samiul Hasan, ''The Muslim World in the 21st Century: Space, Power, and Human Development'', page 84, Springer Science & Business Media, 2012, {{ISBN|9789400726321}}</ref> Na zapadu je omeđen dijelovima planinskih lanaca Hindu Kuša, [[Spīn Ghar|Spin Ghara]] (Safed Koh), [[Sulaiman|Sulaiman planina]], [[Kirthar|Kirthar planina]], Brahui i Pab i, između ostalih,<ref name="BNMNSI"/> sa zapadnim pregibnim pojasom duž granice ( između lanca Sulaiman i rasjeda Chaman),<ref>S. Mukherjee, R. Carosi, P.A. van der Beek, B.K. Mukherjee and D.M. Robinson (ed.), ''Tectonics of the Himalaya'', Geological Society of London, 2015, {{ISBN|9781862397033}}</ref> gdje se, duž istočnog Hindukuša, nalazi granica između [[Afganistan]]<nowiki/>a i [[Pakistan]]<nowiki/>a. Na istoku je omeđen brdima [[Patkai]], [[Naga]], [[Lushai]] i [[Chin]].<ref name="BNMNSI"/> [[Indijski okean]], [[Bengalski zaliv]] i [[Arapsko more]] čine granicu indijskog potkontinenta na jugu, jugoistoku i jugozapadu.<ref name="BNMNSI"/> S obzirom na teškoće prolaska kroz Himalaje, sociokulturna, vjerska i politička interakcija indijskog potkontinenta uglavnom se odvijala kroz doline Afganistana na njegovom sjeverozapadu, dolinama [[Manipur]]a na njegovom istoku, i pomorskim putevima.<ref name="AsherTalbot2006-2"/> Teža, ali historijski važna interakcija takođe se dogodila kroz odlomke koje su koristili [[Tibetanci]]. Ovi putevi i interakcije doveli su do [[Širenje budizma Putem svile|širenja budizma]] sa potkontinenta u druge dijelove [[Azija|Azije]]. [[Islamska osvajanja u Indiji|Islamska ekspanzija]] stigla je na potkontinent na dva načina: preko Afganistana na kopnu i do indijske obale preko pomorskih puteva na Arapskom moru.<ref name="AsherTalbot2006-2"/> == Geopolitika == [[Datoteka:Pink_sunrise_in_Langtang.jpg|mini| Kamena unutrašnjost [[Himalaji|Himalaja]].]] U smislu modernih geopolitičkih granica, potkontinent čini [[Bangladeš]], [[Butan]], [[Indija|Indiju]], [[Nepal]] i [[Pakistan]], osim, po konvenciji, ostrvsku državu [[Šri Lanka|Šri Lanku]] i druge obližnje ostrvske države Indijskog okeana, kao što su [[Maldivi]] i {{Potreban citat 2|[[Britanske indijskookeanske teritorije]].}}<ref name="dkumar8892"/><ref name="pirbhai143"/><ref>{{Cite book|last=Dhavendra Kumar|url=https://books.google.com/books?id=BLLmbgt8wNgC&pg=PA889|title=Genomics and Health in the Developing World|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-537475-9|page=889|quote=India, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Bhutan and other small islands of the Indian Ocean|access-date=9. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221053207/https://books.google.com/books?id=BLLmbgt8wNgC&pg=PA889|archive-date=21. 2. 2018|url-status=live}}</ref><ref>Stephen Adolphe Wurm, Peter Mühlhäusler & Darrell T. Tryon, ''Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas'', pages 787, International Council for Philosophy and Humanistic Studies, Published by Walter de Gruyter, 1996, {{ISBN|3-11-013417-9}}<br /><br />{{Cite book|last=Haggett|first=Peter|title=Encyclopedia of World Geography (Vol. 1)|date=2001|publisher=Marshall Cavendish|isbn=0-7614-7289-4|page=2710}}</ref><ref>"the Indian Subcontinent occupies the major landmass of South Asia" John R. Lukacs, ''The People of South Asia: the biological anthropology of India, Pakistan, and Nepal'', page 59, Plenum Press, 1984, {{ISBN|9780306414077}}. "the seven countries of South Asia constitute geographically a compact region around the Indian Subcontinent".<br /><br />Tatu Vanhanen, ''Prospects of Democracy: A Study of 172 Countries'', page 144, Routledge, 1997, {{ISBN|9780415144063}}</ref> za razliku od "Južne Azije", ponekad izraz "indijski potkontinent" može isključiti ostrva Maldive i Šri Lanku.<ref>John McLeod, ''[https://books.google.com/books?id=Y8Y3MH3dj6MC&pg=PA1 The history of India]'', page 1, Greenwood Publishing fGroup, 2002, {{ISBN|0-313-31459-4}}</ref> Prema Chrisu Brewsteru i [[Wolfgang Mayrhofer|Wolfgangu Mayrhoferu]], Indija, Pakistan, Bangladeš, Šri Lanka, Nepal i Butan čine indijski potkontinent. Brewster i Mayrhofer također tvrde da se s Afganistanom i Maldivima region naziva Južna Azija.<ref>Chris Brewster and Wolfgang Mayrhofer, ''Handbook of Research on Comparative Human Resource Management'', page 576, Edward Elgar Publishing, 2012, {{ISBN|9780857938718}}</ref> Na periferiji potkontinenta, uključujući Pakistan, Bangladeš i ostrvske lance Maldiva, živi velika [[Islam|muslimanska]] populacija, dok je srce, uključujući većinu Indije, Nepala i Šri Lanke, pretežno [[Hinduizam|hinduističko]] ili [[Budizam|budističko]].<ref>Salma K. Jayyusi, Renata Holod, Attilio Petruccioli and Andre Raymond, ''The City in the Islamic World'', page 198, BRILL, 2008, {{ISBN|9789004162402}}</ref> Budući da se većina ovih zemalja nalazi na Indijskoj ploči, neprekinutoj [[Kopno|kopnenoj masi]], granice između zemalja često su ili rijeka ili [[ničija zemlja]].<ref>Chandra K. Sharma, ''Geology of Nepal Himalaya and Adjacent Countries'', page 14, Sangeeta Sharma Books, 1990, ASIN B0006EWSCI</ref> Precizna definicija "indijskog potkontinenta" u geopolitičkom kontekstu je donekle sporna jer ne postoji globalno prihvaćena definicija o tome koje su zemlje dio južne Azije ili indijskog potkontinenta.<ref name="anderson5">{{Cite book|last=Ewan W. Anderson|url=https://books.google.com/books?id=n-VJAgAAQBAJ&pg=PA5|title=An Atlas of Middle Eastern Affairs|last2=Liam D. Anderson|date=4. 12. 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-64862-5|page=5}}, Quote: "To the east, Iran, as a Gulf state, offers a generally accepted limit to the Middle East. However, Afghanistan, also a Muslim state, is then left in isolation. It is not accepted as a part of Central Asia and it is clearly not part of the Indian subcontinent".</ref><ref name="Jona Razzaque 2004">{{Cite book|last=Jona Razzaque|url=https://books.google.com/books?id=7E7al37aYBEC&pg=PA3|title=Public Interest Environmental Litigation in India, Pakistan, and Bangladesh|publisher=Kluwer Law International|year=2004|isbn=978-90-411-2214-8|pages=3 with footnotes 1 and 2}}</ref><ref>Akhilesh Pillalamarri, [https://thediplomat.com/2016/05/south-asia-or-india-an-old-debate-resurfaces-in-california/ South Asia or India: An Old Debate Resurfaces in California], The Diplomat, 24 May 2016;<br /><br />{{Citation|last=Ahmed|first=Mukhtar|title=Ancient Pakistan – An Archaeological History: Volume II: A Prelude to Civilization|url=https://books.google.com/books?id=HbvTBAAAQBAJ&pg=PA14|year=2014|publisher=Foursome|isbn=978-1-4959-4130-6|page=14}}</ref><ref name="mmann2"/> Bilo da se zove Indijski potkontinent ili Južna Azija, definicija geografskog opsega ove regije varira.<ref name="mittal2">Sushil Mittal and Gene Thursby, ''Religions of South Asia: An Introduction'', page 3, Routledge, 2006, {{ISBN|9781134593224}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/9781134593224|9781134593224]]</ref><ref name="Kathleen M page 102">Kathleen M. Baker and Graham P. Chapman, ''The Changing Geography of Asia'', page 10, Routledge, 2002, {{ISBN|9781134933846}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/9781134933846|9781134933846]]</ref> [[Afganistan]], iako se često smatra dijelom južne Azije, obično nije uključen u indijski potkontinent.<ref name="anderson5" /><ref>{{Cite book|last=Ira M. Lapidus|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ&pg=PA698|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9|pages=269, 698–699}}</ref><ref>{{Cite book|last=Robert Wuthnow|url=https://books.google.com/books?id=MOVJAgAAQBAJ&pg=PA11|title=The Encyclopedia of Politics and Religion|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-28493-9|pages=11–}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kumar|first=Dhavendra|url=https://books.google.com/books?id=bpl0LXKj13QC|title=Genetic Disorders of the Indian Subcontinent - Google Books|date=20. 10. 2004|isbn=9781402012150|access-date=20. 7. 2022}}</ref><ref>{{Cite book|last=Isenberg|first=Irwin|url=https://books.google.com/books?id=G4RLAAAAMAAJ|title=The Nations of the Indian Subcontinent - Irwin Isenberg - Google Books|date=4. 10. 2007|publisher=H. W. Wilson|isbn=9780824205218|access-date=20. 7. 2022}}</ref><ref>{{Cite book|last=Prior|first=Katherine|url=https://books.google.com/books?id=B2ZXHAAACAAJ|title=The History of Emigration from the Indian Subcontinent - Katherine Prior - Google Books|publisher=Franklin Watts|year=1997|isbn=9780531144183|access-date=20. 7. 2022}}</ref> [[Maldivi]], [[ostrvska država]] koja se sastoji od malog [[arhipelag]]a jugozapadno od poluotoka, iako se uglavnom smatra dijelom indijskog potkontinenta,<ref name="pirbhai143"/> ponekad se spominje u izvorima, uključujući [[Međunarodni monetarni fond]], kao grupa ostrva udaljena od indijskog potkontinenta u pravcu jugozapada.<ref>Ludwig Paul, ''Persian Origins'', page 31, Otto Harrassowitz Verlag, 2003, {{ISBN|9783447047319}}, "Maldive Islands which are scattered about the sea south-west of the Indian subcontinent, extending over more than 1,000km in a north-south direction."</ref><ref>Legal Department, International Monetary Fund, ''[https://books.google.com/books?id=rsEtEUFkVYUC&q=indian+subcontinent Maldives: Detailed Assessment Report on Anti-Money Laundering and Combating the Financing of Terrorism]'', page 15, International Monetary Fund, 2012, {{ISBN|9781463979676}}, "[[Maldivi|Maldives]] is the smallest Asian country in both population and land area. Its closest neighbors to the north are India's Laccadive Islands. To the northeast is the Indian subcontinent and Sri Lanka. To the south it borders the British Indian Occan Territory. About 2.600 kilometers (1,600 miles) further east, across the Indian Ocean, is Malaysia. To the west, the [[Rog Afrike|Horn of Africa]] is approximatcly 3,000 kilometers (1,300 miles) away."</ref> == Kultura == === Religija === {{Glavni|Južna Azija#Religija}} === Sport === {{Glavni|Sport u južnoj Aziji|Tradicionalne igre južne Azije}} [[Kriket]] je najpopularniji [[sport]] na potkontinentu,<ref>{{Cite news|last=Majumder|first=Boria|title=South Asia's cricket obsession|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6171549.stm|access-date=15. 8. 2023|publisher=BBC|date=21. 12. 2006}}</ref> sa 90% obožavatelja ovog sporta širom svijeta na potkontinentu.<ref>{{Cite news|title=India constitutes 90 percent of one billion cricket fans: ICC research|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/india-constitutes-90-percent-of-one-billion-cricket-fans-icc-research/articleshow/64760726.cms|access-date=15. 8. 2023|work=The Economic Times|agency=Press Trust of India|date=27. 6. 2018}}</ref> Postoje i neke tradicionalne igre, kao što su [[kabaddi]] i [[kho-kho]], koje se igraju širom regiona i zvanično na [[Južnoazijske igre|Južnoazijskim igrama]] i [[Azijske igre|Azijskim igrama]].<ref>{{Cite web|url=https://www.parentcircle.com/9-indian-traditional-games-for-children/article|title=Indian Traditional Games for Children, Traditional Games of Tamilnadu for Kids, Old Ancient Tamil Games of Tamil Nadu|date=25. 10. 2016|website=ParentCircle|access-date=4. 11. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ocasia.org/news/231-ancient-tag-game-of-kho-kho-catching-on-fast.html|title=OCA » Ancient tag game of kho kho catching on fast|website=Olympic Council of Asia|access-date=4. 11. 2022|archive-date=4. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104231940/https://ocasia.org/news/231-ancient-tag-game-of-kho-kho-catching-on-fast.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Venkat|first=Rahul|title=Kabaddi at Asian Games: Indian men and women rule the roost|url=https://olympics.com/en/news/kabaddi-asian-games-history-winners-champions-list|access-date=15. 8. 2023|work=Olympics.com|date=27. 6. 2023}}</ref> Lige koje su stvorene za ove tradicionalne sportove (kao što su [[Pro Kabaddi Liga]] i [[Ultimate Kho Kho]]) su neka od najgledanijih sportskih takmičenja na potkontinentu.<ref>{{Cite news|last=Khosla|first=Varuni|date=17. 1. 2023|title=Ultimate Kho Kho S1 claims total reach of 41 million viewers from India|url=https://www.livemint.com/sports/news/ultimate-kho-kho-s1-claims-total-reach-of-41-million-viewers-from-india-11673930091871.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119051136/https://www.livemint.com/sports/news/ultimate-kho-kho-s1-claims-total-reach-of-41-million-viewers-from-india-11673930091871.html|archive-date=19. 1. 2023|access-date=18. 1. 2023|work=Mint|quote="He also said that UKK is now among the top-5 non-cricketing leagues in India, after Pro Kabaddi League (PKL) and Indian Super League being the first two..."}}</ref><ref>{{Cite news|last=Taneja|first=Nidhima|date=27. 1. 2023|title=Pro kabaddi, kho-kho leagues chase IPL viewership. India rediscovering regional sports|url=https://theprint.in/feature/pro-kabaddi-kho-kho-leagues-chase-ipl-viewership-india-rediscovering-regional-sports/1337725/|work=ThePrint|access-date=8. 8. 2023}}</ref> == Također pogledajte == * [[Arapsko poluostrvo]] * [[Velika Indija]] * [[Hindustan]] * [[Južna Azija]] * [[Južnoazijsko udruženje za regionalnu saradnju]] (SAARC) == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Reference == {{Refspisak|3}}{{Kontinenti}}{{Regije svijeta}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kontinenti]] [[Kategorija:Regije Azije]] [[Kategorija:Poluostrva u Aziji]] [[Kategorija:Geologija Azije]] [[Kategorija:Južna Azija]] [[Kategorija:Topologija Indije]] mswnyuue6r3nrcpqyi6x8qvicftt8xs 0 14132 3921907 3906242 2026-08-24T19:47:04Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921907 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Versajski sporazum | puno_ime = Mirovni sporazum između savezničkih i udruženih sila i Njemačke | slika = Treaty of Versailles, English version.jpg | veličina_slike = 220px | alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | opis_slike = <!-- Example caption for either image style --> | vrsta = Mirovni sporazum | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1919|6|28}} | mjesto_potpis = [[Galerija ogledala]], [[Versajski dvorac]], [[Pariz]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = {{Početni datum|1920|1|10}} | uslov_aktivacije = Ratifikacija od strane Njemačke i tri Glavne savezničke i pridružene sile<ref name="Signatures and Protocol" group=n.>[[s:Treaty of Versailles/Protocol|Signatures and Protocol]]</ref> | amandman = | aneks = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | strane = <!-- format this as a bullet list --> | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = [[Francuska]] | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = [[Francuski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | jezici = <!-- format this as a bullet list --> | wikizvor = <!-- OR: --> | wikizvor1 = <!-- Up to 5 wikizvorN variables may be specified --> | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} [[Datoteka:Council_of_Four_Versailles.jpg|mini|desno|Versajski mir]] [[Datoteka:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|mini|thumbtime=5|Potpisivanje Versajskog sporazuma]] {{For|ostale mirovne sporazume potpisane u Versaillesu|Versajski sporazum (višeznačnica)}} '''Versajski sporazum[ii]''' ([[Francuski jezik|francuski]]: Traité de Versailles) bio je [[mirovni sporazum]] kojim je okončan [[Prvi svjetski rat]] između [[Njemačka|Njemačke]] i savezničkih snaga [[Antanta|Antante]]. Potpisan je 28. juna 1919. godine, pet godina nakon [[Sarajevski atentat|atentata na nadvojvodu Franza Ferdinanda]]. Iako je primirje potpisano 11. novembra 1918, čime su okončao je ratno stanje između Njemačke i većine savezničkih sila. Ostale Centralne sile na njemačkoj strani potpisale su odvojene sporazume.[iii] Iako je primirje od 11. novembra 1918. godine okončalo same borbe i dogovorilo određene principe i uslove, uključujući isplatu reparacija, trebalo je šest mjeseci savezničkih pregovora na [[Pariska mirovna konferencija 1919.|Pariskoj mirovnoj konferenciji]] da bi se zaključio mirovni sporazum. Njemačkoj nije bilo dozvoljeno da učestvuje u pregovorima prije potpisivanja sporazuma. Sporazum je registrirao Sekretarijat [[Društvo naroda|Društva naroda]] 21. oktobra 1919, te ga potvrdilo 10. januara 1920. Sporazum je zahtijevao od Njemačke da se razoruža, učini teritorijalne ustupke, izruči navodne ratne zločince, pristane na suđenje [[Vilim II, car Njemačke|Kajzeru Vilimu II]], prizna nezavisnost država čija je teritorija prethodno bila dio [[Njemačko Carstvo|Njemačkog]] [[Njemačko Carstvo|Carstva]] i plati reparacije silama [[Antanta|Antante]].{{sfn|Bassiouni|2002|pp=278–279}}{{efn-lr|See the [[#Reparations|Reparations]] section.}} Najkritičnija i najkontroverznija odredba u sporazumu bila je: "Savezničke i pridružene vlade potvrđuju, a Njemačka prihvata odgovornost Njemačke i njenih saveznika za prouzrokovanje svih gubitaka i šteta kojima su savezničke i pridružene vlade i njihovi državljani bili izloženi kao posljedica rata koji im je nametnuta agresijom Njemačke i njenih saveznika." Ostale članice Centralnih sila potpisale su sporazume koji sadrže slične članove. Ovaj članak, Član 231, postao je poznat kao klauzula o "ratnoj krivici". [[Datoteka:Treaty_of_Versailles,_English_version.jpg|mini|200px|desno|Naslovna stranica engleske verzije Versajskog sporazuma]] Sporazum je s njemačke strane službeno potpisao ministar vanjskih poslova [[Herman Müller]]. U Njemačkoj je sporazum prihvaćen kao sramota i poniženje za njemački narod, što je kasnije dovelo do pada [[Vajmarska Republika|Vajmarske Republike]] 1933. i dolaska [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] na vlast, koji se odrekao sporazuma i povukao iz svih njegovih tačaka. Kritičari, uključujući [[John Maynard Keynes|Johna Maynarda Keynesa]], proglasili su sporazum prestrogim, nazivajući ga "kartaginskim mirom" i rekavši da su reparacije pretjerane i kontraproduktivne. S druge strane, istaknute savezničke ličnosti poput francuskog maršala [[Ferdinand Foch|Ferdinanda Focha]] kritizirale su sporazum zbog previše blagog tretmana Njemačke. Ovo je još uvijek predmet tekuće debate historičara i ekonomista. Rezultat ovih konkurentskih, a ponekad i suprotstavljenih ciljeva među pobjednicima bio je kompromis koji nikoga nije ostavio zadovoljnim. Konkretno, Njemačka nije bila ni smirena ni pomirena, niti je trajno oslabljena. Sjedinjene Države nikada nisu ratificirale Versajski sporazum; Umjesto toga, sklopila je zaseban mirovni sporazum s Njemačkom, iako zasnovan na Versajskom sporazumu. Problemi koji su proizašli iz sporazuma doveli su do Locarnskih sporazuma, koji su poboljšali odnose između Njemačke i drugih evropskih sila. Sistem reparacija je reorganizovan, a plaćanja smanjena u Dawesovom i Youngovom planu. Ogorčenje zbog sporazuma potaknulo je uspon [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] i na kraju izbijanje [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Iako se često naziva "Versajska konferencija", samo je stvarno potpisivanje sporazuma održano u historijskoj palati. Većina pregovora održana je u Parizu, a sastanci "Velike četvorke" uglavnom su se održavali u francuskom Ministarstvu vanjskih poslova na [[Quai d'Orsay]]u.{{sfn|Slavicek|2010|p=37}} == Pozadina == === Prvi svjetski rat === {{Glavni|Prvi svjetski rat}} [[Prvi svjetski rat]] vođen je širom Evrope, Bliskog istoka, Afrike i Azije. Zemlje izvan ratne zone su također bile pogođene prekidom međunarodne trgovine, finansija i diplomatskih pritisaka od zaraćenih strana. Godine 1917. došlo je do [[Ruska revolucija|revolucije]] u [[Rusko Carstvo|Rusiji]], što je dovelo do raspada carske vlade i uspona [[Boljševici|boljševika]] na čelu s [[Vladimir Lenjin|Vladimirom Lenjinom]]. == Također pogledajte == * [[Rapalski ugovor]] == Bilješke == {{refspisak|22em|group=n.}} {{refspisak|22em|group=lower-roman}} == Reference == {{Refspisak}} ==Dodatna literatura== {{Refbegin|35em}} *{{cite journal | title = Versailles Twenty Years After | last = Albrecht-Carrie | first = Rene | author-link = René Albrecht-Carrié | journal = Political Science Quarterly | year = 1940 | volume = 55 | issue = 1 | pages = 1–24 | doi = 10.2307/2143772 | jstor = 2143772 | issn=0032-3195}} *{{cite book| chapter = The Peace Treaty of Versailles: The Role of Maps in Reshaping the Balkans in the Aftermath of WWI | last = Altic | first = Mirela | year = 2016 | title = History of Military Cartography | editor1-last = Liebenberg | editor1-first = Elri | editor2-last = Demhardt | editor2-first = Imre | editor3-last = Vervust | editor3-first = Soetkin | name-list-style = amp | publisher = Springer | location = Cham | pages = 179–198 | isbn = 978-3-319-25244-5 }} *{{Cite book| title = Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience | edition = 2nd | editor1-last = Appiah | editor1-first = Anthony | editor1-link = Kwame Anthony Appiah | editor2-last = Gates | editor2-first = Henry Louis | editor2-link = Henry Louis Gates Jr. | name-list-style = amp | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | page = 781 | isbn = 978-0-19-517055-9 }} *{{Cite book| chapter = Introduction | last1 = Arnander | first1 = Christopher | last2 = Wood | first2 = Frances | author2-link = Frances Wood | name-list-style = amp | year = 2016 | title = The Betrayed Ally, China in the Great War | publisher = Pen and Sword | isbn = 978-1-4738-7501-2 }} *{{Cite web | title = Woodrow Wilson and the Great Betrayal | last = Bailey | first = Thomas A. | year = 1945 | author-link = Thomas A. Bailey | publisher = The Macmillan Company | location = New York | url = https://archive.org/details/woodrowwilsongre00bailrich | via = [[Internet Archive]] }} *{{Cite book | title = American Soldiers Overseas: The Global Military Presence | edition = First | last = Baker | first = Anni | year = 2004 | publisher = Praeger | series = Perspectives on the Twentieth Century | url = https://archive.org/details/americansoldiers0000bake | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-275-97354-4 }} *{{Cite book| title = The Blockade of Germany after the Armistice | last = Bane | first = S.L. | year = 1942 | publisher = Stanford University Press | page = 791 }} *{{Cite journal | title = Peace in peril in May-June 1919 | last1 = Barnes | first1 = Alexander | last2 = Ebertowski | first2 = James | name-list-style = amp | journal = Defense Transportation Journal | date = april 2011 | volume = 67 | issue = 2 | pages = 12–26 | url = https://www.jstor.org/stable/44123331 | jstor = 44123331 }} *{{Cite book| title = The Collapse of British Power | last = Barnett | first = Correlli | year = 1986 | author-link = Correlli Barnett | publisher = Prometheus Books | isbn = 978-039103-439-6 }} *{{Cite book| title = The Collapse of British Power | last = Barnett | first = Correlli | year = 2002 | publisher = Pan | location = London | series = "Pride and Fall" sequence | page = 392 | isbn = 978-0-330-49181-5 }} *{{Cite book| title = Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian and Ottoman Borderlands | editor1-last = Bartov | editor1-first = Omer | editor1-link = Omer Bartov | editor2-last = Weitz | editor2-first = Eric D. | editor2-link = Eric D. Weitz | name-list-style = amp | year = 2013 | publisher = Indiana University Press | isbn = 978-0-253-00635-6 }} *{{cite journal | title = World War I: The War to End All Wars and the Birth of a Handicapped International Criminal Justice System | last = Bassiouni | first = M. Cherif | journal = Denver Journal of International Law and Policy | date = januar 2002 | volume = 30 | issue = 3 | pages = 244–291 | url = https://digitalcommons.du.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1465&context=djilp }} *{{Cite book | title = The Origins of the Second World War in Europe | edition = 2nd | last = Bell | first = P.M.H. | year = 1997 | orig-year = First published 1986 | publisher = Pearson | url = https://archive.org/details/originsofsecondw00bell | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-058230-470-3 }} *{{Cite book | title = A Concise History of Austria | last = Beller | first = Steven | year = 2007 | publisher = Cambridge University Press | series = Cambridge Concise Histories | url = https://archive.org/details/concisehistoryof00stev | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-052147-886-1 }} *{{Cite book| title = Cambridge History of the British Empire Volume 3, The Empire Commonwealth 1870–1919 (volume 3) | url = https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_u5b8 | editor1-last = Benians | editor1-first = Ernest Alfred | editor1-link = Ernest Alfred Benians | editor2-last = Butler | editor2-first = James | editor2-link = J. R. M. Butler | editor3-last = Carrington | editor3-first = C. E. | editor3-link = C. E. Carrington | name-list-style = amp | year = 1959 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-052104-512-4 }} *{{Cite book| title = Germany After the First World War | url = https://archive.org/details/germanyafterfirs0000bess | last = Bessel | first = Richard | year = 1993 | author-link = Richard Bessel | publisher = Oxford University Press, US | isbn = 978-019821-938-5 }} *{{cite journal | title = Germany's World War I Debt Was So Crushing It Took 92 Years to Pay Off | last = Blakemore | first = Erin | journal = History | url = https://www.history.com/news/germany-world-war-i-debt-treaty-versailles | date = 27. 6. 2019 | archive-date = 17. 9. 2021 | access-date = 28. 2. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210917075943/https://www.history.com/news/germany-world-war-i-debt-treaty-versailles | url-status = live }} *{{Cite book| title = Versailles: A Reassessment after 75 Years | url = https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3 | editor1-last = Boemeke | editor1-first = Manfred F. | editor2-last = Feldman | editor2-first = Gerald D. | editor2-link = Gerald Feldman | editor3-last = Glaser | editor3-first = Elisabeth | name-list-style = amp | year = 1998 | publisher = Cambridge University Press | series = Publications of the German Historical Institute | isbn = 978-052162-132-8 }} *{{Cite book| title = The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 2: From 1865 | last1 = Boyer | first1 = Paul S. | last2 = Clark | first2 = Clifford E. | last3 = Hawley | first3 = Sandra | last4 = Kett | first4 = Joseph F | last5 = Rieser | first5 = Andrew | author1-link = Paul Boyer (historian) | name-list-style = amp | year = 2009 | publisher = Cengage Learning | isbn = 978-054722-278-3 }} *{{Cite book | title = The Treaty of Versailles, 1919: A Primary Source Examination of the Treaty That Ended World War I | last = Brezina | first = Corona | year = 2006 | publisher = Rosen Central | series = Primary Sources of American Treaties | url = https://archive.org/details/treatyofversaill00brez | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-140420-442-3 }} *{{Cite encyclopedia| title = Eupen-Malmedy | last = Brüll | first = Christoph | encyclopedia = 1914–1918 Online International Encyclopedia of the First World War | editor1-last = Daniel | editor1-first = Ute | editor2-last = Gatrell | editor2-first = Peter | editor3-last = Janz | editor3-first = Oliver | editor4-last = Jones | editor4-first = Heather | editor5-last = Keene | editor5-first = Jennifer | editor6-last = Kramer | editor6-first = Alan | editor7-last = Nasson | editor7-first = Bill | name-list-style = amp | publisher = Freie Universität Berlin | location = Berlin | date = 8. 10. 2014 | doi = 10.15463/ie1418.10212 }} *{{Cite book| title = Germany and Eastern Europe: Cultural Identities and Cultural Differences | url = https://archive.org/details/germanyeasterneu0000unse_t5e4 | editor1-last = Bullivant | editor1-first = Keith | editor2-last = Giles | editor2-first = Geoffrey | editor3-last = Pape | editor3-first = Walter | name-list-style = amp | year = 1999 | publisher = Rodopi Bv Editions | series = Yearbook of European Studies | isbn = 978-90-420-0688-1 }} *{{Cite book | title = Pistols at Dawn: Two Hundred Years of Political Rivalry from Pitt and Fox to Blair and Brown | last = Campbell | first = John | year = 2010 | publisher = Vintage | location = London | url = https://archive.org/details/pistolsatdawntwo0000camp/13960/t6wx5mm07 | via = [[Internet Archive]] | page = 181 | isbn = 978-1-84595-091-0 | oclc = 489636152 }} *{{Cite web | title = Clemenceau an Deutschland: "Die Stunde der Abrechnung ist da." | trans-title = Clemenceau to Germany: "The day of reckoning is here" | last = <!-- not stated --> | website = Die Weimarer Republik: Deutschlands erste Demokratie | language = de | publisher = Weimarer Republik e.V. | url = https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/mai-1919/clemenceau-an-deutschland-die-stunde-der-abrechnung-ist-da | date = n.d. | access-date = 21. 1. 2021 | ref = {{harvid|Weimarer Republik|n.d.}} | archive-date = 18. 5. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518082044/https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/mai-1919/clemenceau-an-deutschland-die-stunde-der-abrechnung-ist-da/ | url-status = live }} *{{Cite book| title = The Propaganda War in the Rhineland: Weimar Germany, Race and Occupation after World War I | url = https://archive.org/details/ralphwaldoemerso0000koch | last = Collar | first = Peter | year = 2012 | publisher = I.B. Tauris | location = London | page = [https://archive.org/details/ralphwaldoemerso0000koch/page/n91 78] | isbn = 978-1-84885-946-3 }} *{{Cite book | title = Woodrow Wilson: A Biography | last = Cooper | first = John Milton | year = 2011 | author-link = John M. Cooper (historian) | publisher = Vintage Books | url = https://books.google.com/books?id=xOZVsyO4K2cC&pg=PA422 | pages = 422–424 | isbn = 978-0-307-27790-9 }} *{{Cite book | title = The Second World War: A Military History | last = Corrigan | first = Gordon | year = 2011 | author-link = Gordon Corrigan | publisher = Thomas Dunne Books | url = https://archive.org/details/secondworldwarmi0000corr_o7z3 | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-031-257709-4 }} *{{Cite book| title = Europe at War 1939-1945: No Simple Victory | url = https://archive.org/details/europeatwar193910000davi_z3z9 | last = Davies | first = Norman | year = 2007 | author-link = Norman Davies | publisher = Pan Books | isbn = 978-033035-212-3 }} *{{cite book| title = U.S. Foreign Policy and National Security: Chronology and Index for the 20th Century | editor-last = Davis | editor-first = Robert T. | year = 2010 | publisher = Praeger Security International | location = Santa Barbara, California | volume = 1 | page = [https://books.google.com/books?id=gsM1JiXAMJEC 49] | isbn = 978-0-313-38385-4 }} *{{cite book | title = The Wehrmacht War Crimes Bureau, 1939-1945 | last = De Zayas | first = Alfred M. | year = 1989 | publisher = University of Nebraska Press | url = https://archive.org/details/wehrmachtwarcrim0000alfr/page/4/mode/2up?q=%22Karl+Stenger%22 | via = [[Internet Archive]] | access-date = 2. 3. 2024 | page = 5 | isbn = 0-8032-1680-7 }} *{{Cite book| title = Survival and Consolidation: The Foreign Policy of Soviet Russia, 1918–1921 | url = https://archive.org/details/survivalconsolid0000debo | last = Debo | first = Richard K. | year = 1992 | publisher = Mcgill Queens University Press, First Edition | isbn = 978-0-7735-0828-6 }} *{{Cite news| title = Die Finanzierung des Lebensmittels | trans-title = Paying for food imports | newspaper = Deutsche Allgemeine Zeitung | language = de | date = 2. 2. 1919 | ref = {{harvid|''Deutsche Allgemeine Zeitung''|1919}} }} *{{cite book | title = China's Political System | last = Dreyer | first = June Teufel | year = 2015 | publisher = Routledge | url = https://books.google.com/books?id=j_ooCgAAQBAJ&pg=PA60 | page = 60 | isbn = 978-1-317-34964-8 }} *{{Citation| title = The Versailles Treaty and the Irish-Americans | last = Duff | first = John B. | year = 1968 | author-link = John B. Duff | journal = The Journal of American History | volume = 55 | issue = 3 | pages = 582–598 | doi = 10.2307/1891015 | jstor = 1891015 }} *{{cite book| title = The Occupation of the Rhineland 1918–29 | last = Edmonds | first = J.E. | year = 1987 | author-link = James Edward Edmonds | orig-year = First published 1943 | publisher = [[HMSO]] | isbn = 978-0-11-290454-0 | ref = {{harvid|Edmonds|1943}} }} *{{Cite book | title = In Hitler's Shadow: West German Historians and the Attempt to Escape from the Nazi Past | edition = First | last = Evans | first = Richard J. | year = 1989 | author-link = Richard J. Evans | publisher = Pantheon Books | url = https://archive.org/details/inhitlersshadow00rich | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-067972-348-6 }} *{{cite book| title = The Pity of War: Explaining World War I | url = https://archive.org/details/pityofwar0000ferg | last = Ferguson | first = Niall | year = 1998 | author-link = Niall Ferguson | publisher = [[Allen Lane]] | isbn = 978-0-713-99246-5 }} *{{Cite book| title = Nazi Germany: A New History | url = https://archive.org/details/nazigermanynewhi0000fisc_h7i6 | last = Fischer | first = Klaus P. | year = 1995 | publisher = Constable | page = [https://archive.org/details/nazigermanynewhi0000fisc_h7i6/page/n441 408] | isbn = 978-0-09-474910-8 }} *{{cite book| title = Historical Dictionary of U.S. Diplomacy from World War I through World War II | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000foll | last1 = Folly | first1 = Martin | last2 = Palmer | first2 = Niall | name-list-style = amp | year = 2010 | publisher = Scarecrow Press | series = Historical Dictionaries of Diplomacy and Foreign Relations | isbn = 978-081085-606-6 }} *{{Cite book | title = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture | editor-last = Frucht | editor-first = Richard | year = 2004 | publisher = ABC-CLIO | url = https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-157607-800-6 }} *{{cite book| title = The Second World War, 1939–45 A Strategical And Tactical History | url = https://archive.org/details/secondworldwar190000full_x2h7 | last = Fuller | first = J.F.C. | year = 1993 | publisher = Da Capo Press | isbn = 978-0-306-80506-6 }} *{{Cite book| title = Deutsche Rüstungspolitik 1860 bis 1980 | url = https://archive.org/details/deutscherustungs0000geye | last = Geyer | first = Michael | year = 1984 | author-link = Michael Geyer | publisher = Suhrkamp | location = Frankfurt | language = de | isbn = 978-3-518-11246-5 }} *{{cite book| title = History of World War 1 | url = https://archive.org/details/historyofworldwa0000unse | last = Gilbert | first = Martin | year = 1974 | author-link = Martin Gilbert | editor-last = Taylor | editor-first = AJP | editor-link = AJP Taylor | publisher = Octopus Books | page = [https://archive.org/details/historyofworldwa0000unse/page/n275 276] | isbn = 0-7064-0398-3 }} *{{Cite web | title = The Great War 1914 to 1918 | publisher = [[The National Archives (United Kingdom)|The National Archives]] | url = https://www.nationalarchives.gov.uk/education/greatwar/g5/cs2/background.htm | access-date = 7. 4. 2020 | ref = {{harvid|TNA: The Great War 1914 to 1918|n.d.}} | archive-date = 14. 12. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171214002043/http://www.nationalarchives.gov.uk/education/greatwar/g5/cs2/background.htm | url-status = live }} *{{Cite book| title = The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary | url = https://archive.org/details/costofworldwarto0000unse | last = Grebler | first = Leo | year = 1940 | publisher = Yale University Press | page = [https://archive.org/details/costofworldwarto0000unse/page/78 78] }} *{{cite news | title = Die "Jagd auf Deutsche" im Osten: Die Verfolgung begann nicht erst mit dem "Bromberger Blutsonntag" vor 50 Jahren | last = Groppe | first = Pater Lothar | newspaper = Preußische Allgemeine Zeitung | language = de | quote = {{lang|de|italic=no|'Von 1.058.000 Deutschen, die noch 1921 in Posen und Westpreußen lebten', ist bei Cartier zu lesen, 'waren bis 1926 unter polnischem Druck 758.867 abgewandert. Nach weiterer Drangsal wurde das volksdeutsche Bevölkerungselement vom Warschauer Innenministerium am 15. Juli 1939 auf weniger als 300.000 Menschen geschätzt.'}} | url = http://www.webarchiv-server.de/pin/archiv04/3504paz38.htm | date = 28. 8. 2004 | access-date = 22. 9. 2010 | archive-date = 29. 7. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100729060122/http://www.webarchiv-server.de/pin/archiv04/3504paz38.htm | url-status = live }} *{{Cite book | title = The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland | editor-last = Haigh | editor-first = Christopher | editor-link = Christopher Haigh | year = 1990 | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-052139-552-6 }} *{{Citation | title = The imposed gift of Versailles: the fiscal effects of restricting the size of Germany's armed forces, 1924–9 | last1 = Hantke | first1 = Max | last2 = Spoerer | first2 = Mark | name-list-style = amp | journal = Economic History Review | via = MPRA: Munich Personal RePEc Archive | year = 2010 | volume = 63 | issue = 4 | pages = 849–864 | url = https://mpra.ub.uni-muenchen.de/20054/1/MPRA_paper_20054.pdf | doi = 10.1111/j.1468-0289.2009.00512.x | s2cid = 91180171 | access-date = 9. 8. 2019 | archive-date = 30. 7. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220730102415/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/20054/1/MPRA_paper_20054.pdf | url-status = live }} *{{Cite book| title = The First World War, 1914–1918 | last = Hardach | first = Gerd | year = 1987 | publisher = Penguin | isbn = 978-014022-679-9 }} *{{cite news | title = Harding Ends War; Signs Peace Decree at Senator's Home. Thirty Persons Witness Momentous Act in Frelinghuysen Living Room at Raritan | last = <!-- not stated --> | newspaper = [[The New York Times]] | url = https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B13F63C5D14738DDDAA0894DF405B818EF1D3 | date = 3. 7. 1921 | ref = {{harvid|''The New York Times''|1921}} | archive-date = 4. 12. 2013 | access-date = 17. 9. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204011723/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B13F63C5D14738DDDAA0894DF405B818EF1D3 | url-status = live }} *{{Cite book | title = Versailles and After: 1919–1933 | last = Henig | first = Ruth | year = 1995 | author-link = Ruth Henig, Baroness Henig | orig-year = First published 1984 | publisher = Routledge | location = London | url = https://archive.org/details/versaillesafter10000heni/page/n5/mode/2up | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-415-12710-3 }} *{{Cite book| title = Deutschland im Ersten Weltkrieg | edition = Kindle | last1 = Hirschfeld | first1 = Gerhard | last2 = Krumeich | first2 = Gerd | year = 2013 | publisher = Fischer E-Books | location = Frankfurt | isbn = 978-3-104-02489-9 | language = de | trans-title = Germany in the First World War }} *{{Cite book| title = The Germans and the East | url = https://archive.org/details/germanseast0000unse | editor1-last = Ingrao | editor1-first = Charles | editor1-link = Charles Ingrao | editor2-last = Szabo | editor2-first = Franz A.J. | name-list-style = amp | year = 2007 | publisher = Purdue University Press | isbn = 978-155753-443-9 }} *{{Cite book| title = Locarno Diplomacy: Germany and the West, 1925–1929 | url = https://archive.org/details/locarnodiplomacy00jaco | last = Jacobson | first = Jon | year = 1972 | publisher = Princeton University Press | page = [https://archive.org/details/locarnodiplomacy00jaco/page/n150 135] | isbn = 0-691-05190-9 }} *{{Cite journal | title = Wilsonian Idealism and Japanese Claims at the Paris Peace Conference | last = Kawamura | first = Noriko | journal = [[Pacific Historical Review]] | date = novembar 1997 | volume = 66 | number = 4 | pages = 503–526 | doi = 10.2307/3642235 | jstor = 3642235 | s2cid = 154956368 }} *{{cite journal | title = A Picture and an Argument: Mapping for Peace with a Cartography of Hope | last = Kent | first = Alexander | journal = The Cartographic Journal | year = 2019 | volume = 56 | issue = 4 | pages = 275–279 | bibcode = 2019CartJ..56..275K | doi = 10.1080/00087041.2019.1694804 | doi-access = free }} *{{cite book | title = The Legacy of the Great War: Peacemaking, 1919 | last = Keylor | first = William R. | year = 1998 | publisher = Houghton Mifflin | location = Boston and New York | url = http://www.h-france.net/vol1reviews/blatt2.html | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131004224204/http://www.h-france.net/vol1reviews/blatt2.html | archive-date = 4. 10. 2013 | page = 34 | isbn = 0-669-41711-4 }} *{{cite book | chapter = Europe after the treaty | last = Keynes | first = John Maynard | year = 1919 | author-link = John Maynard Keynes | title = The Economic Consequences of the Peace | chapter-url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.135642/page/n232/mode/1up | via = [[Internet Archive]] | pages = 226–251 }} *{{Cite book| title = The Economic Consequences of the Peace | url = https://archive.org/details/economicconsequ02keyngoog | last = Keynes | first = John Maynard | year = 1920 | author-link = John Maynard Keynes | publisher = Harcourt Brace and Howe }} *{{cite book | title = War crimes: a historical overview | last = Kim | first = Henry H. | year = 2000 | publisher = Greenhaven Press | pages = 52–53 | url = https://archive.org/details/warcrimes00kimh/page/52/mode/2up?q=%22Karl+Stenger%22 | via = [[Internet Archive]] | access-date = 2. 3. 2024 | isbn = 0-7377-0171-4 }} *{{Cite book| title = German and Republican China | url = https://archive.org/details/germanyrepublica0000kirb | last = Kirby | first = William C. | year = 1984 | author-link = William C. Kirby | publisher = Stanford University Press | isbn = 978-080471-209-5 }} *{{cite book| title = Dynamic of Destruction: Culture and Mass Killing in the First World War | url = https://archive.org/details/worldwaroneshort0000ston_c2x0 | last = Kramer | first = Alan | year = 2008 | publisher = [[Penguin Group|Penguin]] | series = The Making of the Modern World | isbn = 978-1-846-14013-6 }} *{{Cite journal | title = Human Rights in History: Diplomacy and Racial Equality at the Paris Peace Conference | url = https://archive.org/details/diplomatic-history_summer-1978_2_3/page/257 | last = Lauren | first = Paul Gordon | journal = [[Diplomatic History (journal)|Diplomatic History]] | date = Summer 1978 | volume = 2 | number = 3 | pages = 257–278 | doi = 10.1111/j.1467-7709.1978.tb00435.x | jstor = 24909920 | s2cid = 154765654 }} *{{Cite book| chapter = Kant or Cant: The Myth of the Democratic Peace | last = Layne | first = Christopher | year = 1996 | author-link = Christopher Layne | title = Debating the Democratic Peace | url = https://archive.org/details/debatingdemocrat00mich | editor1-last = Brown | editor1-first = Michael E. | editor1-link = Michael E. Brown (political scientist) | editor2-last = Lynn-Jones | editor2-first = Sean M. | editor3-last = Miller | editor3-first = Steve E. | name-list-style = amp | publisher = [[MIT Press]] | series = International Security Readers | isbn = 978-026252-213-7 }} *{{Cite web | title = Lebensmittelabkommen in Brüssel | language = de | publisher = [[German Federal Archives|Das Bundesarchiv]] | url = https://www.bundesarchiv.de/aktenreichskanzlei/1919-1933/1000/sch/sch1p/kap1_2/kap2_17/para3_1.html | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20160711192707/http://www.bundesarchiv.de/aktenreichskanzlei/1919-1933/1000/sch/sch1p/kap1_2/kap2_17/para3_1.html | archive-date = 11. 7. 2016 | ref = {{harvid|March 1919 Brussels agreement}} }} *{{Cite book| title = Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress | url = https://archive.org/details/axisruleinoccupi0000lemk | last1 = Lemkin | first1 = Raphael | last2 = Schabas | first2 = William A. | last3 = Power | first3 = Samantha | author1-link = Raphael Lemkin | author2-link = William Schabas | author3-link = Samantha Power | name-list-style = amp | year = 2008 | publisher = The Lawbook Exchange, Lrd 2 edition | series = Foundations of the Laws of War | isbn = 978-158477-901-8 }} *{{cite book| title = Guilt at Versailles: Lloyd George and the Pre-history of Appeasement | url = https://archive.org/details/isbn_9780416411300 | last = Lentin | first = Antony | year = 1985 | orig-year = First published 1984 | publisher = Routledge | page = [https://archive.org/details/isbn_9780416411300/page/84 84] | isbn = 978-0-416-41130-0 }} *{{Citation| title = Trick or Treat? The Anglo-French Alliance, 1919 | last = Lentin | first = Antony | year = 1992 | magazine = History Today | volume = 42 | issue = 12 | pages = 28–32 | id = {{ProQuest|1299048769}} }} *{{Citation | title = Germany: a New Carthage? | last = Lentin | first = Antony | year = 2012 | magazine = History Today | volume = 62 | issue = 1 | pages = 20–27 | url = http://connection.ebscohost.com/c/articles/70292413/germany-new-carthage | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20150131044045/http://connection.ebscohost.com/c/articles/70292413/germany-new-carthage | archive-date = 31. 1. 2015 }} *{{Cite book| title = Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies | url = https://archive.org/details/doesconquestpaye0000libe | last = Liverman | first = Peter | year = 1996 | publisher = Princeton University Press | page = [https://archive.org/details/doesconquestpaye0000libe/page/92 92] | isbn = 0-691-02986-5 }} *{{Cite book| title = A School for Diplomats: the Paris Peace Conference of 1919 | url = https://archive.org/details/schoolfordiploma0000lovi | last = Lovin | first = Clifford R. | year = 1997 | publisher = University Press of America | isbn = 978-076180-755-1 }} *{{Citation| title = The Myths of Reparations | last = Marks | first = Sally | year = 1978 | journal = Central European History | volume = 11 | issue = 3 | pages = 231–255 | doi = 10.1017/S0008938900018707 | jstor = 4545835 | s2cid = 144072556 }} *{{Cite journal | title = Mistakes and Myths: The Allies, Germany, and the Versailles Treaty, 1918–1921 | last = Marks | first = Sally | journal = Journal of Modern History | year = 2013 | volume = 85 | issue = 3 | pages = 632–659 | url = https://www.jstor.org/stable/10.1086/670825 | doi = 10.1086/670825 | jstor = 10.1086/670825 | s2cid = 154166326 | archive-date = 10. 4. 2022 | access-date = 9. 11. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220410143642/https://www.jstor.org/stable/10.1086/670825 | url-status = live | url-access = subscription }} *{{cite book| title = John Maynard Keynes and International Relations: Economic Paths to War and Peace | url = https://archive.org/details/johnmaynardkeyne0000mark | last = Markwell | first = Donald | year = 2006 | author-link = Donald Markwell | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-829236-4 }} *{{Cite book | title = Origins of the Second World War Reconsidered | edition = 2nd | editor-last = Martel | editor-first = Gordon | editor-link = Gordon Martel | year = 1999 | publisher = Routledge | location = London | url = https://archive.org/details/originsofsecondw00gord_0 | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-415-16325-5 }} *{{Cite book| title = A Companion to Europe 1900–1945 | editor-last = Martel | editor-first = Gordon | year = 2010 | publisher = Wiley-Blackwell | location = Hoboken NJ | isbn = 978-1-444-33840-9 }} *{{Cite book| title = The Treaties of Peace, 1919–1923 | last = Martin | first = Lawrence | year = 2007 | orig-year = First published 1924 | publisher = The Lawbook Exchange | isbn = 978-158477-708-3 }} *{{cite encyclopedia | title = May Fourth Movement | encyclopedia = Encyclopaedia Britannica | date = 22. 3. 2024 | url = https://www.britannica.com/event/May-Fourth-Movement | ref = {{harvid|EB: May Fourth Movement}} | access-date = 28. 6. 2019 | archive-date = 29. 4. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240429011853/https://www.britannica.com/event/May-Fourth-Movement | url-status = live }} *{{Cite book| title = France's Rhineland Policy, 1914–1924: The Last Bid for a Balance of Power in Europe | last = McDougall | first = Walter A | year = 1978 | publisher = Princeton University Press | series = Princeton Legacy Library | page = 155 | isbn = 978-0-691-05268-7 }} *{{Citation| title = Political Economy versus National Sovereignty: French Structures for German Economic Integration after Versailles | last = McDougall | first = Walter A. | year = 1979 | author-link = Walter A. McDougall | journal = The Journal of Modern History | volume = 51 | issue = 1 | pages = 4–23 | doi = 10.1086/241846 | jstor = 1877866 | s2cid = 144670397 }} *{{Cite encyclopedia | title = Post-war Settlement (Portugal) | last = de Meneses | first = Filipe Ribeiro | author-link = Filipe Ribeiro de Meneses | encyclopedia = 1914–1918 Online. International Encyclopedia of the First World War | editor1-last = Rollo | editor1-first = Maria Fernanda | editor2-last = Pires | editor2-first = Ana Paula | name-list-style = amp | url = https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/post-war_settlement_portugal | date = n.d. | doi = 10.15463/ie1418.10521 }} *{{Cite book| title = The Rise and Fall of Weimar Democracy | last1 = Mommsen | first1 = Hans | last2 = Foster | first2 = Elborg | author1-link = Hans Mommsen | name-list-style = amp | year = 1988 | publisher = University of North Carolina Press | isbn = 978-0-8078-4721-3 }} *{{Cite book| title = Volume XII: The Shifting Balance of World Forces 1898-1945 | editor-last = Mowat | editor-first = C. L. | editor-link = C. L. Mowat | year = 1968 | publisher = Cambridge University Press | series = The New Cambridge Modern History | isbn = 978-052104-551-3 }} *{{cite book | title = The Leipzeig trials; an account of the war criminals' trials and a study of German mentality (sic) | last = Mullins | first = Claude | year = 1921 | publisher = H.F. & G. Weatherby | pages = 8–9 | url = https://archive.org/details/leipzeigtrialsac00mull/page/8/mode/2up | via = [[Internet Archive]] | access-date = 2. 3. 2024 }} *{{Cite book| title = Victors divided: America and the Allies in Germany, 1918–1923 | url = https://archive.org/details/victorsdividedam0000nels | last = Nelson | first = Keith L. | year = 1975 | publisher = University of California Press }} *{{Cite book| title = The politics of hunger: the allied blockade of Germany, 1915–1919 | last = Paul | first = C. | year = 1985 | publisher = Ohio University Press | location = Athens, Ohio | page = 145 | isbn = 978-0-8214-0831-5 }} *{{Cite book| title = The Watch on the Rhine: The Military Occupation of the Rhineland | url = https://archive.org/details/watchonrhinemili0000pawl | last = Pawley | first = Margaret | year = 2008 | publisher = I.B. Tauris | isbn = 978-1-84511-457-2 }} *{{Cite book| title = Rethinking Heritage: Cultures and Politics in Europe | editor-last = Peckham | editor-first = Robert Shannan | year = 2003 | publisher = I.B. Tauris | isbn = 978-186064-796-3 }} *{{Cite book| title = The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity | url = https://archive.org/details/weimarrepublic00detl | last = Peukert | first = Detlev | year = 1992 | author-link = Detlev Peukert | others = Translated by Richard Deveson | publisher = Hill & Wang | page = [https://archive.org/details/weimarrepublic00detl/page/n297 278] | isbn = 978-0-8090-9674-9 }} *{{cite book| title = Modern Germany: Its History and Civilization | url = https://archive.org/details/moderngermanyits0000pins | edition = 13th printing | last = Pinson | first = Koppel S. | year = 1964 | author-link = Koppel Pinson | publisher = Macmillan | location = New York | pages = 397 ff | isbn = 0-88133-434-0 }} *{{Cite news | title = 'Wir kennen die Wucht des Hasses' | trans-title = We can feel the strength of hatred | last = Probst | first = Robert | newspaper = [[Süddeutsche Zeitung]] | language = de | url = https://www.sueddeutsche.de/politik/versailles-vertrag-weltkrieg-1.4501451 | date = 28. 6. 2019 | access-date = 20. 1. 2021 | archive-date = 7. 11. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201107234552/https://www.sueddeutsche.de/politik/versailles-vertrag-weltkrieg-1.4501451 | url-status = live }} *{{cite journal | title = PUNISHING WAR CRIMINALS: Holland Refuses Extradition of ex-Kaiser—Allies Agree to Trial of 890 Others at Leipsic (sic) | journal = Current History | publisher = University of California Press | date = 18. 2. 1920 | volume = 11 | issue = 3 | pages = 373–380 | jstor = 45325166 | ref = {{harvid|''Current History''|1920}} }} *{{cite journal | title = Le rôle de l'impératrice Eugénie en septembre et octobre 1870 | last = Reinach | first = Joseph | author-link = Joseph Reinach | journal = Revue d'Histoire du XIXe siècle – 1848 | publisher = Société d'Histoire de la Révolution de 1848 | year = 1920 | volume = 17 | issue = 85 | page = 193 | language = fr | url = https://www.persee.fr/doc/r1848_1155-8806_1920_num_17_85_1652 | doi = 10.3406/r1848.1920.1652 | archive-date = 9. 8. 2022 | access-date = 11. 3. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220809153004/https://www.persee.fr/doc/r1848_1155-8806_1920_num_17_85_1652 | url-status = live }} *{{Cite news | title = Review of "A World at Arms: A Global History of World War II" | last = Reynolds | first = David | author-link = David Reynolds (historian) | newspaper = [[The New York Times]] | url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9903EED81438F933A15751C0A962958260 | date = 20. 2. 1994 | archive-date = 16. 12. 2008 | access-date = 17. 9. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216133956/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9903EED81438F933A15751C0A962958260 | url-status = live }} *{{Cite book| title = Peacemaking by Democracies: The Effect of State Autonomy on the Post-World War Settlements | last = Ripsman | first = Norrin M. | year = 2004 | publisher = Pennsylvania State University Press | isbn = 978-027102-398-4 }} *{{Cite book | title = The Cambridge History of Africa: Volume 7 c. 1905–c. 1940 | editor-last = Roberts | editor-first = A.D. | year = 1986 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/books?id=zywkdNMeltkC | isbn = 978-052122-505-2 }} *{{Cite book| title = Hungerblockade und Heimatfront: Die kommunale Lebensmittelversorgung in Westfalen während des Ersten Weltkrieges | trans-title = The hunger blockade and the home front: communal food supply in Westphalia during World War&nbsp;I | last = Roerkohl | first = Anne | year = 1991 | publisher = Franz Steiner | location = Stuttgart | language = de | page = 348 | isbn = 978-3-515-05661-8 }} *{{Cite journal | title = Von der Blockde und Aehlichen | last = Rubner | first = Max | journal = [[Deutsche Medizinische Wochenschrift]] | location = Berlin | date = 10. 4. 1919 | volume = 45 | issue = 15 | page = 15 | doi = 10.1055/s-0028-1137673 | s2cid = 72845627 }} *{{Cite book| title = Die Wohlfahrtsstadt: Kommunale Ernährungs-, Fürsorge, und Wohnungspolitik am Beispiel Münchens 1910–1933 | last = Rudloff | first = Wilfried | year = 1998 | publisher = Vandenhooeck & Ruprecht | location = Göttingen | language = de | series = Schriftenreihe der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Bd. 63 | page = 184 | isbn = 3-525-36056-8 }} *{{cite encyclopedia | title = Ruhr occupation | encyclopedia = Encyclopaedia Britannica | url = https://www.britannica.com/topic/Ruhr-occupation | ref = {{harvid|EB: Ruhr occupation}} | access-date = 28. 6. 2019 | archive-date = 14. 4. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230414115718/https://www.britannica.com/topic/Ruhr-occupation | url-status = live }} *{{Cite book| title = The Saar: Battleground and Pawn | url = https://archive.org/details/saarbattleground0000unse | edition = First | last = Russell | first = Frank M. | year = 1951 | publisher = Stanford University Press }} *{{Cite book | title = The Trial of the Kaiser | last = Schabas | first = William A. | year = 2018 | publisher = Oxford University Press | url = https://academic.oup.com/book/26614 | isbn = 978-0-19-187244-0 }} *{{Cite web | title = Scheidemann: "Welche Hand müßte nicht verdorren, die sich und uns in diese Fesseln legt?" | trans-title = Scheidemann: "Which hand would not shrivel, that shackled itself and us in such a way?" | last = <!-- not stated --> | website = Die Weimarer Republik: Deutschlands erste Demokratie | language = de | publisher = Weimarer Republik e.V. | url = https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/ | date = n.d. | access-date = 4. 2. 2021 | ref = {{harvid|W-R: "shrivelled hand" speech}} | archive-date = 10. 12. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210123456/https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/ | url-status = live }} *{{Cite web | title = Bibliographical Introduction to "Diary, Reminiscences and Memories of Colonel Edward M. House" | last = Schiff | first = Judith Ann | publisher = Yale University Library and Social Science Statistical Laboratory | url = http://www.library.yale.edu/un/house/biblio.htm | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20091223181024/http://www.library.yale.edu/un/house/biblio.htm | date = 1. 8. 1996 | archive-date = 23. 12. 2009 }} *{{Citation| title = The Peace Treaties of 1919–1920 | last = Schmitt | first = Bernadotte | year = 1960 | author-link = Bernadotte Everly Schmitt | journal = Proceedings of the American Philosophical Society | volume = 104 | issue = 1 | pages = 101–110 | jstor = 985606 }} *{{cite journal | title = The End of Dominion Status | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1944-01_38_1/page/n34 | last = Scott | first = F. R. | journal = The American Journal of International Law | date = januar 1944 | volume = 38 | issue = 1 | pages = 34–49 | doi = 10.2307/2192530 | jstor = 2192530 | s2cid = 147122057 }} *{{Cite book| title = German Disarmament After World War I: The Diplomacy of International Arms Inspection 1912–1931 | url = https://archive.org/details/germandisarmamen0000shus | last = Shuster | first = Richard | year = 2006 | publisher = Routledge | series = Strategy and History | isbn = 978-0-415-35808-8 }} *{{Cite book| title = The First World War: Volume 3 The Western Front 1917–1918 | last = Simkins | first = Peter | year = 2002 | publisher = Osprey Publishing | isbn = 978-184176-348-4 }} *{{Cite book| title = The First World War: The War to End All Wars | url = https://archive.org/details/firstworldwarwar0000simk_l4m1 | last1 = Simkins | first1 = Peter | last2 = Jukes | first2 = Geoffrey | last3 = Hickey | first3 = Michael | name-list-style = amp | year = 2003 | publisher = Osprey Publishing | isbn = 978-184176-738-3 }} *{{Cite book| title = The Treaty of Versailles | last = Slavicek | first = Louise Chipley | year = 2010 | publisher = Chelsea House Publications | series = Milestones in Modern World History | isbn = 978-160413-277-9 }} *{{cite book | title = A Broken World, 1919-1939 | last = Sontag | first = Richard | year = 1971 | publisher = Harper and Row | location = Michigan | url = https://archive.org/details/brokenworld1919100sont | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-06-131651-7 }} *{{Cite book| title = Collective Preventive Diplomacy: A Study in International Conflict Management | last = Steiner | first = Barry H. | year = 2007 | publisher = State University of New York Press | series = Suny Series in Global Politics | isbn = 978-0-7914-5988-1 }} *{{Cite book| chapter = France at the Paris Peace Conference: Addressing the Dilemmas of Security | last = Stevenson | first = David | year = 1998 | author-link = David Stevenson (historian) | title = French Foreign and Defence Policy, 1918–1940: The Decline and Fall of a Great Power | url = https://archive.org/details/frenchforeigndef0000unse | publisher = Routledge | location = New York | series = Routledge Studies in Modern European History | isbn = 978-0-415-15039-2 }} *{{Cite book| title = The Irreconcilables: The Fight Against the League of Nations | last = Stone | first = Ralph A. | year = 1973 | publisher = W.W. Norton & Co. | isbn = 978-0-393-00671-1 }} *{{cite book| title = A Perfidious Distortion of History | url = https://archive.org/details/perfidiousdistor0000tamp | last = Tampke | first = Jürgen | year = 2017 | publisher = Scribe | location = Melbourne | pages = vii, xii | isbn = 978-192532-1-944 }} *{{Cite book| title = Redrawing Nations: Ethnic Cleansing in East-Central Europe, 1944–1948 | editor1-last = Ther | editor1-first = Philipp | editor2-last = Siljak | editor2-first = Ana | editor2-link = Ana Siljak | name-list-style = amp | year = 2001 | publisher = Rowman & Littlefield s | series = The Harvard Cold War Studies Book Series | isbn = 978-0-7425-1094-4 }} *{{Cite web | title = The Surrogate Hegemon in Polish Postcolonial Discourse | last = Thompson | first = Ewa | author-link = Ewa Thompson | publisher = Rice University | url = http://www.owlnet.rice.edu/~ethomp/The%20Surrogate%20Hegemon.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029211408/http://www.owlnet.rice.edu/~ethomp/The%20Surrogate%20Hegemon.pdf | date = n.d. | access-date = 10. 10. 2020 | archive-date = 29. 10. 2013 }} *{{Cite book| title = Europe Since Napoleon | last = Thomson | first = David | year = 1970 | author-link = David Thomson (historian) | publisher = Penguin Books | page = 605 }} *{{Cite book| title = The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy | url = https://archive.org/details/wagesofdestructi0000tooz_k9m3 | last = Tooze | first = Adam | year = 2007 | author-link = Adam Tooze | orig-year = First published 2006 | publisher = Penguin Books | isbn = 978-0-14-100348-1 }} *{{Citation| title = Versailles after Sixty Years | last = Trachtenberg | first = Marc | year = 1982 | author-link = Marc Trachtenberg | journal = Journal of Contemporary History | volume = 17 | issue = 3 | pages = 487–506 | doi = 10.1177/002200948201700305 | jstor = 260557 | s2cid = 154283533 }} *{{Cite web | title = The Treaty of Versailles, 1919 | website = Château de Versailles | url = http://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/treaty-versailles-1919 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232819/http://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/treaty-versailles-1919 | date = 22. 11. 2016 | access-date = 2. 3. 2021 | archive-date = 6. 11. 2020 | ref = {{harvid|Château de Versailles|2016}} }} *{{Cite book| title = Power and Policy: Lessons for Leaders in Government and Business | url = https://archive.org/details/powerpolicylesso0000trui | last = Truitt | first = Wesley B. | year = 2010 | publisher = Praeger | isbn = 978-031338-240-6 }} *{{Cite book| title = European Powers in the First World War: An Encyclopedia | editor-last = Tucker | editor-first = Spencer C. | editor-link = Spencer C. Tucker | year = 1999 | orig-year = First published 1996 | publisher = Routledge | series = Garland Reference Library of the Humanities | isbn = 978-081533-351-7 }} *{{Cite book| title = The Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History | last1 = Tucker | first1 = Spencer C. | last2 = Roberts | first2 = Priscilla | name-list-style = amp | year = 2005 | publisher = ABC=CLIO | isbn = 978-185109-420-2 }} *{{Cite book| title = The United States in the First World War: An Encyclopedia | url = https://archive.org/details/unitedstatesinfi0000unse_r8c7 | editor-last = Venzon | editor-first = Anne Cipriano | year = 1999 | publisher = Routledge | series = Military History of the United States | isbn = 978-081533-353-1 }} *{{Cite book| title = Verhandlung der verfassungsgebenden Nationalversammlung: Stenographische Berichte und Drucksachen | publisher = German National Assembly | year = 1919 | volume = 24 | pages = 631–635 | ref = {{harvid|''Proceedings of the National Assembly''|1919}} }} *{{Cite book | title = A World at Arms: A Global History of World War II | last = Weinberg | first = Gerhard L. | year = 1994 | author-link = Gerhard Weinberg | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/worldatarmsgloba00wein | via = [[Internet Archive]] | isbn = 0-52144-317-2 }} *{{Cite book| title = Germany, Hitler, and World War II: Essays in Modern German and World History | last = Weinberg | first = Gerhard L. | year = 2008 | author-link = Gerhard Weinberg | orig-year = First published 1995 | publisher = Cambridge University Press | page = 16 | isbn = 978-0-521-56626-1 }} *{{cite web | title = Why the Nazis achieved power | publisher = BBC Bitesize | url = https://www.bbc.com/bitesize/guides/zsrwjxs/revision/4 | ref = {{harvid|BBC Bitesize}} | access-date = 28. 6. 2019 | archive-date = 4. 3. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200304105522/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zsrwjxs/revision/4 | url-status = live }} *{{cite news | title = Why was the Zimmermann Telegram important? | publisher = [[BBC History|BBC History Magazine]] | url = http://www.historyextra.com/article/bbc-history-magazine/telegram-brought-america-first-world-war | date = 17. 1. 2017 | access-date = 11. 1. 2019 | ref = {{harvid|BBC History Magazine|2017}} | archive-date = 18. 1. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180118214331/http://www.historyextra.com/article/bbc-history-magazine/telegram-brought-america-first-world-war | url-status = live }} *{{Cite book| title = Henry Cabot Lodge and the Search for an American Foreign Policy | url = https://archive.org/details/henrycabotlodget00wide | last = Widenor | first = William C. | year = 1980 | author-link = William C. Widenor | publisher = University of California Press | isbn = 0-520-04962-4 }} *{{Cite book| title = The Western Front 1917–1918: From Vimy Ridge to Amiens and the Armistice | last = Wiest | first = Andrew | year = 2012 | publisher = Amber Books | pages = 126, 168, 200 | isbn = 978-1-906626-13-6 }} *{{Cite web | title = How the Treaty of Versailles Contributed to Hitler's Rise | last = Wilde | first = Robert | website = ThoughtCo | url = https://www.thoughtco.com/treaty-of-versailles-hitlers-rise-power-1221351 | date = 29. 1. 2020 | access-date = 5. 10. 2020 | archive-date = 20. 10. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201020174354/https://www.thoughtco.com/treaty-of-versailles-hitlers-rise-power-1221351 | url-status = live }} *{{Cite book| title = The British in Interwar Germany: The Reluctant Occupiers, 1918–30 | url = https://archive.org/details/britishininterwa0000will | edition = 2nd | last = Williamson | first = David G | year = 2017 | author-link = David G. Williamson | publisher = Bloomsbury Academic | location = New York | pages = [https://archive.org/details/britishininterwa0000will/page/n42 19], 245 | isbn = 978-1-4725-9582-9 }} *{{Cite web | title = Peace Without Victory (speech to Senate) | last = Wilson | first = Woodrow | website = Digital History | url = http://www.digitalhistory.uh.edu/disp_textbook.cfm?smtID=3&psid=3898 | date = 22. 1. 1917 | access-date = 6. 3. 2019 | archive-date = 25. 7. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220725140550/http://www.digitalhistory.uh.edu/disp_textbook.cfm?smtID=3&psid=3898 | url-status = live }} *{{Cite journal | title = The Harding Administration, the League of Nations, and the Separate Peace Treaty | url = https://archive.org/details/sim_review-of-politics_1967-01_29_1/page/n16 | last1 = Wimer | first1 = Kurt | last2 = Wimer | first2 = Sarah | name-list-style = amp | journal = The Review of Politics | year = 1967 | volume = 29 | issue = 1 | pages = 13–24 | doi = 10.1017/S0034670500023706 | jstor = 1405810 | s2cid = 145794771 }} *{{Cite book | title = The First World War – A Marxist Analysis of the Great Slaughter | last = Woods | first = Alan | publisher = Wellred Books | url = https://books.google.com/books?id=IjOgDwAAQBAJ&pg=PT238 | date = 27. 6. 2019 | page = 18 | isbn = 978-1-913026-13-4 }} *{{Cite book| title = Guarantee of Peace: The League of Nations in British Policy 1914–1925 | last = Yearwood | first = Peter J. | year = 2009 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-019922-673-3 }} *{{Cite book| title = Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg | url = https://archive.org/details/poland1939birtho0000zalo | last = Zaloga | first = Steven | year = 2002 | author-link = Steven Zaloga | others = Illustrated by Howard Gerrard | publisher = Osprey Publishing | series = Campaign | isbn = 978-1-84176-408-5 }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Treaty of Versailles}} * [https://web.archive.org/web/20110601205226/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=23 Fotografije sporazuma] {{en simbol}} {{Prvi svjetski rat}} {{Povelja UN-a}} [[Kategorija:Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:1919. u Francuskoj]] [[Kategorija:Sporazumi]] [[Kategorija:Versailles]] [[Kategorija:Sporazumi Njemačkog Carstva]] ohflf1bmfx75pvwmtqn3q4rrbnvpl4y 0 17596 3921959 3919071 2026-08-24T23:41:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 5 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921959 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga | naziv = Sarajevska hagada | kurzivan_naslov = ne | slika = Sarajevska hagada.jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Jedna od početnih iluminiranih stranica Sarajevske hagade | autor = nepoznat | ilustrator = nepoznat | država = [[Kraljevina Aragon]] | jezik = [[Hebrejski jezik|hebrejski]] | vrsta_djela = [[Hagada|pashalna hagada]]; [[iluminirani rukopis]] | vrijeme i mjesto nastanka = oko 1350, najvjerovatnije [[Barcelona]] | broj_stranica = 142 lista }} '''Sarajevska hagada''' srednjovjekovni je [[Jevreji|jevrejski]] iluminirani rukopis nastao u [[Kraljevina Aragon|Kraljevini Aragon]], najvjerovatnije u [[Barcelona|Barceloni]], oko 1350. godine. Pripada grupi [[Pesah|pashalnih]] hagada, obrednih knjiga koje sadrže tekstove, molitve, pjesme i predanja koja se čitaju tokom [[Seder|seder-večere]]. Hebrejska riječ ''hagada'' ({{Jez-heb|הגדה}}) znači „priča“ ili „kazivanje“.<ref name="ZMBiHHagada">{{Cite web |url=https://zemaljskimuzej.ba/bs/arheologija/srednji-vijek/sarajevska-hagada |title=Sarajevska hagada |website=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 |archive-date=26. 6. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626151723/https://zemaljskimuzej.ba/bs/arheologija/srednji-vijek/sarajevska-hagada |url-status=dead }}</ref> Rukopis se sastoji od 142 lista pergamene dimenzija 16,5 × 22,8 cm. Na prva 34 lista nalazi se 69 iluminiranih minijatura, nakon kojih slijedi 50 listova s osnovnim tekstom Hagade pisanim kvadratnim hebrejskim pismom srednjovjekovnog španskog tipa, dok posljednju cjelinu čini naknadno uneseni pjesničko-obredni dodatak.<ref name="ZMBiHHagada"/><ref name="UNESCOHagada">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/sarajevo-haggadah-manuscript |title=The Sarajevo Haggadah manuscript |website=Memory of the World |publisher=UNESCO |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Pouzdano dokumentirana historija rukopisa u Bosni i Hercegovini počinje 1894. godine, kada ga je [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] otkupio od sarajevske sefardske porodice Koen. Nakon otkupa poslan je u Beč na naučnu ekspertizu, a njegovo proučavanje dovelo je do objavljivanja prve opsežne naučne studije 1898. godine.<ref name="SaricStimac69-71">{{Cite journal |last1=Sarić |first1=Samija |last2=Štimac |first2=Vera |title=O verifikaciji Sarajevske hagade u Beču (1894–1913) |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=1 |pages=69–71 |publisher=Institut za istoriju |url=https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ }}{{Mrtav link}}</ref> Sarajevska hagada proglašena je 2003. godine [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine]], a 2017. upisana je u međunarodni registar UNESCO-ovog programa ''[[Memory of the World]]''.<ref name="KONSHagada2003">{{Cite web |url=https://kons.gov.ba/event/read/94 |title=VI. sjednica Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |date=21. 1. 2003 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref><ref name="UNESCOHagada"/> == Sadržaj i fizičke osobine == Sarajevska hagada izrađena je od 142 lista izuzetno istanjene i izbijeljene teleće kože. Listovi su dimenzija 16,5 × 22,8 cm.<ref name="ZMBiHHagada"/> Prva cjelina rukopisa obuhvata 34 lista sa 69 minijatura. Prikazi počinju stvaranjem svijeta i nastavljaju se pričama iz [[Tora|Tore]], uključujući egipatsko ropstvo, izlazak Jevreja iz Egipta pod [[Mojsije]]vim vodstvom i preuzimanje vodstva od strane [[Jošua|Jošue, sina Nunova]]. Posljednje četiri minijature nemaju neposredno biblijski karakter.<ref name="ZMBiHHagada"/> [[Datoteka:Sarajevo Haggadah.jpg|mini|desno|250px|Kopija Sarajevske hagade u zgradi [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]]] Na narednih 50 listova nalazi se osnovni tekst Hagade, ispisan s obje strane kvadratnim hebrejskim pismom srednjovjekovnog španskog tipa. UNESCO ga opisuje kao sefardsko pismo, uredno izvedeno i potpuno vokalizirano.<ref name="UNESCOHagada"/> Posljednju cjelinu čini naknadno uneseni pjesničko-obredni dodatak. Sadrži liturgijsku poeziju autora iz tzv. zlatnog doba jevrejsko-arapske kulture, među kojima su [[Jehuda Halevi]], Jichak ben Jehud ibn Gijat, Solomon ibn Gabirol i [[Abraham ibn Ezra]].<ref name="ZMBiHHagada"/> Sarajevska hagada značajna je i za proučavanje srednjovjekovne jevrejske umjetnosti zbog velikog broja figuralnih prikaza ljudi i životinja. Njeno otkriće i objavljivanje krajem 19. vijeka privukli su pažnju historičara umjetnosti kao rijedak i bogat primjer jevrejske figuralne iluminacije srednjeg vijeka.<ref name="ZMBiHHagada"/> == Nastanak i rana historija == Na osnovu stilske analize iluminacija i minijatura rukopis se datira oko 1350. godine i smješta u područje tadašnje Kraljevine Aragon, najvjerovatnije u Barcelonu.<ref name="ZMBiHHagada"/> Na jednoj od stranica pojavljuju se heraldički motivi povezani s porodicama Šošan i Elazar, zajedno s grbom Barcelone. Zbog toga se u stručnoj literaturi razmatra mogućnost da je rukopis nastao kao vjenčani dar članovima tih porodica. Identitet naručioca, prvobitnog vlasnika i umjetnika, međutim, nije pouzdano utvrđen.<ref name="ZMBiHHagada"/><ref name="NLIHagada">{{Cite web |url=https://www.nli.org.il/en/education/teaching-resources/primary-sources/nnl_edu997013134818505171 |title=Sarajevo Haggadah |website=National Library of Israel |publisher=National Library of Israel |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Bilješka u samom rukopisu pokazuje da je nakon [[Protjerivanje Jevreja iz Španije|protjerivanja Jevreja iz Španije]] 1492. godine promijenio vlasnika, ali imena ni ranijih ni novih vlasnika nisu poznata.<ref name="ZMBiHHagada"/> Tokom 16. i 17. vijeka rukopis se nalazio u sjevernoj Italiji, što potvrđuju dvije kratke zabilješke na njegovim stranicama. U bilješci iz 1609. navedeno je da knjiga ne sadrži ništa usmjereno protiv Crkve, što se povezuje s pregledom njenog sadržaja u vrijeme djelovanja [[Rimska inkvizicija|Rimske inkvizicije]].<ref name="ZMBiHHagada"/><ref name="NLIHagada"/> Nije poznato kada niti pod kojim okolnostima je rukopis napustio Italiju i dospio u Bosnu. Zbog toga se ne može pouzdano tvrditi da su ga u Bosnu neposredno donijeli Sefardi protjerani iz Španije 1492. godine.<ref name="ZMBiHHagada"/> == Dolazak u Sarajevo i muzejska historija == Pouzdani trag Sarajevske hagade u Bosni i Hercegovini ponovo se pojavljuje 1894. godine, kada ju je Zemaljski muzej otkupio od sarajevske sefardske porodice Koen.<ref name="ZMBiHHagada"/> Nedugo nakon otkupa rukopis je poslan u Beč kako bi stručnjaci utvrdili njegovo porijeklo, vrijeme nastanka i umjetničke karakteristike. Naučnu ekspertizu obavili su orijentalista [[David Heinrich Müller]] i historičar umjetnosti [[Julius von Schlosser]].<ref name="SaricStimac69-71"/> Müller i Schlosser obavijestili su stručnu javnost o rukopisu tokom 1890-ih, a 1898. u Beču je objavljena njihova monografija ''Die Haggadah von Sarajevo: eine spanisch-jüdische Bilderhandschrift des Mittelalters'', s dodatkom Davida Kaufmanna.<ref name="MullerSchlosser1898">{{Cite book |last1=Müller |first1=David Heinrich |last2=Schlosser |first2=Julius von |author3=David Kaufmann |title=Die Haggadah von Sarajevo: eine spanisch-jüdische Bilderhandschrift des Mittelalters |location=Wien |publisher=Alfred Hölder |year=1898 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/titleinfo/1098138 |language=de }}</ref><ref name="SaricStimac69-71"/> Digitalizirano izdanje monografije danas je javno dostupno u Freimannovoj zbirci Univerzitetske biblioteke Johann Christian Senckenberg u Frankfurtu. Glavna obrada rukopisa Zemaljskog muzeja počinje na str. 19.<ref name="MullerSchlosser1898"/> === Potraga i povratak rukopisa === Nakon završetka naučne obrade administrativni trag originalnog rukopisa u Beču se izgubio. Kada je uprava Zemaljskog muzeja 1911. zatražila njegov povratak, nije bilo jasno gdje se original nalazi.<ref name="SaricStimac73-75">{{Cite journal |last1=Sarić |first1=Samija |last2=Štimac |first2=Vera |title=O verifikaciji Sarajevske hagade u Beču (1894–1913) |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=1 |pages=73–75 |publisher=Institut za istoriju |url=https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |access-date=17. 8. 2026 |archive-date=13. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513221056/https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |url-status=dead }}</ref> Uslijedila je prepiska između Zemaljske vlade u Sarajevu i Zajedničkog ministarstva finansija u Beču. Pojavile su se i glasine da je rukopis možda prodan u Londonu, zbog čega je u potragu uključeno austrougarsko diplomatsko predstavništvo u Velikoj Britaniji.<ref name="SaricStimac73-75"/> Nakon negativnog odgovora iz Londona i nove potrage u Beču rukopis je pronađen u registraturi Zajedničkog ministarstva finansija. Bio je zaveden među konvolutama, bez pravilno provedenog postupka prijema.<ref name="SaricStimac76-77">{{Cite journal |last1=Sarić |first1=Samija |last2=Štimac |first2=Vera |title=O verifikaciji Sarajevske hagade u Beču (1894–1913) |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=1 |pages=76–77 |publisher=Institut za istoriju |url=https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |access-date=17. 8. 2026 |archive-date=13. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513221056/https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |url-status=dead }}</ref> Rukopis je iz Beča otpremljen 30. septembra 1913. godine. Zemaljska vlada u Sarajevu primila ga je 7. oktobra, a službena potvrda Direkcije Zemaljskog muzeja o prijemu datirana je 23. oktobra 1913. godine.<ref name="SaricStimac76-77"/> Time je, gotovo devetnaest godina nakon što je poslan u Beč, original Sarajevske hagade ponovo vraćen u zbirku Zemaljskog muzeja.<ref name="SaricStimac76-77"/> == Drugi svjetski rat == Nakon ulaska njemačkih snaga u Sarajevo 1941. okupacijske vlasti zatražile su od tadašnjeg direktora Zemaljskog muzeja Joze Petrovića da preda Sarajevsku hagadu.<ref name="ZMBiHHagada"/> Petrović i kustos [[Derviš Korkut]] uspjeli su izbjeći predaju rukopisa i skloniti ga na sigurnije mjesto. Tačna lokacija na kojoj je Hagada čuvana tokom rata nije dokumentirana savremenim službenim zapisom.<ref name="ZMBiHHagada"/> Prema vjerodostojnim kasnijim kazivanjima koja prenosi Zemaljski muzej, rukopis je sakriven u džamiji u jednom od muslimanskih sela na području planine [[Bjelašnica|Bjelašnice]], gdje je dočekao završetak Drugog svjetskog rata.<ref name="ZMBiHHagada"/> Nakon rata vraćen je u Muzej. Tokom 1950-ih zabilježen je još jedan pokušaj njegovog otuđenja, koji su spriječili zaposlenici Zemaljskog muzeja.<ref name="ZMBiHHagada"/> == Rat u Bosni i Hercegovini == Sarajevska hagada ponovo je bila ugrožena početkom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] 1992. godine. Zemaljski muzej nalazio se neposredno uz liniju sukoba i tokom rata pretrpio je teško granatiranje.<ref name="ZMBiHHagada"/> Rukopis je sklonjen iz redovnog muzejskog prostora i tokom opsade čuvan u podzemnom trezoru.<ref name="NLIHagada"/> U međunarodnoj javnosti tokom rata pojavljivale su se glasine da je rukopis uništen ili otuđen. Hagada je, međutim, sačuvana i nakon rata vraćena u Zemaljski muzej. == Konzervacija, zaštita i izlaganje == Nakon niza ratnih i drugih prijetnji tokom 20. vijeka za Sarajevsku hagadu uređen je poseban osigurani prostor u Zemaljskom muzeju. Sarić i Štimac navode da je 2. decembra 2002. rukopis smješten u posebno osiguranu sef-sobu opremljenu sigurnosnim uređajima.<ref name="SaricStimac78">{{Cite journal |last1=Sarić |first1=Samija |last2=Štimac |first2=Vera |title=O verifikaciji Sarajevske hagade u Beču (1894–1913) |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=1 |page=78 |publisher=Institut za istoriju |url=https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |access-date=17. 8. 2026 |archive-date=13. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513221056/https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |url-status=dead }}</ref> UNESCO je 2000. i 2001. godine podržao stručnu analizu rukopisa i restauraciju njegovog poveza. Ta saradnja kasnije je nastavljena kroz obnovu prostorije u kojoj se Hagada čuva, izradu nove stručne studije 2017–2018. i objavljivanje novih faksimilskih izdanja rukopisa i prateće studije.<ref name="UNESCOConservation">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/venice-and-sarajevo-haggadot-recall-importance-holocaust-restitution-and-cherishing-memory |title=Venice and Sarajevo Haggadot recall the importance of Holocaust restitution and cherishing memory |website=UNESCO |publisher=UNESCO |date=22. 2. 2022 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Zemaljski muzej objavio je novo faksimilsko izdanje Hagade praćeno opsežnom studijom historičara umjetnosti Shaloma Sabara ''Sarajevska hagada: Povijest i umjetnost''. Studija obuhvata analizu iluminacija, teksta, historije rukopisa i poređenje s drugim hagadama.<ref name="SabarZMBiH">{{Cite web |url=https://zemaljskimuzej.ba/o-zemaljskom-muzeju-bih/publikacije/sarajevska-hagada-povijest-i-umjetnost/ |title=Sarajevska hagada: Povijest i umjetnost |website=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Original se čuva u posebno osiguranom prostoru s kontroliranim uslovima. Režim javnog izlaganja prilagođava se konzervatorskim i tehničkim uslovima, zbog čega se termini pristupa originalu mogu mijenjati.<ref name="ZMBiHHagada"/> == Nacionalni i međunarodni status == Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika razmatrala je Sarajevsku hagadu na svojoj VI sjednici, održanoj od 21. do 27. januara 2003. godine. Na toj sjednici donesena je odluka o proglašenju Hagade pokretnim nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSHagada2003"/> U službenoj evidenciji Komisije navedena je kao '''pokretno dobro – Sarajevska hagada, vlasništvo Bosne i Hercegovine, koja se čuva u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu'''.<ref name="KONSLista">{{Cite web |url=https://www.kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista |title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Komisija je 25. januara 2021. usvojila izmjene i dopune ranije donesene odluke o Hagadi. Izmjene su se odnosile na kategorizaciju i redefiniranje mjera zaštite u skladu sa stanjem dobra.<ref name="KONSHagada2021">{{Cite web |url=https://kons.gov.ba/publication/read/saopcenje-za-javnost-povodom-zavrsetka-43sjednice-komisije-za-ocuvanje-nacionalnih-spomenika |title=Saopćenje za javnost povodom završetka 43. sjednice Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |date=26. 1. 2021 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Godine 2017. Sarajevska hagada upisana je u međunarodni UNESCO-ov registar ''Memory of the World''. UNESCO je svrstava među najpoznatije i najznačajnije hebrejske iluminirane rukopise evropskog srednjeg vijeka.<ref name="UNESCOHagada"/> == Kontroverze i politička instrumentalizacija == Sarajevska hagada je, pored umjetničkog i kulturnog značaja, u više navrata postajala predmet političkih sporova i suprotstavljenih interpretacija njenog simboličkog značenja. Polemike su se naročito odnosile na njenu sudbinu tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], odnos između jevrejskog naslijeđa i savremene politike prema Izraelu i Palestini te pitanje ko i u koje svrhe može koristiti Hagadu kao politički ili diplomatski simbol. === Ratne glasine i javno prikazivanje 1995. === Tokom opsade Sarajeva kružile su različite glasine o sudbini Hagade. Među njima su bile tvrdnje da je rukopis uništen, ukraden, oštećen vodom ili da ga je Vlada Republike Bosne i Hercegovine prodala kako bi finansirala nabavku oružja.<ref name="JTA1995Hagada">{{Cite web |url=https://www.jta.org/archive/from-the-ravages-of-war-sarajevo-haggadah-appears |title=From the Ravages of War, Sarajevo Haggadah Appears |website=Jewish Telegraphic Agency |date=18. 4. 1995 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Kako bi se takve glasine demantirale, rukopis je u aprilu 1995, dok je Sarajevo još bilo pod opsadom, javno prikazan tokom seder-večere u sarajevskoj sinagogi kojoj su prisustvovali predsjednik Republike Bosne i Hercegovine [[Alija Izetbegović]], predsjednik Vlade [[Haris Silajdžić]] i drugi zvaničnici.<ref name="JTA1995Hagada"/> Prema tadašnjem izvještaju Jewish Telegraphic Agencyja, svrha javnog prikazivanja bila je upravo da se otklone tvrdnje da je Hagada prodana, ukradena ili uništena. Rukopis je tom prilikom prikazan u očuvanom stanju.<ref name="JTA1995Hagada"/> === Polemika o pomoći Palestincima 2025. === Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine objavio je 1. augusta 2025. da će prihod od prodaje publikacije ''Sarajevska hagada – Povijest i umjetnost'' i prihod od ulaznica za prostor u kojem se Hagada izlaže namijeniti pomoći Palestincima. Muzej je odluku povezao s humanitarnom situacijom u [[Pojas Gaze|Gazi]] i zaštitom kulturnog i vjerskog naslijeđa na palestinskim teritorijama.<ref name="ZMBiHPalestina2025">{{Cite web |url=https://zemaljskimuzej.ba/en/public-announcement-2/ |title=Public announcement |website=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |date=1. 8. 2025 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Odluka je izazvala snažne reakcije dijela jevrejskih organizacija i predstavnika. Predsjednik Konferencije evropskih rabina Pinchas Goldschmidt ocijenio je da je Hagada pretvorena u „politički rekvizit“, dok su American Jewish Committee i drugi kritičari smatrali da se jevrejsko kulturno naslijeđe koristi za političku poruku usmjerenu protiv Izraela.<ref name="JTAHagada2025">{{Cite web |url=https://www.jta.org/2025/08/06/global/bosnian-national-museum-says-proceeds-from-display-of-sarajevo-haggadah-will-go-to-helping-palestine |title=Bosnian national museum says proceeds from display of Sarajevo Haggadah will go to 'helping Palestine' |website=Jewish Telegraphic Agency |date=6. 8. 2025 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Izraelska ambasadorica za Bosnu i Hercegovinu Galit Peleg također je kritizirala odluku, tvrdeći da se Hagada koristi u političke svrhe i povezujući polemiku sa širim pitanjem antisemitizma.<ref name="PelegHagada2025">{{Cite web |url=https://vijesti.hrt.hr/svijet/izraelska-veleposlanica-za-bih-kritizira-koristenje-hagade-u-politicke-svrhe-12305996 |title=Izraelska veleposlanica za BiH kritizira korištenje Hagade u političke svrhe |website=HRT |date=26. 8. 2025 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Direktor Zemaljskog muzeja Mirsad Sijarić odbacio je tvrdnju da je odluka usmjerena protiv Jevreja i ostao pri odluci o donaciji. U razgovoru za AFP naveo je da je Muzej svjesno zauzeo stav prema stradanju palestinskog stanovništva te da je istovremeno primao i poruke podrške od Jevreja iz različitih zemalja.<ref name="AFPHagada2025">{{Cite web |url=https://today.lorientlejour.com/article/1475099/row-over-bosnias-jewish-treasure-raising-funds-for-gaza.html |title=Row over Bosnia's Jewish treasure raising funds for Gaza |website=L'Orient Today |publisher=Agence France-Presse |date=27. 8. 2025 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Prijedlog o premještanju Hagade u Izrael === U januaru 2026. predsjednik SNSD-a [[Milorad Dodik]], tokom posjete Izraelu, najavio je da će predsjedniku Izraela [[Isaac Herzog|Isaacu Herzogu]] predložiti da se Sarajevska hagada „vrati u Izrael“. Dodik je tvrdio da je rukopis postao predmet političke zloupotrebe jevrejskog kulturnog naslijeđa i povezao svoj prijedlog s odlukom Zemaljskog muzeja o pomoći Palestincima.<ref name="DodikHagada2026">{{Cite web |url=https://lat.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=631769 |title=Dodik: Tokom sastanka sa Hercogom predložiću da se Sarajevska Hagada vrati u Izrael |website=RTRS |date=26. 1. 2026 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Formulacija o „povratku“ izazvala je kritike jer rukopis nije nastao niti je ranije bio u Izraelu. Prema službenoj evidenciji Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, Sarajevska hagada je pokretno kulturno dobro u vlasništvu Bosne i Hercegovine koje se čuva u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSLista"/> Predstavnici jevrejske zajednice u Bosni i Hercegovini također su odbacili mogućnost njenog premještanja. Predsjednik Jevrejskog kulturno-prosvjetnog i humanitarnog društva ''La Benevolencija'' Vladimir Andrle izjavio je da je Hagada historijsko blago sarajevskih i bosanskohercegovačkih Jevreja i Bosne i Hercegovine te da treba ostati u Sarajevu.<ref name="HinaHagada2026">{{Cite web |url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/dodik-sarajevsku-hagadu-treba-vratiti-u-izrael-sarajevski-zidovi-ostaje-ovdje/2754225.aspx |title=Dodik: Sarajevsku Hagadu treba vratiti u Izrael. Sarajevski Židovi: Ostaje ovdje |website=Index.hr |publisher=Hina |date=26. 1. 2026 |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> === Polemike u Sjedinjenim Američkim Državama 2026. === U martu 2026. Sarajevska hagada postala je tema i šire političke polemike u Sjedinjenim Američkim Državama. Predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine [[Denis Bećirović]], ministar vanjskih poslova [[Elmedin Konaković]] i drugi predstavnici Bosne i Hercegovine učestvovali su na događaju posvećenom Hagadi i Pesahu na Capitol Hillu. Organizatori i učesnici predstavili su rukopis kao simbol očuvanja kulturnog naslijeđa, međureligijske solidarnosti i saradnje među zajednicama.<ref name="GottheimerHagada2026">{{Cite web |url=https://gottheimer.house.gov/posts/release-gottheimer-gives-remarks-at-congressional-seder-joins-bosnian-officials |title=Gottheimer Gives Remarks at Congressional Seder, Joins Bosnian Officials |website=U.S. House of Representatives |publisher=Office of Congressman Josh Gottheimer |date=26. 3. 2026 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Događaj je istovremeno bio predmet oštrih kritika pojedinih političkih aktivista i komentatora. U komentaru objavljenom u Jewish News Syndicateu događaj je nazvan „lažnim sederom“, a bosanskohercegovački zvaničnici optuženi su za političko prisvajanje jevrejskog stradanja i za povezanost s iranskim utjecajem.<ref name="JNSHagada2026">{{Cite web |url=https://www.jns.org/opinion/how-irans-shadow-looms-over-the-sarajevo-haggadah-and-a-sham-seder-in-congress/ |title=How Iran's shadow looms over the Sarajevo Haggadah and a sham seder in Congress |website=Jewish News Syndicate |date=23. 3. 2026 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref> Nasuprot tome, američki kongresmen [[Josh Gottheimer]] opisao je isti skup kao dvostranački obrazovni i kulturni događaj usmjeren na sjećanje, međureligijsku saradnju i suprotstavljanje mržnji.<ref name="GottheimerHagada2026"/> Bosanskohercegovački zvaničnici te su polemike povezivali sa širim nastojanjima pojedinih političkih aktera i lobista da Bosnu i Hercegovinu i Bošnjake predstave kao antisemitske ili kao prostor sukoba između muslimana i kršćana. Bećirović je na Capitol Hillu takvu interpretaciju nazvao tezom o „sukobu civilizacija“, dok je Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine saopćilo da je Konaković američkom specijalnom izaslaniku za borbu protiv antisemitizma iznio tvrdnje o koordiniranoj kampanji dezinformacija i optužbi za antisemitizam.<ref name="BecirovicHagada2026">{{Cite web |url=https://predsjednistvobih.ba/saop/default.aspx?id=109633&langTag=en-US |title=Chairman of the Presidency of BiH, Dr Denis Bećirović, addressed an audience on Capitol Hill in Washington on the occasion of the presentation of the Sarajevo Haggadah |website=Predsjedništvo Bosne i Hercegovine |date=25. 3. 2026 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}</ref><ref name="KonakovicAntisemitism2026">{{Cite web |url=https://mvp.gov.ba/en/portal/post/minister-konakovic-met-with-the-us-special-envoy-for-monitoring-and-combating-antisemitism-yehuda-kaploun-and-congressman-william-keating-in-washington-1774875034222 |title=Minister Konaković met with the US Special Envoy for monitoring and combating anti-Semitism, Yehuda Kaploun, and Congressman William Keating in Washington |website=Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine |publisher=Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine |date=26. 3. 2026 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Sama prezentacija izazvala je i zaseban institucionalni spor u Bosni i Hercegovini. Zemaljski muzej saopćio je da nije bio konsultiran niti uključen u pripremu predstavljanja Hagade u Washingtonu i kritikovao je korištenje materijala povezanih s rukopisom bez saradnje s institucijom koja ga čuva.<ref name="ZMBiHWashington2026">{{Cite web |url=https://zemaljskimuzej.ba/en/statement-of-the-national-museum-of-bosnia-and-herzegovina-regarding-the-promotion-of-the-sarajevo-haggadah-in-washington/ |title=Statement of the National Museum of Bosnia and Herzegovina regarding the promotion of the Sarajevo Haggadah in Washington |website=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |date=24. 3. 2026 |language=en |access-date=17. 8. 2026 }} </ref> == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * {{Cite book |last1=Müller |first1=David Heinrich |last2=Schlosser |first2=Julius von |author3=David Kaufmann |title=Die Haggadah von Sarajevo: eine spanisch-jüdische Bilderhandschrift des Mittelalters |location=Wien |publisher=Alfred Hölder |year=1898 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/titleinfo/1098138 |language=de }} * {{Cite journal |last1=Sarić |first1=Samija |last2=Štimac |first2=Vera |title=O verifikaciji Sarajevske hagade u Beču (1894–1913) |journal=Historijska traganja |year=2008 |issue=1 |pages=69–81 |publisher=Institut za istoriju |url=https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ }}{{Mrtav link}} * {{Cite book |last=Sabar |first=Shalom |title=Sarajevska hagada: Povijest i umjetnost |location=Sarajevo |publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |year=2018 }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sarajevo Haggadah}} * [https://zemaljskimuzej.ba/bs/arheologija/srednji-vijek/sarajevska-hagada Sarajevska hagada – Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]{{Mrtav link}} * [https://www.unesco.org/en/memory-world/sarajevo-haggadah-manuscript Sarajevska hagada – UNESCO Memory of the World] * [https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/titleinfo/1098138 ''Die Haggadah von Sarajevo'' (1898) – digitalizirano izdanje] * [https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ ''Historijska traganja'', br. 1 (2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260513221056/https://iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-1/ |date=13. 5. 2026 }} [[Kategorija:Bosanskohercegovačka književnost]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sarajevu]] [[Kategorija:Jevreji u Bosni i Hercegovini]] 1mykdxxhkc8qeusth6of6mcnc9fkmnw 0 20515 3921868 3918393 2026-08-24T14:04:17Z Tulum387 155909 Pomijeranje -> Pomjeranje. 3921868 wikitext text/x-wiki {{Druga upotreba|film|Snijeg (film)}} [[Datoteka:SnowflakesWilsonBentley.jpg|mini|Razni oblici pahuljica]] '''Snijeg''' je padavina u [[Čvrsto stanje|čvrstom agregatnom stanju]]. Sastoji se od pojedinačnih [[kristal]]a [[led]]a koji rastu dok su suspendovani u atmosferi – obično unutar [[oblak]]a – a zatim padaju na tlo gdje se akumuliraju i prolaze dalje promjene.<ref name="Hobbs"> {{cite book | last = Hobbs | first = Peter V. | title = Ice Physics | publisher = Oxford University Press | date = 2010 | location = Oxford | pages = 856 | isbn = 978-0199587711 }}</ref> Sastoji se od smrznute kristalne vode tokom svog životnog ciklusa, počevši kada se, pod odgovarajućim uslovima, kristali leda formiraju u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]], povećaju se do milimetarske veličine, talože se i akumuliraju na površinama, zatim metamorfozuju na mjestu te se na kraju tope, klize ili [[Sublimacija (fizika)|sublimiraju]]. [[Zimska oluja#Snježne oluje|Snježne oluje]] se organizuju i razvijaju hraneći se izvorima atmosferske vlage i hladnog zraka. Snježne [[Pahulja|pahulje]] stvaraju jezgro oko čestica u atmosferi privlačeći prehlađene kapljice [[Voda|vode]], koje se smrzavaju u kristalima šestougaonog oblika. Snježne pahulje poprimaju različite oblike, a osnovni među njima su tromboidi, iglice, stubovi i rime. Kako se snijeg akumulira u snježni omotač, on se može otpuhati u nanose. Vremenom se nagomilani snijeg metamorfozira, sinteriranjem, sublimacijom i smrzavanjem-odmrzavanjem. Tamo gdje je klima dovoljno hladna za akumulaciju iz godine u godinu, može se formirati [[Lednik|glečer]]. Inače, snijeg se obično topi sezonski, uzrokujući otjecanje u [[potok]]e i [[Rijeka|rijeke]] i obnavljanje [[Podzemna voda|podzemnih voda]]. Glavna područja sklona snijegu uključuju [[Polarna regija|polarne regije]], najsjeverniju polovinu [[Sjeverna hemisfera|sjeverne hemisfere]] i planinske regije širom svijeta sa dovoljno vlage i niskim temperaturama. Na [[Južna hemisfera|južnoj hemisferi]] snijeg je prvenstveno ograničen na planinska područja, osim na [[Antarktik]].<ref>{{cite book |last = Rees |first = W. Gareth |title = Remote Sensing of Snow and Ice |publisher = CRC Press |date = 2005 |pages = 312 |isbn = 978-1-4200-2374-9 |url = https://books.google.com/books?id=780IKxPcqpYC&pg=PA2}}</ref> Snijeg utiče na ljudske aktivnosti kao što je transport: stvara potrebu za održavanjem puteva, krila i prozora čistima; poljoprivreda: obezbjeđivanje vode za usjeve i čuvanje stoke; sportovi poput [[Skijanje|skijanja]], [[Snoubording|snouborda]] i putovanja na mašinama za snijeg; i [[rat]]ovanje. Snijeg također utiče na [[ekosistem]]e, tako što tokom zime obezbjeđuje izolacijski sloj ispod kojeg [[biljke]] i [[životinje]] mogu preživjeti hladnoću.<ref name="Snowenclyclopedia">{{Citation|author=Michael P. Bishop|author2=Helgi Björnsson|author3=Wilfried Haeberli|author4=Johannes Oerlemans|author5=John F. Shroder|author6=Martyn Tranter|editor-last=Singh|editor-first=Vijay P.|editor2-last=Singh|editor2-first=Pratap|editor3-last=Haritashya|editor3-first=Umesh K.|year=2011|pages=1253|isbn=978-90-481-2641-5|title=Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers|publisher=Springer Science & Business Media|url=https://books.google.com/books?id=mKKtQR4T-1MC}}</ref> U [[Meteorologija|meteorologiji]] se smatra snježnim onaj dan kada je bar polovina vidljivog tla pokrivena snježnim pokrivačem. == Padavine == [[File:Countries receiving snowfall.png|right|thumb|Pojava snježnih padavina:{{Legend|#54E4E4|Sve nadmorske visine}} {{Legend |#57AFFD|Sve nadmorske visine, ne u svim oblastima}} {{Legend|#0000FF|Više nadmorske visine, dolje rijetko}} {{Legend|#EC74E4|Isključivo na višim nadmorskim visinama}} {{Legend|#D300CA|Isključivo na vrlo visokim nadmorskim visinama}} {{Legend|#C0C0C0|Ni na jednoj nadmorskoj visini}}]] Snijeg se razvija u oblacima koji su i sami dio većeg vremenskog sistema. Fizika razvoja snježnih kristala u oblacima je rezultat složenog skupa varijabli koje uključuju sadržaj [[Vlaga|vlage]] i [[Temperatura|temperature]]. Rezultirajući oblici padajućih i otpalih kristala mogu se klasificirati u niz osnovnih oblika i njihovih kombinacija. Povremeno se pod vedrim nebom mogu formirati neke pločaste, dendritske i zvjezdaste [[Pahulja|pahulje]] s prisutnom vrlo niskom temperaturnom inverzijom.<ref name=Classificationonground>{{Citation |last1 = Fierz |first1 = C. |last2 = Armstrong |first2 = R.L. |last3 = Durand |first3 = Y. |last4 = Etchevers |first4 = P. |last5 = Greene |first5 = E. |display-authors=5 |author6=McClung, D.M. |author7=Nishimura, K. |author8=Satyawali, P.K. |author9=Sokratov, S.A. |title = The International Classification for Seasonal Snow on the Ground |place = Paris |publisher = UNESCO |series = IHP-VII Technical Documents in Hydrology |volume = 83 |year = 2009 |pages = 80 |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001864/186462e.pdf |access-date = 25. 11. 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160929205922/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001864/186462e.pdf |archive-date = 29. 9. 2016 |df = mdy-all}}</ref> === Formiranje oblaka === Snježni oblaci se obično javljaju u kontekstu većih vremenskih sistema, od kojih je najvažniji područje niskog pritiska, koje obično uključuje tople i hladne frontove kao dio svoje cirkulacije. Dva dodatna i lokalno produktivna izvora snijega su oluje s efektom jezera (također na more) i efekti nadmorske visine, posebno u planinama. ==== Područje niskog pritiska ==== [[File:Feb242007 blizzard.gif|thumb|right|Ekstratropska ciklonalna snježna oluja, 24. februara 2007. (Kliknite za animaciju.)]] [[Cikloni srednje geografske širine]] su [[područja niskog pritiska]] koja mogu proizvesti bilo šta, od oblačnosti i blagih [[Zimska oluja|snježnih oluja]] do jakih [[mećava]].<ref name="ExtraLessonMillUni">{{cite web| title = ESCI 241&nbsp;– Meteorology; Lesson 16&nbsp;– Extratropical Cyclones | author = DeCaria| publisher = Department of Earth Sciences, [[Millersville University]]| date = 7. 12. 2005| url = http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html | access-date = 21. 6. 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080208224320/http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |archive-date = 8. 2. 2008}}</ref> Tokom jeseni, zime i proljeća na hemisferi, atmosfera nad kontinentima može biti dovoljno hladna kroz dubinu [[Troposfera|troposfere]] da izazove snježne padavine. Na sjevernoj hemisferi, sjeverna strana područja niskog pritiska proizvodi najviše snijega.<ref>{{cite journal |last = Tolme |first = Paul |title = Weather 101: How to track and bag the big storms |journal = Ski Magazine |volume = 69 |issue = 4 |page = 126 |date = decembar 2004 |url = https://books.google.com/books?id=t1DaXO7wF20C&pg=PA126 |issn = 0037-6159}}</ref> Za južne [[srednja geografska širina|srednje geografske širine]], strana [[Ciklona]] koja proizvodi najviše snijega je južna strana. ==== Fronte ==== [[File:Snowsquall line-Bourrasque neige frontal NOAA.png|thumb|right|Frontalna snježna oluja se kreće prema [[Boston]]u, [[Massachusetts]]]] [[Hladna fronta]], prednja ivica hladnije mase zraka, može proizvesti frontalne snježne oluje – intenzivnu frontalnu konvektivnu liniju (slično [[Kišna traka|kišnoj traci]]), kada je temperatura blizu nule na površini. Snažna konvekcija koja se razvija ima dovoljno vlage da stvori uslove za izbjeljivanje na mjestima preko kojih linija prolazi jer vjetar izaziva intenzivan snijeg.<ref name=EC-2>{{Cite web |url = http://www.ec.gc.ca/meteo-weather/default.asp?lang=En&n=46FBA88B-1#Snow |title = Snow |work = Winter Hazards |author = Meteorological Service of Canada |author-link = Meteorological Service of Canada |publisher = [[Environment Canada]] |date = 8. 9. 2010 |access-date = 4. 10. 2010 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110611163137/http://www.ec.gc.ca/meteo-weather/default.asp?lang=En&n=46FBA88B-1#Snow |archive-date = 11. 6. 2011 |df = mdy-all}}</ref> Ova vrsta snježne oluje općenito traje manje od 30 minuta u bilo kojoj tački svoje putanje, ali kretanje linije može pokriti velike udaljenosti. Frontalni udari mogu se formirati na kratkoj udaljenosti ispred površinskog hladnog fronta ili iza hladnog fronta, gdje može postojati produbljivi sistem niskog pritiska ili niz linija korita koje djeluju slično tradicionalnom hladnom frontalnom prolazu. U situacijama kada se udari oluje razvijaju postfrontalno, nije neobično da dva ili tri linearna pojasa udara oluje prolaze u brzom nizu razdvojenih samo 40 kilometara, pri čemu svaki prolazi istu tačku u razmaku od otprilike 30 minuta. U slučajevima kada postoji velika količina vertikalnog rasta i miješanja, oluja može razviti ugrađene kumulonimbusne oblake što rezultira munjama i grmljavinom, što se naziva [[snijeg s grmljavinom]]. [[Topla fronta]] može proizvesti snijeg neko vrijeme jer topao, vlažan zrak nadjača zrak ispod nule i stvara padavine na granici. Često snijeg prelazi u kišu u toplom sektoru iza fronta.<ref name=EC-2/> ==== Efekti jezera i okeana ==== [[File:Lake Effect Snow on Earth.jpg|thumb|Hladan sjeverozapadni vjetar iznad [[Gornje jezero|Gornjeg jezera]] i [[Michigan (jezero)|jezera Michigan]] stvara snježne padavine sa efektom jezera]] [[Snijeg sa efektom jezera]] nastaje u hladnijim atmosferskim uvjetima kada se hladna zračna masa kreće duž dugih prostranstava toplije [[Jezero|jezerske]] vode, zagrijavajući donji sloj zraka koji uzima [[Vodena para|vodenu paru]] iz jezera, podiže se kroz hladniji zrak iznad, smrzava se i taloži se na obalama u zavjetrini (niz vjetar).<ref>{{cite web|url=http://www.noaa.gov/features/02_monitoring/lakesnow.html|title=NOAA - National Oceanic and Atmospheric Administration - Monitoring & Understanding Our Changing Planet|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102173430/http://www.noaa.gov/features/02_monitoring/lakesnow.html|archive-date=2. 1. 2015|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.comet.ucar.edu/class/smfaculty/byrd/sld012.htm |title=Fetch |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515101954/http://www.comet.ucar.edu/class/smfaculty/byrd/sld012.htm |archive-date=15. 5. 2008 }}</ref> Isti efekat koji se javlja nad tijelima slane vode naziva se okeanskim efektom ili snijegom sa efektom zaljeva. Efekat je pojačan kada se pokretna vazdušna masa podiže orografskim uticajem viših nadmorskih visina na obalama niz vetar. Ovo podizanje može proizvesti uske, ali vrlo intenzivne trake padavina koje se mogu taložiti brzinom od nekoliko cm snijega svakog sata, često rezultirajući velikom količinom ukupnih snježnih padavina.<ref name=mass>{{cite book |last= Mass |first= Cliff |title= The Weather of the Pacific Northwest |url= https://archive.org/details/weatherofpacific0000mass |year= 2008 |publisher= [[University of Washington Press]] |isbn= 978-0-295-98847-4 |page= [https://archive.org/details/weatherofpacific0000mass/page/60 60]}}</ref> Područja zahvaćena snijegom s efektom jezera nazivaju se [[snježni pojasi]]. To uključuje područja istočno od [[Velika jezera|Velikih jezera]], zapadne obale sjevernog [[Japan]]a, poluostrvo [[Kamčatka]] u [[Rusija|Rusiji]] i područja u blizini [[Veliko slano jezero|Velikog slanog jezera]], [[Crno more|Crnog mora]], [[Kaspijsko jezero|Kaspijskog jezera]], [[Baltičko more|Baltičkog mora]] i dijelova sjevernog [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]].<ref name="SCHMID">Thomas W. Schmidlin. [https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/23329/1/V089N4_101.pdf Climatic Summary of Snowfall and Snow Depth in the Ohio Snowbelt at Chardon.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408225438/https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/23329/1/V089N4_101.pdf |date=8. 4. 2008 }} Retrieved on March 1, 2008.</ref> ==== Planinski efekti ==== Orografske ili reljefne snježne padavine nastaju kada se vlažan zrak tjera uz vjetrovitu stranu planinskih lanaca velikim strujanjem vjetra. Podizanje vlažnog zraka uz ivicu planinskog lanca rezultira [[Adijabatski proces#Adijabatsko zagrijavanje i hlađenje|adijabatskim hlađenjem]] i konačno [[Kondenzacija|kondenzacijom]] i [[padavina]]ma. Ovim postupkom [[vlaga]] se postepeno uklanja iz zraka, ostavljajući suhi i topliji zrak na silaznoj ili zavjetrinoj strani.<ref name="MT">Physical Geography. [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8e.html CHAPTER 8: Introduction to the Hydrosphere (e). Cloud Formation Processes.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220230524/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8e.html |date=20. 12. 2008 }} Retrieved on January 1, 2009.</ref> Rezultirajuće pojačane snježne padavine,<ref>{{Citation |first1 = Mark T. |last1 = Stoelinga |first2 = Ronald E.|last2 = Stewart |first3 = Gregory |last3 = Thompson |first4 = Julie M. |last4 = Theriault |editor-last = Chow |editor-first = Fotini K. |display-editors=1 |editor2=Stephan F.J. De Wekker |editor3=Bradley J. Snyder |title = Mountain Weather Research and Forecasting: Recent Progress and Current Challenges |contribution = Micrographic processes within winter orographic cloud and precipitation systems |series = Springer Atmospheric Sciences |year = 2012 |page = 3 |publisher = Springer Science & Business Media |bibcode = 2013mwrf.book.....C |url = https://books.google.com/books?id=ihjFd5Q8oPMC&pg=PA3 |isbn = 978-94-007-4098-3}}</ref> zajedno sa smanjenjem temperature sa nadmorskom visinom,<ref>{{cite book|author=Mark Zachary Jacobson|title=Fundamentals of Atmospheric Modeling|publisher=Cambridge University Press|edition=2nd|year=2005|isbn=978-0-521-83970-9}}</ref> kombinuju se za povećanje visine snijega i sezonske postojanosti snježnog pokrivača u područjima podložnim snijegu.<ref name = Snowenclyclopedia/><ref name=Singh> {{cite book |last = P. |first = Singh |title = Snow and Glacier Hydrology |publisher = Springer Science & Business Media |series = Water Science and Technology Library |volume = 37 |date = 2001 |page = 75 |url = https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA75 |isbn = 978-0-7923-6767-3}}</ref> Utvrđeno je i da [[planinski talasi]] pomažu u povećanju količine padavina niz vjetar od planinskih lanaca tako što povećavaju podizanje potrebno za kondenzaciju i padavine.<ref>{{cite journal|last1=Gaffin|first1=David M.|last2=Parker|first2=Stephen S.|last3=Kirkwood|first3=Paul D.|date=2003|title=An Unexpectedly Heavy and Complex Snowfall Event across the Southern Appalachian Region|journal=Weather and Forecasting|volume=18|issue=2|pages=224–235|bibcode=2003WtFor..18..224G|doi=10.1175/1520-0434(2003)018<0224:AUHACS>2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> [[Datoteka:BrockenSnowedTrees.jpg|mini|desno|Drveća "zarobljena" snijegom]] === Fizika oblaka === {{Glavni|Pahulja}} [[File:Snow day in Adachi Tokyo - 2018 1 22.webm|thumb|Padanje snijega u [[Tokyo]]u, [[Japan]]]] [[File:Feathery Snow Crystals (2217830221).jpg|thumb|Svježe pale pahulje]] Pahulja se sastoji od otprilike 1019 [[molekula]] vode koji se dodaju njenom jezgru različitim brzinama i različitim obrascima ovisno o promjeni temperature i vlažnosti unutar atmosfere kroz koju pahulja propada na svom putu do tla. Kao rezultat, pahulje se razlikuju jedna od druge iako slijede slične obrasce.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070213-snowflake.html|title="No Two Snowflakes the Same" Likely True, Research Reveals|author=John Roach|date=13. 2. 2007|access-date=14. 7. 2009|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]] News|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100109031550/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070213-snowflake.html|archive-date=9. 1. 2010|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite journal|title=Origin of diversity in falling snow|author=Jon Nelson|journal=Atmospheric Chemistry and Physics|date=26. 9. 2008|doi=10.5194/acp-8-5669-2008|volume=8|issue=18|pages=5669–5682|df=mdy-all|bibcode=2008ACP.....8.5669N|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.aft.org/pubs-reports/american_educator/issues/winter04-05/Snowflake.pdf |title=Snowflake Science |author=Kenneth Libbrecht |journal=American Educator |date=Winter 2004–2005 |access-date=14. 7. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081128094655/http://www.aft.org/pubs-reports/american_educator/issues/winter04-05/Snowflake.pdf |archive-date=28. 11. 2008 }}</ref> Snježni kristali nastaju kada se zamrznu sitne pothlađene kapljice oblaka (oko 10 μm u prečniku). Ove kapljice mogu ostati tečne na temperaturama nižim od −18&nbsp;°C, jer da bi se smrzle, nekoliko molekula u kapljici se mora slučajno spojiti kako bi formirali raspored sličan onome u [[Ledena rešetka|ledenoj rešetki]]. Kapljica se smrzava oko ovog "nukleusa". U toplijim oblacima, čestica [[aerosol]]a ili "ledeno jezgro" mora biti prisutna u (ili u kontaktu sa) kapljicom da bi djelovala kao jezgro. Jezgra leda su vrlo rijetka u poređenju sa kondenzacijskim jezgrama oblaka na kojima se formiraju kapljice tekućine. [[Glina]], pustinjska prašina i biološke čestice mogu biti jezgra.<ref name=Christner2008>{{cite journal|author = Brent Q Christner|author2=Cindy E Morris |author3=Christine M Foreman |author4=Rongman Cai |author5=David C Sands |year = 2008|title = Ubiquity of Biological Ice Nucleators in Snowfall|url = https://archive.org/details/sim_science_2008-02-29_319_5867/page/1214|journal = Science|volume = 319|issue = 5867|page = 1214|doi = 10.1126/science.1149757|pmid = 18309078|bibcode=2008Sci...319.1214C|citeseerx=10.1.1.395.4918 |s2cid=39398426 }}</ref> Umjetna jezgra uključuju čestice [[Srebrni jodid|srebrnog jodida]] i [[suhi led|suhog leda]], a oni se koriste za stimulaciju padavina u [[Sijavanje oblaka|zasijavanju oblaka]].<ref>{{cite web|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=cloud+seeding&submit=Search|title=Cloud seeding|author=Glossary of Meteorology|year=2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=[[American Meteorological Society]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315161127/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=cloud+seeding&submit=Search|archive-date=15. 3. 2012|df=mdy-all}}</ref> Jednom kada se kapljica smrzne, ona raste u prezasićenom okruženju – onom u kojem je zrak zasićen u odnosu na led kada je temperatura ispod tačke smrzavanja. Kapljica tada raste difuzijom molekula vode u zraku (para) na površinu kristala leda gdje se skuplja. Budući da su kapljice vode mnogo brojnije od kristala leda, kristali mogu narasti do stotine mikrometara ili milimetara veličine na račun kapljica vode [[Wegener-Bergeron-Findeisenov proces|Wegener-Bergeron-Findeisenovim procesom]]. Ovi veliki kristali su efikasan izvor padavina, jer zbog svoje mase padaju kroz atmosferu i mogu se sudarati i lijepiti zajedno u klastere ili agregate. Ovi agregati su snježne pahulje i obično su vrsta ledenih čestica koje padaju na tlo.<ref name="natgeojan07">{{cite journal|author=M. Klesius| title=The Mystery of Snowflakes|url=https://archive.org/details/sim_national-geographic_2007-01_211_1/page/n33| journal=National Geographic| volume=211| issue=1| year=2007| issn=0027-9358|page=20}}</ref> Iako je led čist, rasipanje svjetlosti po kristalnim stranama i udubljenjima/nesavršenostima znači da kristali često izgledaju bijele boje zbog difuzne refleksije cijelog spektra svjetlosti malim česticama leda.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4T-aXFsMhAgC&pg=PA39|title=Hands-on Science: Light, Physical Science (matter) – Chapter 5: The Colors of Light|page=39|author=Jennifer E. Lawson|isbn=978-1-894110-63-1|year=2001|access-date=28. 6. 2009|publisher=Portage & Main Press}}</ref> === Klasifikacija pahulja === [[File:Snowflakeschapte00warriala-p11-p21-p29-p39.jpg|thumb|right|Rana klasifikacija pahulja [[Israel Perkins Warren]].<ref>{{cite book | last = Warren | first = Israel Perkins | author-link = Israel Perkins Warren | title = Snowflakes: a chapter from the book of nature | publisher = American Tract Society | date = 1863 | location = Boston | pages = 164 | url = https://archive.org/details/snowflakeschapte00warriala | access-date = 25. 11. 2016}}</ref>]] [[Mikrografija]] hiljada pahulja od 1885, počevši od [[Wilson Bentley|Wilson Alwyn Bentley]]ja, otkrila je široku raznolikost pahuljica unutar skupa uzoraka koji se mogu klasificirati.<ref>{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/263168|title=No two snowflakes are alike|date=7. 12. 2008|author=Chris V. Thangham|access-date=14. 7. 2009|work=Digital Journal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091228011231/http://www.digitaljournal.com/article/263168|archive-date=28. 12. 2009|df=mdy-all}}</ref> Uočeni su kristali snijega koji se blisko podudaraju.<ref name="identical_crystals">{{cite news |author = Randolph E. Schmid |title = Identical snowflakes cause flurry |agency = Associated Press |newspaper = The Boston Globe |date = 15. 6. 1988 |access-date = 27. 11. 2008 |quote = But there the two crystals were, side by side, on a glass slide exposed in a cloud on a research flight over Wausau, Wis. |url = http://www.highbeam.com/doc/1P2-8066647.html |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110624033612/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8066647.html |archive-date = 24. 6. 2011 |df = mdy-all}}</ref> Ukichiro Nakaya je razvio morfološki dijagram kristala, povezujući oblike kristala sa temperaturom i uvjetima vlage pod kojima su se formirali, što je sažeto u sljedećoj tabeli.<ref name = Snowenclyclopedia/> {| class="wikitable" |+ Morfologija kristalne strukture kao funkcija temperature i zasićenosti vodom |- ! Raspon temperature ! Opseg zasićenja (g/m³) ! Vrste snježnih kristala<br />ispod zasićenja ! Vrste snježnih kristala<br />iznad zasićenja |- | 0&nbsp;°C do −3,5&nbsp;°C | style="text-align:center;" | 0,0 − 0,5 | style="text-align:center;" | Čvrste ploče | style="text-align:center;" | Tanke ploče<br />Dendriti |- | −3,5&nbsp;°C do −10&nbsp;°C | style="text-align:center;" | 0,5 − 1,2 | style="text-align:center;" | Čvrste prizme<br />Šuplje prizme | style="text-align:center;" | Šuplje prizme<br />Igle |- | −10&nbsp;°C do −22&nbsp;°C | style="text-align:center;" | 1,2 − 1,2 | style="text-align:center;" | Tanke ploče<br />Čvrste ploče | style="text-align:center;" | Sektorne ploče<br />Dendriti |- | −22&nbsp;°C do −40&nbsp;°C | style="text-align:center;" | 0,0 − 0,4 | style="text-align:center;" | Tanke ploče<br />Čvrste ploče | style="text-align:center;" | Stubovi<br />Prizme |} Nakaya je otkrio da je oblik također funkcija toga da li je prevladavajuća vlaga iznad ili ispod zasićenja. Forme ispod linije zasićenja teže ka čvrstim i kompaktnim, dok kristali formirani u prezasićenom vazduhu teže čipkastim, delikatnim i ukrašenim. Formiraju se i mnogi složeniji obrasci rasta, koji uključuju bočne ravni, ruže od metaka i planarne tipove, u zavisnosti od uslova i jezgri leda.<ref name=BaileyHallett>{{cite journal|author = Matthew Bailey|author2=John Hallett |year = 2004|title = Growth rates and habits of ice crystals between −20 and −70C|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-atmospheric-sciences_2004-03-01_61_5/page/514|journal = Journal of the Atmospheric Sciences|volume = 61|issue = 5|pages = 514–544|doi = 10.1175/1520-0469(2004)061<0514:GRAHOI>2.0.CO;2|bibcode = 2004JAtS...61..514B|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite web|author=Kenneth G. Libbrecht|url=http://www.its.caltech.edu/~atomic/snowcrystals/primer/primer.htm|title=A Snowflake Primer|date=23. 10. 2006|publisher=[[California Institute of Technology]]|access-date=28. 6. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090710022028/http://www.its.caltech.edu/~atomic/snowcrystals/primer/primer.htm|archive-date=10. 7. 2009|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite journal|author=Kenneth G. Libbrecht|title=The Formation of Snow Crystals|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_january-february-2007_95_1/page/52|journal=American Scientist|volume=95|issue=1|pages=52–59|date=January–February 2007|doi=10.1511/2007.63.52}}</ref> Ako je kristal počeo da se formira u režimu rasta kolone na otprilike −5&nbsp;°C, a zatim padne u topliji pločasti režim, pločasti ili dendritski kristali niču na kraju kolone, stvarajući "kolone".<ref name="natgeojan07" /> Magono i Lee su osmislili klasifikaciju svježe formiranih snježnih kristala koja uključuje 80 različitih oblika. Svaki su dokumentirali mikrografijama.<ref name = magono-lee>{{Citation | last1 = Magono | first1 = Choji | last2 = Lee | first2 = Chung Woo | title = Meteorological Classification of Natural Snow Crystals | place = Hokkaido | journal = Journal of the Faculty of Science | volume = 3 | issue = 4 | date = 1966 | edition = Geophysics | series = 7 | pages = 321–335 | language = en | hdl = 2115/8672}}</ref> == Akumulacija == [[File:Earth-satellite-seasons.gif|thumb|upright=1.2|Animacija sezonskih promjena snijega, zasnovana na satelitskim snimcima]] Snijeg se akumulira iz niza snježnih događaja, isprekidanih smrzavanjem i otapanjem, na područjima koja su dovoljno hladna da snijeg zadržava sezonski ili više godina. Glavna područja sklona snijegu uključuju [[Arktik]] i [[Antarktik]], [[Sjeverna hemisfera|sjevernu hemisferu]] i alpske regije. Tečni ekvivalent snježnih padavina može se procijeniti pomoću [[Mjerač snijega|mjerača snijega]]<ref>{{cite web|url=http://www.on.ec.gc.ca/skywatchers/ontario/wx_office_tour/compound/snow_e.html |title=Nipher Snow Gauge |publisher=On.ec.gc.ca |date=27. 8. 2007 |access-date=16. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928121043/http://www.on.ec.gc.ca/skywatchers/ontario/wx_office_tour/compound/snow_e.html |archive-date=28. 9. 2011 }}</ref> ili sa standardnim [[Mjerač kiše|mjeračem kiše]], prilagođen za zimu uklanjanjem lijevka i unutrašnjeg cilindra.<ref>{{cite news|author=National Weather Service Office, Northern Indiana|author-link=National Weather Service|publisher=[[National Weather Service]] Central Region Headquarters|url=http://www.crh.noaa.gov/iwx/program_areas/coop/8inch.php|title=8 Inch Non-Recording Standard Rain Gage|access-date=2. 1. 2009|date=13. 4. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225234123/http://www.crh.noaa.gov/iwx/program_areas/coop/8inch.php|archive-date=25. 12. 2008|df=mdy-all}}</ref> Oba tipa mjerača tope nagomilani snijeg i prijavljuju količinu prikupljene vode.<ref>[[National Weather Service]] Office [[Binghamton, New York]] (2009). [http://www.erh.noaa.gov/bgm/spotters_skywarn/precip4.shtml Raingauge Information.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013090524/http://www.erh.noaa.gov/bgm/spotters_skywarn/precip4.shtml|date=13. 10. 2008}} Retrieved on January 2, 2009.</ref> Na nekim automatskim [[Meteorološka stanica|meteorološkim stanicama]] ultrazvučni senzor dubine snijega može se koristiti za povećanje padavina.<ref>{{cite web|url=http://www.on.ec.gc.ca/skywatchers/ontario/wx_office_tour/compound/geonor_e.html |title=All-Weather Precipitation Gauge |publisher=On.ec.gc.ca |date=27. 8. 2007 |access-date=16. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928121114/http://www.on.ec.gc.ca/skywatchers/ontario/wx_office_tour/compound/geonor_e.html |archive-date=28. 9. 2011 }}</ref> === Događaj === [[File:Winter Storm Jonas 2016 NYC Pershing Square.jpg|thumb|[[New York]] tokom mećave 2016, koja je izazvala jake vjetrove i rekordne snježne padavine]] [[Snježna oluja]], [[pljusak|snježni pljusak]] i [[mećava]] opisuju snježne događaje sve većeg trajanja i intenziteta.<ref>{{cite web|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=snow-flurry1|author=Glossary of Meteorology|year=2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=[[American Meteorological Society]]|title=Snow flurry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127144615/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=snow-flurry1|archive-date=27. 11. 2007|df=mdy-all}}</ref> Mećava je vremensko stanje koje uključuje snijeg i ima različite definicije u različitim dijelovima svijeta. U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], mećava nastaje kada su ispunjena dva uslova u periodu od tri sata ili više: stalni vjetar ili česti udari do 16&nbsp;m/s i dovoljno snijega u zraku da smanji vidljivost na manje od 0,4 kilometra.<ref>{{cite web |title = National Weather Service Glossary |url = http://www.nws.noaa.gov/glossary/index.php?letter=b |publisher = [[National Weather Service]] |year = 2009 |access-date = 12. 7. 2009 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090509183315/http://www.nws.noaa.gov/glossary/index.php?letter=b |archive-date = 9. 5. 2009 |df = mdy-all }}</ref> U [[Kanada|Kanadi]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] kriteriji su slični.<ref>{{cite web|title=Blizzards |url=http://www.mb.ec.gc.ca/air/wintersevere/blizzards.en.html |work=Winter Severe Weather |publisher=Environment Canada |date=4. 9. 2002 |access-date=12. 7. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211120800/http://www.mb.ec.gc.ca/air/wintersevere/blizzards.en.html |archive-date=11. 2. 2009 }}</ref><ref>{{cite web|title= Key to flash warning criteria |url= http://www.metoffice.gov.uk/weather/uk/guide/key_warnings.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20101229172227/http://www.metoffice.gov.uk/weather/uk/guide/key_warnings.html |archive-date= 29. 12. 2010 |author= Met Office|author-link= Met Office |date=19. 11. 2008|access-date= 12. 7. 2009}}</ref> Dok se jake snježne padavine često javljaju tokom mećava, snijeg koji pada nije uslov, jer snijeg može stvoriti mećavu na zemlji.<ref>{{cite web |title = Blizzards |url = http://www.wrh.noaa.gov/fgz/science/blizzard.php?wfo=fgz |author = [[National Weather Service]] Forecast Office, [[Flagstaff, Arizona]] |publisher = [[National Weather Service]] Western Region Headquarters |access-date = 12. 7. 2009 |date = 24. 5. 2007 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090115090647/http://www.wrh.noaa.gov/fgz/science/blizzard.php?wfo=fgz |archive-date = 15. 1. 2009 |df = mdy-all }}</ref> Intenzitet snježne oluje može se kategorizirati prema vidljivosti i dubini akumulacije.<ref>{{cite web|url=http://www.nws.noaa.gov/om/brochures/wntrstm.htm |title=Winter Storms...the Deceptive Killers |publisher=United States [[Department of Commerce]] |date=novembar 1991 |access-date=28. 6. 2009 |author=National Oceanic and Atmospheric Administration |author-link=National Oceanic and Atmospheric Administration |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608185155/http://www.nws.noaa.gov/om/brochures/wntrstm.htm |archive-date=8. 6. 2009 }}</ref> Intenzitet snježnih padavina određen je vidljivošću, kako slijedi:<ref>{{cite web|title=Snow|author=Glossary of Meteorology|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=snow1|publisher=[[American Meteorological Society]]|year=2009|access-date=28. 6. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220090504/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=snow1|archive-date=20. 2. 2009|df=mdy-all}}</ref> * Lagana: vidljivost veća od 1 kilometra * Umjerena: ograničenja vidljivosti između 0,5 i 1 kilometra * Teška: vidljivost je manja od 0,5 kilometara Snježne oluje mogu nanijeti snijeg u trakama koje se protežu od vodenih tijela kao vremenske prilike na jezeru ili kao rezultat prolaska fronta višeg nivoa.<ref name="popsci/nasa-snowstorm">{{cite news |date=3. 2. 2022 |title=NASA's storm-chasing planes fly through blizzards to improve snowfall forecasts |work=[[Popular Science]] |url=https://www.popsci.com/science/nasa-planes-improve-snowstorm-forecasts/ |access-date=9. 3. 2023}}</ref><ref name="weather/bandedsnowfall">{{cite web |author1=NOAA |title=What causes bands of heavy snowfall? |url=https://www.weather.gov/fsd/news_bandedsnowfall_20151121 |access-date=9. 3. 2023 |website=weather.gov |publisher=US Department of Commerce |language=EN-US}}</ref><ref name="nbcmontana/snow-bands">{{cite web |last1=Coombs |first1=Mitchel |date=28. 11. 2022 |title=3D Weather: Science of snow bands |url=https://nbcmontana.com/news/local/3d-weather-science-of-snow-bands |access-date=9. 3. 2023 |website=[[KECI]] |language=en}}</ref> Međunarodna klasifikacija za sezonski snijeg na tlu definira "visinu novog snijega" kao dubinu svježe palog snijega, u centimetrima mjereno linijarom, koja se nakupila na mjeraču snijega tokom perioda posmatranja od 24 sata ili drugog intervala posmatranja. Nakon mjerenja, snijeg se čisti sa instrumenta i daska se postavlja u ravninu sa površinom snijega kako bi se omogućilo precizno mjerenje na kraju sljedećeg intervala.<ref name = Classificationonground/> Otapanje, zbijanje, puhanje i zanošenje doprinose poteškoćama u mjerenju snježnih padavina.<ref>{{cite web|url=http://www.crh.noaa.gov/iwx/program_areas/snow_spotters/SnowMeasurement.pdf|title=Snow Measurement Guidelines for National Weather Service Snow Spotters|author=National Weather Service Forecast Office Northern Indiana|author-link=National Weather Service|publisher=National Weather ServiceCentral Region Headquarters|date=oktobar 2004|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215064901/http://www.crh.noaa.gov/iwx/program_areas/snow_spotters/SnowMeasurement.pdf|archive-date=15. 2. 2010|df=mdy-all}}</ref> === Distribucija === [[File:Snow-covered fir trees.jpg|thumb|Drveće prekriveno snijegom u [[Kuusamo]], [[Finska]]]] [[Lednik|Glečeri]] sa svojim trajnim snježnim pokrivačima pokrivaju otprilike 10% zemljine površine, dok sezonski snijeg pokriva ~9%,<ref name = Snowenclyclopedia/> uglavnom na sjevernoj hemisferi, gdje sezonski snijeg pokriva otprilike 40 miliona kvadratnih kilometara, prema procjena iz 1987.<ref>{{cite journal |last1 = Chang |first1 = A.T.C. |last2 = Foster |first2 = J.L. |last3 = Hall |first3 = D.K. |title = NIMBUS-7 SMMR derived global snow parameters |journal = Annals of Glaciology |volume = 9 |date = 1987 |df = mdy-all|doi = 10.1017/S0260305500200736 |pages = 39–44 |doi-access= free }}</ref> Procjena snježnog pokrivača na sjevernoj hemisferi iz 2007. sugeriše da se snježni pokrivač u prosjeku kreće od minimalnog opsega od 2 miliona kvadratnih kilometarasvakog augusta do maksimalnog opsega od 45 miliona kvadratnih kilometara svakog januara ili skoro polovina kopnene površine na toj hemisferi.<ref>{{Citation | last = Lemke | first = P. | display-authors = etal | editor-last = Solomon | editor-first = S. | display-editors = etal | contribution = Observations: Changes in snow, ice and frozen ground | title = Climate Change 2007: The Physical Science Basis | year = 2007 | pages = 337–383 | place = New York | publisher = Cambridge Univ. Press }}</ref><ref name=Déry>{{Citation |last1 = Déry |first1 = S. J |last2 = Brown |first2 = R. D. |title = Recent Northern Hemisphere snow cover extent trends and implications for the snow-albedo feedback |journal = Geophysical Research Letters |volume = 34 |issue = L22504 |pages = L22504 |year = 2007 |doi = 10.1029/2007GL031474 |bibcode = 2007GeoRL..3422504D |doi-access= free}}</ref> Studija obima snježnog pokrivača na sjevernoj hemisferi za period 1972–2006. sugeriše smanjenje od 0,5 miliona kvadratnih kilometara u periodu od 35 godina.<ref name = Déry/> === Rekordi === Ovo su svjetski rekordi u pogledu snježnih padavina i pahulja: * Najveća ukupna sezonska snježna padavina – Svjetski rekord za najveću količinu sezonskih snježnih padavina izmjeren je u Sjedinjenim Američkim Državama na skijalištu Mt. Baker, izvan grada [[Bellingham]]a, [[Washington]] tokom sezone 1998–1999. Mount Baker je primio 2.896&nbsp;cm snijega,<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/weather/news/1999/wsnorcrd.htm|title=NOAA: Mt. Baker snowfall record sticks|work=[[USA Today]]|date=3. 8. 1999|access-date=30. 6. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424104329/http://www.usatoday.com/weather/news/1999/wsnorcrd.htm|archive-date=24. 4. 2009|df=mdy-all}}</ref> čime je nadmašio prethodni rekorder, [[Rainier (planina)|planine Rainier]], Washington, koji je tokom sezone 1971–1972. pao 2.850&nbsp;cm snijega.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/archive/mora/interp/faq.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070221204740/http://www.nps.gov/archive/mora/interp/faq.htm|url-status=dead|archive-date=21. 2. 2007|title=Frequently Asked Questions|author=Mount Rainier National Park|author-link=Mount Rainier National Park|publisher=[[National Park Service]]|date=14. 4. 2006|access-date=30. 6. 2009}}</ref> * Najveća sezonska prosječna godišnja snježna padavina – Svjetski rekord za najveću prosječnu godišnju količinu snijega iznosi 1.764&nbsp;cm,<ref>{{cite web | url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_amd_ym.php?prec_no=31&block_no=1079&year=&month=&day=&view= | title = JMA | access-date = 12. 11. 2012 | publisher = JMA | language = ja | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20130618204127/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_amd_ym.php?prec_no=31&block_no=1079&year=&month=&day=&view= | archive-date = 18. 6. 2013 | df = mdy-all }}</ref> izmjereno u [[Sukayu Onsen]], [[Japan]] za period 1981–2010. * Najveća snježna pahulja – Prema [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovoj knjizi rekorda]], najveća snježna pahulja na svijetu pala je u januaru 1887. izvan današnjeg Miles Cityja u [[Montana|Montani]]. Imala je 38&nbsp;cm u prečniku.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/20/science/20snow.html |title=Giant Snowflakes as Big as Frisbees? Could Be |newspaper=New York Times |author=William J. Broad |date=20. 3. 2007 |access-date=12. 7. 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104033402/http://www.nytimes.com/2007/03/20/science/20snow.html |archive-date=4. 11. 2011 |df=mdy-all }}</ref> * Gradovi (više od 100.000 stanovnika) s najvećim godišnjim snježnim padavinama su [[Aomori]] (792&nbsp;cm), [[Sapporo]] (485&nbsp;cm) i [[Toyama]] (363&nbsp;cm) u Japanu, a slijede [[St. John's]] (332&nbsp;cm) i [[Quebec (grad)|Quebec]] (315&nbsp;cm) u [[Kanada|Kanadi]] i [[Sirakuzi]], New York (325&nbsp;cm).<ref>{{cite web |title=Top 10 snowiest major cities around the world |url=https://www.accuweather.com/en/weather-news/top-10-snowiest-major-cities-around-the-world/375130 |website=Accuweather |access-date=4. 3. 2023}}</ref> == Metamorfizam == [[File:Sparkling-snow.crystals.jpg|thumb|Svježi snijeg počinje da se metamorfozira: Na površini se vide vjetrovi i sastrugi. U prvom planu su kristali mraza, nastali smrznutom vodenom parom koja izlazi na hladnu površinu.]] [[File:Svalbard-Sastrugi-Snow.jpg|thumb|Sastrugi nastali tokom [[Mećava|mećave]] samo nekoliko sati ranije.]] Prema Međunarodnom udruženju nauka o kriosferi, snježni metamorfizam je "transformacija koju snijeg prolazi u periodu od taloženja do topljenja ili prelaska u [[Lednik|glacijalni led]]".<ref name="Classificationonground" /> Počevši od praškastog taloženja, snijeg postaje granularniji kada se počne sabijati pod vlastitom težinom, raznosi ga [[vjetar]], sinteruje čestice zajedno i započinje ciklus topljenja i ponovnog zamrzavanja. Vodena para igra ulogu jer taloži kristale leda, poznate kao [[inje]], tokom hladnih, mirnih uslova.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Bpscs7Gqb8C&pg=PA71|title=The Avalanche Handbook|author1=David McClung |author2=Peter Schaerer |name-list-style=amp |pages=49–51|isbn=978-0-89886-809-8|publisher=The Mountaineers Books|year=2006|access-date=7. 7. 2009}}</ref> Tokom ove tranzicije, snijeg je "visoko porozan, sinterirani materijal sastavljen od neprekidne strukture leda i neprekidno povezanog pora, koji zajedno formira mikrostrukturu snijega". Gotovo uvijek blizu svoje temperature topljenja, snježni omotač kontinuirano transformiše ova svojstva pri čemu sve tri faze [[voda|vode]] mogu koegzistirati, uključujući tečnu vodu koja djelimično ispunjava prostor pora. Nakon taloženja, snijeg napreduje na jednom od dva puta koji određuju njegovu sudbinu, bilo ablacijom (uglavnom topljenjem) iz snježnih padavina ili sezonskog snijega, ili prelaskom iz [[firn]]a (višegodišnji snijeg) u led [[Lednik|glečera]].<ref name = Classificationonground/> === Sezonski === Tokom vremena, snježni omotač se može slegnuti pod vlastitom težinom sve dok njegova gustina ne bude približno 30% vode. Povećanja gustoće iznad ove početne kompresije nastaju prvenstveno topljenjem i ponovnim smrzavanjem, uzrokovano temperaturama iznad nule ili direktnim sunčevim zrakama. U hladnijim klimatskim uslovima, snijeg leži na zemlji cijele zime. Do kasnog proljeća, gustina snijega obično dostiže maksimum od 50% vode.<ref>{{cite web|url=http://cdec.water.ca.gov/snow/misc/density.html|author=California Data Exchange Center|publisher=Department of Water Resources California|title=Depth and Density|year=2007|access-date=8. 7. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713000814/http://cdec.water.ca.gov/snow/misc/density.html|archive-date=13. 7. 2009|df=mdy-all}}</ref> Snijeg koji se zadržava u ljeto evoluira u [[névé]], zrnasti snijeg, koji je djelimično otopljen, ponovo zamrznut i zbijen. Névé ima minimalnu gustinu od 500 kilograma po kubnom metru, što je otprilike polovina gustine tekuće vode.<ref>{{cite web|author=Glossary of Meteorology|title=Firn|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=firn1|year=2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[American Meteorological Society]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824054449/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=firn1|archive-date=24. 8. 2007|df=mdy-all}}</ref> === Firn === [[File:Firn field on the top of Säuleck.jpg|thumb|right|[[Firn]]–metamorfozirani višegodišnji snijeg]] [[Firn]] je snijeg koji je postojao više godina i koji je prekristaliziran u supstancu gušću od névéa, ali manje gustu i tvrdu od [[Lednik|glacijalnog leda]]. Firn podsjeća na pečeni šećer i vrlo je otporan na lopatu. Njegova gustoća se uglavnom kreće od 550 do 830 kilograma po kubnom metru, a često se može naći ispod snijega koji se nakuplja na vrhu glečera. Minimalna visina koju firn akumulira na glečeru naziva se firnova granica, firnova linija ili snježna linija.<ref name = Snowenclyclopedia/><ref name="Glacialprocess"> {{cite web|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/10ae.html|title=CHAPTER 10: Introduction to the Lithosphere–Glacial Processes|last1=Pidwirny|first1=Michael|last2=Jones|first2=Scott|date=2014|website=PhysicalGeography.net|publisher=University of British Columbia, Okanagan|access-date=20. 12. 2018}}</ref> == Pomjeranje == Četiri su glavna mehanizma kretanja nataloženog snijega: nanošenje nesinterovanog snijega, lavine nagomilanog snijega na strmim padinama, otapanje snijega u uslovima odmrzavanja i kretanje glečera nakon snijega koji traje više godina i pretvara se u led glečera. === Nanosi === [[File:Long Mynd snowdrift.jpeg|thumb|right|Snježni nanosi se formiraju oko prepreka niz vjetar]] Kada praškasti snijeg nanosi vjetar s mjesta gdje je prvobitno pao,<ref>{{cite web|url=http://www.cocorahs.org/media/docs/KS/CoCoRaHS%20Snow.PDF|title=CoCoRaHS in the Cold – Measuring in Snowy Weather|publisher=Colorado Climate Center|author=Joy Haden|date=8. 2. 2005|access-date=12. 7. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718172302/http://www.cocorahs.org/media/docs/KS/CoCoRaHS%20Snow.PDF|archive-date=18. 7. 2011|df=mdy-all}}</ref> formirajući naslage dubine nekoliko metara na izoliranim mjestima.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/topics/weather/4434935/Snow-Britain-Snow-drifts-and-blizzards-of-the-past.html|title=Snow Britain: Snow drifts and blizzards of the past|author=Caroline Gammel|date=2. 2. 2009|access-date=12. 7. 2009|publisher=Telegraph Media Group|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205075802/http://www.telegraph.co.uk/topics/weather/4434935/Snow-Britain-Snow-drifts-and-blizzards-of-the-past.html|archive-date=5. 2. 2009|df=mdy-all}}</ref> Nakon pričvršćivanja na obroncima, naneseni snijeg može evoluirati u snježnu ploču, što predstavlja opasnost od lavine na strmim padinama.<ref name="McClung 2006"/> === Lavina === [[File:2007-02-15-CLB-Couloir2-1c.JPG|thumb|Snježna lavina praškastog snijega]] Lavina (koja se naziva i snježni odron ili snježno klizanje) je brzo kretanje snijega niz nagnutu površinu. Lavine se obično pokreću u početnoj zoni zbog mehaničkog kvara u snježnom pokrivaču (lavina ploča) kada sile na snijeg premašuju njegovu snagu, ali ponekad samo uz postepeno širenje (lavina rastresitog snijega). Nakon pokretanja, lavine se obično brzo ubrzavaju i rastu u masi i zapremini kako zahvate više snijega. Ako se lavina kreće dovoljno brzo, dio snijega može se pomiješati sa zrakom stvarajući snježnu lavinu u prahu, koja je vrsta [[Gravitacijska struja|gravitacijske struje]]. Javljaju se u tri glavna mehanizma:<ref name="McClung 2006">McClung, David and Shaerer, Peter: The Avalanche Handbook, The Mountaineers: 2006. {{ISBN|978-0-89886-809-8}}</ref> * Lavine ploča se javljaju u snijegu koji se nataložio ili ponovo naslagao vjetrom. Imaju karakterističan izgled bloka (ploče) snijega isječenog iz okoline pukotinama. Ovo preuzrokuje većinu smrtnih slučajeva. * Snježne lavine u prahu su rezultat taloženja svježeg suhog praha i stvaraju oblak praha koji prekriva gustu lavinu. Mogu premašiti brzine od 300 kilometara na sat i mase od 10.000.000 tona; lavine se mogu kretati na velikim udaljenostima duž ravnih dna dolina, pa čak i uzbrdo na kratkim udaljenostima. * Mokre snježne lavine su suspenzija snijega i vode male brzine, sa protokom ograničenim na površinu staze.<ref name="McClung 2006"/> Mala brzina putovanja je posljedica trenja između klizne površine staze i vode zasićenog toka. Uprkos maloj brzini putovanja (~10 do 40 kilometara na sat), lavine vlažnog snijega su sposobne generisati snažne destruktivne sile, zbog velike mase i gustoće. === Topljenje === [[File:1997 Red River Flood Grand Forks.jpg|thumb|right|Poplava [[Crvena rijeka sjevera|Crvene rijeke sjevera]] uzrokovana topljenjem snijega 1997.]] Mnoge rijeke koje potiču iz [[Planine|planinskih područja]] ili regija visoke geografske širine primaju značajan dio svog toka zbog topljenja snijega. Ovo često čini tok rijeke izrazito sezonskim, što rezultira periodičnim [[poplava]]ma<ref name="Howard Perlman">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html|title=The Water Cycle: Snowmelt Runoff|author=Howard Perlman|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=13. 5. 2009|access-date=7. 7. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813020946/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html|archive-date=13. 8. 2009|df=mdy-all}}</ref> tokom proljetnih mjeseci, a barem u suhim planinskim regijama kao što su planine zapadno od SAD-a ili veći dio [[Irana|Iran]]a i [[Afganistan]]a, vrlo mali protok tokom ostatka godine. Nasuprot tome, ako je veći dio topljenja iz zaleđenih ili skoro zaleđenih područja, otapanje se nastavlja kroz toplu sezonu, s vršnim protokom koji se javlja sredinom do kasnog ljeta.<ref>{{cite web|url=http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|title=Hydrology of a Glacial Dominated System, Copper River, Alaska|author=Randy Bowersox|page=2|access-date=8. 7. 2009|date=20. 6. 2002|publisher=[[University of California]]-Davis|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|archive-date=12. 6. 2010|df=mdy-all}}</ref> === Glečeri === [[Lednik|Glečeri]] nastaju tamo gdje akumulacija snijega i leda premašuje ablaciju. Područje u kojem se formira alpski glečer naziva se cirk, tipično geološko obilježje u obliku fotelje, koje skuplja snijeg i gdje se snježni omotač sabija pod težinom uzastopnih slojeva snijega koji se nakupljaju, formirajući [[névé]]. Dalje drobljenje pojedinačnih snježnih kristala i smanjenje zarobljenog zraka u snijegu pretvara ga u glacijalni led. Ovaj glacijalni led će ispuniti cirk dok se ne izlije kroz geološku slabost ili put za bijeg, kao što je jaz između dvije planine. Kada je masa snijega i leda dovoljno debela, počinje se kretati zbog kombinacije nagiba površine, gravitacije i pritiska. Na strmijim padinama to se može dogoditi i sa samo 15 m snijega i leda.<ref name = Snowenclyclopedia/> == Nauka == Naučnici proučavaju snijeg na raznim skalama koje uključuju [[Fizika|fiziku]] [[Hemijska veza|hemijskih veza]] i [[Fizika oblaka|oblaka]]; distribucija, akumulacija, metamorfoza i ablacija snježnih pokrivača; i doprinos topljenja snijega [[Hidraulika|hidraulici]] rijeka i [[Hidrologija|hidrologiji]] tla. Čineći to, oni koriste različite instrumente za posmatranje i mjerenje proučavanih pojava. Njihovi nalazi doprinose znanju koje primjenjuju inženjeri, koji prilagođavaju vozila i konstrukcije snijegu, [[agronom]]i koji se bave dostupnošću topljenja snijega u [[Poljoprivreda|poljoprivredi]] i oni koji dizajniraju opremu za sportske aktivnosti na snijegu. Naučnici razvijaju, a drugi koriste sisteme za klasifikaciju snijega koji opisuju njegova fizička svojstva na skalama u rasponu od pojedinačnog kristala do skupnog snježnog pokrivača. Podspecijalnost su [[Lavina|lavine]], koje podjednako zabrinjavaju inženjere i sportiste na otvorenom. [[Nauka o snijegu]] bavi se načinom na koji se snijeg formira, njegovom distribucijom i procesima koji utiču na to kako se snježni pokrivači mijenjaju tokom vremena. Naučnici poboljšavaju prognoze [[oluja]], proučavaju globalni snježni pokrivač i njegov uticaj na [[Klima|klimu]], [[Lednik|glečere]] i zalihe vode širom svijeta. Studija uključuje fizička svojstva materijala kako se mijenja, zapreminska svojstva snježnih naslaga na licu mjesta i agregatna svojstva područja sa snježnim pokrivačem. Čineći to, oni koriste fizičke tehnike mjerenja na tlu za utvrđivanje činjenica na terenu i tehnike daljinskog otkrivanja kako bi razvili razumijevanje procesa povezanih sa snijegom na velikim područjima.<ref>{{cite web |url = https://nsidc.org/cryosphere/snow/science |title = All About Snow–Snow Science |date = 2016 |website = National Snow and Ice Data Center |publisher = University of Colorado, Boulder |access-date = 30. 11. 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161201020029/https://nsidc.org/cryosphere/snow/science |archive-date = 1. 12. 2016 |df = mdy-all}}</ref> === Mjerenje i klasifikacija === [[File:Taku glacier firn ice sampling.png|thumb|right|Snježna jama na površini glečera, profilira svojstva snijega gdje snijeg postaje sve gušći s dubinom kako se pretvara u led]] Na terenu naučnici za snijeg često iskopaju snježnu jamu unutar koje vrše osnovna mjerenja i zapažanja. Zapažanja mogu opisati karakteristike uzrokovane vjetrom, prodiranjem vode ili padom snijega sa drveća. Procjeđivanje vode u snježni omotač može stvoriti prste toka i jezerce ili teći duž kapilarnih barijera, koje se mogu ponovo zamrznuti u horizontalne i vertikalne čvrste ledene formacije unutar snježnog pokrivača. Među mjerenjima svojstava snježnih pokrivača koje ''Međunarodna klasifikacija za sezonski snijeg na tlu'' uključuje su: visina snijega, ekvivalent snježne vode, jačina snijega i obim snježnog pokrivača. Svaki ima oznaku sa šifrom i detaljnim opisom. Klasifikacija proširuje prethodne klasifikacije Nakaye i njegovih nasljednika na srodne vrste padavina i citira se u sljedećoj tabeli: {| class="wikitable" |+ Zamrznute čestice padavina, povezane sa snježnim kristalima |- ! Podklasa ! Oblik ! Fizički proces |- | [[Krupa (padavina)|Krupa]] | Jako obrubljene čestice, sferične, konične, šestrugaone ili nepravilnog oblika | Jaki obrub čestica akrecijom pothlađenih kapljica vode |- | [[Grad (padavina)|Grad]] | Laminarna unutrašnja struktura, prozirna ili mliječno glazirana površina | Rast nakupljanjem pothlađene vode, veličina: >5&nbsp;mm |- | [[Sugradica]] | Prozirni, uglavnom mali sferoidi | Smrzavanje kapi kiše ili ponovno zamrzavanje uveliko otopljenih snježnih kristala ili pahuljica. Sugradica ili snježne kuglice obložene tankim slojem leda (mala tuča). Veličina: oba 5&nbsp;mm |- | [[Inje]] | Nepravilne naslage ili duži čunjevi i iglice usmjerene prema vjetru | Nakupljanje malih, pothlađenih kapljica magle smrznutih na mjestu. Na površini snijega formira se tanka lomljiva kora ako se proces nastavi dovoljno dugo. |} ''Svi se formiraju u oblaku, osim inja, koji se formira na objektima izloženim pothlađenoj vlazi.'' Takođerpostoji opširnija klasifikacija nataloženog snijega od onih koje se odnose na snijeg u vazduhu. Kategorije uključuju prirodne i umjetne vrste snijega, opise snježnih kristala dok se metamorfiziraju i tope, razvoj inja u snježnom omotaču i stvaranje leda u njemu. Svaki takav sloj snježnog pokrivača razlikuje se od susjednih slojeva po jednoj ili više karakteristika koje opisuju njegovu mikrostrukturu ili gustoću, a koje zajedno definišu vrstu snijega i druga fizička svojstva. Stoga se u svakom trenutku mora definirati vrsta i stanje snijega koji formira sloj jer o njima zavise njegova fizička i mehanička svojstva. Fizička svojstva uključuju mikrostrukturu, veličinu i oblik zrna, gustoću snijega, sadržaj tekuće vode i temperaturu.<ref name=Classificationonground>{{Citation |last1 = Fierz |first1 = C. |last2 = Armstrong |first2 = R.L. |last3 = Durand |first3 = Y. |last4 = Etchevers |first4 = P. |last5 = Greene |first5 = E. |display-authors=5 |author6=McClung, D.M. |author7=Nishimura, K. |author8=Satyawali, P.K. |author9=Sokratov, S.A. |title = The International Classification for Seasonal Snow on the Ground |place = Paris |publisher = UNESCO |series = IHP-VII Technical Documents in Hydrology |volume = 83 |year = 2009 |pages = 80 |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001864/186462e.pdf |access-date = 25. 11. 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160929205922/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001864/186462e.pdf |archive-date = 29. 9. 2016 |df = mdy-all}}</ref> Kada je u pitanju mjerenje snježnog pokrivača na tlu, obično se mjere tri varijable: obim snježnog pokrivača (SCE) – površina pokrivena snijegom, trajanje snježnog pokrivača (SD) – koliko dugo je određeno područje prekriveno snijegom i akumulacija snijega, često izražena kao ekvivalent snježne vode (SWE), koja izražava koliko bi snijeg imao vode da se sav otopi: ovo posljednje je mjerenje zapremine snježnog pokrivača.<ref name=":AR6">{{Cite journal |last1=Fox-Kemper |first1=B. |last2=Hewitt |first2=H.T.|author2-link=Helene Hewitt |last3=Xiao |first3=C. |last4=Aðalgeirsdóttir |first4=G. |last5=Drijfhout |first5=S.S. |last6=Edwards |first6=T.L. |last7=Golledge |first7=N.R. |last8=Hemer |first8=M. |last9=Kopp |first9=R.E. |last10=Krinner |first10=G. |last11=Mix |first11=A. |date=2021 |editor-last=Masson-Delmotte |editor-first=V. |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S.L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Caud |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |title=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |journal=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |volume=2021 |publisher=Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, US |pages=1283–1285 |doi=10.1017/9781009157896.011|bibcode=<!-- not 2021AGUFM.U13B..09F --> |isbn=9781009157896 |url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/84/371584.pdf }}</ref> Za mjerenje ovih varijabli koriste se različite tehnike: površinska promatranja, daljinsko istraživanje, modeli kopnene površine i proizvodi ponovne analize. Ove tehnike se često kombinuju kako bi se formirale najpotpunije skupove podataka.<ref name=":AR6" /> === Satelitski podaci === [[Daljinska istraživanja]] snježnih pokrivača sa [[Vještački satelit|satelitima]] i drugim platformama obično uključuje multispektralnu kolekciju slika.<ref>{{cite book |last1=Hall |first1=Dorothy K. |author-link=Dorothy Hall (scientist)|title=Remote Sensing of Ice and Snow |url=https://archive.org/details/remotesensingofi0000hall |date=1985 |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |isbn=978-94-009-4842-6}}</ref> Višestrana interpretacija dobijenih podataka omogućava zaključke o onome što se posmatra. Nauka koja stoji iza ovih daljinskih opservacija je verifikovanaa studijama stvarnih uslova na temelju istine.<ref name = Snowenclyclopedia/><ref>{{cite journal |last1=Hall |first1=Dorothy K. |author-link=Dorothy Hall (scientist)|last2=Box |first2=J |last3=Casey |first3=K |last4=Hook |first4=S |last5=Shuman |first5=C |last6=Steffen |first6=K |title=Comparison of satellite-derived and in-situ observations of ice and snow surface temperatures over Greenland |journal=Remote Sensing of Environment |date=15. 10. 2008 |volume=112 |issue=10 |pages=3739–3749 |doi=10.1016/j.rse.2008.05.007|bibcode=2008RSEnv.112.3739H |hdl=2060/20080030345 |s2cid=91180832 |hdl-access=free }}</ref> Satelitska posmatranja bilježe smanjenje snijegom prekrivenih područja od 1960-ih, kada su počela satelitska posmatranja. U nekim regijama kao što je [[Kina]], uočen je trend povećanja snježnog pokrivača od 1978. do 2006. Ove promjene se pripisuju globalnim klimatskim promjenama, koje mogu dovesti do ranijeg topljenja i manje pokrivenosti. U nekim područjima visina snijega se povećava zbog viših temperatura u geografskim širinama sjeverno od 40°. Za [[Sjeverna hemisfera|sjevernu hemisferu]] u cjelini srednja mjesečna veličina snježnog pokrivača opada za 1,3% po deceniji.<ref name = Review>{{cite journal | author=Dietz, A. |author2=Kuenzer, C. |author3=Gessner, U. |author4= Dech, S. | year=2012 |title=Remote Sensing of Snow – a Review of available methods |journal=International Journal of Remote Sensing |doi=10.1080/01431161.2011.640964|bibcode = 2012IJRS...33.4094D |volume=33 |issue=13 |pages=4094–4134|s2cid=6756253 }}</ref> Najčešće korištene metode za mapiranje i mjerenje obima snijega, dubine snijega i ekvivalenta snježne vode koriste višestruke ulaze na vidljivo-infracrvenom spektru da bi se zaključilo prisustvo i svojstva snijega. Nacionalni centar za podatke o snijegu i ledu (NSIDC) koristi refleksiju vidljivog i infracrvenog zračenja za izračunavanje normaliziranog indeksa razlike snijega, koji je omjer parametara zračenja koji mogu razlikovati oblake od snijega. Drugi istraživači su razvili stabla odlučivanja, koristeći dostupne podatke za preciznije procjene. Jedan od izazova za ovu procjenu je gdje je snježni pokrivač nejednak, na primjer tokom perioda akumulacije ili ablacije, kao i u šumskim područjima. Oblačnost inhibira optički senzor refleksije površine, što je dovelo do drugih metoda za procjenu stanja tla ispod oblaka. Za hidrološke modele važno je imati kontinuirane informacije o snježnom pokrivaču. Pasivni mikrotalasni senzori su posebno vrijedni za vremenski i prostorni kontinuitet jer mogu mapirati površinu ispod oblaka i u mraku. Kada se kombinuje sa reflektivnim mjerenjima, pasivni mikrotalasni senzori uveliko proširuju moguće zaključke o snježnom pokrivaču.<ref name = Review/> Satelitska mjerenja pokazuju da se snježni pokrivač smanjuje u mnogim dijelovima svijeta od 1978.<ref name=":AR6" /> === Modeli === [[File:Watercyclesummary.jpg|thumb|Sniježne padavine i otapanje snijega su dijelovi Zemljinog [[Hidrološki ciklus|ciklusa vode]].]] Nauka o snijegu često vodi do prediktivnih modela koji uključuju taloženje snijega, otapanje snijega i hidrologiju snijega – elemente Zemljinog [[Hidrološki ciklus|ciklusa vode]] – koji pomažu u opisivanju globalnih [[Globalno zatopljenje|klimatskih promjena]].<ref name = Snowenclyclopedia/> [[Globalni modeli klimatskih promjena]] (GCM) uključuju snijeg kao faktor u svojim proračunima. Neki važni aspekti snježnog pokrivača uključuju njegov [[albedo]] (reflektivnost upadnog zračenja, uključujući svjetlost) i izolacijske kvalitete, koji usporavaju brzinu sezonskog topljenja morskog leda. Od 2011, smatralo se da faza topljenja GCM modela snijega ima slab učinak u regijama sa složenim faktorima koji regulišu otapanje snijega, kao što su vegetacijski pokrivač i teren. Ovi modeli obično izvode ekvivalent snježne vode (SWE) na neki način iz satelitskih opservacija snježnog pokrivača.<ref name = Snowenclyclopedia/> Međunarodna klasifikacija za sezonski snijeg na tlu definira SWE kao "dubinu vode koja bi nastala kada bi se masa snijega potpuno otopila".<ref name = Classificationonground/> S obzirom na važnost topljenja snijega za poljoprivredu, hidrološki modeli oticanja koji uključuju snijeg u svoja predviđanja bave se fazama akumulacije snježnog omotača, procesa topljenja i distribucije otopljene vode kroz mreže potoka i u podzemne vode. Ključni za opisivanje procesa topljenja su sunčev toplotni tok, temperatura okoline, vjetar i padavine. Početni modeli topljenja snijega koristili su pristup stepena dana koji je naglašavao temperaturnu razliku između zraka i snježnog pokrivača kako bi se izračunao ekvivalent snježne vode, SWE. Noviji modeli koriste pristup energetskog bilansa koji uzima u obzir sljedeće faktore za izračunavanje Qm, energije dostupne za topljenje. Ovo zahtijeva mjerenje niza snježnih slojeva i faktora okoline da bi se izračunalo šest mehanizama protoka toplote koji doprinose Qm.<ref name = Snowenclyclopedia/> == Uticaj na civilizaciju == Snijeg rutinski utiče na [[Civilizacija|civilizaciju]] u četiri glavna područja, transportu, poljoprivredi, građevinama i sportu. Većinu načina prijevoza ometa snijeg na površini putovanja. Poljoprivreda se često oslanja na snijeg kao izvor sezonske vlage. Konstrukcije mogu propasti pod opterećenjem snijega. Ljudi pronalaze širok izbor rekreativnih aktivnosti u snježnim pejzažima. Snijeg također utiče na ratovanje. === Prijevoz === {{Glavni|Snježni plug}} Snijeg utiče na prava prolaska autoputeva, aerodroma i željeznica. Sniježni plug je zajednički za sve radnove, iako putevi koriste hemikalije protiv zaleđivanja kako bi se spriječilo spajanje leda, dok aerodromi možda neće; željeznice se oslanjaju na abrazivna sredstva za trenje kolosijeka. [[Datoteka:Snijeg u Sarajevu, 2. januar 2019. godine.webm|mini|Snijeg u Sarajevu 2. januara 2019.]] ==== Autoput ==== [[File:Cars covered in Snow on Lake Shore Drive Chicago Feb 2 2011 storm.JPG|thumb|Saobraćaj je blokiran u snježnoj oluji u Chicagu 2011.]] [[File:Snowy Higddhway 4012.jpg|thumb|Smanjena vidljivost na autoputu Ontario 401 u Torontu zbog snježne oluje.]] U kasnom 20. vijeku, procjenjuje se da se otprilike 2 milijarde dolara godišnje trošilo u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] na zimsko održavanje ceste, zbog snijega i drugih zimskih vremenskih prilika, prema izvještaju Kuemmela iz 1994. Studija je ispitala praksu jurisdikcija unutar 44 američke savezne države i devet kanadskih pokrajina. Procijenio je politiku, praksu i opremu koja se koristi za zimsko održavanje. Utvrđeno je da slična praksa i napredak preovlađuju u [[Evropa|Evropi]].<ref name = Kuemmel>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=I3gxuwTE5_MC&pg=PA10|title=Managing roadway snow and ice control operations|author=David A. Kuemmel|page=10|isbn=978-0-309-05666-3|publisher=Transportation Research Board|year=1994|access-date=8. 7. 2009}}</ref> Dominantni efekat snijega na kontakt vozila sa cestom je smanjeno trenje. Ovo se može poboljšati upotrebom guma za snijeg, koje imaju gazeći sloj dizajniran za kompaktiranje snijega na način koji poboljšava trenje. Ključ za održavanje ceste koji može prihvatiti saobraćaj tokom i nakon snježnog događaja je efikasan program protiv zaleđivanja koji koristi hemikalije i grtanje.<ref name = Kuemmel/> Priručnik Federalne uprave za autoputeve za efikasan program protiv zaleđavanja naglašava postupke protiv zaleđavanja koji sprječavaju vezivanje snijega i leda za put. Ključni aspekti prakse uključuju: razumijevanje zaštite od ledenja u svjetlu nivoa usluge koju treba postići na datoj cesti, klimatskih uslova na koje treba naići i različitih uloga materijala i aplikacija za odmrzavanje, zaštitu od zaleđavanja i abrazivnih materijala, i korištenje "kutija s alatima" protiv zaleđavanja, jedne za operacije, jedne za donošenje odluka i druge za osoblje. Elementi kutije s alatima su:<ref name=FHWA> {{cite web |url = https://www.fhwa.dot.gov/reports/mopeap/mop0296a.htm#eapappa2 |title = Manual of Practice for an Effective Anti-icing Program: A Guide For Highway Winter Maintenance Personnel |last1 = Ketcham |first1 = Stephen A. |last2 = Minsk |first2 = L. David |display-authors=2 |author3=Robert R. Blackburn |author4=Edward J. Fleege |date = juni 1995 |website = fhwa.dot.gov |publisher = FHWA |access-date = 1. 12. 2016 |quote = Highway anti-icing is the snow and ice control practice of preventing the formation or development of bonded snow and ice by timely applications of a chemical freezing-point depressant. |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161201084330/http://www.fhwa.dot.gov/reports/mopeap/mop0296a.htm#eapappa2 |archive-date = 1. 12. 2016 |df = mdy-all}}</ref> * ''Operacije'' – bavi se primjenom čvrstih i tečnih hemikalija, koristeći različite tehnike, uključujući prethodno vlaženje hloridnih soli. Također se bavi sposobnošću grtanja, uključujući vrste snježnih plugova i noževa koji se koriste. * ''Donošenje odluka'' – kombinuje informacije o vremenskoj prognozi sa informacijama o putevima kako bi se procijenile nadolazeće potrebe za primjenom sredstava i procjena efikasnosti tretmana sa operacijama u toku. * ''Osoblje'' – bavi se obukom i raspoređivanjem osoblja za efikasno izvršavanje programa protiv zaleđivanja, koristeći odgovarajuće materijale, opremu i procedure. Priručnik nudi matrice koje se odnose na različite vrste snijega i stopu snježnih padavina kako bi se aplikacije prilagodile na odgovarajući i efikasan način. Sniježne ograde, izgrađene uz vetar od ceste, kontrolišu nanošenje snega tako što izazivaju snijeg nanesen vjetrom da se akumulira na željenom mjestu. Koriste se i na željeznici. Pored toga, farmeri i rančeri koriste snježne ograde za stvaranje nanosa u bazenima za spremanje vode u proljeće.<ref>{{Citation| first1 =R| last1 =Jairell| first2 =R| last2 =Schmidt| title =Snow Management and Windbreaks| contribution =133| series =Range Beef Cow Symposium| year =1999| pages =12| publisher =[[University of Nebraska–Lincoln]]| url =http://www1.foragebeef.ca/$Foragebeef/frgebeef.nsf/all/frg4952/$FILE/snow_mgmt.pdf| url-status=live| archive-url =https://web.archive.org/web/20160507023359/http://www1.foragebeef.ca/$Foragebeef/frgebeef.nsf/all/frg4952/$FILE/snow_mgmt.pdf| archive-date =7. 5. 2016| df =mdy-all}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/01/090129113327.htm|title='SnowMan' Software Helps Keep Snow Drifts Off The Road|date=6. 2. 2009|author=ScienceDaily|access-date=12. 7. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416122409/https://www.sciencedaily.com/releases/2009/01/090129113327.htm|archive-date=16. 4. 2009|df=mdy-all}}</ref> ==== Avijacija ==== [[File:2008 aircraft deicing at gate.jpg|thumb|right|Odleđivanje aviona]] Kako bi aerodromi ostali otvoreni tokom zimskih oluja, piste i staze za vožnju zahtijevaju uklanjanje snijega. Za razliku od puteva, gdje je hemijska obrada hloridima uobičajena kako bi se spriječilo vezivanje snijega za površinu pločnika, takve hemikalije su obično zabranjene na aerodromima zbog njihovog snažnog korozivnog djelovanja na aluminijske avione. Zbog toga se mehaničke četke često koriste za dopunu djelovanja snježnih plugova. S obzirom na širinu poletno-sletnih staza na aerodromima koji primaju velike avione, za čišćenje snijega na pistama i stazama za vožnju koriste se vozila sa velikim plužnim lopaticama, ešalon plužnih vozila ili rotacionih snježnih strojeva. Za rampe terminala može biti potrebno očistiti površinu od 6 ili više hektara.<ref name=Vinson>{{Citation |first1 = Becker |last1 = John C. |first2 = David C. |last2 = Esch |editor-last = Vinson |editor-first = Ted S. |editor2-last = Rooney |editor2-first = James W. |editor3-last = Haas |editor3-first = Wilbur H. |title = Roads and Airfields in Cold Regions: A State of the Practice Report |contribution = Road and airfield maintenance |series = CERF Reports |year = 1996 |page = 252 |publisher = ASCE Publications |url = https://books.google.com/books?id=VfO8QuV0q0sC&pg=PA252 |isbn = 978-0-7844-7412-9 }}</ref> Propisno opremljeni avioni mogu letjeti kroz snježne mećave prema [[Let pomoću instrumenata|pravilima instrumentnog letenja]]. Prije polijetanja, tokom snježnih oluja potrebna im je tečnost za odleđivanje kako bi se spriječilo nakupljanje i smrzavanje snijega i drugih padavina na krilima i trupu, što može ugroziti sigurnost aviona i putnika u njemu.<ref>Transport Canada, Ottawa, ON (2016). [http://www.tc.gc.ca/eng/civilaviation/publications/tp14052-chapter8-312.htm "TP 14052. Guidelines for Aircraft Ground-Icing Operations. Chapter 8. Fluids."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527220255/http://www.tc.gc.ca/eng/civilaviation/publications/tp14052-chapter8-312.htm |date=27. 5. 2014 }} Retrieved May 14, 2016.</ref> U letu, avioni se oslanjaju na različite mehanizme da izbjegnu inje i druge vrste zaleđivanja u oblacima,<ref>{{cite web | url = http://www.airspacemag.com/how-things-work/electro-mechanical-deicing-6660440/ | title = Electro-mechanical deicing | last = Wright | first = Tim | date = mart 2004 | website = Air & Space Magazine | publisher = Smithsonian | access-date = 20. 2. 2017 }}</ref> što uključuje pulsirajuće pneumatske čizme, elektro-termalne oblasti koje stvaraju toplinu i fluidne odleđivače.<ref>{{cite web |url = https://www.aopa.org/-/media/files/aopa/home/pilot-resources/asi/safety-advisors/sa22.pdf?la=en |title = Aircraft Deicing and Anti-icing Equipment |last = Ells |first = Steve |date = 2004 |website = Safety Advisor – Weather No. 2 |publisher = Aircraft Owners and Pilots Association |access-date = 1. 12. 2016 |quote = Anti-icing equipment is turned on before entering icing conditions and is designed to prevent ice from forming. Deicing equipment is designed to remove ice after it begins to accumulate on the airframe. |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161203000432/https://www.aopa.org/-/media/files/aopa/home/pilot-resources/asi/safety-advisors/sa22.pdf?la=en |archive-date = 3. 12. 2016 |df = mdy-all}}</ref> ==== Željeznica ==== Željeznice su tradicionalno koristile dvije vrste snježnih plugova za čišćenje kolosijeka, klinasti plug, koji baca snijeg na obje strane, i rotacijski snježni plug, koji je pogodan za rješavanje velikih snježnih padavina i bacanja snijega daleko na jednu ili drugu stranu. Prije pronalaska rotacionog snježnog pluga ca. 1865, bilo je potrebno više lokomotiva za vožnju klinastog pluga kroz duboki snijeg. Nakon raščišćavanja kolosijeka takvim plugovima, koristi se "flanger" za čišćenje snijega između šina koje su ispod dosega ostalih vrsta plugova. Tamo gdje zaleđivanje može utjecati na kontakt čelik-čelik točkova lokomotive na pruzi, abrazivi (obično pijesak) su korišteni za osiguranje trenja na strmijim uzbrdicama.<ref>{{cite book | last = Bianculli | first = Anthony J. | title = The American Railroad in the Nineteenth Century – Cars | publisher = University of Delaware Press | series = Trains and Technology | volume = 2 | date = 2001 | location = Dover | page = 170 | url = https://books.google.com/books?id=2fh0H0USx-0C&pg=PA170 | access-date = 2. 12. 2016 | isbn = 978-0-87413-730-9 }}</ref> Željeznice koriste snježne šupe – strukture koje pokrivaju prugu – kako bi spriječile nakupljanje jakog snijega ili lavine za pokrivanje pruga u snježnim planinskim područjima, kao što su [[Alpe]] i [[Stjenovite planine]].<ref>{{cite web |url = http://www.fao.org/docrep/x5376e/x5376e04.htm |title = Avalanche and torrent control in the Spanish Pyrenees |last = FAO |first = Staff |website = National Forests Organization of Spain |publisher = Patrimonio Forestal del Estado |access-date = 1. 12. 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924140432/http://www.fao.org/docrep/x5376e/x5376e04.htm |archive-date = 24. 9. 2015 |df = mdy-all}}</ref> <gallery caption="Grtalice za različite vidove transporta" mode="packed" heights="150px"> File:TowPLow front view2.JPG|Grtalice čiste snijeg na autoputu u [[Missouri]]ju File:Winter Operations @ Brussels Airport January 2013 (8387468508).jpg|Operacije čišćenja snijega na aerodromu uključuju grtanje i četkanje File:RhB ABe 8-12 Allegra mit Spurpflug bei Ospizio Bernina.jpg|Švicarski niskoprofilni snježni plug montiran na voz </gallery> ==== Izgradnja ==== Snijeg se može sabiti kako bi formirao snježni put i bio dio zimskog puta kojim vozila mogu pristupiti izolovanim zajednicama ili građevinskim projektima tokom zime.<ref name = Abele>Abele, G., 1990. Snow roads and runways, U.S. Army Cold Regions Research and Engineering Laboratory, Monograph 90-3, Washington, D.C.</ref> Snijeg se također može koristiti za pružanje potporne strukture i površine za pistu, kao što je slučaj s aerodromom Phoenix na Antarktiku. Pista od sabijenog snijega je dizajnirana da izdrži približno 60 letova na točkovima teških vojnih aviona godišnje.<ref name="usap4212">{{cite web| url=http://www.usap.gov/News/contentHandler.cfm?id=4212| title=A New Runway for McMurdo Station is Named| publisher=National Science Foundation| date=7. 4. 2016| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20160423090553/http://www.usap.gov/News/contentHandler.cfm?id=4212| archive-date=23. 4. 2016| df=mdy-all}}</ref> === Poljoprivreda === [[File:Indus.A2002274.0610.1km.jpg|thumb|Satelitski prikaz [[Ind|sliva rijeke Ind]], koji prikazuje snijeg u planinskim lancima – uključujući Himalaje – koji napajaju rijeku Ind i njene pritoke, te poljoprivredna područja u istočnom [[Pakistan]]u i sjeverozapadnoj [[Indija|Indiji]] koja ih crpe za navodnjavanje.]] Snježne padavine mogu biti korisne za poljoprivredu služeći kao toplinski izolator, čuvajući toplotu Zemlje i štiteći usjeve od temperature ispod tačke smrzavanja. Neke poljoprivredne površine zavise od akumulacije snijega tokom zime koji će se postepeno topiti u proljeće, obezbjeđujući vodu za rast usjeva, kako direktno tako i putem oticanja kroz potoke i rijeke, koji opskrbljuju kanale za navodnjavanje.<ref name = Snowenclyclopedia/> Slijede primjeri rijeka koje se oslanjaju na otopljenu vodu iz glečera ili sezonski snijeg kao važan dio svog toka o kojem ovisi navodnjavanje: [[Ganges]], čije mnoge pritoke izviru u [[Himalaji]]ma i koje pružaju značajno navodnjavanje u sjeveroistočnoj [[Indija|Indiji]],<ref>{{cite book |first1 = C. R. |last1 = Krishna Murti |others = Gaṅgā Pariyojanā Nideśālaya; India Environment Research Committee |title = The Ganga, a scientific study |date = 1991 |publisher = Northern Book Centre |isbn = 978-8172110215 |df = mdy-all|oclc = 853267663 }}</ref> rijeka [[Ind]], koja izvire u [[Tibet]]u<ref>[[Alice Albinia|Albinia, Alice]]. (2008) ''Empires of the Indus: The Story of a River''. First American Edition (20101) W. W. Norton & Company, New York. {{ISBN|978-0-393-33860-7}}.</ref> i obezbjeđuje vodu za navodnjavanje [[Pakistan]]a iz tibetanskih glečera koji se brzo povlače,<ref>{{cite web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18 August 2009 |date=17. 8. 2009 |access-date=4. 12. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |archive-date=23. 1. 2010 |df=mdy-all }}</ref> i rijeku [[Colorado (rijeka)|Colorado]], koja prima veliki dio svoje vode iz sezonskog snijega u [[Stjenovite planine|Stjenovitim planinama]]<ref name="USGSrivers">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/|author=Kammerer, J.C.|title=Largest Rivers in the United States|publisher=U.S. Geological Survey|date=maj 1990|access-date=2. 7. 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129040848/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/|archive-date=29. 1. 2017|df=mdy-all}}</ref> i osigurava navodnjavanje vode na oko 4 miliona hektara.<ref>{{cite web|url=http://www.usbr.gov/newsroom/newsrelease/detail.cfm?RecordID=38043|title=Salazar Awards $20.1 Million to Four Western Colorado Irrigation Districts to Improve Irrigation Systems, Reduce Salinity in Colorado River|publisher=U.S. Bureau of Reclamation|date=21. 10. 2011|access-date=17. 3. 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111030103029/http://www.usbr.gov/newsroom/newsrelease/detail.cfm?RecordID=38043|archive-date=30. 10. 2011|df=mdy-all}}</ref> === Strukture === [[File:Snow in Grindelwald.jpg|thumb|right|Ekstremno nakupljanje snijega na krovovima zgrada]] Snijeg je važan faktor za opterećenje konstrukcija. Za rješavanje ovih problema, evropske zemlje primjenjuju ''Eurocode 1: Dejstva na konstrukcije – Dio 1-3: Opšte akcije – Opterećenja snijegom''.<ref name=Eurocode1>{{Citation | author = Joint European Commission | title = General actions - Snow loads | journal = Eurocode 1 | volume = EN 1991-1-3:2003 | issue = Actions on structures - Part 1–3 | year = 2003 | url = http://eurocodes.jrc.ec.europa.eu/showpage.php?id=131 }}</ref> U Sjevernoj Americi, ASCE ''Minimalna projektna opterećenja za zgrade i druge konstrukcije'' daje smjernice o opterećenjima snijegom.<ref name=ASCE7>{{Citation |author = Committee on Minimum Design Loads for Buildings |title = Minimum Design Loads for Buildings and Other Structures |issue = ASCE 7–10 |pages = 636 |year = 2013 |url = https://law.resource.org/pub/us/cfr/ibr/003/asce.7.2002.pdf |publisher = American Society of Civil Engineers |access-date = 2. 12. 2016 |isbn = 9780784413227 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161011024914/https://law.resource.org/pub/us/cfr/ibr/003/asce.7.2002.pdf |archive-date = 11. 10. 2016 |df = mdy-all}}</ref> Oba standarda koriste metode koje prenose maksimalna očekivana opterećenja snijega na tlo u projektna opterećenja za krovove. ==== Krovovi ==== [[File:Ice dam and roof leakage.jpg|thumb|right|Zaleđivanje koje nastaje kao rezultat otopljene vode na dnu snježnog omotača na krovu, kada teče i ponovno se smrzava na nadstrešnici u obliku ledenica i curenja u zid preko ledene brane.]] Opterećenje snijegom i zaleđivanje su dva glavna problema za krovove. Opterećenja snijegom povezana su s klimom u kojoj se građevina nalazi. Zaleđavanje je obično rezultat toga što zgrada ili konstrukcija stvara toplotu koja topi snijeg koji se nalazi na njoj. ''Opterećenje snijegom – Minimalna projektna opterećenja za zgrade i druge konstrukcije'' daje smjernice o tome kako prevesti sljedeće faktore u krovno opterećenje snijegom:<ref name = ASCE7/> * Opterećenje tla snijegom * Izloženost krova * Toplotna svojstva krova * Oblik krova * Klizanje * Važnost zgrade Daje tabele za opterećenje snijegom na tlu po regijama i metodologiju za izračunavanje opterećenja snijegom na tlu koja može varirati u zavisnosti od nadmorske visine od obližnjih izmjerenih vrijednosti. ''Eurocode 1'' koristi slične metodologije, počevši od opterećenja snijegom na tlu koja je tabelarno prikazana za dijelove Evrope.<ref name=Eurocode1/> ''Zaleđivanje'' – Krovovi također moraju biti projektovani tako da se izbjegnu ledene brane koje su rezultat otopljene vode koja teče ispod snijega na krovu i smrzavanja na nadstrešnici. Ledene brane na krovovima nastaju kada se nagomilani snijeg na kosom krovu topi i teče niz krov, ispod izolacijskog snježnog pokrivača, sve dok ne dostigne temperaturu zraka ispod nule, obično na nadstrešnici. Kada otopljena voda dostigne ledeni zrak, led se nakuplja, formirajući branu, a snijeg koji se kasnije topi ne može se pravilno ocijediti kroz branu.<ref name="Paul" >Paul Fisette, "Preventing Ice Dams", ''Roofing, flashing & waterproofing''. Newtown, CT: Taunton Press, 2005. 54.</ref> Ledene brane mogu dovesti do oštećenja građevinskog materijala ili oštećenja ili ozljeda kada ledena brana padne ili od pokušaja uklanjanja ledenih brana. Topljenje je rezultat prolaska toplote kroz krov ispod visokoizolacionog sloja snijega.<ref>{{citation| url=http://www.state.mn.us/portal/mn/jsp/content.do?test=y&id=-536881350&subchannel=-536881511&sc2=null&sc3=null&contentid=536884951&contenttype=EDITORIAL&programid=536886479&agency=Commerce|title=Ice Dams|publisher=Minnesota Department of Commerce|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824154322/http://www.state.mn.us/portal/mn/jsp/content.do?test=y&id=-536881350&subchannel=-536881511&sc2=null&sc3=null&contentid=536884951&contenttype=EDITORIAL&programid=536886479&agency=Commerce| archive-date=24. 8. 2007}}</ref><ref name="Hansen" >{{Citation | first1 = I. | last1 = MacKinley | first2 = R. | last2 = Flood | first3 = A. | last3 = Heidrich | editor-last = Hjorth-Hansen | editor-first = E. | editor2-last = Holand | editor2-first = I. | editor3-last = Loset | editor3-first = S. | editor4-last = Norem | editor4-first = H. | contribution = Roof design in regions of snow and cold | isbn = 9789058091482 | title = Snow Engineering 2000: Recent Advances and Developments | year = 2000 | pages = 470 | place = Rotterdam | publisher = CRC Press | url = https://books.google.com/books?id=EjGsPSoYHOIC}}</ref> ==== Komunalne linije ==== U područjima sa drvećem, razvodni vodovi na stubovima su manje podložni snježnim opterećenjima nego što su podložni oštećenjima od drveća koje pada na njih, oborenog teškim, mokrim snijegom.<ref>{{cite web |url = https://www.progress-energy.com/carolinas/home/safety-information/storm-safety-tips/outages.page? |title = Storms & Outages |last = Technical staff |date = 2015 |publisher = Duke Energy |access-date = 6. 12. 2016 |quote = Both snow and ice cause power outages primarily by weighing down tree limbs and power lines, causing them to break |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20161220104742/https://www.progress-energy.com/carolinas/home/safety-information/storm-safety-tips/outages.page |archive-date = 20. 12. 2016 |df = mdy-all}}</ref> Na drugim mjestima snijeg se može nakupiti na dalekovodima kao "rukav" leda. Inženjeri dizajniraju za takva opterećenja, koja se mjere u kg/m, a elektroenergetske kompanije imaju sisteme za predviđanje koji predviđaju vrste vremena koje mogu uzrokovati takva povećanja. Led se može ukloniti ručno ili stvaranjem dovoljnog kratkog spoja u pogođenom segmentu dalekovoda da bi se narasle naslage otopile.<ref>{{Citation | last = Farzaneh | first = Masoud | title = Atmospheric Icing of Power Networks | publisher = Springer Science & Business Media | year = 2008 | page = 141 | url = https://books.google.com/books?id=Ufg-AAAAQBAJ&pg=PA141 | isbn = 9781402085314 }}</ref><ref>{{Citation |last1 = Bonelli |first1 = P. |last2 = Lacavalla |first2 = M. |display-authors = etal <!--P. Marcacci, G. Mariani, and G. Stella--> |title = Wet snow hazard for power lines: a forecast and alert system applied in Italy |journal = Natural Hazards and Earth System Sciences |volume = 11 |issue = 9 |year = 2011 |pages = 2419–2431 |doi = 10.5194/nhess-11-2419-2011 |bibcode = 2011NHESS..11.2419B |s2cid = 15569449 |df = mdy-all|doi-access= free }}</ref> === Sport i rekreacija === [[File:Ski Famille - Family Ski Holidays.jpg|thumb|Alpsko skijanje]] Snijeg se uključuje u mnoge [[Zimski sportovi|zimske sportove]] i oblike rekreacije, uključujući [[skijanje]] i [[sanjkanje]]. Uobičajeni primjeri uključuju skijaško trčanje, alpsko skijanje, snowboarding, krpljanje i motorne sanke. Dizajn korištene opreme, npr. skije i snoubord, obično se oslanja na nosivost snijega i bori se s koeficijentom trenja na snijegu. Skijanje je daleko najveći oblik zimske rekreacije. Od 1994, od procijenjenih 65-75 miliona skijaša širom svijeta, bilo je približno 55 miliona onih koji su se bavili alpskim skijanjem, a ostali su se bavili skijaškim trčanjem. Otprilike 30 miliona skijaša (svih vrsta) bilo je u [[Evropa|Evropi]], 15 miliona u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u i 14 miliona u [[Japan]]u. Od 1996, navodno je postojalo 4.500 skijaških područja, funkcionisalo je 26.000 ski liftova i uživalo 390 miliona posjeta skijaša godišnje. Dominantna regija za spust bila je Evropa, a slijede Japan i SAD.<ref> {{cite book | last = Hudson | first = Simon | title = Snow Business: A Study of the International Ski Industry | publisher = Cengage Learning EMEA | series = Tourism (Cassell) | date = 2000 | pages = 180 | url = https://books.google.com/books?id=tGRLt8tG-kMC&pg=PA27 | isbn = 9780304704712}}</ref> Skijališta se sve više oslanjaju na osnježavanje, proizvodnju snijega tjeranjem vode i zraka pod pritiskom kroz snježni top na skijaškim stazama.<ref>{{US patent reference|number=2676471|inventor=W. M. Pierce Jr.|title=Method for Making and Distributing Snow|issue-date=14. 12. 1950}}</ref> Pravljenje snijega se uglavnom koristi za dopunu prirodnog snijega na skijalištima.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/25/newsid_2786000/2786871.stm On This Day: March 25] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412010130/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/25/newsid_2786000/2786871.stm|date=12. 4. 2011}}, [[BBC News]], accessed December 20, 2006. "The first artificial snow was made two years later, in 1952, at Grossinger's resort in New York, USA. "</ref> To im omogućava da poboljšaju pouzdanost svog snježnog pokrivača i produže sezonu skijanja od kasne jeseni do ranog proljeća. Proizvodnja snijega zahtijeva niske temperature. Prag temperature za zasnježavanje raste kako se vlažnost smanjuje. Temperatura vlažnog termometra se koristi kao metrika jer uzima u obzir temperaturu zraka i relativnu vlažnost. Pravljenje snijega je relativno skup proces u potrošnji energije, čime se ograničava njegova upotreba.<ref>{{citation|url=http://bachler.cms1.ch/Portals/41/docs/energy_usage_for_snowmaking.pdf|title=Energy usage for snowmaking|author=Jörgen Rogstam|author2=Mattias Dahlberg|name-list-style=amp|date=1. 4. 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201200900/http://bachler.cms1.ch/Portals/41/docs/energy_usage_for_snowmaking.pdf|archive-date=1. 2. 2014|df=mdy-all}}</ref> Skijaški vosak poboljšava sposobnost skije (ili drugog trkača) da klizi po snijegu smanjujući koeficijent trenja, koji zavisi i o svojstvima snijega i o skiji kako bi rezultirao optimalnom količinom podmazivanja od topljenja snijega trenjem sa skijom–premalo i skija stupa u interakciju sa čvrstim snježnim kristalima, previše i kapilarno privlačenje otopljene vode usporava skiju. Prije nego što skija može kliziti, mora savladati maksimalnu vrijednost statičkog trenja. Kinetičko (ili dinamičko) trenje nastaje kada se skija kreće po snijegu.<ref name="Bhavikatti">{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4wkLl4NvmWAC&pg=PA112| title = Engineering Mechanics| last = Bhavikatti| first = S. S.|author2=K. G. Rajashekarappa| page = 112| access-date = 21. 10. 2007| publisher = New Age International| isbn = 978-81-224-0617-7| year = 1994}}</ref> === Ratovanje === Snijeg utiče na ratovanje koje se vodi [[zima|zimi]], u alpskim sredinama ili na visokim geografskim širinama. Glavni faktori su smanjena vidljivost za pronalaženje ciljeva tokom padajućeg snijega, poboljšana vidljivost ciljeva na snježnoj pozadini za ciljanje, te mobilnost i za mehanizirane i za pješadijske trupe. Snježne padavine također mogu ozbiljno da inhibiraju logistiku snabdijevanja trupa. Snijeg također može pružiti zaklon i učvršćenje protiv vatre iz malokalibarskog oružja.<ref name=chew>{{cite journal |last = Chew |first = Allen F. |title = Fighting the Russians in Winter: Three Case Studies |journal = Leavenworth Papers |issue = 5 |place = Fort Leavenworth, Kansas |date = decembar 1981 |url = http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/chew.pdf |issn = 0195-3451 |access-date = 10. 12. 2016 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20111013030919/http://cgsc.edu/carl/download/csipubs/chew.pdf |archive-date = 13. 10. 2011 |df = mdy-all}}</ref> Zapažene zimske ratne kampanje u kojima su snijeg i drugi faktori uticali na operacije uključuju: * [[Napoleonova invazija na Rusiju|Francuska invazija na Rusiju]], gdje su loši uvjeti vuče za loše potkovane konje otežavali vagone za opskrbu da održe korak s trupama.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16929522 |title=Napoleon's failure: For the want of a winter horseshoe |work=BBC News magazine |author=Professor Saul David |date=9. 2. 2012 |access-date=9. 2. 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209074411/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-16929522 |archive-date=9. 2. 2012 |df=mdy-all }}</ref> Na tu kampanju je također snažno uticala hladnoća, pri čemu je vojska koja se povlačila stigla do rijeke Neman u decembru 1812. sa samo 10.000 od 420.000 koji su krenuli u invaziju na Rusiju u junu iste godine.<ref name="The Wordsworth Pocket Encyclopedia p. 17">The Wordsworth Pocket Encyclopedia, p. 17, Hertfordshire 1993.</ref> * [[Zimski rat]], pokušaj [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] da zauzme teritoriju u [[Finska|Finskoj]] krajem 1939, pokazao je superiornu zimsku taktiku finske vojske u pogledu mobilnosti preko snijega, kamuflaže i korištenja terena.<ref name="Clemmesen">{{cite book |editor1-last=Clemmesen |editor1-first=Michael H. |editor2-last=Faulkner |editor2-first=Marcus |title=Northern European Overture to War, 1939–1941: From Memel to Barbarossa| year=2013 |publisher=Brill |page=76 |isbn=978-90-04-24908-0}}</ref> * [[Ardenska ofanziva]], njemačka kontraofanziva tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], koja je počela 16. decembra 1944, bila je obilježena jakim snježnim olujama koje su ometale savezničku zračnu podršku kopnenim trupama, ali i umanjile pokušaje Njemačke da opskrbe svoje linije fronta.<ref>{{citation |last=Parker |first=Danny S. |title=Battle of the Bulge: Hitler's Ardennes Offensive, 1944–1945 |publisher=Combined Books |year=1991 |isbn=978-0-938289-04-3}}</ref> Na istočnom frontu sa nacističkom invazijom na Rusiju 1941, [[Operacija "Barbarossa"|operacijom "Barbarosa"]], i ruski i njemački vojnici morali su izdržati užasne uslove tokom ruske zime. Dok je upotreba skijaške pešadije bila uobičajena u [[Crvena armija|Crvenoj armiji]], Njemačka je formirala samo jednu diviziju za kretanje na skijama.<ref name="Clemmesen"/> * [[Korejski rat]] koji je trajao od 25. juna 1950. do primirja 27. jula 1953. počeo je kada je [[Sjeverna Koreja]] napala [[Južna Koreja|Južnu Koreju]]. Većina borbi se odvijala tokom zimskih uslova, uključujući snijeg,<ref>{{cite book| last = Halberstam| first = David| author-link = David Halberstam| year = 2007| title = The Coldest Winter: America and the Korean War| publisher = Hyperion| location = New York| isbn = 978-1-4013-0052-4| title-link = The Coldest Winter: America and the Korean War }}</ref> posebno tokom [[Bitka kod rezervoara Chosin|bitke kod rezervoara Chosin]], što je bio očigledan primjer hladnoće koja je uticala na vojne operacije, posebno vozila i oružje.<ref>{{cite book | last = Tilstra | first = Russell C. | title = The Battle Rifle: Development and Use Since World War II | publisher = McFarland | date = 2014 | page = 28 | url = https://books.google.com/books?id=_a0zAwAAQBAJ&pg=PA28 | isbn = 978-1-4766-1564-6 }}</ref> <gallery caption="Vojne operacije u snijegu" mode="packed" heights="150px"> File:Night Bivouac of Great Army.jpg|Bivak Napoleonove vojske, tokom zimskog povlačenja iz [[Moskva|Moskve]] File:Finn ski troops.jpg|Finske skijaške trupe tokom invazije na Finsku od strane Sovjetskog Saveza File:Army vehicles on a road in Belgium.jpg|Vojna vozila koja se nose sa snijegom tokom bitke kod [[Ardenska ofanziva|Ardenske ofanzive]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] File:Cold Response DV dag.jpg|Norveške vojne pripreme tokom vježbe 2009. File:Navy Seals Winter warfare at Mammoth Mountain, California, in December 2014.jpg|Američki mornarički pripadnici SEAL-a obučavaju se za zimsko ratovanje </gallery> == Također pogledajte == * [[Mraz]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} * {{Commonscat-inline|Snow}} {{Vrijeme (meteorologija)}} {{Istaknuti članak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Snijeg| ]] [[Kategorija:Led]] [[Kategorija:Oblici vode]] [[Kategorija:Vremenske opasnosti]] swmzcl4bypblsklczax1n5ao0h4dvph 0 23660 3921858 3850516 2026-08-24T12:46:45Z Panasko 146730 3921858 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tyre air strike.jpg|desno|mini|250px|Pogođen Tyre u Libanonu]] '''Izraelsko-libanonski sukob''' je serija vojnih intervencija u [[Liban|Libanu]] i sjevernom [[Izrael]]u koja je eskalirala nakon što je [[Hezbollah]] 12. jula 2006. upao u sjeverni dio Izraela i oteo dva vojnika. == Povod == 12. jula 2006. Hezbollah je upao u sjeverni dio Izraela, ubio 8 vojnika i oteo dva kako bi ih iskoristio za zamjenu za zarobljene palestinske zatvorenike. Izrael je već par sati kasnije umarširao u Libanon, a ministar [[Ehud Olmert]] je izjavio da takvu akciju smatra "objavom rata s Libanonom" koja će imati "ozbiljne posljedice". Neki stručnjaci smatraju da je Hezbollah izveo otmicu na sjeveru Izraela kako bi skinuo pritisak s [[Gaza|Gaze]], koja je žestoko bombardirana na jugu Izraela gotovo dvije sedmice ranije. [[Datoteka:Bomb-damaged Beirut street July 20 2006.jpg|mini|desno|250px|Bejrut nakon zračnog napada]] == Taktika Izraela == Vođa Hezbollaha [[Hassan Nasrallah]] je izjavio da "Izraelci sanjaju ako misle da će uspjeti osloboditi svoja dva vojnika bez pregovora i razmjene zarobljenika". Na to su izraelski vojni službenici zaprijetili Libanonu da će "vratiti sat 20 godina unatrag" i da je "cijeli Libanon meta". Izrael je 13. jula vojnim brodovima izveo blokadu luka Libanona, izoliravši ga s mora. Uz to je bombardirao bejrutski internacionalni [[aerodrom]] (jedini u zemlji), izoliravši državu i iz zraka. Potom su nastavljena bombardiranja koja su napala i uništila autoput prema Damasku, mostove, energetsku stanicu, TV stanicu, južno predgrađe [[Bejrut]]a (uporište Hezbollaha) te kuću Hassana Nasrallaha. Nasrallah je potom upozorio Izrael da je "podcijenio Hezbolllah", objavivši "otvoren rat koji će se preseliti na cijeli Izrael, sve do Haife pa i dalje". U sljedećih pet dana Hezbollah je izbacio oko 700 raketa na sjeverni Izrael, natjeravši stanovnike da se sakriju u bunkerima, a pogođen je i grad [[Haifa]], u kojem je poginulo 8 civila. 15. i 16. jula izraelski avioni su na jugu Libana izbacili letke kojima upozoravaju civile da napuste područja koja će se naći u okviru vojne intervencije. Hiljade ljudi, među njima i velik dio stranaca, napustilo je Libanon i otišlo u Siriju. Libanonski predsjednik [[Emile Lahoud]] 16. jula je izjavio da je Izrael upotrijebio zabranjeno hemijsko oružje, bombe s bijelim [[fosfor]]om, u bombardiranju nekih meta, što još nije potvrđeno. 18. jula, nakon još jednog dana bombardiranja, Nasrallah je zaprijetio da će gađati [[Tel Aviv]] raketama ako Izrael ne prestane bombardirati Libanon. == UN-ova rezolucija 1701 == [[Datoteka:Beirut 22july smoke.JPG|desno|mini|250px|Bejrut]] Dana 11. augusta Vijeće sigurnosti [[Ujedinjene nacije|UN]]-a je usvojilo rezoluciju 1701, sa 15 glasova prema 0, kojom se poziva na prekid neprijateljstava,<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/11/mideast.main/index.html |title=edition.cnn.com |access-date=15. 8. 2006 |archive-date=13. 8. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813141618/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/11/mideast.main/index.html |url-status=dead }}</ref> povlačenje izraelskih vojnika iz Libanona, razoružavanje [[Hezbollah]]a i dolaska libanonske vojske i UN-ovih trupa na jug Libanona. I Izrael i Libanon prihvatili su rezoluciju i dogovorili se na primirje u ponedjeljak, 14. augusta u 5 sati po Greenwichu, koje je i održano. Obje strane su potom objavile pobjedu. Hassan Nasrallah je izjavio da je Hezbollah postigao "stratešku i historijsku pobjedu" nad Izraelom. Izraelski premijer Ehud Olmert je pak izjavio da je "Izrael eliminisao Hezbollahovu "državu u državi" na jugu Libanona". [[Sjedinjene Američke Države|Američki]] predsjednik [[George W. Bush]] također je izjavio da je Izrael pobijedio: "Hezbollah je napao Izrael. Hezbollah je započeo krizu i Hezbollah je izgubio. Hezbollah naravno ima veliku fabriku za propagandu, i oni tvrde da su pobijedili. No kako možeš tvrditi da si pobijedio ako jednog trenutka imaš državu u državi, a drugog ćeš biti zamijenjen sa libanonskom vojskom i međunarodnim silama?"<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20060815/ap_on_go_pr_wh/bush |title=news.yahoo.com |access-date=15. 8. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060815184104/http://news.yahoo.com/s/ap/20060815/ap_on_go_pr_wh/bush |archive-date=15. 8. 2006 |url-status=live }}</ref> == Osude == Međunarodna zajednica osudila je novu eskalaciju nasilja na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Francuski predsjednik [[Jacques Chirac]] nazvao je izraelske akcije "pretjeranima", dodavši kako ne zna "što je smisao uništavanja civilne infrastrukture". Američki predsjednik [[George W. Bush|George Bush]] svalio je krivicu za krizu na Hezbollah, dodavši kako se "Hezbollah mora razoružati ako se očekuje mir" i da "Izrael ima pravo da se brani", a usput je uputio i oštre riječi [[Sirija|Siriji]] i [[Iran]]u, koje je optužio za financiranje Hezbollaha i širenja mržnje. Ruski predsjednik [[Vladimir Putin]] također je ustvrdio da je Hezbollah kriv za sukob i pozvao na oslobađanje izraelskih vojnika, ali je i dodao kako je Izrael upotrijebio "pretjeranu silu" i pozvao na prekid vojnih akcija. Na skupu [[G8]] 16. jula objavljena je zajednička izjava koja osuđuje provokacije Hezbollaha, ali i poziva Izrael da smjesta prekine svoje operacije u Libanonu. [[Kofi Annan]] pozvao je na osnivanje međunarodne stabilizacijske grupe UN-a koja bi trebala smiriti situaciju. == Ekološke štete == [[Datoteka:Boats on oil-polluted water at the harbour of Byblos.jpg|desno|mini|230p|Prolivena nafta na obali Libanona nakon bombaradirane elektrane Jiyeh]] 29. jula libanonski ministar za okolinu Yacoub Sarraf je izjavio da je nastala ekološka katastrofa u istočnom dijelu [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]] nakon što su bombardirana spremišta u elektrani Jiyeh na jugu te države.<ref>{{Cite web|url=http://images.google.hr/imgres?imgurl=http://seattlepi.nwsource.com/dayart/aponline/53917.49APTOPIX-MIDEAST-FIGHTING-LEBANON-OIL-SPILL.sff.jpg&imgrefurl=http://seattlepi.nwsource.com/national/1107AP_Mideast_Fighting_Oil_Spill.html&h=124&w=220&sz=8&hl=hr&start=9&tbnid=7Lubfuk23h5B_M:&tbnh=57&tbnw=102&prev=/images?q=Jiyeh+&svnum=10&hl=hr&lr=|title=Google Image Result|website=images.google.hr|access-date=2026-08-24}}</ref> Prema procjeni, oko 10.000 tona sirove nafte se izlilo u more, proširilo na preko 100 kilometara obale i zagadilo floru i faunu. Uz to, rakete Hezbollaha su na sjeveru [[Izrael]]a prouzrokovale šumske požare u kojima je stradala vegetacija. == Ekonomske štete == Cijena nafte porasle je usred krize na 78,40 $ po barelu, što je bio novi rekord. Neki su stručnjaci izrazili zabrinutost da ne prijeđe cijenu od 80 $. Libanonski ministar procijenio je štetu svoje države na oko 4 milijarde $ do 18. jula,<ref>[http://www.tagesschau.de/aktuell/meldungen/0,1185,OID5727302_TYP6_THE_NAV_REF3_BAB,00.html www.tagesschau.de]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> što je oko petina ukupnog [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-a te države. == Žrtve == [[Datoteka:Lebmap 3rd day.jpg|desno|mini|200px|Karta područja sukoba u Libanonu i Izraelu]] Do 11. augusta u [[Izrael]]u je poginulo 117 vojnika i 42 civila, dok je ranjeno oko 418 civila i 402 vojnika. U Libanu je poginulo najmanje 180 pripadnika Hezbollaha (Izrael tvrdi 530), 36 libanonska vojnika te između 700 i 1000 civila. 3.600 civila je ranjeno. Trećina poginulih i ranjenih u Libanonu su djeca ispod dvanaest godina. Oko 900.000 civila je izbjeglo, primarno iz južnog Libanona. Od stranih državljana poginulo je četvero Brazilaca, četvero Nijemaca i sedam Kanađana u Libanonu, te jedna žena iz Argentine u Izraelu. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.haaretz.com Ha'aretz (engleska verzija izraelskih novina)] * [http://www.jpost.com Jerusalem Post] * [http://news.yahoo.com/fc?cid=34&tmpl=fc&in=World&cat=Mideast_Conflict Yahoo News] * [http://www.dailystar.com.lb Lebanon Daily Star] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920005543/http://www.dailystar.com.lb/ |date=20. 9. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20060718161441/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06%2F07%2F14%2F146258 Noam Chomsky: U.S.-Backed Israeli Policies Pursuing 'End of Palestine'; Hezbollah Capture of Israeli Soldiers 'Very Irresponsible Act' That Could Lead To 'Extreme Disaster'] - ''[[Democracy Now!]]'', rasprava u kojoj učestvuju [[Noam Chomsky]], [[Amy Goodman]], [[Juan Gonzalez]] i [[Mouin Rabbani]] * [http://www.obelus.org/index.php?artID=21 Dangerous Escalation: Israel's Lebanon Blockade (Opasna eskalacija: Izrael blokirao Libanon)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214070505/http://www.obelus.org/index.php?artID=21 |date=14. 2. 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20060827091728/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/27EDF072-1581-48CE-812D-A34D7C89A333.htm Opis Hezbollaha] * [http://julywar.epetition.net Peticija protiv rata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706131835/http://julywar.epetition.net/ |date=6. 7. 2008 }} {{Commonscat|2006 Lebanon War}} [[Kategorija:Izraelsko-arapski sukob]] [[Kategorija:2006. u Izraelu]] [[Kategorija:2006. u Libanu]] [[Kategorija:Sukobi u 2006.]] [[Kategorija:Historija Izraela]] [[Kategorija:Historija Libana]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Libana]] qgtbw3v03n023q1zqsn49igpst46tmq 3921861 3921858 2026-08-24T12:53:10Z Panasko 146730 3921861 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tyre air strike.jpg|desno|mini|250px|Pogođen Tyre u Libanu]] '''Izraelsko-libanski sukob''' je serija vojnih intervencija u [[Liban|Libanu]] i sjevernom [[Izrael]]u koja je eskalirala nakon što je [[Hezbollah]] 12. jula 2006. upao u sjeverni dio Izraela i oteo dva vojnika. == Povod == 12. jula 2006. Hezbollah je upao u sjeverni dio Izraela, ubio 8 vojnika i oteo dva kako bi ih iskoristio za zamjenu za zarobljene palestinske zatvorenike. Izrael je već par sati kasnije umarširao u Liban, a ministar [[Ehud Olmert]] je izjavio da takvu akciju smatra "objavom rata s Libanom" koja će imati "ozbiljne posljedice". Neki stručnjaci smatraju da je Hezbollah izveo otmicu na sjeveru Izraela kako bi skinuo pritisak s [[Gaza|Gaze]], koja je žestoko bombardirana na jugu Izraela gotovo dvije sedmice ranije. [[Datoteka:Bomb-damaged Beirut street July 20 2006.jpg|mini|desno|250px|Bejrut nakon zračnog napada]] == Taktika Izraela == Vođa Hezbollaha [[Hassan Nasrallah]] je izjavio da "Izraelci sanjaju ako misle da će uspjeti osloboditi svoja dva vojnika bez pregovora i razmjene zarobljenika". Na to su izraelski vojni službenici zaprijetili Libanu da će "vratiti sat 20 godina unatrag" i da je "cijeli Liban meta". Izrael je 13. jula vojnim brodovima izveo blokadu luka Libana, izoliravši ga s mora. Uz to je bombardirao bejrutski internacionalni [[aerodrom]] (jedini u zemlji), izoliravši državu i iz zraka. Potom su nastavljena bombardiranja koja su napala i uništila autoput prema Damasku, mostove, energetsku stanicu, TV stanicu, južno predgrađe [[Bejrut]]a (uporište Hezbollaha) te kuću Hassana Nasrallaha. Nasrallah je potom upozorio Izrael da je "podcijenio Hezbolllah", objavivši "otvoren rat koji će se preseliti na cijeli Izrael, sve do Haife pa i dalje". U sljedećih pet dana Hezbollah je izbacio oko 700 raketa na sjeverni Izrael, natjeravši stanovnike da se sakriju u bunkerima, a pogođen je i grad [[Haifa]], u kojem je poginulo 8 civila. 15. i 16. jula izraelski avioni su na jugu Libana izbacili letke kojima upozoravaju civile da napuste područja koja će se naći u okviru vojne intervencije. Hiljade ljudi, među njima i velik dio stranaca, napustilo je Liban i otišlo u Siriju. Libanski predsjednik [[Emile Lahoud]] 16. jula je izjavio da je Izrael upotrijebio zabranjeno hemijsko oružje, bombe s bijelim [[fosfor]]om, u bombardiranju nekih meta, što još nije potvrđeno. 18. jula, nakon još jednog dana bombardiranja, Nasrallah je zaprijetio da će gađati [[Tel Aviv]] raketama ako Izrael ne prestane bombardirati Liban. == UN-ova rezolucija 1701 == [[Datoteka:Beirut 22july smoke.JPG|desno|mini|250px|Bejrut]] Dana 11. augusta Vijeće sigurnosti [[Ujedinjene nacije|UN]]-a je usvojilo rezoluciju 1701, sa 15 glasova prema 0, kojom se poziva na prekid neprijateljstava,<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/11/mideast.main/index.html |title=edition.cnn.com |access-date=15. 8. 2006 |archive-date=13. 8. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813141618/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/11/mideast.main/index.html |url-status=dead }}</ref> povlačenje izraelskih vojnika iz Libana, razoružavanje [[Hezbollah]]a i dolaska libanske vojske i UN-ovih trupa na jug Libana. I Izrael i Liban prihvatili su rezoluciju i dogovorili se na primirje u ponedjeljak, 14. augusta u 5 sati po Greenwichu, koje je i održano. Obje strane su potom objavile pobjedu. Hassan Nasrallah je izjavio da je Hezbollah postigao "stratešku i historijsku pobjedu" nad Izraelom. Izraelski premijer Ehud Olmert je pak izjavio da je "Izrael eliminisao Hezbollahovu "državu u državi" na jugu Libana". [[Sjedinjene Američke Države|Američki]] predsjednik [[George W. Bush]] također je izjavio da je Izrael pobijedio: "Hezbollah je napao Izrael. Hezbollah je započeo krizu i Hezbollah je izgubio. Hezbollah naravno ima veliku fabriku za propagandu, i oni tvrde da su pobijedili. No kako možeš tvrditi da si pobijedio ako jednog trenutka imaš državu u državi, a drugog ćeš biti zamijenjen sa libanskom vojskom i međunarodnim silama?"<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20060815/ap_on_go_pr_wh/bush |title=news.yahoo.com |access-date=15. 8. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060815184104/http://news.yahoo.com/s/ap/20060815/ap_on_go_pr_wh/bush |archive-date=15. 8. 2006 |url-status=live }}</ref> == Osude == Međunarodna zajednica osudila je novu eskalaciju nasilja na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Francuski predsjednik [[Jacques Chirac]] nazvao je izraelske akcije "pretjeranima", dodavši kako ne zna "što je smisao uništavanja civilne infrastrukture". Američki predsjednik [[George W. Bush|George Bush]] svalio je krivicu za krizu na Hezbollah, dodavši kako se "Hezbollah mora razoružati ako se očekuje mir" i da "Izrael ima pravo da se brani", a usput je uputio i oštre riječi [[Sirija|Siriji]] i [[Iran]]u, koje je optužio za financiranje Hezbollaha i širenja mržnje. Ruski predsjednik [[Vladimir Putin]] također je ustvrdio da je Hezbollah kriv za sukob i pozvao na oslobađanje izraelskih vojnika, ali je i dodao kako je Izrael upotrijebio "pretjeranu silu" i pozvao na prekid vojnih akcija. Na skupu [[G8]] 16. jula objavljena je zajednička izjava koja osuđuje provokacije Hezbollaha, ali i poziva Izrael da smjesta prekine svoje operacije u Libanu. [[Kofi Annan]] pozvao je na osnivanje međunarodne stabilizacijske grupe UN-a koja bi trebala smiriti situaciju. == Ekološke štete == [[Datoteka:Boats on oil-polluted water at the harbour of Byblos.jpg|desno|mini|230p|Prolivena nafta na obali Libana nakon bombaradirane elektrane Jiyeh]] 29. jula libanski ministar za okolinu Yacoub Sarraf je izjavio da je nastala ekološka katastrofa u istočnom dijelu [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]] nakon što su bombardirana spremišta u elektrani Jiyeh na jugu te države.<ref>{{Cite web|url=http://images.google.hr/imgres?imgurl=http://seattlepi.nwsource.com/dayart/aponline/53917.49APTOPIX-MIDEAST-FIGHTING-LEBANON-OIL-SPILL.sff.jpg&imgrefurl=http://seattlepi.nwsource.com/national/1107AP_Mideast_Fighting_Oil_Spill.html&h=124&w=220&sz=8&hl=hr&start=9&tbnid=7Lubfuk23h5B_M:&tbnh=57&tbnw=102&prev=/images?q=Jiyeh+&svnum=10&hl=hr&lr=|title=Google Image Result|website=images.google.hr|access-date=2026-08-24}}</ref> Prema procjeni, oko 10.000 tona sirove nafte se izlilo u more, proširilo na preko 100 kilometara obale i zagadilo floru i faunu. Uz to, rakete Hezbollaha su na sjeveru [[Izrael]]a prouzrokovale šumske požare u kojima je stradala vegetacija. == Ekonomske štete == Cijena nafte porasle je usred krize na 78,40 $ po barelu, što je bio novi rekord. Neki su stručnjaci izrazili zabrinutost da ne prijeđe cijenu od 80 $. Libanski ministar procijenio je štetu svoje države na oko 4 milijarde $ do 18. jula,<ref>[http://www.tagesschau.de/aktuell/meldungen/0,1185,OID5727302_TYP6_THE_NAV_REF3_BAB,00.html www.tagesschau.de]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> što je oko petina ukupnog [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-a te države. == Žrtve == [[Datoteka:Lebmap 3rd day.jpg|desno|mini|200px|Karta područja sukoba u Libanu i Izraelu]] Do 11. augusta u [[Izrael]]u je poginulo 117 vojnika i 42 civila, dok je ranjeno oko 418 civila i 402 vojnika. U Libanu je poginulo najmanje 180 pripadnika Hezbollaha (Izrael tvrdi 530), 36 libanska vojnika te između 700 i 1000 civila. 3.600 civila je ranjeno. Trećina poginulih i ranjenih u Libanu su djeca ispod dvanaest godina. Oko 900.000 civila je izbjeglo, primarno iz južnog Libana. Od stranih državljana poginulo je četvero Brazilaca, četvero Nijemaca i sedam Kanađana u Libanu, te jedna žena iz Argentine u Izraelu. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.haaretz.com Ha'aretz (engleska verzija izraelskih novina)] * [http://www.jpost.com Jerusalem Post] * [http://news.yahoo.com/fc?cid=34&tmpl=fc&in=World&cat=Mideast_Conflict Yahoo News] * [http://www.dailystar.com.lb Lebanon Daily Star] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920005543/http://www.dailystar.com.lb/ |date=20. 9. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20060718161441/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06%2F07%2F14%2F146258 Noam Chomsky: U.S.-Backed Israeli Policies Pursuing 'End of Palestine'; Hezbollah Capture of Israeli Soldiers 'Very Irresponsible Act' That Could Lead To 'Extreme Disaster'] - ''[[Democracy Now!]]'', rasprava u kojoj učestvuju [[Noam Chomsky]], [[Amy Goodman]], [[Juan Gonzalez]] i [[Mouin Rabbani]] * [http://www.obelus.org/index.php?artID=21 Dangerous Escalation: Israel's Lebanon Blockade (Opasna eskalacija: Izrael blokirao Liban)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214070505/http://www.obelus.org/index.php?artID=21 |date=14. 2. 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20060827091728/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/27EDF072-1581-48CE-812D-A34D7C89A333.htm Opis Hezbollaha] * [http://julywar.epetition.net Peticija protiv rata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706131835/http://julywar.epetition.net/ |date=6. 7. 2008 }} {{Commonscat|2006 Lebanon War}} [[Kategorija:Izraelsko-arapski sukob]] [[Kategorija:2006. u Izraelu]] [[Kategorija:2006. u Libanu]] [[Kategorija:Sukobi u 2006.]] [[Kategorija:Historija Izraela]] [[Kategorija:Historija Libana]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Libana]] kofvllv88d1s37falqv982m1jx7vnbk 0 25385 3921944 3914060 2026-08-24T22:31:16Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921944 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Schlagwortkatalog.jpg|mini|250px]] '''Arhiv''' (lat. ''archivum'', odnosno grč. ''archeion'', ustanova [[Vlada|vlade]]) je kolekcija zapisa ili materijala, na bilo kojem mediju ili u fizičkom objektu u kojem se nalaze.<ref>{{cite web|url=http://www.usd.edu/library/instruction/glossary.shtml#a|title=Glossary of Library and Internet Terms|publisher=University of South Dakota Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310132820/http://www.usd.edu/library/instruction/glossary.shtml#a|archive-date=10. 3. 2009|access-date=30. 4. 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archive|title=Definition of ARCHIVE|publisher=Merriam-Webster|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601220902/https://www.merriam-webster.com/dictionary/archive|archive-date=1. 6. 2022|url-status=live|access-date=1. 6. 2022}}</ref> Arhivi sadrže primarne izvorne dokumente koji su se akumulirali tokom života pojedinca ili organizacije, a čuvaju se kako bi prikazali historiju i funkciju te osobe ili organizacije.<ref>{{Cite web |title=The OPS Historical Archives - Ophthalmic Photographers' Society |url=https://www.opsweb.org/blogpost/772200/154046/The-OPS-Historical-Archives |access-date=24. 4. 2024 |website=www.opsweb.org |archive-date=24. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424175817/https://www.opsweb.org/blogpost/772200/154046/The-OPS-Historical-Archives |url-status=live }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=SAA Dictionary: archives |url=https://dictionary.archivists.org/entry/archives.html |access-date=24. 4. 2024 |website=dictionary.archivists.org |archive-date=29. 7. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729044411/https://dictionary.archivists.org/entry/archives.html |url-status=live }}</ref> Profesionalni arhivisti i historičari općenito shvataju arhive kao zapise koji su prirodno i nužno nastali kao proizvod redovnih pravnih, komercijalnih, administrativnih ili društvenih aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Manoff |first=Marlene |date=januar 2004 |title=Theories of the Archive from Across the Disciplines |url=https://muse.jhu.edu/article/51302 |journal=Portal: Libraries and the Academy |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=9–25 |doi=10.1353/pla.2004.0015 |issn=1530-7131|hdl=1721.1/35687 |hdl-access=free }}</ref> Metaforički su definirani kao "sekreti organizma",<ref>{{cite book |first=V. H. |last=Galbraith |author-link=Vivian Hunter Galbraith |title=Studies in the Public Records |url=https://archive.org/details/studiesinpublicr0000vhga_b0u2 |place=London |year=1948 |page=[https://archive.org/details/studiesinpublicr0000vhga_b0u2/page/3 3] }}</ref> i razlikuju se od dokumenata koji su svjesno napisani ili stvoreni da bi prenijeli određenu poruku potomstvu. Općenito, arhivska građa se sastoji od akata, povelja, dokumenata i drugih materijala koji su izabrani za permanentno ili dugoročno čuvanje na osnovu njihove trajne kulturne, historijske ili dokazne vrijednosti.<ref name=":3" /> Arhivirani spisi, koji mogu biti bilo koji pisani [[mediji]], obično nisu publikovani, za razliku od knjiga i ostalih publikacija. Drugo ime za arhivsku građu je [[arhivalija]]. Arhivi mogu biti stvarani od strane različitih organizacija, kao što su udruženja, državne ustanove i preduzeća, te također i od privatnih lica. Najviši nivo organizacije arhivske građe je poznat pod nazivom [[fond]]. Arhivi se razlikuju od biblioteka po tome što čuvaju unikatne dokumente, dok su muzeji zbirke predmeta. Arhivski zapisi su obično neobjavljeni i vrlo često jedinstveni, za razliku od knjiga ili časopisa, od kojih može postojati mnogo identičnih primjeraka. To znači da se arhivi prilično razlikuju od [[biblioteka]] u pogledu svojih funkcija i organizacije, iako se arhivske zbirke često mogu naći unutar bibliotečkih zgrada.<ref>{{cite web|url=http://www2.archivists.org/glossary/terms/a/archives|title=A Glossary of Archival and Records Terminology|access-date=7. 12. 2012|publisher=Society of American Archivists|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615035638/http://www2.archivists.org/glossary/terms/a/archives|archive-date=15. 6. 2013}}</ref> Iako su arhivi tradicionalno zbirke dokumenata, neki naučnici tvrde da zgrade mogu biti vrsta arhiva.<ref name="Bsheer 2020">{{Cite book |last=Bsheer |first=Rosie |title=Archive wars: the politics of history in Saudi Arabia |date=2020 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0518-3 |series=Stanford studies in Middle Eastern and Islamic societies and cultures |location=Stanford (Calif.)}}</ref> Izbor onoga što uključiti u arhiv može biti politički čin.<ref name="Bsheer 2020"/> Osoba koja radi u arhivima naziva se [[arhivist]]a. Proučavanje i praksa organiziranja, očuvanja i pružanja pristupa informacijama i materijalima u arhivima naziva se [[arhivistika]]. Fizičko mjesto pohrane može se nazivati ​​arhivom ili spremištem.<ref>{{cite web|title=Glossary of Archival and Records Terminology|url=http://www2.archivists.org/glossary/terms/a/archives|publisher=Society of American Archivists|access-date=21. 10. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022034302/http://www2.archivists.org/glossary/terms/a/archives|archive-date=22. 10. 2013}}</ref><ref name="oed">{{OED|archive}}</ref> Računarski termin "arhiva" (odnosi se na računarsku datoteku koja pohranjuje sadržaj jedne ili više drugih [[datoteka]]) ne smije se miješati sa značenjem čuvanja evidencije. == Etimologija == Riječ ''arhiv'' potiče od grčke riječi ''arkhé'', koja znači uprava (vlada). Riječ se razvila od grčke riječi "arkheion", koja označava kuću ili stan [[arhont]]a. Tu su čuvani, i pod autoritetom arhonta tumačeni, važni zvanični državni dokumenti. == Antropološko značenje == Arhiv može označavati bilo koju vrstu organiziranih sadržaja sačuvanih na nekom pisanom, ili drugom, mediju. Vođenje arhiva je u nekim organizacijama važno zbog efektivnijeg odlučivanja u svakodnevnom radu, ili čak zbog samog opstanka organizacije. Arhivi su se posebno razvili kod starih Kineza, Grka i Rimljana. Moderno arhivsko shvatanje nalazi mnoge korijene u [[Francuska revolucija|Francuskoj revoluciji]]. == Arhivska istraživanja == Historičari, genealozi, advokati, demografi i brojne druge profesije se koriste arhivskim istraživanjima u svome poslu. Istraživački proces je obično unikatan za svaki arhiv. == Također pogledajte == * [[Internet Archive]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Archives}} * [http://www.arhivbih.gov.ba/ Arhiv Bosne i Hercegovine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904223539/http://www.arhivbih.gov.ba/ |date=4. 9. 2019 }} - Prva moderna arhivska ustanova u BiH * [http://www.arhivfbih.gov.ba/ Arhiv Federacije BiH] * [http://www.arhivrs.org/ Arhiv Republike Srpske] * [http://www.arhivsa.ba/ Istorijski arhiv Sarajevo] * [http://www.unesco.org/webworld/portal_archives/ Portal UNESCO arhiva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202025703/http://www.unesco.org/webworld/portal_archives/ |date=2. 2. 2006 }} * [http://www.ica.org/ Međunarodno arhivsko vijeće] * [http://www.archivists.org/ Društvo američkih arhivista] * [http://www.archivesmadeeasy.org Online vodič za arhive u svijetu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608011943/http://www.archivesmadeeasy.org/ |date=8. 6. 2007 }} {{Biblioteke i bibliotekarstvo}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vlada]] 80g0a2sk1rymklldvpd2q7md154klo9 0 26905 3921924 3919527 2026-08-24T21:01:23Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921924 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Paul de tarse rembrandt.jpg|mini|Portret sv. Pavla, rad Rembrandta.]] '''Sveti Pavao'''{{efn|[[latinski jezik]]:|Paulus}}{{sfn|Sanders|2019}} također nazvan Saul iz Tarsa,{{efn|[[armejski jezik]]: שאול ܫܐܘܠ, <small>romanized</small>: ''Šāʾūl''}} ([[Tarz]], 5. - [[Rim]], 65.) bio je kršćanski apostol,{{sfn|Brown|1997|p=442}} svetac kršćanske Crkve, najveći [[evangelizator]] i [[misionar]] svih vremena, [[teolog]], napisao je mnoge poslanice iz [[Novi zavjet|Novog Zavjeta]], mučenik.[9] Zbog svog doprinosa [[Novi zavjet|Novom zavjetu]], općenito se smatra jednom od najvažnijih ličnosti apostolskog doba,{{sfn|Sanders|2019}}{{sfn|Dunn|2001|loc=Ch 32|p=577}} a također je osnovao nekoliko kršćanskih zajednica u Maloj Aziji i Evropi od sredine 40-ih do sredine 50-ih godina nove ere.{{sfn|Rhoads|1996|p=39}} Pavao, rođen je u Tarzu (u današnjoj [[Turska|Turskoj]], tada u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]]). Zvao se Savao. Rimska verzija imena je Pavao. Bio je [[Židov|židovski]] student [[Talmud]]a, izučio je zanat za izrađivača [[šator]]a. Mrzio je kršćane, čak je pomagao pri ubistvu [[Sveti Stjepan|sv. Stjepana]]. Glavni izvor informacija o Pavlovom životu i djelima su ''[[Djela apostolska]]'' u Novom zavjetu. Otprilike polovina njihovog sadržaja dokumentira njegova putovanja, propovijedi i čuda. Pavle nije bio jedan od [[Dvanaest apostola|dvanaestorice apostola]] i nije poznavao [[Isus|Isusa]] tokom svog života. Prema Djelima apostolskim, Pavao je živio kao [[Farizeji|farizej]] i učestvovao je u progonu ranih Isusovih učenika, moguće heleniziranih Jevreja iz dijaspore koji su prešli na [[kršćanstvo]],{{sfn|Dunn|2009|pp=345–346}} u području [[Jerusalem|Jeruzalema]], prije svog preobraćenja.{{refn|group=bilješka|name="persecution"|Acts 8:1 "at Jerusalem"; Acts 9:13 "at Jerusalem"; Acts 9:21 "in Jerusalem"; Acts 26:10 "in Jerusalem". In Galatians 1:13, Paul states that he "persecuted the church of God and tried to destroy it," but does not specify where he persecuted the church. In Galatians 1:22 he states that more than three years after his conversion he was "still unknown by sight to the churches of Judea that are in Christ," seemingly ruling out Jerusalem as the place he had persecuted Christians.<ref name="dalemartin">{{Cite web |title=Introduction to the New Testament History and Literature – 5. The New Testament as History |url=http://oyc.yale.edu/religious-studies/rlst-152/lecture-5 |website=Open Yale Courses |publisher=Yale University |year=2009 |first=Dale B. |last=Martin}}</ref>}} Neko vrijeme nakon što je odobrio pogubljenje Stjepana,<ref>{{Bibleverse|Acts|8:1|ESV}}</ref> Pavao je putovao putem za [[Damask]] kako bi tamo pronašao kršćane i doveo ih "vezane u Jeruzalem".<ref>{{Bibleverse|Acts|9:2|ESV}}</ref> U podne, svjetlost jača od sunca obasjala je njega i one s njim, uzrokujući da svi padnu na zemlju, a uskrsli Krist se u viziji usmeno obratio Pavlu u vezi s njegovim progonom.<ref>{{Bibleverse|Acts|26:13–20|ESV}}</ref><ref>{{Bibleverse|Acts|22:7–9|ESV}}</ref> Nakon što je bio oslijepljen,<ref>{{Bibleverse|Acts|22:11|ESV}}</ref> uz naredbu da uđe u grad, vid mu je vraćen tri dana kasnije od strane [[Ananija iz Damaska|Ananije iz Damaska]]. Nakon ovih događaja, Pavao je kršten, odmah počevši propovijedati da je Isus iz Nazareta [[jevrejski mesija]] i [[Sin Božji]].<ref>{{Bibleverse|Acts|9:3–22|ESV}}</ref> Poduzeo je tri misionarska putovanja kako bi širio kršćansku poruku nežidovskim zajednicama u [[Anadolija|Maloj Aziji]], grčkim provincijama [[Ahaja (provincija)|Ahaji]], [[Makedonija (rimska provincija)|Makedoniji]] i [[Kipar (provincija)|Kipru]], kao i [[Judeja (rimska provincija)|Judeji]] i [[Sirija (rimska provincija)|Siriji]], kako je opisano u ''Djelima apostolskim''. Četrnaest od 27 knjiga ''Novog zavjeta'' tradicionalno se pripisuje Pavlu.{{sfn|Brown|1997|p=407}} Sedam [[Pavlove poslanice|''Pavlovih poslanica'']] naučnici ne osporavaju kao autentične, s različitim stepenima rasprave o preostalim. Pavlovo autorstvo ''Poslanice Hebrejima'' nije utvrđeno u samoj Poslanici i već je bilo dovedeno u pitanje u 2. i 3. vijeku.{{refn|group=bilješka|[[Tertullian]] knew the Letter to the Hebrews as being "under the name of Barnabas" (''De Pudicitia'', chapter 20 where Tertullian quotes Hebrews 6:4–8); Origen, in his now lost ''Commentary on the Epistle to the Hebrews'', is reported by Eusebius<ref name=EcclHist_VI.25 /> as having written "if any Church holds that this epistle is by Paul, let it be commended for this. For not without reason have the ancients handed it down as Paul's. But who wrote the epistle, in truth, God knows. The statement of some who have gone before us is that Clement, bishop of the Romans, wrote the epistle, and of others, that Luke, the author of the Gospel and the Acts, wrote it}} Od 5. do 16. vijeka gotovo je bezuvjetno prihvaćeno da je Pavao autor ''Poslanice Hebrejima'',{{sfn|Brown|Fitzmyer|Murphy|1990|p=920, col.2|loc=Ch 60:2}} ali to gledište sada gotovo univerzalno odbacuju naučnici.{{sfn|Brown|Fitzmyer|Murphy|1990|p=920, col.2|loc=Ch 60:2}}{{sfn|Kümmel|1975|pp=392–94, 401–03}} Neki naučnici vjeruju da ostalih šest potiču od sljedbenika koji su pisali u njegovo ime, koristeći materijal iz Pavlovih sačuvanih pisama i pisama koje je on napisao, a koja više nisu sačuvana.{{sfn|Powell|2009}}{{sfn|Sanders|2019}}{{refn|group=bilješka|Paul's undisputed epistles are 1 Thessalonians, Galatians, 1 and 2 Corinthians, Romans, Philippians, and Philemon. The six letters believed by some to have been written by Paul are Ephesians, Colossians, 2 Thessalonians, 1 Timothy, 2 Timothy, and Titus.<ref name="umc.org"/>}} Drugi naučnici tvrde da ideja o pseudonimnom autoru za sporne poslanice pokreće mnoge probleme.{{sfn|Carson|Moo|2009}} Danas, Pavlove poslanice i dalje predstavljaju vitalne korijene teologije, bogosluženja i pastoralnog života u latinskoj i protestantskoj tradiciji Zapada, kao i u istočnoj katoličkoj i pravoslavnoj tradiciji Istoka.{{sfn|Aageson|2008|p=1}} Pavlov utjecaj na kršćansku misao i praksu okarakteriziran je kao "dubok koliko i sveprisutan", među utjecajima mnogih drugih apostola i misionara uključenih u širenje kršćanske vjere.{{sfn|Powell|2009}} Kršćani, posebno u luteranskoj tradiciji, klasično su čitali Pavla kao zagovornika [[Evanđelje|Evanđelja]] bez zakona protiv [[Judaizam|judaizma]]. Polemičari i naučnici su također, posebno tokom ranog 20. vijeka, tvrdili da je Pavao iskvario ili oteo kršćanstvo, često uvođenjem paganskih ili helenističkih tema u ranu crkvu.{{sfn|Waardenburg|1999|p=276}} Od tada postoji sve veće prihvatanje Pavla kao fundamentalno jevrejske figure u skladu s prvobitnim učenicima u Jeruzalemu, uprkos ranijim pogrešnim tumačenjima, koja su se manifestovala kroz pokrete poput "Pavla unutar judaizma".<ref>{{cite book |last=Thiessen |first=Matthew |year=2023 |title=A Jewish Paul |publisher=Baker Academic |pages=4–10 |isbn=978-1540965714}}</ref><ref>{{cite book |last=Fredriksen |first=Paula |author-link=Paula Fredriksen |year=2018 |title=Paul: The Pagans' Apostle |url=https://archive.org/details/paulpagansapostl0000paul |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0300240153}}</ref>{{sfn|Hurtado|2005|p=160}} Odrubili su mu [[glava|glavu]] [[mač]]em, 65. godine u Rimu. Spomendan mu je 29. juna, zajedno sa [[Sveti Petar|sv. Petrom]]. Zaštitnik je [[pisac]]a, [[novinar]]a, glasnogovornika, [[biskup]]a, misionara, izrađivača šatora, protiv [[zmija|zmijskog]] otrova, članova pokreta [[Cursillo]], grada Rima, [[Malta|Malte]] i mnogih drugih mjesta širom svijeta. == Bilješke == {{notelist}} {{refspisak|group=bilješka|35em}} == Reference == {{Refspisak}} ==== Izvori === {{refbegin|35em|indent=yes}} <!-- A --> *{{cite book|last=Aageson|first=James W.|title=Paul, the Pastoral Epistles, and the Early Church|url=https://books.google.com/books?id=CfYPAQAAIAAJ|year=2008|publisher=Hendrickson|isbn=978-1-59856-041-1}} *{{cite book|last=Achtemeier|first=Paul J.|title=Harper's Bible dictionary|url=https://books.google.com/books?id=4UERAQAAMAAJ|year=1985|publisher=Harper & Row|isbn=978-0-06-069862-1|via=Society of Biblical Literature}} *{{cite book|first=Camilla|last=Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://archive.org/details/muslimwritersonj0000adan|date=1996|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10034-3}} *{{cite Catholic Encyclopedia|first=Cornelius|last=Aherne|volume=4|wstitle=Epistle to the Colossians}} *{{cite book|last=Anthony|first=Sean|title=The Caliph and the Heretic: Ibn Sabaʾ and the Origins of Shīʿism|url=https://books.google.com/books?id=jeYxAQAAQBAJ&pg=PA68|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-21606-8}} *{{cite book|last=Andria|first=Solomon|title=Romans|url=https://books.google.com/books?id=TJoBTjneGCUC&pg=PA271|year=2012|publisher=Harpercollins Christian Pub|isbn=978-9966-003-06-5}} *{{cite book|last=Aslan|first=Reza|title=Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza/page/184|date=2014|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-8148-3}} *{{cite book|author=Augustine|editor=Thomas Williams|title=Confessions|url=https://books.google.com/books?id=oXvqvAEACAAJ|year=2019|publisher=Hackett|isbn=978-1-62466-782-4|oclc=1057245526}} * [[Gustaf Aulén|Aulén, Gustaf]]. ''Christus Victor'' (SPCK 1931) *{{cite book|last=Aune|first=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4}} <!-- B --> *{{cite book|first=Albert|last=Barnes|title=Notes on the New Testament Explanatory and Practical|url=https://archive.org/details/notesexplanator16barngoog/page/n212/mode/2up|volume=VI. II. Corinthians and Galatians|year=1844|publisher=Blackie & Son|location=Glasgow}} *{{cite book|title=The Pastoral Epistles|url=https://archive.org/details/pastoralepistles0000ckba_o6b4|first=C. K.|last=Barrett|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|date=1963}} *{{cite book|last=Barnett|first=Paul|title=Jesus and the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times|url=https://books.google.com/books?id=NlFYY_iVt9cC|year=2002|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-2699-5}} *{{cite book|last=Barnett|first=Paul|title=The Birth of Christianity: The First Twenty Years|url=https://books.google.com/books?id=iEfBfYC5NU4C&pg=PA83|year=2005|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2781-4}} *{{cite book|last=Barnstone|first=Willis|title=The Other Bible|url=https://books.google.com/books?id=OtbYAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Harper & Row|isbn=978-0-06-250031-1}} *{{cite book|last=Bitner|first=Bradley J.|title=Paul's Political Strategy in 1 Corinthians 1-4|url=https://books.google.com/books?id=a8rSCQAAQBAJ&pg=PA268|year=2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-08848-1}} *{{cite Catholic Encyclopedia|first=Florentine Stanislaus |last=Bechtel|volume=8|wstitle=Judaizers}} *{{cite book |editor1-last=Black |editor1-first=C. Clifton |editor2-last=Smith |editor2-first=D. Moody |editor3-last=Spivey |editor3-first=Robert A. |year=2019 |orig-date=1969 |title=Anatomy of the New Testament |chapter=Paul: Apostle to the Gentiles |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3MSHDwAAQBAJ&pg=PA187 |location=[[Minneapolis]] |publisher=[[Fortress Press]] |edition=8th |pages=187–226 |doi=10.2307/j.ctvcb5b9q.17 |isbn=978-1-5064-5711-6 |s2cid=242771713 |oclc=1082543536 }} *{{cite book| last =Boyarin| first =Daniel| author-link =Daniel Boyarin| title =A Radical Jew: Paul and the Politics of Identity| publisher =[[University of California Press]]| year =1994| url =https://books.google.com/books?id=la8wDwAAQBAJ| isbn =978-0-520-21214-5}} *{{cite book|last=Brann|first=Ross|title=Power in the Portrayal: Representations of Jews and Muslims in Eleventh- and Twelfth-Century Islamic Spain|url=https://books.google.com/books?id=bbrCTfBSFaEC|year=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14673-7}} *{{cite book|last=Bromiley|first=Geoffrey William|title=The International Standard Bible Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=wo8csizDv0gC|volume=A-D|year=1979|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3781-3}} *{{cite book|last1=Brown|first1=Raymond Edward|author-link1=Raymond Edward Brown|last2=Meier|first2=John P.|title=Antioch and Rome: New Testament Cradles of Catholic Christianity|url=https://books.google.com/books?id=_6H3XKLXGvYC&pg=PA124|year=1983|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-2532-6}} *{{cite book|last=Brown|first=Raymond Edward|author-link=Raymond E. Brown|title=The Churches the Apostles Left Behind|url=https://archive.org/details/churchesapostles00raym|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/churchesapostles00raym/page/48 48]|year=1984|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-2611-8}} *{{cite book|last1=Brown|first1=Raymond Edward|author-link1=Raymond Edward Brown|last2=Fitzmyer|first2=Joseph A.|last3=Murphy|first3=Roland Edmund|title=The New Jerome Biblical Commentary|url=https://books.google.com/books?id=P7UfMQAACAAJ|year=1990|publisher=G. Chapman|isbn=978-0-225-66640-3}} *{{cite book|last=Brown|first=Raymond Edward|author-link=Raymond E. Brown|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone00brow_0|url-access=registration|year=1997|publisher=Doubleday|isbn=978-0-385-24767-2}} * [[F. F. Bruce|Bruce, F. F.]] "Is the Paul of Acts the Real Paul?" ''Bulletin John Rylands Library'' 58 (1976) 283–305 * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick Fyvie|title=Paul: Apostle of the Heart Set Free|url=https://books.google.com/books?id=kmWlKKB_iYgC|date=2000|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-4778-2}} *{{cite book|last=Budge|first=E.A. Wallis|title=The Contendings of the Twelve Apostles: Being the Histories and the Lives and Martyrdomes and Deaths of the Twelve Apostles and Evangelists|volume=2. The English Translation|location=London|publisher=Henry Frowde|date=1901|url=https://archive.org/details/contendingsofapo02budguoft/page/526/mode/2up/search/pomegranate}} *{{cite book|last=Burton|first=Ernest de Witt|title=A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Galatians|url=https://books.google.com/books?id=b52QYgZg6W8C&pg=PR26|year=2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-05029-8}} *{{cite book|url=http://www.bartleby.com/210/6/301.html|chapter=Saint Paul, the Apostle. June 30|first=Alban|last=Butler|date=1866|volume=VI: June|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, and Other Principal Saints. Compiled from Original Monuments and Authentic Records|via=bartleby.com|location=Dublin|publisher=James Duffy}} <!-- C --> *{{cite book |last=Calisi |first=Antonio |title=Paul Apostle of Christ: Call, Journeys, Epistles, Teachings, Martyrdom |date=February 2021 |publisher=Amazon Digital Services LLC - KDP Print US |isbn=978-9-9189-5171-0}} *{{cite book|last1=Capes|first1=David B.|last2=Reeves|first2=Rodney|last3=Richards|first3=E. Randolph|title=Rediscovering Paul: An Introduction to His World, Letters and Theology|url=https://books.google.com/books?id=BP_UCCr93N8C&pg=PA203|year=2011|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-3941-4}} *{{cite book|last1=Carson|first1=D.A.|last2=Moo|first2=Douglas J.|title=An Introduction to the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=AV5FXRZo5c4C|date=2009|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53955-1}} *{{cite book|last=Churchill|first=Timothy W.R.|title=Divine Initiative and the Christology of the Damascus Road Encounter|location=Eugene|url=https://books.google.com/books?id=r3tMAwAAQBAJ&q=Divine+Initiative+and+the+Christology+of+the+Damascus+Road+Encounter.|publisher=Pickwick|date=2010|isbn=978-1-60899-325-3}} *[[Hans Conzelmann|Conzelmann, Hans]], ''The Acts of the Apostles – A Commentary on the Acts of the Apostles'' (Augsburg Fortress 1987) *{{cite book|last=Cole|first=R. Alan|title=The Letter of Paul to the Galatians: An Introduction and Commentary|url=https://books.google.com/books?id=mHNs7L-rYQAC|year=1989|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-0478-5}} *{{cite book|last=Collins|first=Raymond F.|title=1 & 2 Timothy and Titus: A Commentary|url=https://books.google.com/books?id=kifCGDC1ur8C&pg=PA4|date=2002|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22247-5}} *{{cite journal|last=Crease|first=Robert P.|date=18 March 2019|title=The rise and fall of scientific authority – and how to bring it back|journal=Nature|volume=567|issue=7748|pages=309–10|doi=10.1038/d41586-019-00872-w|quote=Hanging in the Louvre Museum in Paris is an imposing painting, The Preaching of St Paul at Ephesus. In this 1649 work by Eustache Le Sueur, the fiery apostle lifts his right hand as if scolding the audience, while clutching a book of scripture in his left. Among the rapt or fearful listeners are people busily throwing books into a fire. Look carefully, and you see geometric images on some of the pages.|bibcode=2019Natur.567..309C|s2cid=81987842|doi-access=free| issn=0028-0836}} *{{Citation |editor1-last=Cross |editor1-first=F. L. |editor1-link=F. L. Cross |editor2-last=Livingstone |editor2-first=E. A. |editor2-link=Elizabeth Livingstone |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |year=2005 |publisher=Oxford University Press |edition=3rd Revised |isbn=978-0-19-280290-3 |url=https://books.google.com/books?id=fUqcAQAAQBAJ }} <!-- D --> *{{cite book|last1=De Leonardis|first1=Serena|last2=Masi|first2=Stefano|title=Art and History: Rome and the Vatican|url=https://books.google.com/books?id=owS4gojfggEC&pg=PA21|year=1999|publisher=Casa Editrice Bonechi|isbn=978-88-476-0178-9}} *{{cite book|last=De Young|first=James|title=Terrorism, Islam, and Christian Hope: Reflections on 9-11 and Resurging Islam|url=https://books.google.com/books?id=60JLAwAAQBAJ&pg=PA64|year=2004|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-59752-005-8}} *{{cite book|last=Donaldson|first=Terence|editor=John Muddiman|editor2=John Barton|title=The Pauline Epistles|url=https://books.google.com/books?id=HyQUDAAAQBAJ|series=The Oxford Bible Commentary|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958026-2|chapter=Ch. 3 Introduction to the Pauline Corpus}} *{{cite Catholic Encyclopedia|first= James F. |last=Driscoll|volume=10|wstitle=Nazarite}} * {{cite journal| last =Dunn | first =James D. G. | year =1982 | title =The New Perspective on Paul|series= Manson Memorial Lecture, 4 November 1982|journal=Bulletin of the John Rylands Library | volume =65 | issue =2 | pages =95–122 |doi=10.7227/BJRL.65.2.6}} * {{Citation |last=Dunn |first=James D. G. |author-link=James Dunn (theologian) |title=Jesus, Paul, and the Law: Studies in Mark and Galatians |publisher=Westminster John Knox Press |location=Louisville, KY |year=1990 |isbn=0-664-25095-5 |url=https://books.google.com/books?id=d76vmNlbuBwC&pg=PA1 }} *{{cite book|last=Dunn|first=James|author-link=James Dunn (theologian)|editor1-first=Lee Martin|editor1-last=McDonald|editor2-first=James A.|editor2-last=Sanders|title=The Canon Debate|url=https://books.google.com/books?id=kxW-AgAAQBAJ|year=2001|publisher=Baker|isbn=978-1-4412-4163-4}} * {{Citation | editor-last =Dunn | editor-first =James D. G. | year =2003 | title =The Cambridge Companion to St. Paul | publisher =Cambridge University Press | isbn =0-521-78155-8 | url =https://books.google.com/books?id=TNXPGiKx-mkC }} * {{Citation | last =Dunn | first =James D. G. | year =2009 | title =Christianity in the Making Volume 2: Beginning from Jerusalem | publisher =Wm. B. Eerdmans}} *{{cite book|last=Dunn|first=J.D.G.|editor=John Muddiman|editor2=John Barton|title=The Pauline Epistles|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HyQUDAAAQBAJ&pg=PA170|series=The Oxford Bible Commentary|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958026-2|chapter=Ch. 8 Ephesians}} * Dunn, James D. G., ''Jesus, Paul, and the Gospels'' (Grand Rapids, MI), Wm. B. Eerdmans, 2011 *{{cite book|last=Dwyer|first=John C.|title=Church History: Twenty Centuries of Catholic Christianity|url=https://books.google.com/books?id=FKvo3szVq_sC&pg=PA27|year=1998|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3830-2}} *{{cite book|editor1-first=James D. G.|editor1-last=Dunn|editor2-first=John William|editor2-last=Rogerson|title=Eerdmans Commentary on the Bible|url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA1274|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3711-0}} <!-- E --> *{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|author-link=Bart D. Ehrman|title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings|url=https://books.google.com/books?id=kF8RAQAAIAAJ|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512639-6}} *{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D|title=Peter, Paul and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend|url=https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0/page/98 98]|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974113-7}} *{{cite journal|last=Eisenman|first=Robert|title=Paul as Herodian|journal=Journal of Higher Criticism|volume=3|issue=1|year=1996|pages=110–22|url=http://depts.drew.edu/jhc/eisenman.html|access-date=13 February 2020}} *{{cite book|first=Timo|last=Eskola|title=Messiah and the Throne: Jewish Merkabah Mysticism and Early Exaltation Discourse|url=https://archive.org/details/messiahthronejew0000esko|location=Tubingen|publisher=Mohr Siebeck|date=2001}} <!-- F --> *{{citation |last=Finlan |first=Stephen |year=2004 |title=The Background and Content of Paul's Cultic Atonement Metaphors |publisher=Society of Biblical Literature}} *{{cite book |last=Freeman |first=Charles |author-link=Charles Freeman (historian) |year=2010 |title=A New History of Early Christianity |chapter=What Did Paul Achieve? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5_in-6VLgRoC&pg=PA45 |location=New Haven, CT / London |publisher=[[Yale University Press]] |pages=45–65 |isbn=978-0-300-12581-8 |jstor=j.ctt1nq44w |lccn=2009012009 |s2cid=170124789 |doi=10.12987/9780300166583 }} <!-- G --> *{{citation|last=Giguzzi|first=Giancarlo|title=Paolo, un apostolo contro le donne?|work=Credere Oggi: in dialogo con San Paolo e le sue lettere|issue=124|publisher=Edizioni Messaggero|location=Padova|year=2004|pages=95–107|url=http://www.credereoggi.it/upload/2004/articolo143_95.asp|access-date=21 November 2010|archive-date=31 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331230925/http://www.credereoggi.it/upload/2004/articolo143_95.asp|url-status=dead}} *{{cite journal|last=Gombis|first=Timothy|url=http://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/48/48-2/48-2-pp317-330_JETS.pdf|title=A Radically Different New Humanity: The Function of the ''Haustafel'' in Ephesians|journal=[[Journal of the Evangelical Theological Society]]|volume=48|issue=2|date=June 2005|pages=317–30|access-date=14 February 2013|archive-date=24. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524225610/http://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/48/48-2/48-2-pp317-330_JETS.pdf|url-status=dead}} <!-- H --> *{{cite book|last1=Hagner|first1=Donald|editor1-last=Hagner|editor1-first=Donald|title=Paul in Modern Jewish Thought in Pauline Studies|date=1980|publisher=Paternoster Press|location=Exeter}} * Hanson, Anthony T. ''Studies in Paul's Technique and Theology.'' Eerdmans, 1974. {{ISBN|0-8028-3452-3}} *{{cite book|last=Harris|first=Stephen L.|author-link=Stephen L. Harris|title=Understanding the Bible|url=https://books.google.com/books?id=13MbAQAAMAAJ|year=2003|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-7674-2916-0|oclc=436028175}} *{{cite book|last=Hengel|first=Martin|author-link=Martin Hengel|title=Paul Between Damascus and Antioch: The Unknown Years|url=https://books.google.com/books?id=PRIKVslqctkC&pg=PA43|date=1997|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25736-1}} *{{cite journal|first=Martin|last=Hengel|url=https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf|title=Paul in Arabia|journal=[[Bulletin for Biblical Research]]|volume=12|issue=1|year=2002|pages=47–66|doi=10.2307/26422340|jstor=26422340|s2cid=53622634|access-date=31 July 2014|archive-date=27 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227023045/https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf|url-status=dead}} *{{cite book|last=Hennacy|first=Ammon|author-link=Ammon Hennacy|title=The Book of Ammon|url=https://books.google.com/books?id=HldMAwAAQBAJ|year=2010|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-60899-053-5}} *{{cite book|last=Herrmann|first=Erik H.|chapter=Preface to the Wittenberg Edition of Luther's German Writings, 1539|title=The Annotated Luther, Volume 4|url=https://archive.org/details/pastoralwritings0000luth|year=2016|publisher=Augsburg Fortress|doi=10.2307/j.ctt19qgg0d.20|isbn=978-1-4514-6510-5}} *{{cite book|last1=Hindson|first1=Ed|last2=Caner|first2=Ergun|title=The Popular Encyclopedia of Apologetics: Surveying the Evidence for the Truth of Christianity|url=https://books.google.com/books?id=yipXIHcteRsC&pg=PA280|year=2008|publisher=Harvest House|isbn=978-0-7369-3635-4}} *{{cite book|last=Horrell|first=David G.|title=An Introduction to the Study of Paul|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=hQS6SDqDga4C&pg=PA30|year=2006|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-04083-1}} * {{cite book | last=Hurtado | first=Larry | author-link=Larry Hurtado | year=2005 | title=Lord Jesus Christ: Devotion to Jesus in Earliest Christianity | publisher=Eerdmans | isbn=978-0-8028-3167-5 | url=https://books.google.com/books?id=k32wZRMxltUC }} <!-- I --> * [[Irenaeus]], ''[[On the Detection and Overthrow of the So-Called Gnosis|Against Heresies]]'' <!-- J --> *{{cite book|last=James|first=Montague Rhodes|author-link=M. R. James|title=The Apocryphal New Testament|chapter=The Acts of Paul|publisher=Clarendon|location=Oxford|year=1924|chapter-url=https://archive.org/details/JAMESApocryphalNewTestament1924/page/n295/mode/2up}} *{{cite book|first=Thomas|last=Jefferson|title=The Writings of Thomas Jefferson: Being his Autobiography, Correspondence, Reports, Messages, Addresses, and Other Writings, Official and Private. Published by the Order of the Joint Committee of Congress on the Library, from the Original Manuscripts, Deposited in the Department of State, With Explanatory Notes, Tables of Contents, and a Copious Index to Each Volume, as well as a General Index to the Whole|editor= H. A. Washington|volume= VII|publisher= Taylor Maury|location= Washington, D.C.|date=1854}} <!-- K --> *{{cite book|last=Kee|first=Howard Clark|title=Understanding the New Testament|url=https://archive.org/details/understandingnew0000keeh_l8f2|url-access=registration|year=1983|publisher=Prentice-Hall|isbn=978-0-13-936591-1}} *{{cite book|last=Keller|first=Marie Noël|title=Priscilla and Aquila: Paul's Coworkers in Christ Jesus|url=https://books.google.com/books?id=rPXJmAEACAAJ|year=2010|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5284-8}} * [[Yung Suk Kim|Kim, Yung Suk]]. ''A Theological Introduction to Paul's Letters''. Eugene, Oregon: Cascade Books, 2011. {{ISBN|978-1-60899-793-0}} *{{cite book|last=Kirk|first=J. R. Daniel|title=Jesus Have I Loved, but Paul?: A Narrative Approach to the Problem of Pauline Christianity|url=https://books.google.com/books?id=kSTnGu9InSYC|date=2012|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-3625-8}} *{{cite book|last=Koester|first=Helmut|title=History and Literature of Early Christianity|url=https://books.google.com/books?id=thXUHM5udTcC&pg=107|year=2000|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-014970-8}} *{{cite book|last1=Köstenberger|first1=Andreas J.|last2=Kellum|first2=Leonard Scott|last3=Quarles|first3=Charles L.|title=The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=g-MG9sFLAz0C&pg=PA400|year=2009|publisher=B&H|isbn=978-0-8054-4365-3}} *{{cite book|last1=Kroeger|first1=Richard Clark|last2=Kroeger|first2=Catherine Clark|title=I Suffer Not a Woman: Rethinking I Timothy 2:11–15 in Light of Ancient Evidence|url=https://books.google.com/books?id=k8kuxgEACAAJ|year=1998|publisher=Baker|isbn=978-0-8010-5250-7}} *{{cite book|last=Kümmel|first=Werner Georg|author-link=Werner Georg Kümmel|title=Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone00kum_u2q|url-access=registration|year=1975|publisher=Abingdon|isbn=978-0-687-19576-3}} <!-- L --> *{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Epistle to the Ephesians|volume=5|first=Paulin |last=Ladeuze}} *{{cite book |first=Kirsopp |last=Lake |url=https://archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up |title=The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin |location=London |date=1911 }} * {{cite book |last=Langton |first=Daniel R. |author-link=Daniel Langton |year=2010 |title=The Apostle Paul in the Jewish Imagination |url=https://archive.org/details/apostlepaulinjew0000lang |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-51740-9 }} *{{cite book|last1=Langton|first1=Daniel|editor1-last=Westerholm|editor1-first=Stephen|title=Jewish Readings of Paul in Blackwell Companion to Paul|date=2011|ref={{sfnref|Langton|2011a}}|publisher=Blackwell}} *{{cite book|last1=Langton|first1=Daniel|editor1-last=Levine|editor1-first=Amy-Jill|title=Paul in Jewish Thought in The Jewish Annotated New Testament|date=2011|ref={{sfnref|Langton|2011b}}|publisher=Oxford University Press}} * {{Citation |last=Lee |first=Michelle V. |year=2006 |title=Paul, the Stoics, and the Body of Christ |publisher=Cambridge University Press |series=Society for New Testament Studies Monograph Series |volume=137 |isbn=978-0-51-158454-1 |doi=10.1017/CBO9780511584541 |url=https://books.google.com/books?id=JLzErItyonUC }} *{{cite book|editor1-first= Charlton T. |editor1-last=Lewis |editor2-first=Charles |editor2-last=Short|title=A Latin Dictionary|title-link=A Latin Dictionary|publisher=Oxford University Press|date=1879}} *{{cite book| first=Joseph Barber| last=Lightfoot| title=The Apostolic Fathers: A Revised Text with Introductions, Notes, Dissertations, and Translations| publisher=Macmillan| year=1890| page=274| oclc=54248207| url=http://earlychristianwritings.com/text/1clement-lightfoot.html| isbn=0-8010-5612-8}} <!-- M --> * {{cite book|last=Maccoby|first=Hyam|author-link=Hyam Maccoby|title=The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity|url=https://books.google.com/books?id=co_CxizRbTAC&pg=PA14|year=1998|publisher=Barnes & Noble|isbn=978-0-7607-0787-6}} * [[Dennis Ronald MacDonald|MacDonald, Dennis Ronald]], 1983. ''The Legend and the Apostle: The Battle for Paul in Story and Canon'' Philadelphia: Westminster Press, 1983. {{ISBN|978-0664244644}} *{{cite book|last1=MacDonald|first1=Margaret Y.|last2=Harrington|first2=Daniel J.|title=Colossians and Ephesians|url=https://books.google.com/books?id=8zy2Qr9lXOMC&pg=PA58|year=2000|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5819-2}} *{{cite book|last=MacDonald|first=Margaret Y.|title=The Pauline Churches: A Socio-Historical Study of Institutionalization in the Pauline and Deutrero-Pauline Writings|url=https://books.google.com/books?id=1I04xHK4gW0C&pg=PA109|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-61605-8}} * {{Citation | last =Mack | first =Burton L. | year =1995 | author-link =Burton L. Mack | title =Who wrote the New Testament? The making of the Christian myth | publisher =Harper San Francisco | isbn =978-0-06-065517-4 | url =https://archive.org/details/whowrotenewtesta00mack_0 }} * {{Citation | last =Mack | first =Burton L. | year =1997 | orig-year =1995 | title =Wie schreven het Nieuwe Testament werkelijk? Feiten, mythen en motieven. (Who Wrote the New Testament? The Making of the Christian Myth) | publisher =Uitgeverij Ankh-Hermes bv}} *{{cite journal|last1=Malherbe|first1=Abraham J.|title=A Physical Description of Paul|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1986_79_1-3/page/170|journal=Harvard Theological Review|volume=79|issue=1–3|year=1986|pages=170–175|issn=0017-8160|doi=10.1017/S0017816000020435|jstor=1509409|s2cid=162687215 }} *{{cite book|last1=Marrow|first1=Stanley B.|title=Paul: His Letters and His Theology: An Introduction to Paul's Epistles|date=1986|publisher=Paulist Press|isbn=978-0809127443|url=https://archive.org/details/paulhislettershi00marr|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/paulhislettershi00marr/page/5 5]}} *{{cite book|last=Marshall|first=I. Howard|title=The Acts of the Apostles|year=1980|publisher=W. B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=0-8028-1423-9|url=https://archive.org/details/actsofapostles00mars/page/42}} *{{cite book|last=McDowell|first=Sean|title=The Fate of the Apostles: Examining the Martyrdom Accounts of the Closest Followers of Jesus|url=https://books.google.com/books?id=dIm1CwAAQBAJ&pg=PA67|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-03190-1}} * {{cite book|last=McGrath|first=Alister E.|title=Christianity: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=ZYN3Rowp8ZYC|year=2006|publisher=Wiley|isbn=978-1-4051-0901-7}} * {{cite book |last=McRay |first=John |author-link=John McRay |year=2007 |title=Paul: His Life and Teaching |publisher=Baker Academic |location=Grand Rapids, MI |isbn=978-1441205742 |url=https://books.google.com/books?id=GvgexcfnWC0C }} *{{cite book|last1=Meissner|first1=Stefan|title=Die Heimholung des Ketzers|url=https://archive.org/details/dieheimholungdes0000meis|date=1996|publisher=Mohr|location=Tübingen}} *{{cite book|last=Mills|first=Watson E.|title=Mercer Commentary on the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=iNLZYtBEw0sC|year=2003|publisher=Mercer University Press|isbn=978-0-86554-864-0}} *{{cite book|last=Montague|first= George T. |title=The Living Thought of St. Paul|location= Milwaukee|publisher= Bruce Publishing Co. |date=1966}} *{{cite book | first=Christopher | last=Mount | editor-last=Schellenberg | editor-first=Ryan S. | editor-last2=Wendt | editor-first2=Heidi | title=T&T Clark Handbook to the Historical Paul | publisher=Bloomsbury Publishing | series=T&T Clark Handbooks | year=2022 | isbn=978-0-567-69199-6 | chapter=Acts | chapter-url=https://books.google.com/books?id=VW5sEAAAQBAJ&pg=PA32 | access-date=5 October 2024 | page=32 }} * {{cite book|last=Ogg|first= George|chapter=Chronology of the New Testament|editor-first= Matthew |editor-last=Black|title=Peake's Commentary on the Bible|title-link=Peake's Commentary on the Bible|publisher=Nelson|date= 1962|ol=5847288M}} <!-- N --> *{{cite book|last=Niswonger|first=Richard L.|title=New Testament History|url=https://books.google.com/books?id=uyAXaNnz9sUC|year=1992|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-31201-7}} <!-- O --> *{{cite book|title=The International Standard Bible Encyclopaedia|date=1915|volume=IV|editor-first=James|editor-last=Orr|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.168697/page/n177/mode/2up?q=Gamaliel|publisher=Howard-Severance|location=Chicago}} <!-- P --> *{{cite book|last=Pagels|first=Elaine|author-link=Elaine Pagels|title=The Gnostic Paul: Gnostic Exegesis of the Pauline Letters|url=https://books.google.com/books?id=ggWpAwAAQBAJ|year=1992|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-85539-591-6}} *{{Cite book|last=Parker|first= Thomas Henry Louis.|title=Calvin's New Testament commentaries|date=1993|publisher=T. and T. Clark|isbn=0-567-29241-X|oclc=716774834}} *{{cite book|last=Perkins|first=Pheme|title=Reading the New Testament: An Introduction|url=https://archive.org/details/readingnewtesta00perk|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/readingnewtesta00perk/page/4 4]|year=1988|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-2939-3}} *{{cite book |last=Polhill |first=John B. |title=Paul and His Letters |publisher=Broadman & Holman |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=V_adrslNlSgC&dq=Paul+Rome+60+house+arrest&pg=PA80 |isbn=978-0-805-41097-6 }} *{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Archdiocese of Durazzo|volume= 5 |first= Louis |last=Petit}} *{{cite book|last=Powell|first=Mark Allan|author-link=Mark Allan Powell|title=Introducing the New Testament: A Historical, Literary, and Theological Survey|url=https://archive.org/details/introducingnewte00powe|url-access=registration|year=2009|publisher=Baker|isbn=978-0-8010-2868-7}} *{{cite Catholic Encyclopedia |first=Ferdinand |last=Prat|wstitle=St. Paul |volume=11}} <!-- R --> *{{cite book|last=Rhoads|first=David M.|title=The Challenge of Diversity: The Witness of Paul and the Gospels|url=https://books.google.com/books?id=ZgxiyTZZUQ0C&pg=PA39|year=1996|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0617-7}} *{{cite book|last=Riddell|first=Peter G.|title=Islam and the Malay-Indonesian World: Transmission and Responses|url=https://books.google.com/books?id=a3x-JdCGn1UC|year=2001|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2473-0}} *{{cite book|last=Rowland|first=Christopher|title=Christian Origins: An Account of the Setting and Character of the Most Important Messianic Sect of Judaism|url=https://books.google.com/books?id=PZfYAAAAMAAJ|year=1985|publisher=SPCK|isbn=978-0-281-04110-7}} <!-- S --> *{{cite book|first=W.|last=Sanday|date=n.d.|chapter=The Epistle of Paul the Apostle to the Romans|title=A Bible commentary for English readers|editor-last=Ellicott|editor-first=Charles John|chapter-url=https://archive.org/details/biblecommentaryf07elliuoft/page/202/mode/2up|location=London|publisher=Cassell}} * {{cite book|last=Sanders|first=E.P.|author-link=E. P. Sanders|title=Paul and Palestinian Judaism: A Comparison of Patterns of Religion|url=https://books.google.com/books?id=VwLYbNMZA50C|year=1977|publisher=Fortress|isbn=978-1-4514-0740-2}} *{{cite book|last=Sanders|first=E.P.|title=Paul, the Law, and the Jewish People|url=https://books.google.com/books?id=DuAQ8VuUoxIC|year=1983|publisher=SCM Press|isbn=978-1-4514-0741-9}} *{{cite encyclopedia|last=Sanders|first=E.P.|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Paul-the-Apostle|title=Saint Paul, the Apostle|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=27 December 2019|access-date=8 January 2013}} *{{citation |last=Seifrid |first=Mark A. |author-link=Mark A. Seifrid |title=Justification by Faith: The Origin and Development of a Central Pauline Theme |journal=Novum Testamentum Supplements |location=Leiden |publisher=Brill Publishers |year=1992 |isbn=90-04-09521-7 |issn=0167-9732 |url=https://books.google.com/books?id=KdUkuOtOw68C }} *{{cite book|last=Shillington|first=V. George|title=An Introduction to the Study of Luke-Acts|url=https://books.google.com/books?id=KgDdKRKoZtwC&pg=PA18|date=2007|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03053-5}} *{{cite book|last=Spence-Jones|first=Henry|title=The Pulpit Commentary|url=https://books.google.com/books?id=91xfCgAAQBAJ&pg=PT16|volume=8|year=2015|publisher=Delmarva Publications|id=GGKEY:EER24GEUYX4}} * [[John Shelby Spong|Spong, John Shelby]], "[https://web.archive.org/web/20100806022207/http://www.escapefromwatchtower.com/spong7%268.html The Man From Tarsus]", in ''Rescuing the Bible From Fundamentalism,'' reprint ed. (New York: HarperCollins, 1992). *{{cite book|last1=Stagg|first1=Evelyn|author-link1=Evelyn Stagg|last2=Stagg|first2=Frank|author-link2=Frank Stagg (theologian)|title=Woman in the World of Jesus|url=https://books.google.com/books?id=bGwRAQAAIAAJ|year=1978|publisher=Westminster Press|isbn=978-0-664-24195-7}} * {{cite journal|last1=Stendahl|first1=Krister|title=The Apostle Paul and the Introspective Conscience of the West|journal=Harvard Theological Review|volume=56|issue=3|year=1963|pages=199–215|issn=0017-8160|doi=10.1017/S0017816000024779|s2cid=170331485|author-link=Krister Stendahl|url=http://www.dburnett.com/wp-content/uploads/2011/07/The-Apostle-Paul-and-the-Introspective-Conscience-of-the-West.pdf}} *{{cite book|last=Stendahl|first=Krister|title=Paul Among Jews and Gentiles, and Other Essays|url=https://archive.org/details/paulamongjewsgen00sten|url-access=registration|year=1976|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-1224-5}} <!-- T --> *{{cite web|url= http://www.huffingtonpost.com/james-d-tabor/paul-the-jew-as-founder-o_b_3930630.html|title= Paul the Jew as Founder of Christianity?|website= [[HuffPost]]|access-date= 28 August 2017|date= 16 September 2013|first= James D.|last= Tabor}} *{{cite book|last=Tajra|first=Harry W.|title=The Martyrdom of St. Paul:Historical and Judicial Context, Traditions, and Legends|publisher=[[Wipf and Stock]]|year=2010|orig-date=1994|url=https://books.google.com/books?id=MdlMAwAAQBAJ&dq=Paul+37th+year+after+the+Lord%27s+passion%2Bbeheaded&pg=PA188|isbn=978-1-610-97006-8}} *{{cite book|last=Tolstoy|first=Leo|author-link=Leo Tolstoy|title=Church and State and Other Essays: Including Money; Man and Woman: Their Respective Functions; The Mother; A Second Supplement to the Kreutzer Sonata|url=https://archive.org/details/churchandstatea00yarrgoog|page=[https://archive.org/details/churchandstatea00yarrgoog/page/n23 17]|year=1891|publisher=B. R. Tucker}} <!-- W --> *{{cite book|last=Waardenburg|first=Jacques|title=Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey|url=https://books.google.com/books?id=eLDPuc4SL_cC|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535576-5}} *{{cite journal |first=Stephen |last=Westerholm |year=2015 |url=http://www.directionjournal.org/44/1/new-perspective-on-paul-in-review.html |title=The New Perspective on Paul in Review |journal=Direction |volume=44 |issue=1 |pages=4–15 }} *{{cite book |last=White |first=L. Michael | author-link = L. Michael White |year=2007 |title=From Jesus to Christianity |publisher=HarperCollins |location=San Francisco, CA |isbn=978-0-06-081610-0 }} *{{cite book|last=Wiley|first=Tatha|title=Original Sin: Origins, Developments, Contemporary Meanings|url=https://books.google.com/books?id=eUVrj1R8f2oC&pg=PA21|year=2002|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-4128-9}} *{{cite book |last=Wilken |first=Robert Louis |year=2013 |title=The First Thousand Years: A Global History of Christianity |chapter=Ephesus, Rome, and Edessa: The Spread of Christianity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iW1-JImrwQUC&pg=PA17 |location=New Haven, CT / London |publisher=Yale University Press |pages=17–27 |isbn=978-0-300-11884-1 |jstor=j.ctt32bd7m.6 |lccn=2012021755 |s2cid=160590164 }} *{{cite book|last=Williams|first=Charles Stephan Conway|title=A Commentary on the Acts of the Apostles|url=https://books.google.com/books?id=n6Q9AAAAYAAJ|year=1957|publisher=Harper}} *{{cite book|last=Wilson|first=Barrie|author-link=Barrie Wilson|title=How Jesus Became Christian: The Early Christians And The Transformation Of A Jewish Teacher Into The Son Of God|url=https://books.google.com/books?id=RoPjQ3lVFTYC|year=2011|publisher=Orion|isbn=978-1-78022-206-6}} *{{cite book|author-link=William Wrede|last=Wrede|first=William|title=Paul|translator=Edward Lummis|location=London|publisher=Philip Green|date=1907|url=https://archive.org/details/Paulpaulus/page/n193/mode/2up}} *{{cite book|last=Wright|first=G. Ernest|title=Great People of the Bible and How They Lived|url=https://archive.org/details/bwb_S0-ECB-577|location=Pleasantville, NY|publisher=The Reader's Digest Association, Inc.|date=1974}} *{{cite journal|last1=Wright|first1=N. T.|title=Paul, Arabia, and Elijah (Galatians 1:17)|journal=Journal of Biblical Literature|volume=115|issue=4|year=1996|pages=683–92|issn=0021-9231|doi=10.2307/3266349|jstor=3266349|url=https://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/jbl/1996-4_683.pdf}} *{{cite journal|last=Wright|first=N.T.|title=The Biblical Basis for Women's Service in the Church|journal=Priscilla Papers|volume=20|issue=4|url=https://www.cbeinternational.org/sites/default/files/v20n4p1.pdf|year=2006|access-date=13 February 2020|archive-date=13 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213073958/https://www.cbeinternational.org/sites/default/files/v20n4p1.pdf|url-status=dead}} <!-- Z --> *{{cite book|last=Pall|first=Zoltan|title=Lebanese Salafis Between the Gulf and Europe: Development, Fractionalization and Transnational Networks of Salafism in Lebanon|url=https://books.google.com/books?id=T-t3RAysVJkC|year=2013|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-90-8964-451-0}} {{refend}} == Dodatna literatura == {{refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite book|last=Agosto|first=Efrain |title=Servant Leadership: Jesus and Paul|url=https://books.google.com/books?id=nw7Yp2WFBmMC&pg=PA201|year=2012|publisher=Chalice Press|isbn=978-0-8272-3506-9}} * [[Ernle Bradford|Bradford, Ernle]]. ''Paul the Traveller: Saint Paul and his World''. Allen Lane, 1974. * [[W. D. Davies|Davies, W. D.]] ''Paul and Rabbinic Judaism: Some Rabbinic Elements in Pauline Theology''. S.P.C.K., 3rd ed., 1970. {{ISBN|0-281-02449-9}}. * Davies, W. D. "The Apostolic Age and the Life of Paul" in [[Matthew Black]] (ed.), ''Peake's Commentary on the Bible''. London: T. Nelson, 1962. {{ISBN|0-8407-5019-6}}. *{{cite book |last=Fredriksen |first=Paula |title=When Christians Were Jews: The First Generation |url=https://books.google.com/books?id=NW9yDwAAQBAJ |publisher=[[Yale University Press]] |year=2018 |isbn=978-0-300-24074-0}}. * [[Hans-Joachim Schoeps]]. ''Paul: The Theology of the Apostle in the Light of Jewish Religious History (Library of Theological Translations)''; 34 pages, Lutterworth Press (July 2002); {{ISBN|978-0-227-17013-7}}. * Holzbach, Mathis Christian, Die textpragmat. Bedeutung d. Kündereinsetzungen d. Simon Petrus u.d. Saulus Paulus im lukan. Doppelwerk, in: Jesus als Bote d. Heils. Stuttgart 2008, 166–72. * [[Jerome Murphy-O'Connor|Murphy-O'Connor, Jerome]]. ''Jesus and Paul: Parallel Lives'' (Collegeville, MN: Liturgical Press, 2007) {{ISBN|0-8146-5173-9}}. * Murphy-O'Connor, Jerome. ''Paul the Letter-Writer: His World, His Options, His Skills'' (Collegeville, MN: Liturgical Press, 1995) {{ISBN|0-8146-5845-8}}. * Murphy-O'Connor, Jerome. ''Paul: A Critical Life'' (Oxford: Clarendon Press, 1996) {{ISBN|0-19-826749-5}}. * [[Pinchas Lapide]]; [[Peter Stuhlmacher]]. ''Paul: Rabbi and Apostle''; 77 pages, Augsburg Publishing House; (December 1984). * Pinchas Lapide, [[Leonard Swidler]], [[Jürgen Moltmann]]. ''Jewish Monotheism and Christian Trinitarian Doctrine''; 94 pages, Wipf & Stock Publishers (2002). * Reece, Steve. ''Paul's Large Letters: Pauline Subscriptions in the Light of Ancient Epistolary Conventions''. London: T&T Clark, 2016. * [[Hastings Rashdall|Rashdall, Hastings]] (1919), ''The Idea of Atonement in Christian Theology''. * Ruef, John, ''Paul's First Letter to Corinth'' (Penguin 1971) * [[Alan F. Segal|Segal, Alan F.]] ''Paul, the Convert'', (New Haven/London, Yale University Press, 1990) {{ISBN|0-300-04527-1}}. * Segal, Alan F., "Paul, the Convert and Apostle" in ''Rebecca's Children: Judaism and Christianity in the Roman World'' (Harvard University Press, 1986) {{ISBN|978-0674750760}}. {{refend}} {{Commonscat|Saint Paul}} [[Kategorija:Kršćanski sveci]] [[Kategorija:Kršćanstvo]] itn305xrornv7jatpae0axdhqyxkg3n 0 28048 3922019 3914836 2026-08-25T06:35:53Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922019 wikitext text/x-wiki [[slika:Pacific Ring of Fire.png|mini|300p|desno|Pacifički vatreni prsten]] '''Pacifički vatreni prsten''', koga zovu i '''Pacifički vatreni pojas''' a najpoznatiji je pod [[engleski jezik|engleskim]] imenom '''Ring of Fire''',<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics-ring-fire|title=Plate Tectonics and the Ring of Fire|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=4. 9. 2025}}</ref> jeste imaginarni "pojas" [[vulkan]]a koji okružuje [[Tihi okean]]. Tu se nalazi 40% svih aktivnih vulkana koji su uz to, kao [[stratovulkan]]i ili [[sivi vulkan]]i, imaju ogromnu eksplozivnu snagu.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire/|title=Ring of Fire|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-ring-fire|title=What is the "Ring of Fire"? {{!}} U.S. Geological Survey|date=30. 11. 2016|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref> Oko ruba Tihog okeana smješten je lanac vulkana i mjesta koja su najsklonija [[Zemljotres|seizmičkim aktivnostima]]. Ovaj pojas čini 75% aktivnih vulkana na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] i tamo se događa oko 90% svih zemljotresa. Nema potpuno kružni oblik, podsjeća na potkovicu obima 40 000&nbsp;km. Niz od 452 vulkana proteže se od južnog vrha [[Južna Amerika|Južne Amerike]], uzduž obale [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], preko [[Beringov prolaz|Beringovog moreuza]], te kroz [[Japan]] i do [[Novi Zeland|Novog Zelanda]]. Nekoliko aktivnih i uspavanih vulkana na [[Antarktik]]u, međutim, "zatvara" prsten. Uzrok nastanka ovog, geološki najaktivnijeg područja na planeti su upravo pomjeranja tektonskih ploča koje se, kao komadi slagalice uklapaju jedna uz drugu. Plašt, odnosno sloj čvrste, rastopljene stijene se nalazi na vrhu pokretnih ploča koje nisu učvršćene.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics-ring-fire/|title=Plate Tectonics and the Ring of Fire|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref> Pacifički vatreni prsten se najvećim dijelom sastoji od niza [[ostrvski luk|otočnih lukova]] kao što su [[Aleuti]], [[Kurili]] ili [[japan]]ska [[Ryūkyū ostrva]]. Samo na nekoliko zapadnopacifičkih otočnih lukova otpada 45% svih vulkana na [[Zemlja|svijetu]]. Taj pojas živih vulkanskih aktivnosti obuhvata gotovo cijelu [[pacifička tektonska ploča|pacifičku tektonsku ploču]]. Duž njenih rubova uslijed [[Geotektonika|tektonike ploča]] dolazi do [[subdukcija|subdukcije]] koje stvaraju slaba područja u [[litosfera|litosferi]] koja pogoduju izlasku tekuće [[magma|magme]]. [[Datoteka:Vertical_eruption_at_Pinatubo%2C_1991.jpg|mini|lijevo|180px|Erupcija vulkana Pinatubo, 1991.]] == Geografski položaj == Među geolozima postoji određeni konsenzus o većini regija koje spadaju u Vatreni pojas Pacifika. Međutim, postoji nekolicina regija o kojima nije postignut univerzalni dogovor. [[Indonezija]] se nalazi na samom presjeku Vatrenog i Alpskog pojasa, koji je ustvari vrlo dugačka vulkanska i seizmička zona na Zemlji povezana sa [[Subdukcija|subdukcijom.]] Poznata je još kao Alpsko-himalajski lanac. On se proteže u pravcu istok-zapad kroz južnu Aziju i [[Južna Evropa|Južnu Evropu]].<ref>{{Cite news|last=Chavez|first=Nicole|title=Why Indonesia has so many earthquakes|url=https://www.cnn.com/2018/09/29/asia/earthquakes-indonesia-explainer/index.html|publisher=CNN|date=29. 9. 2018}}</ref><ref name="Decker&Decker_1991" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faq/categories/9831/3342|title=Where do earthquakes occur?|date=13. 5. 2013|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805134145/http://www.usgs.gov/faq/categories/9831/3342|archive-date=5. 8. 2014|access-date=13. 6. 2013}}</ref> Neki geolozi uključuju cijelu Indoneziju u Vatreni pojas,<ref name="Schmincke_2004">{{Cite book|last=Schmincke|first=Hans-Ulrich|title=Volcanism|date=2004|isbn=978-3-540-43650-8|pages=55, 114|doi=10.1007/978-3-642-18952-4}}</ref> dok drugi isključuju njena zapadna ostrva.<ref name="Decker&Decker_1991">{{Cite book|last=Decker|first=R.W.|title=Mountains of Fire: The Nature of Volcanoes|url=https://archive.org/details/mountainsoffiren0000deck|last2=Decker|first2=B.B.|publisher=Cambridge University Press|year=1991|isbn=978-0-521-32176-1|page=[https://archive.org/details/mountainsoffiren0000deck/page/23 23]}}</ref><ref name="Macdonald_1972">{{Cite book|last=Macdonald|first=G.A.|title=Volcanoes|url=https://archive.org/details/volcanoes00gord|publisher=Prentice-Hall|year=1972|isbn=978-0-13-942219-5|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/volcanoes00gord/page/344 344]–345}}</ref><ref name="Frances_Oppenheimer_2004">{{Cite book|last=Francis|first=P.|title=Volcanoes|url=https://archive.org/details/volcanoes0000fran|last2=Oppenheimer|first2=C.|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-925469-9|edition=2nd|publication-place=Oxford|pages=[https://archive.org/details/volcanoes0000fran/page/18 18]–22}}</ref><ref name="Francis_1993">{{Cite book|last=Francis|first=Peter|title=Volcanoes: A Planetary Perspective|date=1993|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-854452-4|pages=18–22}}</ref> Često se smatra da su Antarktički poluotok i [[Južni Shetland|Južni Šetlandski otoci]] u sklopu Vatrenog prstena,<ref name="Hickson&Edwards2001">{{Cite book|last=Hickson|first=C J|title=A synthesis of geological hazards in Canada|last2=Edwards|first2=B R|date=2001|publisher=Natural Resources Canada|isbn=978-0-660-18316-9|editor-last=Brooks|editor-first=G R|series=Geological Survey of Canada, Bulletin 548|pages=145–181|chapter=Volcanoes and volcanic hazards|doi=10.4095/212217|oclc=1032874834}}</ref> Ostatak Antarktika je isključen jer [[Vulkanizam|vulkanizmi]] tamo nisu povezani sa subdukcijom.<ref name="SCARVolc">{{Cite web|url=https://www.scar.org/science/antvolc/home/|title=Antarctic Volcanism|publisher=Scientific Committee on Antarctic Research, [[Scott Polar Research Institute]]|access-date=28. 11. 2020}}</ref> Ovo tektonski aktivno područje ne prelazi preko južnog Tihog okeana, konkretno od [[Novi Zeland|Novog Zelanda]] do Antarktičkog poluostrva ili od Novog Zelanda do južnog vrha [[Južna Amerika|Južne Amerike]] jer su granice podmorskih ploča u ovom dijelu okeana (Pacifičko-antarktički greben, Istočnopacifičko uzvišenje i Čileanski greben) divergentne umjesto konvergentne.<ref name="USGSRingFireMap">{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/fire.html|title=Ring of Fire Map|year=1999|website=This Dynamic Earth: the Story of Plate Tectonics|publisher=United States Geological Survey|access-date=31. 12. 2020}}</ref> === Kopnene površine === *  [[Antarktik]]a - [[Antarktičko poluostrvo]] - [[Južna Sendvička ostrva]] * Ande - Australska vulkanska zona - Južna Vulkanska zona - Središnja Vulkanska zona - Sjeverna Vulkanska zona * Srednjoamerički vulkanski luk - Transmeksički vulkanski pojas * [[Američki Kordiljeri|Sjevernoamerički Kordiljeri]] - Kaskadni vulkanski luk - Aleutski planinski lanac - Aleutska ostrva - Aleutski luk * [[Kamčatka|Poluostrvo Kamčatka]] * [[Kurilska ostrva]] * [[Japan]] * [[Ryūkyū|Rjukju ostrva]] * [[Tajvan]] * Filipinski mobilni pojas * [[Izu–Bonin–Marijanski luk]] - Izu ostrva - Bonin ostrva - [[Marijanska ostrva]] * Tanimbar i Kai ostrva * Bismarkov arhipelag * [[Vanuatu]] * [[Bougainville|ostrva Bougainville]] * Solomonova ostrva * [[Fidži]] * [[Tonga]] * [[Ostrva Kermadec]] Vulkani u središnjim dijelovima Pacifičkog bazena, naprimjer na [[Havaji|Havajskim ostrvima]], veoma su udaljeni od zona subdukcije <ref name="Tilling_etal_2010">{{Cite book|last=Tilling|first=R.I.|url=https://geology.com/usgs/hawaiian-hot-spot/|title=Eruptions of Hawaiian Volcanoes – Past, Present, and Future|last2=Heliker|first2=C.|last3=Swanson|first3=D.A.|publisher=United States Geological Survey|year=2010}}</ref> , te samim tim nisu dio Vatrenog prstena.<ref name="NOAA_2018">{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/volcanoes.html|title=Do volcanoes occur in the ocean?|date=25. 6. 2018|publisher=[[NOAA]]|access-date=28. 11. 2020}}</ref> == Također pogledajte == * [[Cunami]] * [[Potres i cunami u Sendaiju 2011|Potres i cunami u Sendaiju, Japan, 2011.]] * [[Vulkani na Kamčatki]] * [[Vulkanizam]] == Reference == {{Commonscat|Maps of the Pacific Ring of Fire}} {{refspisak}} [[Kategorija:Tektonika ploča]] [[Kategorija:Vulkanologija]] [[Kategorija:Geografska područja od seizmološkog interesa]] [[Kategorija:Geografija Okeanije]] [[Kategorija:Vulkani u Tihom okeanu]] [[Kategorija:Krajnje tačke na Zemlji]] [[Kategorija:Pacifički vatreni prsten]] jcvr5hk6gcdumug7b5d54ps9u4ottcb 0 30142 3921904 3918995 2026-08-24T19:33:11Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921904 wikitext text/x-wiki {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Ustav Bosne i Hercegovine''' najviši je pravni akt [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Sadašnji tekst usvojen je kao Aneks 4 [[Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini|Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini]] (poznatog i kao Dejtonski mirovni sporazum), parafiranog 21. novembra 1995. u [[Dayton (Ohio)|Daytonu]] i potpisanog 14. decembra 1995. u Parizu.<ref name="ustav-bs">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/ustav-bih-bs_1611076095.pdf |title=Ustav Bosne i Hercegovine |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="ohr-annex4">{{Cite web |url=https://www.ohr.int/dayton-peace-agreement/annex-4/ |title=Annex 4: Constitution of Bosnia and Herzegovina |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="wipolex">{{Cite web |url=https://wipolex.wipo.int/en/text/229684 |title=Constitution of Bosnia and Herzegovina |website=WIPO Lex |publisher=Svjetska organizacija za intelektualno vlasništvo (WIPO) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Za razliku od većine ustava, Ustav BiH nije usvojen posebnim ustavotvornim postupkom unutar zemlje, nego je nastao kao sastavni dio međunarodnog mirovnog sporazuma kojim je okončan [[rat u Bosni i Hercegovini]], a njegov izvorni, mjerodavni tekst sastavljen je i usvojen na [[Engleski jezik|engleskom jeziku]].<ref name="ustav-bs" /> Ustav uspostavlja Bosnu i Hercegovinu kao demokratsku državu koja nastavlja svoje pravno postojanje sa unutrašnjom strukturom sastavljenom od dva [[Administrativna jedinica|entiteta]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]], uz [[Brčko distrikt]] kao posebnu jedinicu dodanu ustavnim amandmanom 2009. godine.<ref name="ustav-bs" /><ref name="amandmanI">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/ustav-bih-bs_1611076095.pdf |title=Amandman I na Ustav Bosne i Hercegovine |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |date=2009 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Sastoji se od preambule i dvanaest članova kojima se uređuju kontinuitet i simboli države, ljudska prava, podjela nadležnosti između državnog i entitetskih nivoa vlasti, sastav i ovlasti Parlamentarne skupštine, Predsjedništva, Ustavnog suda i Centralne banke, te postupak izmjena i dopuna.<ref name="ustav-bs" /> Uz to, Ustav sadrži aneks s popisom međunarodnih sporazuma o ljudskim pravima koji se neposredno primjenjuju u Bosni i Hercegovini i imaju prednost nad ostalim zakonima.<ref name="ustav-bs" /> Ustav BiH počiva na principu [[Konsocijacionalizam|konsocijacijske]], odnosno podjelom moći uređene demokratije u smislu teorije koju je razvio nizozemsko-američki politolog Arend Lijphart, a u kojoj su [[Bošnjaci]], [[Hrvati]] i [[Srbi]] priznati kao konstitutivni narodi, dok mehanizmi poput entitetskog glasanja i zaštite vitalnog nacionalnog interesa imaju za cilj sprječavanje dominacije jedne etničke zajednice nad drugima.<ref name="ustav-bs" /><ref name="lijphart1977">{{Cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration |url=https://archive.org/details/democracyinplura0000lijp |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=1977 |isbn=9780300022942}}</ref><ref name="corpowers">{{Cite web |url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Bosnia-Herzegovina.aspx |title=Bosnia-Herzegovina – Division of Powers |website=Odbor regija Evropske unije (CoR) |access-date=13. 7. 2026 |archive-date=24. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203658/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Bosnia-Herzegovina.aspx |url-status=dead }}</ref> Ovakvo uređenje istovremeno je predmet trajne akademske i političke rasprave: [[Evropski sud za ljudska prava]] u više je navrata utvrdio da pojedine odredbe Ustava diskriminišu građane koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda, dok je [[Venecijanska komisija]] Vijeća Evrope pozivala na temeljitiju ustavnu reformu i postupno ukidanje prakse nametanja odluka od strane Visokog predstavnika.<ref name="sejdicfinci">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-96491 |title=Case of Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina (Applications nos. 27996/06 and 34836/06), Grand Chamber judgment |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |date=22. 12. 2009 |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="venice2005">{{Cite web |url=https://rm.coe.int/090000168092ad26 |title=Opinion on the Constitutional Situation in Bosnia and Herzegovina and the Powers of the High Representative, CDL-AD(2005)004 |website=Venecijanska komisija, Vijeće Evrope |date=11. 3. 2005 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Od 1995. godine Ustav je formalno mijenjan samo jednom, amandmanom kojim je 2009. godine [[Brčko distrikt]] uveden u ustavni tekst, dok su svi kasniji pokušaji sveobuhvatnije reforme – od Aprilskog paketa 2006. do inicijativa vezanih za pristupanje Evropskoj uniji – do danas ostali neuspješni.<ref name="bieber2010">{{Cite web |url=https://www.files.ethz.ch/isn/115432/PB_04_10_Bosnia.pdf |title=Constitutional Reform in Bosnia and Herzegovina: Preparing for EU Accession |last=Bieber |first=Florian |website=European Policy Centre – Policy Brief (arhivirano na ETH Zürich, International Relations and Security Network) |date=april 2010 |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="rse2025">{{Cite web |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-zastoji-kriza-vlasti-2025/33635507.html |title=Politički zastoji i kriza vlasti 2025. usporavaju evropski put BiH |website=Radio Slobodna Evropa |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Historijski kontekst == Bosna i Hercegovina je u periodu postojanja [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]] imala republički ustav iz 1974. godine, koji je uređivao njen status jedne od šest federalnih jedinica.<ref name="trnka2006">{{Cite book |last=Trnka |first=Kasim |title=Ustavno pravo |publisher=Fakultet za javnu upravu |location=Sarajevo |year=2006}}</ref> Nakon raspada SFRJ i proglašenja nezavisnosti 1992. godine, Predsjedništvo tadašnje Republike Bosne i Hercegovine 24. februara 1993. donijelo je odluku o tekstu novog republičkog ustava, koji je stupio na snagu 14. marta 1993. objavom u Službenom listu Republike Bosne i Hercegovine, čime je prestao važiti raniji Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine iz 1974. godine; zbog ratnih okolnosti, ovaj ustav u praksi je bio primjenjiv samo na dijelu teritorije pod kontrolom legalne Armije i Vlade Republike Bosne i Hercegovine.<ref name="rbih1993">{{Cite journal |title=Ustav Republike Bosne i Hercegovine (prečišćeni tekst) |journal=Službeni list Republike Bosne i Hercegovine |volume=Godina II, broj 5 |date=14. 3. 1993}}</ref> Ovaj ratni ustav prestao je važiti stupanjem na snagu sadašnjeg Ustava, koji sam sebe definiše (Član XII) kao akt koji nastavlja pravno postojanje ranije države uz izmijenjenu unutrašnju strukturu.<ref name="ustav-bs" /> Pregovori koji su doveli do sadašnjeg Ustava vođeni su tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992–1995), obilježenog opsadom Sarajeva, masovnim etničkim čišćenjem i [[Genocid u Srebrenici|genocidom u Srebrenici]]. Prijedlog unutrašnjeg uređenja države u obliku ustava sastavljen je pod posredovanjem Sjedinjenih Američkih Država tokom pregovora u Daytonu i uvršten je kao Aneks 4 u širi mirovni sporazum, umjesto da bude usvojen kroz uobičajenu ustavotvornu proceduru unutar zemlje.<ref name="ustav-bs" /> == Nastanak i pravna priroda == [[Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini|Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini]] parafiran je 21. novembra 1995. u vojnoj bazi u Daytonu (Ohajo, SAD) nakon tri sedmice pregovora (tzv. ''Proximity Talks''), a formalno potpisan 14. decembra 1995. u Parizu od strane predsjednika triju strana potpisnica – [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]] i [[Hrvatska|Republike Hrvatske]].<ref name="ustav-bs" /> Ustav Bosne i Hercegovine čini Aneks 4 tog sporazuma.<ref name="ustav-bs" /><ref name="wipolex" /> Zbog svog porijekla, Ustav ima nekoliko pravnih osobenosti rijetkih među savremenim ustavima: * '''Nema formalnu preambulu usvojenu posebnim ustavotvornim tijelom''' – tekst otvara preambula u kojoj se Bošnjaci, Hrvati i Srbi, kao konstitutivni narodi, zajedno s ostalima i građanima Bosne i Hercegovine, "ovim utvrđuju" Ustav, ali je sam tekst prethodno sastavljen i parafiran od strane međunarodnih posrednika i čelnika triju potpisničkih strana.<ref name="ustav-bs" /> * '''Mjerodavni jezik je engleski.''' Iako postoje zvanični prijevodi na bosanski, hrvatski i srpski jezik, u slučaju spora mjerodavan je izvorni engleski tekst.<ref name="ustav-bs" /> * '''Nema formalnog naziva "Ustav Republike Bosne i Hercegovine"''', nego "Ustav Bosne i Hercegovine" – Član I.1 mijenja i samo ime države, izostavljajući riječ "Republika" iz zvaničnog naziva.<ref name="ustav-bs" /> == Struktura i sadržaj == Ustav se sastoji od preambule, dvanaest članova (I–XII) i dva aneksa. Član II inkorporira listu dodatnih međunarodnih instrumenata o ljudskim pravima (Aneks I), dok Aneks II sadrži prijelazne odredbe.<ref name="ustav-bs" /> Naknadno je dodan jedan amandman (2009).<ref name="amandmanI" /> === Preambula === Preambula navodi vrijednosti na kojima Ustav počiva – poštovanje ljudskog dostojanstva, slobode i jednakosti, posvećenost miru, pravdi, toleranciji i pomirenju, te povjerenje u tržišnu ekonomiju i demokratske institucije – i poziva se na Povelju Ujedinjenih naroda, Opću deklaraciju o ljudskim pravima i Osnovna načela usaglašena u Ženevi i New Yorku u septembru 1995. godine.<ref name="ustav-bs" /> Bošnjaci, Hrvati i Srbi u njoj se označavaju kao konstitutivni narodi, zajedno s "ostalima" i građanima Bosne i Hercegovine.<ref name="ustav-bs" /> Za razliku od preambula većine ustava, ova preambula nema samostalnu pravnu snagu u smislu stvaranja obaveza, ali je [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavni sud BiH]] njome argumentisao dio svojih odluka o ravnopravnosti konstitutivnih naroda na cijeloj teritoriji države (vidi [[#Predmet „Konstitutivni narodi“ (U-5/98)|dio o predmetu U-5/98]]).<ref name="u598">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/hr/djelimicne-odluke-u-598 |title=Djelomične odluke U-5/98 |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Ovom se dijelu preambule opširno bavi i akademski komentar Ustava koji je uredio Christian Steiner, u kojem je pitanje konstitutivnog naroda posebno prokomentarisao prof. dr. Joseph Marko, sudija izvjestilac u predmetu U-5/98.<ref name="steinerademovic2010">{{Cite book |last1=Steiner |first1=Christian |last2=Ademović |first2=Nedim |title=Ustav Bosne i Hercegovine: komentar |publisher=Fondacija Konrad Adenauer |location=Sarajevo |year=2010 |isbn=9789958756950}}</ref><ref name="marko-u598">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/preamble/b-about-the-lines-respectively/constituent-power/comments-by-prof-dr-joseph-marko-the-judge-rapporteur-in-the-case-no-u-5-98-line-10/ |title=Comments by Prof. Dr. Joseph Marko, the judge rapporteur in the Case No. U 5/98 (line 10) |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Član I: Bosna i Hercegovina === Član I uređuje kontinuitet državnosti, sastav i osnovna obilježja države. Akademski komentar ovaj član opisuje kao odredbu kojom se, uprkos duboko izmijenjenoj unutrašnjoj strukturi, potvrđuje pravni kontinuitet države i njeno članstvo u međunarodnim organizacijama stečeno prije 1995. godine.<ref name="ustavbih-clanak1">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-i-bosnia-and-herzegovina/a-continuation-according-to-international-law-article-i-1/ |title=Article I – Bosnia and Herzegovina: A. Continuation according to international law (Article I.1) |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * '''Kontinuitet''' – Republika Bosna i Hercegovina, čiji je novi zvanični naziv "Bosna i Hercegovina", nastavlja pravno postojanje kao država s izmijenjenom unutrašnjom strukturom i postojećim međunarodno priznatim granicama, te ostaje članica Ujedinjenih naroda.<ref name="ustav-bs" /> * '''Demokratski principi''' – država funkcioniše na principu vladavine prava i slobodnih demokratskih izbora.<ref name="ustav-bs" /> * '''Sastav''' – Bosna i Hercegovina sastoji se od dva entiteta: Federacije Bosne i Hercegovine i Republike Srpske.<ref name="ustav-bs" /> * '''Sloboda kretanja''' – zagarantovana je sloboda kretanja lica, roba, usluga i kapitala na cijeloj teritoriji države; nijedan entitet ne smije uspostavljati kontrolu na međuentitetskoj granici.<ref name="ustav-bs" /> * '''Glavni grad''' – Sarajevo.<ref name="ustav-bs" /> * '''Simboli''' – zastavu, grb i druge državne simbole utvrđuje Parlamentarna skupština uz odobrenje Predsjedništva.<ref name="ustav-bs" /> * '''Državljanstvo''' – postoji državljanstvo Bosne i Hercegovine i državljanstvo svakog entiteta; svi državljani entiteta ujedno su državljani Bosne i Hercegovine, a niko ne smije biti proizvoljno lišen državljanstva niti ostavljen bez državljanstva.<ref name="ustav-bs" /> === Član II: Ljudska prava i osnovne slobode === Član II obavezuje Bosnu i Hercegovinu i oba entiteta na osiguranje najvišeg nivoa međunarodno priznatih ljudskih prava, uz uspostavu Komisije za ljudska prava predviđene Aneksom 6 Općeg okvirnog sporazuma.<ref name="ustav-bs" /> Njegova najznačajnija odredba propisuje da se prava i slobode iz [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropske konvencije o ljudskim pravima]] i njenih protokola neposredno primjenjuju u Bosni i Hercegovini i imaju prednost nad svim ostalim zakonom, čime je Konvencija de facto inkorporirana u sam vrh pravnog poretka.<ref name="ustav-bs" /> Član nabraja niz pojedinačnih prava (pravo na život, zabranu mučenja, pravo na pravično suđenje, slobodu izražavanja, vjere i udruživanja i dr.), propisuje zabranu diskriminacije po bilo kojoj osnovi, te garantuje pravo izbjeglica i raseljenih lica na povratak svojoj imovini u skladu s Aneksom 7 Općeg okvirnog sporazuma.<ref name="ustav-bs" /> Aneks I uz Ustav dodatno nabraja niz međunarodnih konvencija o ljudskim pravima – od Konvencije o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. do niza konvencija Ujedinjenih naroda i Vijeća Evrope – čija se primjena u Bosni i Hercegovini time ustavno garantuje.<ref name="ustav-bs" /> Prema akademskom komentaru Ustava, ovim se rješenjem Evropskoj konvenciji u BiH daje viši, izravno nadustavni status kakav ona nema u većini evropskih pravnih poredaka, što je jedna od najosobenijih crta cijelog Ustava.<ref name="ustavbih-clanak2">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-ii-human-rights-and-fundamental-freedoms/c-obligation-to-directly-apply-the-echr-article-ii-2-of-the-bih-constitution/ |title=Article II – Human rights and fundamental freedoms: C. Obligation to directly apply the ECHR (Article II.2) |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Član III: Nadležnosti i odnosi između institucija Bosne i Hercegovine i entiteta === Član III je temeljna odredba o podjeli vlasti u državi i detaljnije je obrađen u dijelu [[#Podjela nadležnosti|Podjela nadležnosti]] niže u tekstu. Državnim institucijama u isključivu nadležnost dodjeljuje ograničen popis pitanja (vanjska politika, vanjskotrgovinska i carinska politika, monetarna politika, imigraciona i azilantska politika, međunarodno i međuentitetsko krivično pravo, te uspostava zajedničkih komunikacijskih sredstava i regulacija međuentitetskog saobraćaja i kontrole zračnog prometa), dok se sve preostale, izričito nedodijeljene nadležnosti smatraju nadležnostima entiteta.<ref name="ustav-bs" /> Entiteti imaju pravo uspostavljati posebne paralelne odnose sa susjednim državama, uz poštovanje suvereniteta i teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine, te su obavezni pomagati državnim institucijama u izvršavanju međunarodnih obaveza zemlje.<ref name="ustav-bs" /><ref name="ustavbih-clanak3">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-iii-responsibilities-of-and-relations-between-the-institutions-of-bosnia-and-herzegovina-and-the-entities/d-concurrent-competences/special-case-entities-special-parallel-relationships-with-neighbouring-states/ |title=Article III: D. Concurrent competences – Special case: Entities' special parallel relationships with neighbouring states |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Član IV: Parlamentarna skupština === [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] je dvodomna: čine je Dom naroda i Predstavnički dom.<ref name="ustav-bs" /> * '''Dom naroda''' broji 15 delegata: dvije trećine iz Federacije (pet Hrvata i pet Bošnjaka, koje biraju hrvatski, odnosno bošnjački delegati u Domu naroda Federacije BiH) i jednu trećinu iz Republike Srpske (pet Srba, koje bira Narodna skupština Republike Srpske). Kvorum čini devet članova, uz prisustvo najmanje tri delegata iz svakog konstitutivnog naroda.<ref name="ustav-bs" /> * '''Predstavnički dom''' broji 42 poslanika, od kojih se dvije trećine biraju s teritorije Federacije, a jedna trećina s teritorije Republike Srpske.<ref name="ustav-bs" /> * Sve zakonodavne odluke moraju odobriti oba doma, a odlučuje se većinom prisutnih koji glasaju, uz nastojanje da ta većina obuhvati najmanje trećinu glasova iz svakog entiteta.<ref name="ustav-bs" /> * Predviđen je i mehanizam '''zaštite vitalnog nacionalnog interesa''': prijedlog odluke koji većina bošnjačkih, hrvatskih ili srpskih delegata proglasi štetnim po vitalni interes njihovog naroda zahtijeva odobrenje većine delegata svakog od ta tri naroda u Domu naroda; sporovi o (zlo)upotrebi ovog mehanizma rješavaju se putem Zajedničke komisije ili, u krajnjem slučaju, pred Ustavnim sudom.<ref name="ustav-bs" /><ref name="ustavbih-vitalni">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-iv-parliamentary-assembly/d-procedures-article-iv-3/vital-interest/ |title=Article IV – Parliamentary Assembly: D. Procedures (Article IV.3) – Vital Interest |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * Nadležnosti Skupštine uključuju donošenje zakona potrebnih za provođenje odluka Predsjedništva, utvrđivanje izvora i visine prihoda i usvajanje budžeta institucija Bosne i Hercegovine, te davanje saglasnosti na ratifikaciju međunarodnih ugovora.<ref name="ustav-bs" /> === Član V: Predsjedništvo === [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] čine tri člana: jedan Bošnjak i jedan Hrvat, birani neposredno s teritorije Federacije, i jedan Srbin, biran neposredno s teritorije Republike Srpske.<ref name="ustav-bs" /> Mandat članova prvobitno izabranih trajao je dvije godine, a svih narednih iznosi četiri godine, uz mogućnost jednog uzastopnog reizbora.<ref name="ustav-bs" /> Predsjedništvo nastoji odluke donositi konsenzusom, a ukoliko to nije moguće, mogu ih usvojiti dva člana, uz pravo trećeg, neslažućeg člana da odluku proglasi štetnom po vitalni interes entiteta iz kojeg je biran, što tu odluku upućuje na potvrdu nadležnom entitetskom zakonodavnom tijelu.<ref name="ustav-bs" /> Nadležnosti Predsjedništva obuhvataju vođenje vanjske politike, imenovanje ambasadora, predstavljanje Bosne i Hercegovine u međunarodnim organizacijama, pregovaranje i (uz saglasnost Skupštine) ratifikaciju ugovora, te izvršavanje odluka Parlamentarne skupštine.<ref name="ustav-bs" /> Predsjedništvo predlaže i predsjedavajućeg [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeća ministara]], koji potom predlaže ministre, s tim da svi moraju dobiti odobrenje Predstavničkog doma.<ref name="ustav-bs" /> === Član VI: Ustavni sud === [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] ima devet članova: četiri bira Predstavnički dom Federacije Bosne i Hercegovine, dva bira Narodna skupština Republike Srpske, a preostala tri bira predsjednik [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]] nakon konsultacija s Predsjedništvom BiH; sudije koje bira predsjednik ESLJP-a ne smiju biti državljani Bosne i Hercegovine niti bilo koje susjedne države.<ref name="ustav-bs" /> Prvobitno imenovanim sudijama mandat je trajao pet godina, dok naknadno imenovane sudije ostaju na dužnosti do navršenih 70 godina života, osim ako podnesu ostavku ili budu razriješeni konsenzusom ostalih sudija.<ref name="ustav-bs" /> Sud ima isključivu nadležnost za sporove koji nastanu iz Ustava između entiteta, između Bosne i Hercegovine i entiteta, ili između državnih institucija, uključujući ocjenu saglasnosti entitetskog ustava ili zakona s Ustavom BiH; ima i apelacionu nadležnost te nadležnost odlučivanja o prethodnim pitanjima ustavnosti zakona koja mu upute redovni sudovi.<ref name="ustav-bs" /> Odluke Ustavnog suda konačne su i obavezujuće.<ref name="ustav-bs" /> === Član VII: Centralna banka === Ustavom se uspostavlja [[Centralna banka Bosne i Hercegovine]] kao jedino tijelo ovlašteno za izdavanje valute i vođenje monetarne politike u cijeloj zemlji.<ref name="ustav-bs" /> Prvih šest godina od stupanja Ustava na snagu Centralna banka je funkcionisala isključivo kao valutni odbor (currency board), bez ovlasti kreditiranja stvaranjem novca, dok Parlamentarna skupština kasnije nije bila ovlaštena proširiti njena ovlaštenja.<ref name="ustav-bs" /> Prvi Upravni odbor sačinjavali su guverner kojeg imenuje [[Međunarodni monetarni fond]] uz konsultacije s Predsjedništvom, te tri člana koje imenuje Predsjedništvo (dva iz Federacije – jedan Bošnjak i jedan Hrvat koji dijele jedan glas – i jedan iz Republike Srpske), svi na mandat od šest godina; nakon tog perioda Upravni odbor čini pet članova koje imenuje Predsjedništvo, koji potom između sebe biraju guvernera.<ref name="ustav-bs" /> === Član VIII: Finansije === Parlamentarna skupština svake godine, na prijedlog Predsjedništva, usvaja budžet za pokrivanje troškova institucija Bosne i Hercegovine i njenih međunarodnih obaveza; ako budžet ne bude usvojen na vrijeme, privremeno se primjenjuje budžet iz prethodne godine.<ref name="ustav-bs" /> Sredstva za budžet obezbjeđuju Federacija (dvije trećine) i Republika Srpska (jedna trećina), osim u dijelu prihoda koje Skupština odredi na drugi način.<ref name="ustav-bs" /> === Član IX: Opće odredbe === Ovaj član propisuje da lica koja izdržavaju kaznu izrečenu od [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]], kao i lica pod optužnicom tog suda koja se nisu odazvala pozivu na pojavljivanje, ne mogu se kandidovati niti obavljati javnu funkciju u Bosni i Hercegovini.<ref name="ustav-bs" /> Također propisuje da se naknada nosiocima javnih funkcija u državnim institucijama ne može smanjivati tokom mandata, te da imenovanja u državnim institucijama trebaju u načelu odražavati sastav naroda Bosne i Hercegovine.<ref name="ustav-bs" /> === Član X: Amandmani === Ustav se može mijenjati odlukom Parlamentarne skupštine, uz dvotrećinsku većinu prisutnih koji glasaju u Predstavničkom domu.<ref name="ustav-bs" /> Nijedan amandman ne smije ukinuti niti umanjiti prava i slobode iz Člana II, niti izmijeniti samu ovu zabranu.<ref name="ustav-bs" /> Od 1995. godine ovim putem je usvojen samo jedan amandman (vidi [[#Amandman I (2009)|dio o Amandmanu I]]).<ref name="amandmanI" /> === Član XI i XII: Prijelazne odredbe i stupanje na snagu === Član XI upućuje na Aneks II Ustava, kojim se uređuju prijelazna pitanja javnih funkcija, prava i drugih pravnih odnosa.<ref name="ustav-bs" /> Član XII propisuje da je Ustav stupio na snagu potpisivanjem Općeg okvirnog sporazuma, kao ustavni akt koji mijenja i zamjenjuje raniji Ustav Republike Bosne i Hercegovine, te je obavezao entitete da u roku od tri mjeseca usklade svoje ustave s njim.<ref name="ustav-bs" /> Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska naknadno su u tom smislu mijenjale vlastite ustave, uključujući i uvođenje sva tri konstitutivna naroda u oba entitetska ustava nakon odluke Ustavnog suda BiH u predmetu "Konstitutivni narodi" (vidi niže).<ref name="fbihustav">{{Cite web |url=http://www.parlamentfbih.gov.ba/dom_naroda/bos/parlament/o_parlamentu/ustavfbih.html |title=Ustav Federacije Bosne i Hercegovine |website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=13. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140113221125/http://parlamentfbih.gov.ba/dom_naroda/bos/parlament/o_parlamentu/ustavfbih.html |archive-date=13. 1. 2014 |url-status=dead}}</ref> == Podjela nadležnosti == Ustav BiH uspostavlja izrazito decentralizovan model u kojem je popis isključivih državnih nadležnosti kratak, a sve ostale, izričito nedodijeljene nadležnosti pripadaju entitetima.<ref name="ustav-bs" /> Praktično to znači da entiteti, a u Federaciji BiH i kantoni, zadržavaju široke ovlasti u oblastima poput obrazovanja, zdravstva, socijalne politike, unutrašnjih poslova, pravosuđa i ekonomske politike, dok državni nivo prvenstveno koordinira vanjsku i monetarnu politiku, carine i osnovne aspekte pravosuđa i sigurnosti.<ref name="corpowers" /> Ustav predviđa i mogućnost da Bosna i Hercegovina preuzme dodatne nadležnosti ako se tako sporazumiju entiteti, ako je to predviđeno aneksima 5–8 Općeg okvirnog sporazuma, ili ako je to nužno za očuvanje suvereniteta i teritorijalnog integriteta zemlje; Predsjedništvo pritom može olakšavati međuentitetsku koordinaciju u pitanjima izvan isključive državne nadležnosti, osim ako se tome usprotivi neki od entiteta.<ref name="ustav-bs" /> Ovakva raspodjela – u kombinaciji s kantonalnom strukturom Federacije BiH i Brčko distriktom kao zasebnom jedinicom – rezultira sistemom koji akademska literatura opisuje kao jedan od najsloženijih oblika podijeljene vlasti u savremenom svijetu.<ref name="kapidzic2021">{{Citation |last=Kapidžić |first=Damir |title=Subnational competitive authoritarianism and power-sharing in Bosnia and Herzegovina |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003208327-5/subnational-competitive-authoritarianism-power-sharing-bosnia-herzegovina-damir-kapid%C5%BEi%C4%87 |work=Illiberal Politics in Southeast Europe |year=2021 |pages=79–99 |doi=10.4324/9781003208327-5 |isbn=9781003208327 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Entiteti, distrikt i teritorijalna struktura == {{Glavni|Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|Federacija Bosne i Hercegovine|Republika Srpska|Brčko distrikt}} Iako Ustav BiH sam po sebi ne propisuje detaljnu unutrašnju teritorijalnu podjelu entiteta, njegov Član I.3 uspostavlja dvoentitetsku strukturu na kojoj počiva cjelokupna administrativna podjela zemlje, dok entitetski ustavi – [[Ustav Federacije Bosne i Hercegovine|Ustav Federacije BiH]] iz 1994. i [[Ustav Republike Srpske]] – dalje uređuju unutrašnju organizaciju svakog entiteta (kantone u Federaciji, odnosno opštine i gradove u Republici Srpskoj).<ref name="ustav-bs" /><ref name="fbihustav" /> Status Brčko distrikta, koji ne pripada nijednom entitetu, izvorno je proizašao iz arbitražnog postupka predviđenog Aneksom 2 Općeg okvirnog sporazuma, a tek je 2009. godine formalno ugrađen u sam ustavni tekst (vidi niže).<ref name="brcko-award1997">{{Cite web |url=https://www.ohr.int/ohr_archive/brcko-arbitral-tribunal-for-dispute-over-the-inter-entity-boundary-in-brcko-area-award/ |title=Brčko Arbitral Tribunal for Dispute Over the Inter-Entity Boundary in Brčko Area: Award |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |date=14. 2. 1997 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Amandman I (2009) == Amandman I na Ustav Bosne i Hercegovine jedini je do danas formalno usvojeni amandman na ustavni tekst.<ref name="amandmanI" /> Usvojila ga je Parlamentarna skupština BiH u martu 2009. godine – na 49. sjednici Predstavničkog doma i 27. sjednici Doma naroda – nakon što su lideri triju najvećih stranaka (SDA, HDZ BiH i SNSD) u sklopu tzv. Prudskog procesa postigli saglasnost o ustavnom uređenju [[Brčko distrikt]]a.<ref name="amandmanI" /><ref name="avaz15">{{Cite web |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/624416/15-mucnih-godina-sukoba-i-tenzija-nakon-pada-aprilskog-paketa |title=15 mučnih godina sukoba i tenzija nakon pada 'aprilskog paketa' |website=Avaz.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Amandmanom je u Član VI dodana nova tačka VI.4, kojom se Brčko distriktu obezbjeđuje neposredan pristup Ustavnom sudu BiH radi zaštite njegovog statusa i nadležnosti, kako su utvrđeni arbitražnim odlukama Arbitražnog tribunala i Konačnom odlukom iz 1999. godine, čime je status distrikta kao teritorije pod suverenitetom Bosne i Hercegovine, a u zajedničkom vlasništvu (kondominiju) oba entiteta, formalno unesen u ustavni tekst.<ref name="amandmanI" /><ref name="ohrstatus">{{Cite web |url=https://www.ohr.int/supervisor-brcko-districts-status-is-clear-entities-are-obligated-to-support-it/ |title=Supervisor: Brčko District's status is clear, entities are obligated to support it |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Amandman I stupio je na snagu osmog dana od dana objavljivanja u Službenom glasniku Bosne i Hercegovine.<ref name="amandmanI" /> == Uloga Visokog predstavnika == Iako [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik]] i njegov Ured (OHR) nisu spomenuti u samom tekstu Ustava BiH, nego u Aneksu 10 Općeg okvirnog sporazuma o civilnoj provedbi mirovnog sporazuma, praksa je od 1997. godine (nakon odluke Vijeća za provedbu mira u Bonnu) razvila tzv. "bonske ovlasti", koje su Visokom predstavniku omogućile nametanje zakona i razrješavanje javnih dužnosnika kada domaće institucije ne mogu postići saglasnost.<ref name="venice2005" /> Ovakva praksa – uključujući nametnute amandmane na entitetske ustave i zakone – ostavila je trajan trag na primjeni Ustava BiH, iako formalno ne mijenja njegov tekst.<ref name="venice2005" /> Venecijanska komisija Vijeća Evrope u svom mišljenju iz 2005. godine ocijenila je da je korištenje bonskih ovlasti bilo korisno za Bosnu i Hercegovinu i njene građane te nužno nakon krvavog rata, ali je istovremeno pozvala na postupno ukidanje takve prakse i uspostavu savjetodavnog tijela nezavisnih pravnika za odluke koje neposredno utiču na prava pojedinaca.<ref name="venice2005" /> Komisija je posebno istaknula da razrješenje s javne dužnosti predstavlja ozbiljno zadiranje u prava dotičnog lica, te da bi, radi poštivanja demokratskih standarda, takva odluka trebala uslijediti nakon poštenog saslušanja i uz mogućnost pravnog lijeka, što u praksi OHR-a nije bio slučaj.<ref name="venice2005" /> == Odluke Ustavnog suda i međunarodnih sudova == === Predmet „Konstitutivni narodi“ (U-5/98) === U predmetu poznatom kao "Konstitutivni narodi" (U 5/98), pokrenutom po zahtjevu tadašnjeg srpskog člana Predsjedništva BiH, [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] je Djelimičnom odlukom III od 1. jula 2000. utvrdio da entitetski ustavi, u dijelu u kojem su Bošnjaci, Hrvati i Srbi tretirani kao konstitutivni narodi samo na dijelu teritorije Bosne i Hercegovine (a ne na cijeloj njenoj teritoriji), nisu u skladu s Ustavom BiH, čime je otvoren put ka amandmanima na ustave Federacije BiH i Republike Srpske kojima su sva tri naroda formalno izjednačena u oba entiteta.<ref name="corpowers" /><ref name="u598" /> Odluka se u velikoj mjeri oslanjala na preambulu Ustava BiH, koja tri naroda naziva konstitutivnima bez teritorijalnog ograničenja.<ref name="u598" /> === Presude Evropskog suda za ljudska prava === Od 2009. godine [[Evropski sud za ljudska prava]] u Strasbourgu u nizu je presuda utvrdio da pojedine odredbe Ustava BiH krše Evropsku konvenciju o ljudskim pravima: * '''Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacije br. 27996/06 i 34836/06), presuda Velikog vijeća od 22. decembra 2009. – Sud je sa 14 glasova za i 3 protiv utvrdio da nemogućnost građana koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda da se kandiduju za Predsjedništvo BiH i Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH predstavlja diskriminaciju suprotnu Članu 14 Konvencije u vezi s Članom 3 Protokola br. 1 (pravo na slobodne izbore).<ref name="sejdicfinci" /> * '''Zornić protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 3681/06, presuda od 15. jula 2014) i '''Pilav protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 41939/07, presuda od 9. juna 2016) potvrdile su i proširile isti zaključak – u prvom slučaju u pogledu građanke koja se odbila izjasniti pripadnicom bilo kojeg konstitutivnog naroda, a u drugom u pogledu Bošnjaka s prebivalištem u Republici Srpskoj kojem je onemogućena kandidatura za "srpsko" mjesto u Predsjedništvu.<ref name="hudoc-zornic">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng |title=Zornić protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 3681/06 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="hudoc-pilav">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng |title=Pilav protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 41939/07 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * '''Pudarić protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 55799/18, presuda od 8. decembra 2020) odnosila se na nemogućnost kandidature državljanina sa prebivalištem u Federaciji BiH za "srpsko" mjesto u Predsjedništvu.<ref name="hudoc-pudaric">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng |title=Pudarić protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 55799/18 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * U predmetu '''Kovačević protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 43651/22) vijeće Suda je 29. augusta 2023. ponovo utvrdilo povredu Protokola br. 12 uz Konvenciju u pogledu zastupljenosti u Domu naroda i Predsjedništvu, no Veliko vijeće je 25. juna 2025. aplikaciju proglasilo nedopuštenom.<ref name="hudoc-kovacevic">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-226386 |title=Kovačević protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 43651/22 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Pravnu analizu presude u predmetu Sejdić i Finci, uključujući njene posljedice po izborni sistem BiH, objavili su, među ostalima, Marko Milanović u časopisu ''American Journal of International Law'' i Samo Bardutzky u časopisu ''European Constitutional Law Review''.<ref name="milanovic2010">{{Cite journal |last=Milanović |first=Marko |title=Sejdić & Finci v. Bosnia and Herzegovina |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_2010-10_104_4/page/636 |journal=American Journal of International Law |volume=104 |issue=4 |year=2010 |pages=636–641 |doi=10.5305/amerjintelaw.104.4.0636}}</ref><ref name="bardutzky2010">{{Cite journal |last=Bardutzky |first=Samo |title=The Strasbourg Court on the Dayton Constitution: Judgment in the Case of Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina, 22 December 2009 |journal=European Constitutional Law Review |volume=6 |issue=2 |year=2010 |pages=309–333 |doi=10.1017/S1574019610200079}}</ref> Do jula 2026. godine BiH institucije formalno nisu provele nijednu od navedenih presuda izmjenom Ustava ili izbornog zakonodavstva, unatoč usvojenom Akcionom planu Vijeća ministara BiH iz 2011. godine za njihovo izvršenje, što ostaje jedna od prepreka na putu evropskih integracija zemlje.<ref name="fokus-izvrsenje">{{Cite web |url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/bih-konacno-krece-u-izvrsenje-presude-u-slucaju-sejdic-i-finci-protiv-bih/105498/ |title=BiH konačno kreće u izvršenje presude u slučaju "Sejdić i Finci protiv BiH" |website=Fokus.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="federalna-jubilej">{{Cite web |url=https://federalna.ba/zabrinjavajuci-jubilej-14-godina-izricanja-a-neprovodenja-presude-sejdic-i-finci-yeczc |title=Zabrinjavajući jubilej: 14 godina od izricanja presude "Sejdić i Finci" |website=Federalna.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Pokušaji ustavne reforme == Otkako je Ustav stupio na snagu 1995. godine, njegov tekst ostao je gotovo neizmijenjen, unatoč više pokušaja sveobuhvatnije reforme. === Aprilski paket (2006) === Najobimniji pokušaj ustavne reforme, tzv. '''Aprilski paket''', predstavljao je skup amandmana dogovoren između vodećih političkih stranaka uz posredovanje Sjedinjenih Američkih Država i tadašnjeg visokog predstavnika Christiana Schwarz-Schillinga.<ref name="bieber2010" /> Prijedlog je predviđao zamjenu tročlanog Predsjedništva jednim predsjednikom s dva potpredsjednika koje bi birao Parlament, uvođenje funkcije premijera, povećanje broja poslanika u Predstavničkom domu sa 42 na 87, te jačanje nadležnosti državnog nivoa.<ref name="klix-svi">{{Cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/svi-neuspjeli-pokusaji-ustavnih-promjena-u-bih-od-aprilskog-do-butmirskog-paketa/210125052 |title=Svi neuspjeli pokušaji ustavnih promjena u BiH: Od Aprilskog do Butmirskog paketa |website=Klix.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Na sjednici Predstavničkog doma 26. aprila 2006. za prijedlog je glasalo 26, a protiv 16 poslanika, čime nije dostignuta potrebna dvotrećinska većina; protiv su prvenstveno glasali poslanici Stranke za BiH i HDZ-a 1990.<ref name="klix-retro">{{Cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/retrospektiva-najvece-ustavne-reforme-zaboravljeni-detalji-aprilskog-paketa-i-danas-nezamislive-izjave-snsd-a/260531090 |title=Retrospektiva najveće ustavne reforme: Zaboravljeni detalji Aprilskog paketa |website=Klix.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Prudski proces i Butmirski paket (2008–2009) === Nakon neuspjeha Aprilskog paketa, lideri SDA, HDZ-a BiH i SNSD-a (Sulejman Tihić, Dragan Čović i Milorad Dodik) sastali su se 2008. godine u Prudu, gdje su se saglasili o daljim koracima ustavne reforme; jedini konkretan ishod tog procesa bio je amandman o Brčko distriktu usvojen 2009. godine (vidi [[#Amandman I (2009)|dio o Amandmanu I]]).<ref name="avaz15" /> U oktobru 2009. Evropska unija je, uz učešće predsjedavajućeg Vijeća EU Carla Bildta i komesara za proširenje Olija Rehna, pokrenula nove razgovore u vojnoj bazi Butmir kraj Sarajeva (tzv. '''Butmirski paket'''), koji su sadržajno bili slični Aprilskom paketu, ali su, za razliku od 2006. godine, propali bez glasanja u Parlamentu zbog pogoršanih međunacionalnih odnosa.<ref name="avaz15" /> === Kasniji pokušaji i uslovljenost pristupanja Evropskoj uniji === Nakon presude u predmetu Sejdić i Finci (2009), više inicijativa civilnog društva i pojedinih stranaka pokušalo je uskladiti Ustav s tom presudom, uključujući amandmane koje je u parlamentarnu proceduru 2020. godine uputio SDP, ali nijedna nije dobila potrebnu dvotrećinsku podršku.<ref name="klix-svi" /> Bosna i Hercegovina je decembra 2022. dobila status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji, a Evropsko vijeće je u martu 2024. odlučilo odobriti otvaranje pristupnih pregovora, uz uslov ispunjavanja daljih reformi.<ref name="eeas-integracije">{{Cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/bosnia-and-herzegovina/european-union-and-bosnia-and-herzegovina_en?s=219 |title=European Union and Bosnia and Herzegovina |website=Evropska služba za vanjsko djelovanje (EEAS) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Do sredine 2026. godine formalno otvaranje pregovora još uvijek nije uslijedilo, dijelom i zbog nepopunjenosti Ustavnog suda BiH, kojem entitetske vlasti Republike Srpske godinama odbijaju predložiti dvoje nedostajućih sudija, te zbog šire političke krize u zemlji tokom 2025. godine.<ref name="rse2025" /><ref name="eeas-finishline">{{Cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/bosnia-and-herzegovina/eu-preparing-accept-new-members-country-report-bih%E2%80%99s-guide-get-over-finish-line_en?s=219 |title=The EU is preparing to accept new members. The Country Report is BiH's guide to get over the finish line |website=Evropska služba za vanjsko djelovanje (EEAS) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Opći izbori zakazani su za oktobar 2026. godine.<ref name="rse2025" /> == Ocjene i kritike == Ustav Bosne i Hercegovine predmet je trajne stručne i političke rasprave o njegovoj funkcionalnosti i usklađenosti s međunarodnim standardima ljudskih prava, i predstavlja jedan od najproučavanijih primjera konsocijacijskog uređenja u komparativnoj politologiji.<ref name="lijphart1977" /> Zagovornici sadašnjeg uređenja ističu da je konsocijacijski model – uz entitetsko glasanje, zaštitu vitalnog nacionalnog interesa i etničku raspodjelu najviših funkcija – bio nužan politički kompromis kojim je okončan rat i spriječena dominacija jedne etničke zajednice nad drugima, te da njegova izmjena zahtijeva širok konsenzus svih triju konstitutivnih naroda.<ref name="corpowers" /> Kritička politološka literatura, s druge strane, ukazuje na to da entitetska i kantonalna podjela vlasti stvara prostor za oblike vlasti opisane kao "podnacionalni kompetitivni autoritarizam".<ref name="kapidzic2021" /> Sumantra Bose je sistem uspostavljen u Daytonu opisao kao nestabilan spoj nacionalne podjele i međunarodne intervencije, dok je Soeren Keil bh. uređenje analizirao kao krajnji primjer multinacionalnog federalizma nastalog radi upravljanja etničkim podjelama, a ne radi funkcionalne efikasnosti.<ref name="bose2002">{{Cite book |last=Bose |first=Sumantra |title=Bosnia after Dayton: Nationalist Partition and International Intervention |url=https://archive.org/details/bosniaafterdayto0000suma |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2002 |isbn=9781850654529}}</ref><ref name="keil2013">{{Cite book |last=Keil |first=Soeren |title=Multinational Federalism in Bosnia and Herzegovina |url=https://archive.org/details/multinationalfed0000keil |publisher=Ashgate |location=Farnham |year=2013 |isbn=9781409436064}}</ref> Hrvatska politologinja Mirjana Kasapović u svom uticajnom radu propituje može li se bh. sistem uopće smatrati konsocijacijskom demokratijom u punom Lijphartovom smislu, ili je bliži nestabilnom obliku podijeljene, ali neliberalne vladavine.<ref name="kasapovic2005">{{Cite journal |last=Kasapović |first=Mirjana |title=Bosnia and Herzegovina: Consociational or Liberal Democracy? |journal=Politička misao |volume=42 |issue=5 |year=2005 |pages=3–30}}</ref> Florian Bieber je, analizirajući neuspjeh Aprilskog paketa, Prudskog procesa i Butmirskog paketa, zaključio da se struktura uspostavljena u Daytonu pokazala otpornom na promjenu upravo zato što svaka predložena reforma otvara pitanje raspodjele moći među konstitutivnim narodima, čime svaka strana zadržava efektivno pravo veta na sopstvenu marginalizaciju.<ref name="bieber2010" /> Presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetima Sejdić i Finci, Zornić, Pilav, Pudarić i Kovačević utvrdile su da odredbe o etničkoj podobnosti za Predsjedništvo i Dom naroda diskriminišu građane koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda; akademski komentari ovih presuda ukazuju da je njihovo neizvršavanje dugoročno oslabilo autoritet Suda u Strasbourgu i otvorilo pitanje djelotvornosti cjelokupnog konvencijskog mehanizma prema BiH.<ref name="milanovic2010" /><ref name="bardutzky2010" /><ref name="federalna-jubilej" /> Venecijanska komisija je 2005. i 2006. godine izrazila stav da je temeljita ustavna reforma poželjna, a praksa nametanja odluka od strane Visokog predstavnika – iako je označena korisnom u ranoj poratnoj fazi – ocijenjena je kao praksa koju bi trebalo postupno ukinuti radi usklađivanja s demokratskim standardima Vijeća Evrope.<ref name="venice2005" /><ref name="venice2006">{{Cite web |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2006)019-e |title=Opinion on the Draft Amendments to the Constitution of Bosnia and Herzegovina, CDL-AD(2006)019 |website=Venecijanska komisija, Vijeće Evrope |date=2006 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Autori pravnog komentara Ustava koji je uredio Christian Steiner zaključuju da je Ustav, unatoč navedenim slabostima, uspio ostvariti svoju osnovnu, minimalnu funkciju – okončanje rata i uspostavu institucionalnog okvira unutar kojeg su daljnje promjene barem teorijski moguće ustavnim, a ne nasilnim putem.<ref name="steinerademovic2010" /> == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina]] * [[Dejtonski sporazum|Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini]] * [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine]] * [[Federacija Bosne i Hercegovine]] * [[Republika Srpska]] * [[Brčko distrikt]] * [[Ustav Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] * [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] * [[Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine]] * [[Konsocijacionalizam]] * [[Aprilski paket]] * [[Ustav Republike Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ustavnisud.ba/hr/ustav-bosne-i-hercegovine Cjeloviti tekst Ustava Bosne i Hercegovine] – Ustavni sud Bosne i Hercegovine * [https://www.paragraf.ba/propisi/bih/ustav-bosne-i-hercegovine.html Ustav Bosne i Hercegovine – integralni tekst] – Paragraf Lex BA * [https://wipolex.wipo.int/en/text/229684 Constitution of Bosnia and Herzegovina] (izvorni engleski tekst) – WIPO Lex {{BiH po temama}} [[Kategorija:Politika Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Ustavi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Dejtonski sporazum]] [[Kategorija:Ustav Bosne i Hercegovine| ]] 7o7yp9u13emhtjmpavt845xz5dd4gmx 0 32502 3921965 3916986 2026-08-25T00:10:42Z InternetArchiveBot 118070 Adding 7 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921965 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Meuble héraldique Fleur de lys.svg|mini|desno|170px|Heraldički ljiljan]] '''Ljiljan''' ({{jez-fr|fleur-de-lis}} ili ''fleur-de-lys'') stilizirani je biljni znak i jedan od najrasprostranjenijih [[heraldika|heraldičkih]] motiva. Oblikom podsjeća na cvijet [[ljiljan]]a, a naročito je povezan s [[Francuska|Francuskom]] i francuskom monarhijom, čiji je tradicionalni grb od razvijenog srednjeg vijeka do [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] sadržavao zlatne ljiljane na plavom polju. Nakratko je ponovo uveden tokom restauracije monarhije u 19. stoljeću.<ref name="Pastoureau">{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Heraldry: Its Origins and Meaning |url=https://archive.org/details/heraldryitsorigi0000past |translator=Francisca Garvie |publisher=Thames & Hudson |location=London |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/heraldryitsorigi0000past/page/93 93]–100 |ISBN=0-500-30074-7}}</ref> Ostao je zastupljen u heraldici drugih država, dinastija, gradova i ustanova, među kojima su [[Španija]], [[Kanada]], [[Quebec]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Srbija]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Znak je kroz historiju imao dinastičko, političko, vjersko i ukrasno značenje. U kršćanskoj umjetnosti ljiljan je povezan s čistoćom i [[Djevica Marija|Djevicom Marijom]], a pojavljuje se i kao atribut [[Sveti Josip|svetog Josipa]].<ref name="Post">{{cite book |last=Post |first=W. Ellwood |title=Saints, Signs, and Symbols |publisher=Morehouse-Barlow |location=Wilton |year=1986 |page=29}}</ref> U savremenoj upotrebi javlja se na državnim i lokalnim obilježjima, vojnim oznakama, amblemima izviđačkih organizacija, sportskim grbovima i u dekorativnoj umjetnosti. U [[Unicode]]u je predstavljen znakom U+269C (⚜). == Etimologija == Francuski naziv ''fleur-de-lis'' doslovno znači "cvijet ljiljana": ''fleur'' znači "cvijet", a ''lis'' "ljiljan". Riječ ''lis'' potječe preko latinskog ''lilium'' od starogrčkog ''leírion'' (λείριον). Iako naziv upućuje na ljiljan, nije sigurno predstavlja li heraldička figura stilizirani prikaz biljke iz roda ''[[Lilium]]''. Pojedini autori povezivali su njen oblik sa [[Iris pseudacorus|žutom perunikom]] (''Iris pseudacorus''), dok su predlagana i druga tumačenja porijekla znaka.<ref name="Velde">{{cite web |last=Velde |first=François |title=The Fleur-de-Lis |url=http://www.heraldica.org/topics/fdl.htm |website=Heraldica |access-date=8. 8. 2026}}</ref> [[Datoteka:Fleur.iris.2.png|mini|lijevo|Poređenje cvijeta perunike s heraldičkim ljiljanom prema crtežu [[Eugène Viollet-le-Duc|Eugènea Viollet-le-Duca]]]] Ljiljan je u evropskoj simbolici dugo povezivan s plodnošću i čistoćom, a u kršćanskoj tradiciji posebno s Marijinom čistoćom. == Porijeklo == [[Datoteka:Clovis recevant la fleur de lys - XVe siècle.jpg|mini|desno|Klodovik prima ljiljan; ilustracija iz ''Bedfordskog časoslova'' iz 15. stoljeća]] Tačno porijeklo heraldičkog ljiljana nije utvrđeno. Francuski prirodnjak i leksikograf [[Pierre-Augustin Boissier de Sauvages]] u 18. stoljeću pretpostavio je da je znak nastao stiliziranjem žute perunike. Kao argument naveo je njenu sličnost s heraldičkom figurom i rasprostranjenost uz rijeku Lys u Flandriji.<ref>{{cite book |last=Boissier de Sauvages |first=Pierre-Augustin |title=Dictionnaire languedocien-françois |year=1756 |page=154}}</ref> Sličnu mogućnost zastupa i heraldičar François Velde, iako nema neposrednog dokaza kojim bi takvo porijeklo moglo biti potvrđeno.<ref name="Velde"/> Druga hipoteza izvodi oblik iz [[angon]]a, franačkog koplja za bacanje. Ni takvo tumačenje nije općeprihvaćeno.<ref>{{cite book |last=Fosbroke |first=Thomas Dudley |title=A Treatise on the Arts, Manufactures, Manners, and Institutions of the Greeks and Romans |volume=2 |year=1835}}</ref> === Starija upotreba sličnih motiva === Motivi nalik kasnijem heraldičkom ljiljanu poznati su i prije nastanka srednjovjekovne heraldike. Slični oblici pojavljuju se na [[Gali|galskom]] novcu, dok je jedan primjer pronađen na zlatnoj kacigi skitskog vladara iz kurgana Ak-Burun. Sličan biljni znak javlja se i na novcu perzijske i [[Ptolemejsko Kraljevstvo|ptolemejske]] provincije [[Jehud]] te na pojedinim novčićima iz doba [[Hasmonejci|Hasmonejaca]]. U umjetnosti pretkolumbovskih [[Maje|Maja]] lokvanj je predstavljao vodenu površinu podzemnog svijeta i obnoviteljsku snagu zemlje, a pojedini njegovi stilizirani prikazi oblikom podsjećaju na fleur-de-lis. == Dinastijska i teritorijalna heraldika == Heraldički ljiljan postao je naročito raširen u evropskoj heraldici tokom srednjeg vijeka. Premda je najčvršće povezan s francuskom kraljevskom tradicijom, pojavljivao se u grbovima različitih dinastija, plemićkih porodica, crkvenih ustanova i gradova. === Albanija === U srednjovjekovnoj [[Albanija|albanskoj]] heraldici ljiljan se veže za plemićku porodicu [[Topia]], kojoj je pripadao [[Karlo Topia]]. Pojavljuje se i u heraldici drugih albanskih plemićkih porodica, među kojima su Engjëlli i Durazzo. <gallery mode="packed" heights="180"> Stema e Karl Topisë.png|Grb [[Karlo Topia|Karla Topije]], prema srednjovjekovnom kamenom prikazu Blason famille sq Engjëlli.svg|Grb albanske plemićke porodice Engjëlli </gallery> === Bosna i Hercegovina === {{Glavni|Ljiljan u bosanskohercegovačkoj heraldici}} Ljiljani su sastavni dio kraljevske heraldike [[Kotromanići|Kotromanića]] u srednjovjekovnoj [[Kraljevina Bosna|Kraljevini Bosni]]. Nakon što je [[Tvrtko I Kotromanić]] 1377. uzeo kraljevsku titulu, na njegovim se pečatima uz stariju kosu gredu pojavljuje šest ljiljana, po tri sa svake strane. Taj sklop postao je jedno od glavnih heraldičkih obilježja bosanske krune.<ref name="Filipovic">{{cite journal |last=Filipović |first=Emir O. |title='Creatio Regni' in the Great Seal of Bosnian King Tvrtko Kotromanić |work=A Companion to Seals in the Middle Ages |publisher=Brill |year=2019 |pages=264–276 |doi=10.1163/9789004391444_012 |ISBN=978-90-04-39144-4}}</ref> Porijeklo ljiljana u Tvrtkovoj heraldici nije konačno razjašnjeno. U historiografiji se razmatra njihov odnos prema anžuvinskoj heraldici i širem srednjoevropskom i zapadnoevropskom heraldičkom krugu.<ref name="Filipovic"/> Kosa greda sa šest ljiljana obnovljena je 1992. kao osnovica grba [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a isti se grb nalazio na državnoj zastavi do 1998.<ref>{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina in ten flags |url=https://www.nato.int/sfor/indexinf/125/p03a/t02p03a.htm |publisher=[[SFOR]] |access-date=8. 8. 2026}}</ref> Ljiljan se nalazi i na pojedinim kantonalnim, općinskim i gradskim obilježjima, a upotrebljava se i kao kulturni i nacionalni simbol [[Bošnjaci|Bošnjaka]]. <gallery mode="packed" heights="180"> Coat of arms of Kingdom of Bosnia.svg|Grb [[Kraljevina Bosna|Kraljevine Bosne]] Coat of Arms of the Republic of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|Grb [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], korišten 1992–1998. </gallery> === Brazil === U [[Brazil]]u grb i zastava grada [[Joinville]]a sadrže tri ljiljana i heraldičku oznaku [[Orléanska dinastija|Orléanske dinastije]]. Simbolika se odnosi na [[François d'Orléans, princ od Joinvillea|Françoisa d'Orléansa]], sina francuskog kralja [[Louis-Philippe I|Louisa-Philippea I]], koji se 1843. oženio brazilskom princezom Franciscom. <gallery mode="packed" heights="180"> Brasão de Joinville.svg|Grb brazilskog grada [[Joinville]]a Bandeira de Joinville.svg|Zastava Joinvillea </gallery> === Bizantijska tradicija === Biljni oblici slični fleur-de-lisu pojavljuju se u [[Bizantijsko Carstvo|bizantijskoj]] umjetnosti i dekoraciji, ali ih nije uvijek moguće poistovjetiti s kasnijim zapadnoevropskim heraldičkim znakom. U rukopisnom prikazu svečanog ulaska cara [[Nikefor II Foka|Nikefora II Foke]] u Konstantinopolj 963. prikazani su zlatni trokraki ukrasni motivi nalik ljiljanima. Slični stilizirani biljni ornamenti poznati su i iz bizantijske arhitekture. <gallery mode="packed" heights="180"> Entrance of the emperor Nikephoros Phocas (963-969) into Constantinople in 963 from the Chronicle of John Skylitzes.jpg|Ulazak [[Nikefor II Foka|Nikefora II Foke]] u Konstantinopolj u rukopisu ''[[Synopsis Historion]]'' Panagia Skripou 7.JPG|Arhitektonski ukrasi na bizantijskoj crkvi Panagia Skripou u [[Orhomen]]u </gallery> === Kanada === Ljiljan je u [[Kanada|Kanadu]] stigao zajedno s francuskom kolonijalnom tradicijom. Kraljevski francuski simboli upotrebljavani su u [[Nova Francuska|Novoj Francuskoj]], a znak je nakon britanskog osvajanja ostao povezan s francuskim naslijeđem kanadskog stanovništva.<ref>{{cite web |title=Fleur-de-lys |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/fleur-de-lys |publisher=[[The Canadian Encyclopedia]] |access-date=8. 8. 2026}}</ref> Tri zlatna ljiljana pojavljuju se u [[Grb Kanade|grbu Kanade]], dok [[Zastava Quebeca|zastava Quebeca]], poznata kao ''Fleurdelisé'', sadrži četiri bijela ljiljana na plavom polju.<ref>{{cite web |title=History of the National Flag of Canada |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/flag-canada-history.html |publisher=Department of Canadian Heritage |date=4. 2. 2020 |access-date=8. 8. 2026}}</ref> Motiv se pojavljuje i na obilježjima gradova [[Montreal]], [[Sherbrooke]] i [[Trois-Rivières]]. <gallery mode="packed" heights="180"> Royal Coat of arms of Canada.svg|[[Grb Kanade]]; tri ljiljana predstavljaju francusko kraljevsko naslijeđe Flag of Quebec.svg|[[Zastava Quebeca]] s četiri bijela ljiljana </gallery> === Francuska === ==== Kraljevski simbol ==== Kasnosrednjovjekovne legende povezivale su francuski kraljevski ljiljan s [[Klodovik I|Klodovikom I]], prvim franačkim vladarom koji je prihvatio katoličko kršćanstvo. Prema jednoj predaji anđeo je Klodoviku donio ljiljan. Takve priče nastale su znatno nakon njegova vremena i služile su povezivanju srednjovjekovne francuske monarhije s ranijim franačkim kraljevima.<ref>{{cite book |last=Giesey |first=Ralph E. |chapter=Models of Rulership in French Royal Ceremonial |title=Rites of Power: Symbolism, Ritual, and Politics Since the Middle Ages |publisher=Princeton University Press |year=1985 |page=43}}</ref> [[Datoteka:Charlemagne-by-Durer.jpg|mini|lijevo|[[Karlo Veliki]] na slici [[Albrecht Dürer|Albrechta Dürera]], prikazan s anahronističkim francuskim ljiljanima]] Do kraja 12. i početka 13. stoljeća zlatni ljiljani na plavom polju bili su čvrsto povezani s [[Kapeti|Kapetima]]. Rani kraljevski grb, poznat kao ''France ancien'', prikazivao je više zlatnih ljiljana raspoređenih po plavom štitu.<ref name="Pastoureau"/> [[Datoteka:Coronation of Louis VIII and Blanche of Castille 1223.jpg|mini|desno|Krunisanje [[Louis VIII, kralj Francuske|Louisa VIII]] i [[Blanka Kastiljska|Blanke Kastiljske]] u rukopisu iz 13. stoljeća]] Za vladavine [[Karlo V, kralj Francuske|Karla V]] broj ljiljana sveden je na tri, čime je nastao grb poznat kao ''France moderne''. Trostruki raspored naknadno je dobio i kršćanska tumačenja, posebno vezu sa [[Sveto Trojstvo|Svetim Trojstvom]]. <gallery mode="packed" heights="190"> France Ancient.svg|''France ancien'', zlatni ljiljani rasuti po plavom polju Blason France moderne.svg|''France moderne'', grb s tri zlatna ljiljana </gallery> ==== Engleske pretenzije na Francusku ==== Nakon što je engleski kralj [[Edvard III]] 1340. istakao pravo na francusku krunu, francuski ljiljani uneseni su u engleski kraljevski grb. Simbol se na grbovima engleskih, a kasnije britanskih monarha zadržao sve dok [[George III]] 1801. nije formalno napustio naslov kralja Francuske.<ref>{{cite book |last=Fox-Davies |first=Arthur Charles |title=A Complete Guide to Heraldry |url=https://archive.org/details/completeguidetoh0000arth_q2x2 |location=London |year=1909 |page=[https://archive.org/details/completeguidetoh0000arth_q2x2/page/274 274]}}</ref> ==== Od revolucije do savremene upotrebe ==== ''France moderne'' ostao je osnovni kraljevski grb do [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]]. Ljiljani su vraćeni na kraljevska obilježja tokom [[Burbonska restauracija|Burbonske restauracije]] 1814, ali su ponovo uklonjeni nakon [[Julska revolucija|Julske revolucije]] 1830.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Whitney |title=Flags: Through the Ages and Across the World |url=https://archive.org/details/flagsthroughages00smit |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=1975 |page=[https://archive.org/details/flagsthroughages00smit/page/76 75] |ISBN=978-0-07-059093-9}}</ref> Ljiljan nije službeni grb savremene Francuske, ali je ostao prepoznatljiv znak francuske historijske i kulturne baštine. Nalazi se na grbovima brojnih gradova i historijskih pokrajina. === Italija i papstvo === U [[Italija|italijanskoj]] heraldici ljiljan je naročito povezan s [[Firenca|Firencom]], gdje se koristi karakteristični firentinski ljiljan, ''giglio bottonato''. Njegov oblik ima prašnike smještene između latica i tako se razlikuje od uobičajenog francuskog heraldičkog ljiljana. Ljiljani se pojavljuju i u heraldici porodice [[Farnese]], koja je vladala [[Vojvodstvo Parma|Vojvodstvom Parmom]], te u crkvenoj i papinskoj heraldici. <gallery mode="packed" heights="180"> FlorenceCoA.svg|Grb [[Firenca|Firence]] s crvenim firentinskim ljiljanom Flag of the Duchy of Parma.svg|Zastava [[Vojvodstvo Parma|Vojvodstva Parme]] s ljiljanima </gallery> === Litvanija === U [[Litvanija|litvanskoj]] heraldici ljiljan se nalazi na grbu [[Jurbarkas]]a. Motiv se povezuje s porodicom Sapieha i gradskim pravima koja je naselje dobilo početkom 17. stoljeća. Nakon više historijskih promjena grb je obnovljen poslije ponovnog uspostavljanja litvanske nezavisnosti. <gallery mode="packed" heights="180"> Jurbarkas COA.svg|Grb [[Jurbarkas]]a s tri ljiljana Flag of Jurbarkas.png|Zastava Jurbarkasa </gallery> === Malta === Tri ljiljana nalazila su se u ličnom grbu velikog meštra [[Alof de Wignacourt|Alofa de Wignacourta]], koji je Maltom upravljao od 1601. do 1622. Simbol je ostavio trag u lokalnoj heraldici. [[Santa Venera]] ima tri crvena ljiljana na grbu i zastavi. Potječu od ukrasa na dijelu [[Wignacourtov akvadukt|Wignacourtovog akvadukta]], čiju je gradnju finansirao de Wignacourt. Obližnje naselje razvijeno uz akvadukt dobilo je naziv [[Fleur-de-Lys (Malta)|Fleur-de-Lys]]. <gallery mode="packed" heights="180"> St Venera coa.svg|Grb [[Santa Venera|Santa Venere]] s tri crvena ljiljana Flag of Santa Venera.svg|Zastava Santa Venere </gallery> === Srbija === Ljiljani se pojavljuju u srednjovjekovnoj srpskoj vladarskoj i dinastičkoj ikonografiji, posebno u vezi s [[Nemanjići]]ma. Biljni motivi nalik fleur-de-lisu prikazivani su na novcu, grbovnim kompozicijama i drugim predmetima povezanim s vladarskim dvorom. Dva zlatna ljiljana uvrštena su i u grb [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]] iz 1882, a zadržana su u savremenom [[Grb Srbije|grbu Srbije]], pri dnu štita ispod dvoglavog orla. <gallery mode="packed" heights="190"> Nemanjić dynasty, by Pavao Ritter Vitezović.jpg|Grb Nemanjića prema [[Pavao Ritter Vitezović|Pavlu Ritteru Vitezoviću]] iz 1701. Coat of arms of Serbia.svg|[[Grb Srbije]] s dva zlatna ljiljana </gallery> === Ujedinjeno Kraljevstvo === Ljiljani su zastupljeni u kraljevskoj i plemićkoj heraldici [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]. U engleskoj heraldici tradicionalno mogu služiti i kao oznaka šestog sina u sistemu heraldičkog razlikovanja potomaka.<ref>{{cite book |last1=Moncrieffe |first1=Ian |last2=Pottinger |first2=Don |title=Simple Heraldry Cheerfully Illustrated |year=1953 |url=https://archive.org/details/simpleheraldrych0000donp |publisher=Thomas Nelson and Sons |page=[https://archive.org/details/simpleheraldrych0000donp/page/20 20]}}</ref> U škotskom kraljevskom grbu dvostruki obrub ukrašen ljiljanima čini jedno od njegovih karakterističnih obilježja. Motiv se pojavljuje i u grbovima pojedinih škotskih klanova i britanskih plemićkih porodica. <gallery mode="packed" heights="190"> Arms of the Norroy and Ulster King of Arms.svg|Grb [[Norroy i Ulster King of Arms|Norroy i Ulster King of Armsa]] Escutcheon of Baron Digby.svg|Štit grba barona Digby sa srebrnim ljiljanom </gallery> === Sjedinjene Američke Države === Ljiljan je preko francuskih doseljenika prenesen u [[Sjeverna Amerika|Sjevernu Ameriku]], pa njegova upotreba u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] najčešće označava francusko kolonijalno naslijeđe. Posebno je raširen u [[Louisiana|Louisiani]] i gradovima koji su nekada pripadali francuskom kolonijalnom prostoru. Nalazi se na obilježjima [[Baton Rouge]]a, [[Detroit]]a, [[Lafayette (Louisiana)|Lafayettea]], [[Louisville]]a, [[Mobile]]a, [[New Orleans]]a i [[St. Louis]]a. Louisiana je 2008. fleur-de-lis zakonski proglasila jednim od službenih državnih simbola. Nakon [[Uragan Katrina|uragana Katrina]] 2005. znak je u New Orleansu i drugim dijelovima Louisiane dodatno korišten kao simbol lokalnog identiteta i obnove grada. Važan je i u kulturnoj simbolici kreolskog i kajunskog stanovništva. <gallery mode="packed" heights="180"> Louisiana Creole Flag.svg|Zastava kreolskog stanovništva Louisiane; bijeli ljiljan predstavlja francusko naslijeđe Flag of New Orleans, Louisiana.svg|Zastava [[New Orleans]]a s tri zlatna ljiljana </gallery> === Druge zemlje i gradovi === Znak se pojavljuje u [[Grb Španije|grbu Španije]] kao dinastičko obilježje [[Burboni|Burbona]]. Na novcu [[Kneževina Moldavija|Kneževine Moldavije]] iz 14. stoljeća također su zabilježeni ljiljani. U Njemačkoj je fleur-de-lis bio jedan od znakova trgovačko-bankarske porodice [[Fugger]]. Pojavljuje se i na grbovima brojnih evropskih gradova i općina. [[Datoteka:CHE Schlieren COA.svg|mini|centar|160px|Grb švicarskog grada [[Schlieren]]a]] == Vojna upotreba == [[Datoteka:The British Army in the United Kingdom 1939-45 H12824.jpg|mini|desno|Vojnici Manchester Regimenta 1941; na kacigi vojnika u prvom planu nalazi se pukovska oznaka s ljiljanom]] Ljiljan se nalazi u vojnoj heraldici brojnih država. Britanski [[63. pješadijski puk]] počeo ga je koristiti u 18. stoljeću, prema tradiciji kao spomen na britansko osvajanje [[Guadeloupe]]a 1759. Nakon vojne reorganizacije 1881. njegova je tradicija prenesena na Manchester Regiment, kojem je oznaka s ljiljanom 1923. službeno odobrena za nošenje na kapi.<ref>{{cite book |last=Shepperd |first=Alan |title=The King's Regiment |url=https://archive.org/details/kingsregiment0000alan_g3e2 |publisher=Osprey Publishing |year=1973 |page=[https://archive.org/details/kingsregiment0000alan_g3e2/page/39 39] |ISBN=0-85045-120-5}}</ref> Nasljedni King's Regiment nastavio je upotrebljavati znak do svoje reorganizacije 2006. Ljiljan je služio i kao oznaka pojedinih jedinica [[Britanska indijska armija|Britanske indijske armije]], posebno onih čija se historija vezivala za borbe u Francuskoj tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Motiv se pojavljuje i u obilježjima više jedinica [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|Kopnene vojske SAD-a]], gdje često označava službu ili učešće u operacijama na francuskom tlu. Koriste ga i pojedine jedinice oružanih snaga [[Kanada|Kanade]], [[Izrael]]a, [[Ukrajina|Ukrajine]] i drugih država. Značenje zavisi od historije jedinice: može predstavljati službu u Francuskoj, francusko porijeklo ili naslijeđenu pukovsku tradiciju. == Religija i umjetnost == [[Datoteka:Albarello fleur-de-lys Louvre UCAD4288.jpg|mini|lijevo|Sirijski [[albarello]] ukrašen ljiljanima]] [[Datoteka:Huguenot cross.svg|mini|desno|[[Hugenotski krst]] s četiri stilizirana ljiljana]] Ljiljan je u kršćanskoj umjetnosti jedan od tradicionalnih simbola čistoće. U srednjovjekovnoj ikonografiji simbolika pravog ljiljana i heraldičkog fleur-de-lisa djelomično se preklapala. Cvijet je naročito povezan s [[Djevica Marija|Djevicom Marijom]], a često se pojavljuje u scenama [[Navještenje|Navještenja]], gdje ga može držati [[Gabrijel (arhanđeo)|arhanđeo Gabrijel]]. Motiv se pojavljuje u djelima slikara kao što su [[Sandro Botticelli]] i [[Filippo Lippi]].<ref>{{cite book |last=Hall |first=James |title=Dictionary of Subjects & Symbols in Art |url=https://archive.org/details/dictionaryofsub00hall |publisher=Harper & Row |year=1974 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofsub00hall/page/124 124] |ISBN=0-06-433316-7}}</ref> Tri glavna kraka heraldičkog znaka naknadno su tumačena kao simbol [[Sveto Trojstvo|Svetog Trojstva]], dok je poprečna traka u pojedinim tumačenjima povezivana s Marijom. U srednjovjekovnoj Francuskoj tri kraka povezivana su i s vjerom, mudrošću i viteštvom.<ref>{{cite book |last1=Webber |first1=F. R. |last2=Cram |first2=Ralph Adams |title=Church Symbolism |url=https://archive.org/details/churchsymbolism0000frwe_p0j2 |publisher=Literary Licensing |year=2013 |ISBN=978-1-4941-0856-4}}</ref> Ljiljan se pojavljuje i u [[Hugenotski krst|hugenotskom krstu]]. Četiri njegova kraka završavaju ljiljanima, čijih dvanaest vrhova simbolički predstavlja [[Dvanaest apostola|dvanaest apostola]]. == Civilne ustanove i organizacije == === Obrazovanje === Brojne škole, univerziteti i druge obrazovne ustanove koriste ljiljan u grbovima ili drugim obilježjima, naročito u mjestima s francuskim historijskim naslijeđem. U takvim slučajevima znak uglavnom ima heraldičko, vjersko ili lokalno značenje. === Izviđaštvo === Fleur-de-lis jedan je od osnovnih simbola [[Izviđaštvo|izviđačkog pokreta]]. [[Robert Baden-Powell]] koristio ga je krajem 19. stoljeća kao oznaku vojnika obučenih za izviđanje, a metalne oznake sa znakom podijeljene su i učesnicima oglednog izviđačkog kampa na ostrvu [[Brownsea]] 1907.<ref>{{cite web |last=Walker |first=Colin |title=The Evolution of The World Badge |date=mart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207190141/http://www.scoutingmilestones.co.uk/badges.htm |archive-date=7. 12. 2013 |access-date=8. 8. 2026}}</ref> U knjizi ''[[Scouting for Boys]]'' Baden-Powell usporedio je znak s vrhom strelice na kompasu koji pokazuje sjever. Tri njegova kraka povezivao je s trima dijelovima izviđačkog obećanja: dužnošću prema Bogu i domovini, pomaganjem drugima i poštovanjem izviđačkog zakona.<ref>{{cite book |last=Baden-Powell |first=Robert |title=Scouting for Boys |publisher=Arthur Pearson |chapter=Campfire Yarn No. 3 – Becoming a Scout}}</ref> === Sport === [[Datoteka:SV Darmstadt 98 Logo.svg|mini|desno|150px|Ljiljan u grbu njemačkog nogometnog kluba [[SV Darmstadt 98]]]] Brojni sportski klubovi koriste ljiljan zbog veze s lokalnim ili historijskim obilježjima. Među njima su [[New Orleans Saints]] iz [[NFL]]-a, [[CF Montréal]], nekadašnji [[Quebec Nordiques]] i [[Montreal Expos]], [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] i [[SV Darmstadt 98]]. Kanadski borac [[Georges St-Pierre]] ima tetovažu ljiljana na desnoj potkoljenici, dok ga je kanadski hokejaški golman [[Marc-André Fleury]] koristio kao jedan od motiva na svojoj opremi. Znak je bio uključen i u vizualni identitet pojedinih sportskih takmičenja održanih u Francuskoj. == Arhitektura i dizajn == [[Datoteka:Fence, Buckingham Palace London April 2006 077.jpg|mini|desno|Ljiljani na ogradi [[Buckinghamska palača|Buckinghamske palače]]]] Arhitekti i dizajneri koriste fleur-de-lis kao samostalan ili ponavljajući ukrasni motiv. Čest je na metalnim ogradama, vrhovima stubova, [[zabat]]ima, završnim ukrasima, [[friz (arhitektura)|frizovima]], [[vijenac (arhitektura)|vijencima]], podnim pločicama i u knjigoveštvu. U arhitekturi njegov oblik ne mora imati heraldičko značenje. Ponekad je preuzet samo kao dekorativna forma, pa granica između fleur-de-lisa, drugih biljnih ornamenata i stiliziranih cvjetova nije uvijek jasna. == Književnost i popularna kultura == U engleskoj književnosti ranog novog vijeka izrazi ''fleur-de-luce'' i slični oblici mogli su označavati peruniku, ljiljan ili druge cvjetove. Izraz se pojavljuje, između ostalog, u djelima [[Edmund Spenser|Edmunda Spensera]]. Motiv je kasnije postao čest i u savremenoj popularnoj kulturi. Stilizirani fleur-de-lis dio je vizualnog identiteta pojedinih serijala videoigara, uključujući ''[[Hitman (serijal)|Hitman]]'', ''[[Saints Row]]'' i ''[[Warhammer 40,000]]''. Francuska kulturna simbolika povezana s motivom korištena je i pri oblikovanju pojedinih likova i mjesta u igrama ''[[Pokémon X i Y]]''. U muzičkoj kulturi New Orleansa i Louisiane znak se također pojavljuje kao lokalni vizualni motiv. == Upotreba kao oznaka kazne == Fleur-de-lis imao je i represivnu upotrebu. U [[Francusko kolonijalno carstvo|Francuskom kolonijalnom carstvu]] propisi poznati kao ''[[Code Noir]]'' predviđali su [[žigosanje]] porobljenih osoba znakom ljiljana za određene prijestupe, naročito pokušaje bijega. U kolonijalnoj [[Louisiana|Louisiani]] propis iz 1724. određivao je da se porobljenoj osobi koja pobjegne i nakon mjesec dana bude uhvaćena odsijeku uši i na rame utisne fleur-de-lis. Za drugi bijeg predviđeno je ponovno žigosanje i presijecanje tetiva, a za treći smrtna kazna.<ref>{{cite web |title=(1724) Louisiana's Code Noir |url=https://www.blackpast.org/african-american-history/louisianas-code-noir-1724/ |publisher=BlackPast |date=28. 7. 2007 |access-date=8. 8. 2026}}</ref> Takvo žigosanje primjenjivano je i u drugim francuskim kolonijama, uključujući [[Mauricijus|Isle de France]] i [[Saint-Domingue]], a ljiljan je kao kazneni znak korišten i u samoj Francuskoj. == Također pogledajte == * [[Ljiljan]] * [[Lilium bosniacum]] * [[Heraldika]] * [[Srednjovjekovna bosanska heraldika]] * [[Grb Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Zastava Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Grb Francuske]] * [[Palmeta]] * [[Drvo života]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Fleur-de-lis}} * [http://www.heraldica.org/topics/fdl.htm "The Fleur-de-Lys"] na ''Heraldica.org'' {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Simboli]] [[Kategorija:Heraldika]] [[Kategorija:Kršćanski simboli]] [[Kategorija:Francuska kultura]] a86cb6vjhl7002vodxkvlofc27k7898 0 32690 3922030 3560864 2026-08-25T08:26:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922030 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Svjetska banka | izvorno_ime = World Bank | slika = [[File:The World Bank logo.svg|250px]]<br/><br/>[[File:World Bank building at Washington.jpg|250px]] | veličina_slike = Zgrada Svjetske banke u [[Washington, D.C.]]. | opis_slike = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = | skraćenica = | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = Decembar 1944 | datum_gašenja = | vrsta = | status = | cilj = | glavno_sjedište = 1818 H Street NW<br/>[[Washington, D.C.]], U.S.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/about|title=About the World Bank|website=worldbank.org}}</ref> | glavno_sjedište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | područje_utjecaja = | članstvo = | jezik = | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = | lider_ime1 = | lider_vrsta2 = | lider_ime2 = | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | ključne_osobe = [[David Malpass]] <br/>{{small|(Predsjednik Grupacije Svjetske banke)}} [[Anshula Kant]] <br/>{{small|(Izvršni direktor i Finansijski direktor}} Indermit Gill<br/>{{small|(Glavni ekonomist)}} | glavni_organ = | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = [https://www.worldbank.org][Https://www.worldbank.org https://www.worldbank.org] }} '''Svjetska banka''' je međunarodna finansijska institucija koja daje zajmove i grantove vladama zemalja sa niskim i srednjim dohotkom u svrhu realizacije kapitalnih projekata.<ref>{{cite web |title=About Us |publisher=World Bank |date=14. 10. 2008 |url=http://www.worldbank.org/en/about |access-date=13. 6. 2019}}</ref> Svjetska banka je zajednički naziv za Međunarodnu banku za obnovu i razvoj (IBRD) i Međunarodnu asocijaciju za razvoj (IDA), dvije od pet međunarodnih organizacija u vlasništvu ''Grupacije Svjetske banke''. Svjetska banka je osnovana [[27. decembar|27. decembra]] [[1945]]. godine na konferenciji u [[Bretton Woods]]u, a počela je s radom [[26. juni|26. juna]] [[1946]]. godine. Nakon sporog početka, njen prvi zajam bio je Francuskoj 1947. godine. 1970-ih se fokusirala na kredite [[Zemlje u razvoju|zemljama u razvoju]], odstupajući od te misije 1980-ih. U posljednjih 30 godina, uključila je nevladine organizacije i ekološke grupe u svoj kreditni portfolio. Na njenu kreditnu strategiju utiču ciljevi održivog razvoja, kao i zaštite životne sredine i društva. Od 2022. Svjetskom bankom upravljaju predsjednik i 25 izvršnih direktora, kao i 29 različitih potpredsjednika. IBRD i IDA imaju 189 odnosno 174 zemlje članice. Najveću moć glasanja imaju [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Japan]], [[Kina]], [[Njemačka]] i [[Velika Britanija]]. Banka cilja kredite zemljama u razvoju kako bi pomogla u smanjenju siromaštva. Banka je uključena u nekoliko globalnih partnerstava i inicijativa, i preuzima ulogu u radu na rješavanju klimatskih promjena. Svjetska banka upravlja brojnim krilima za obuku i radi sa Inicijativom za čisti zrak i UN Development Businessom. Radi u okviru Inicijative za otvorene podatke i ugošćuje Open Knowledge Repository. Svjetska banka je kritikovana da promoviše inflaciju i šteti ekonomskom razvoju, što je izazvalo proteste 1988. i 2000. godine. Također je bilo kritika na račun upravljanja bankom i odgovora na pandemiju COVID-19. [[Datoteka:WhiteandKeynes.jpg|mini|John Maynard Keynes (desno) and Harry Dexter White, osnivači Svjetske banke i Međunarodnog monetarnog fonda]] == Struktura Svjetske banke == Grupacija Svjetske banke se sastoji iz sljedećih organizacija: * [[Međunarodna financijska korporacija|Međunarodna finansijska korporacija]] (IFC), * [[Međunarodno udruženje za razvoj]] (IDA), * [[Multilaterarna agencija za garanciju investicija]] (MIGA), * (ICSID) Međunarodna banka za obnovu i razvoj]] (IBRD) - ovo je prijašnji naziv za grupaciju svjetske banke Za Međunarodnu banku za obnovu i razvoj (IBRD) i Međunarodno udruženje za razvoj (IDA) se često koristi naziv Svjetska banka, dok se pod grupacijom Svjetske banke podrazumijevaju sve gore navedene institucije. == Historija == Svjetska banka je osnovana na konferenciji u [[Bretton Woods (New Hampshire)|Bretton Woodsu]] 1944. godine, zajedno sa [[Međunarodni monetarni fond|Međunarodnim monetarnim fondom (MMF)]]. Predsjednik Svjetske banke je tradicionalno Amerikanac.<ref>''[[The New York Times]]'', 17 March 2015, [https://www.nytimes.com/2015/03/18/business/france-germany-and-italy-join-asian-infrastructure-investment-bank.html "France, Germany and Italy Say They'll Join China-Led Bank"]</ref> Svjetska banka i MMF imaju sjedište u Washingtonu, D.C., i blisko sarađuju jedni s drugima. Iako su mnoge zemlje bile zastupljene na konferenciji u Bretton Woodsu, [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] bile su najmoćnije prisutne i dominirale su pregovorima.<ref name="Goldman 2005">{{cite book |title=Imperial Nature: The World Bank and Struggles for Social Justice in the Age of Globalization |url=https://archive.org/details/imperialnaturewo0000gold |url-access=registration |author=Goldman, Michael |year=2005 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, CT |isbn=978-0-300-11974-9}}</ref>^: 52–54  Namjera koja stoji iza osnivanja Svjetske banke bila je da se daju privremeni kediti zemljama sa niskim dohotkom koje nisu mogle dobiti kredite komercijalno.<ref name=":0">{{cite journal|last1=Clemens|first1=Michael A.|last2=Kremer|first2=Michael|date=2016|title=The New Role for the World Bank|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=30|issue=1|pages=53–76|doi=10.1257/jep.30.1.53|issn=0895-3309|doi-access=free}}</ref> Banka također može davati kredite i zahtevati reforme politike od primalaca.<ref name=":0" /> === 1944–1974 === U svojim ranim godinama, Banka je počela sporo iz dva razloga: bila je nedovoljno finansirana i bilo je borbe za liderstvo između američkog izvršnog direktora i predsjednika organizacije. Kada je [[Marshallov plan]] stupio na snagu 1947. godine, mnoge evropske zemlje počele su primati pomoć iz drugih izvora. Suočena s ovom konkurencijom, Svjetska banka je svoj fokus prebacila na neevropske saveznike. Do 1968. godine, njeni krediti su bili namijenjeni za izgradnju infrastrukturnih radova, kao što su pomorske luke, sistemi [[autoput]]eva i [[elektrana]], koji bi generisali dovoljan prihod da omogući zemlji zajmoprimcu da otplati kredit. 1960. formirana je Međunarodna asocijacija za razvoj (za razliku od UN fonda pod nazivom SUNFED), koja je davala povoljne kredite zemljama u razvoju. Prije 1974. godine, krediti Svjetske banke za obnovu i razvoj bili su relativno mali. Njeni zaposlenici su bili svjesni potrebe da se ulije povjerenje u banku. Vladao je fiskalni konzervativizam, a zahtjevi za kredit su morali ispunjavati stroge kriterije.^{<ref name="Goldman 2005" />: 56–60} Prva zemlja koja je dobila kredit Svjetske banke bila je [[Francuska]] 1947. Tadašnji predsjednik Banke, John McCloy, izabrao je [[Francuska|Francusku]] u odnosu na dva druga kandidata, [[Poljska|Poljsku]] i [[Čile]]. Kredit je iznosio 250 miliona dolara, polovinu traženog iznosa, i dolazio je pod strogim uslovima. [[Francuska]] je morala pristati na izradu uravnoteženog budžeta i davanje prioriteta otplati duga Svjetskoj banci u odnosu na druge vlade. Osoblje Svjetske banke pažljivo je pratilo korištenje sredstava kako bi osiguralo da francuska vlada ispunjava uslove. Osim toga, prije nego što je kredit odobren, [[State Department]] [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] rekao je francuskoj vladi da će njeni članovi povezani s Komunističkom partijom prvo morati biti uklonjeni. Francuska vlada se povinovala i uklonila vladu komunističke koalicije – takozvanu tročlanu. Nekoliko sati kasnije odobren je kredit Francuskoj.<ref name="Bird 1992">{{cite book |title=The Chairman: John J. McCloy, the Making of the American Establishment |author=Bird, Kai |year=1992 |publisher=[[Simon & Schuster]] |location=New York City |isbn=978-0-671-45415-9 |url=https://archive.org/details/chairmanjohnjmc00bird}}{{rp|288, 290–291}}</ref> === 1974–1980 === Od 1974. do 1980. godine, banka je bila koncentrisana na zadovoljavanje osnovnih potreba ljudi u zemljama u razvoju. Veličina i broj kredita zajmoprimcima su se znatno povećali, kako su se ciljevi kredita proširili sa infrastrukture na socijalne usluge i druge sektore.<ref name="World Bank Historical Chronology 1970-1979">{{cite web |title=World Bank Historical Chronology: 1970–1979 |publisher=World Bank Group |author=World Bank |url=http://go.worldbank.org/847R4CBE80 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20111113144021/http://go.worldbank.org/847R4CBE80 |url-status=dead |archive-date=13. 11. 2011 |access-date=31. 5. 2012 }}</ref> Ove promjene se mogu pripisati [[Robert McNamara|Robertu McNamari]], kojeg je 1968. godine [[Lyndon B. Johnson]] imenovao na mjesto predsjednika.<ref name="Goldman 2005" />: 60–63  McNamara je zamolio blagajnika banke [[Eugene Rotberg|Eugenea Rotberga]] da traži nove izvore kapitala izvan sjevernih banaka koje su bile primarni izvori finansiranja. Rotberg je iskoristio globalno tržište obveznica da poveća kapital koji je na raspolaganju banci.<ref name="Rotberg 1994">{{cite encyclopedia |title=Financial Operations of the World Bank |author=Rotberg, Eugene |encyclopedia=Bretton Woods: looking to the future: commission report, staff review, background papers |year=1994 |publisher=Bretton Woods Commission |location=Washington, D.C. |url=http://external.worldbankimflib.org/uhtbin/cgisirsi/x/0/0/5/?searchdata1=219610%7Bckey%7D#_ |access-date=13. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705163027/http://external.worldbankimflib.org/uhtbin/cgisirsi/x/0/0/5/?searchdata1=219610%7Bckey%7D#_ |archive-date=5. 7. 2016 |url-status=dead }}</ref> Jedna od posljedica perioda davanja kredita za smanjenje siromaštva bio je brz porast duga [[Zemlje u razvoju|trećeg svijeta]]. Od 1976. do 1980. godine, dug svijeta u razvoju je rastao po prosječnoj godišnjoj stopi od 20%.<ref name="Mosley et al. 1995">{{cite book |title=Aid and Power: The World Bank and Policy-Based Lending, 2nd Edition |author=Mosley, Paul |author2=Harrigan, Jane |author3=Toye, John |year=1995 |volume=1 |publisher=Routledge |location=Abingdon, UK |isbn=978-0-415-13209-1}}</ref><ref name="Toussaint 1999">{{cite book |title=Your Money or Your Life!: The Tyranny of Global Finance |url=https://archive.org/details/yourmoneyoryourl0000tous |author=Toussaint, Eric |year=1999 |publisher=Pluto Press |location=London |isbn=978-0-7453-1412-9}}</ref> Upravni sud Svjetske banke osnovan je 1980. godine, da odlučuje o sporovima između Grupacije Svjetske banke i njenog osoblja u kojima nije ispoštovana tvrdnja o nepoštivanju ugovora o zapošljavanju ili uslova imenovanja.<ref name="World Bank Admin Tribunal 2012">{{cite web | title = World Bank Administrative Tribunal | publisher = World Bank Group | author = World Bank | url = http://lnweb90.worldbank.org/crn/wbt/wbtwebsite.nsf/%28resultsweb%29/about?opendocument | access-date = 14. 8. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111229110521/http://lnweb90.worldbank.org/crn/wbt/wbtwebsite.nsf/%28resultsweb%29/about?opendocument | archive-date = 29. 12. 2011 | url-status=dead | df = dmy-all }}</ref> === 1980–1989 === McNamaru je 1980. naslijedio kandidat američkog predsjednika [[Jimmy Carter]]a, [[Alden W. Clausen]].<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/01/26/business/aw-clausen-former-bank-of-america-chief-dies-at-89.html |date=25. 1. 2013 |newspaper=The New York Times |title=A.W. Clausen, Former Bank of America Chief, Dies at 89 |author=NELSON D. SCHWARTZ |access-date=27. 10. 2016 |quote=Mr. Clausen was chosen by President Jimmy Carter to lead the World Bank shortly before Mr. Carter was defeated by Ronald Reagan in 1980, but the new administration supported Mr. Clausen's nomination.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Tom-Clausen-BofA-World-Bank-head-dies-4218430.php |title=Tom Clausen, BofA, World Bank head, dies |publisher=SFGate |access-date=27. 10. 2016 |quote=That focus paid dividends when President Jimmy Carter nominated him in 1980 to succeed Robert McNamara as president of the World Bank. |date=23. 1. 2013}}</ref> Clausen je zamijenio mnoge članove McNamarinog osoblja i postavio drugačiji naglasak na misiju. Njegova odluka iz 1982. da zamijeni glavnog ekonomistu banke, [[Hollis B. Chenery|Hollisa B. Cheneryja]], sa [[Anne Krueger]] bila je primjer ovog novog fokusa. Krueger je bila poznata po svojoj kritici finansiranja razvoja i po tome što je vlade [[Zemlje u razvoju|Trećeg svijeta]] opisala kao "države koje traže rentu". Tokom 1980-ih, banka je stavljala naglasak na kreditiranje za servisiranje duga [[Zemlje u razvoju|trećeg svijeta]] i politike strukturalnog prilagođavanja osmišljene da pojednostave ekonomije zemalja u razvoju. [[UNICEF]] je izvijestio kasnih 1980-ih da su programi strukturnog prilagođavanja Svjetske banke bili odgovorni za „smanjenje nivoa zdravlja, ishrane i obrazovanja za desetine miliona djece u Aziji, Latinskoj Americi i Africi“.<ref name="Cornia et al. 1987">{{Cite book | title = Adjustment with a Human Face: Protecting the Vulnerable and Promoting Growth | editor = Cornia, Giovanni Andrea | editor2 = Jolly, Richard | editor3 = Stewart, Frances | year = 1987 | publisher = Oxford University Press USA | location = New York, NY | isbn = 978-0-19-828609-7 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/adjustmentwithhu0001unse }}</ref> === 1989– === Počevši od 1989. godine, kao odgovor na oštre kritike mnogih grupa, banka je počela da uključuje ekološke grupe i nevladine organizacije u svoje kredite kako bi ublažila prošle efekte svoje razvojne politike koja su izazivale kritike.<ref name="Goldman 2005" />: 93–97  Takođe je formirala i organizaciju za provedbu, u skladu sa Montrealskim protokolima, da zaustavi oštećenje Zemljine atmosfere zbog [[Ozonska rupa|oštećenja ozonskog omotača]] postepenim ukidanjem upotrebe 95% hemikalija koje oštećuju ozonski omotač, sa ciljnim datumom 2015. Od tada, u skladu sa svojim tzv. pod nazivom "Šest strateških tema", banka je sprovela razne dodatne politike za očuvanje životne sredine uz promociju razvoja. Na primjer, 1991. godine banka je objavila da radi zaštite od krčenja šuma, posebno u [[Amazonija|Amazoniji]], neće finansirati nikakve komercijalne sječe ili infrastrukturne projekte koji štete okolišu. Kako bi promovisala globalna javna dobra, Svjetska banka pokušava da kontroliše [[Zarazna bolest|zarazne bolesti]] kao što je [[malarija]], isporučuje vakcine u nekoliko dijelova sveta i udružuje snage s drugim organizacijama. 2000. godine banka je najavila "rat protiv [[Sindrom stečene imunodeficijencije|AIDS-a]]", a 2011. godine se pridružila Partnerstvu za zaustavljanje tuberkuloze.<ref name="World Bank Results 2012">{{cite web |title = Results|publisher = World Bank Group|author = World Bank|url = https://www.worldbank.org/results/|access-date = 31. 5. 2012}}</ref> Tradicionalno, na osnovu prešutnog dogovora između [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] i [[Evropska unija|Evrope]], predsednik Svetske banke biran je među kandidatima koje su predložile [[Sjedinjene Američke Države]]. Ovo je značajno jer Svjetska banka nastoji da spremnije daje kredite zemljama koje su prijateljske sa [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]], ne zbog direktnog uticaja SAD-a, već zbog zaposlenih u Svjetskoj banci.<ref>{{cite journal |last1=Clark |first1=Richard |last2=Dolan |first2=Lindsay |title=Pleasing the Principal: US Influence in World Bank Policymaking |journal=American Journal of Political Science |year=2021 |volume=65 |pages=36–51 |doi=10.1111/ajps.12531 |s2cid=219757123 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/ajps.12531 |access-date=8. 12. 2020}}</ref> 2012. godine po prvi put su nominovana dva državljana koji nisu iz SAD. Dana 23. 3. 2012. godine, američki predsjednik [[Barack Obama]] najavio je da će [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] predložiti [[Jim Yong Kim]] za sljedećeg predsjednika banke.<ref name="Office of the Press Secretary 2012">{{Cite news | title = President Obama Announces U.S. Nomination of Dr. Jim Yong Kim to Lead World Bank | author = Office of the Press Secretary | date = 23. 3. 2012 | url = https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2012/03/23/president-obama-announces-us-nomination-dr-jim-yong-kim-lead-world-bank | via = [[NARA|National Archives]] | work = [[whitehouse.gov]] | access-date = 23. 3. 2012}}</ref> [[Jim Yong Kim]] je izabran 27. 4. 2012. i ponovo je izabran na drugi petogodišnji mandat 2017. On je najavio da će podnijeti ostavku 1. februara 2019. godine.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-46787840|title=Jim Yong Kim steps down as President of World Bank|author=BBC|work=BBC News|date=7. 1. 2019}}</ref> Na privremenoj osnovi ga je zamijenila sada bivša izvršna direktorica Svjetske banke Kristalina Georgieva, a zatim David Malpass 9. 4. 2019. == Liderstvo == Predsjednik banke je predsjednik cijele Grupacije Svjetske banke. Odgovoran je za predsjedavanje sastancima odbora direktora i za cjelokupno upravljanje bankom. Tradicionalno, predsjednik banke je uvijek bio državljanin SAD-a kojeg su nominirale [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]], najveći dioničar banke (upravni direktor Međunarodnog monetarnog fonda je oduvijek bio Evropljanin). Kandidat podliježe potvrdi odbora izvršnih direktora da služi petogodišnji mandat s mogućnošću obnavljanja. Dok je većina predsjednika Svjetske banke imala bankarsko iskustvo, neki nemaju.<ref name="Hurlburt 2012">{{Cite news | title = Why Jim Yong Kim would make a great World Bank president | author = Hurlburt, Heather | date = 23. 3. 2012 | newspaper = The Guardian | url = https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2012/mar/23/jim-yong-kim-world-bank-president | access-date = 23. 3. 2012}}</ref><ref name="World Bank Leadership 2012">{{cite web | title = Leadership | publisher = World Bank Group | author = World Bank | url = http://go.worldbank.org/HWEWI4KIO0 | access-date = 17. 7. 2012}}</ref> Potpredsjednici banke su njeni glavni menadžeri, zaduženi za regije, sektore, mreže i funkcije. Postoje dva izvršna potpredsjednika, tri viša potpredsjednika i 24 potpredsjednika.<ref name="World Bank Senior Management 2012">{{cite web | title = Senior Management | publisher = World Bank Group | author = World Bank | url = http://go.worldbank.org/DHWEE5LGQ0 | archive-url = https://archive.today/20130416051123/http://go.worldbank.org/DHWEE5LGQ0 | url-status = dead | archive-date = 16. 4. 2013 | access-date = 12. 8. 2012 }}</ref> Upravni odbor se sastoji od predsjednika Grupacije Svjetske banke i 25 izvršnih direktora. Predsjednik je predsjedavajući i obično nema pravo glasa osim kada je neodlučeno po broju glasova. Izvršni direktori kao pojedinci ne mogu vršiti nikakva ovlaštenja, obavezu ili predstavljanje banke osim ako kada ih odbori izričito ovlaste za to. Od 1. novembra 2010, broj izvršnih direktora je povećan za jednog, na 25.<ref name="World Bank Boards of Directors 2012">{{cite web | title = Boards of Directors | publisher = World Bank Group | author = World Bank | url = http://go.worldbank.org/LHHOT1LSW0 | access-date = 12. 8. 2012 |archive-url=https://archive.today/20130416051730/http://go.worldbank.org/LHHOT1LSW0 |archive-date=16. 4. 2013 |url-status=dead}}</ref> === Predsjednici=== {| class="wikitable" |+Presidents of the World Bank |- ! Ime ! Datum ! Državljanstvo |- | [[Eugene Meyer (financier)|Eugene Meyer]] | 1946–1946 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[John J. McCloy]] | 1947–1949 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | {{nowrap|[[Eugene R. Black, Sr.]]}} | 1949–1963 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[George David Woods|George Woods]] | 1963–1968 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Robert McNamara]] | 1968–1981 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Alden W. Clausen]] | 1981–1986 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Barber Conable]] | 1986–1991 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Lewis Thompson Preston|Lewis T. Preston]] | 1991–1995 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | {{nowrap| [[James Wolfensohn]]}} | 1995–2005 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} i {{ZID|Australija}} |- | [[Paul Wolfowitz]] | 2005–2007 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Robert Zoellick]] | 2007–2012 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Jim Yong Kim]] | 2012–2019 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- |[[Kristalina Georgieva]] (v. d.) |2019 |{{ZID|Bugarska}} |- |[[David Malpass]] |2019–2023 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- |[[Ajay Banga]] |2023–present |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |} === Glavni ekonomisti === {| class="wikitable" |+Glavni ekonomisti Svjetske banke<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-01-24/romer-steps-down-as-world-bank-chief-economist-after-rocky-stint|title=Paul Romer Steps Down as World Bank Chief Economist After Rocky Stint|last=Mayeda|first=Andrew|date=24. 1. 2018|newspaper=Bloomberg.com}}</ref> |- ! Ime ! Datum ! Državljanstvo |- | [[Hollis B. Chenery]] | 1972–1982 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Anne Osborn Krueger]] | 1982–1986 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Stanley Fischer]] | 1988–1990 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} i {{ZID|Izrael}} |- | [[Lawrence Summers]] | 1991–1993 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Michael Bruno]] | 1993–1996 |{{ZID|Izrael}} |- | [[Joseph Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] | 1997–2000 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Nicholas Stern]] | 2000–2003 |{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- | [[François Bourguignon]] | 2003–2007 |{{ZID|Francuska}} |- | [[Justin Yifu Lin]] | 2008–2012 |{{ZID|Kina}} |- | [[Kaushik Basu]] | 2012–2016 |{{ZID|Indija}} |- | [[Paul Romer]] | 2016–2018 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Shanta Devarajan]] <small>(v. d.)</small> | 2018–2018 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | [[Pinelopi Koujianou Goldberg|Penny Goldberg]]<ref>{{cite web |url=https://news.yale.edu/2018/04/26/yales-penny-goldberg-appointed-chief-economist-world-bank |title=Yale's Penny Goldberg appointed chief economist at the World Bank |date=26. 4. 2018 |access-date=27. 4. 2018}}</ref><ref>{{cite web | title=World Bank Group President Appoints Pinelopi Koujianou Goldberg as Chief Economist | url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/26/world-bank-group-president-appoints-pinelopi-koujianou-goldberg-as-chief-economist | access-date=27. 4. 2018 | archive-date=27. 4. 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180427120127/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/26/world-bank-group-president-appoints-pinelopi-koujianou-goldberg-as-chief-economist | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/world-bank-lose-second-chief-172500978.html|title=World Bank Loses Chief Economist in under 15 months|last=Lawder|first=David|date=5. 2. 2020|agency=[[Reuters]]|access-date=3. 3. 2020}}</ref> | 2018–2020 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- | Aart Kraay <small>(v. d.)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/business/world-bank-chief-economist-announces-resignation-12399274|title=World Bank Chief Economist announces resignation|date=6. 2. 2020|website=[[Channel News Asia]]|access-date=3. 3. 2020|archive-date=6. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206014827/https://www.channelnewsasia.com/news/business/world-bank-chief-economist-announces-resignation-12399274|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Aart Kraay |url=https://www.worldbank.org/en/about/people/a/aart-kraay |publisher=World Bank |access-date=3. 3. 2020}}</ref> | 2020–2020 | |- | [[Carmen Reinhart]] | 2020–2022 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- |[[Indermit Gill]] | 2022–danas |{{ZID|Indija}} |} == Također pogledajte == * [[Bretton Woods]] * [[Međunarodni monetarni fond]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura== * Ascher, W. "New development approaches and the adaptability of international agencies: the case of the World Bank" ''International Organization'' 1983. 37, 415–439. * Bazbauers, Adrian Robert. ''The World Bank and Transferring Development'' (Springer, 2018). * Bergsen, H., Lunde, L., ''Dinosaurs or Dynamos? The United Nations and the World Bank at the Turn of the Century.'' (Earthscan, London, 1999). * Bilbert, C., and C. Vines, eds. ''The World Bank: Structures and Policies'' (Cambridge UP, 2000) * Brown, Michael Barratt. ''Africa's choices: after thirty years of the World Bank'' (Routledge, 2019). * Davis, Gloria. ''A history of the social development network in The World Bank, 1973-2003'' (The World Bank, 2004). * Heldt, Eugénia C., and Henning Schmidtke. "Explaining coherence in international regime complexes: How the World Bank shapes the field of multilateral development finance." ''Review of International Political Economy'' (2019): 1–27. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09692290.2019.1631205 online] * Heyneman, Stephen P. "The history and problems in the making of education policy at the World Bank, 1960–2000." ''International Journal of Educational Development'' 23 (2003) 315–337 * Hurni, Bettina S. ''The Lending Policy Of The World Bank In The 1970s'' (1980) * Mason, Edward S., and Robert E. Asher. ''The world bank since Bretton Woods'' (Brookings Institution Press, 2010). * Pereira, João Márcio Mendes. "The World Bank as a political, intellectual, and financial actor (1944-1994)." ''Relaciones Internacionales'' 26.52 (2017): [https://revistas.unlp.edu.ar/RRII-IRI/article/download/2179/3594 online in English] * Pereira, João Márcio Mendes. "Assaulting Poverty: Politics and Economic Doctrine in the History of the World Bank (1944-2014)." ''Revista De História'' 174 (2016): 235–265. [http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-83092016000100235&script=sci_arttext online] * Polak, Jacques J., and James M. Boughton. "The World Bank and the International Monetary Fund: A Changing Relationship." in ''Economic Theory and Financial Policy'' (Routledge, 2016) pp.&nbsp;92–146. * Salda, Anne C. M., ed. ''Historical dictionary of the World Bank'' (1997) *Weaver, Catherine. 2008. ''Hypocrisy Trap: The World Bank and the Poverty of Reform''. Princeton University Press. * Woods, Ngaire. ''The globalizers: the IMF, the World Bank, and their borrowers'' (Cornell UP, 2014). * World Bank. ''A Guide to the World Bank'' (2nd ed. 2007) [https://www.questia.com/library/119807900/a-guide-to-the-world-bank online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013221625/https://www.questia.com/library/119807900/a-guide-to-the-world-bank |date=13. 10. 2015 }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|World Bank headquarters}} [[Kategorija:Ekonomija]] 9g3paoar67ehvsnio17emog6p5d2lbg 0 32887 3921859 3669554 2026-08-24T12:52:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921859 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:PCMCIA-card-750px.jpg|mini|200p|[[Wi-Fi]] kartica za PC card format]] '''PC kartica''' (izvorno: '''PCMCIA''') je standardni format za [[Periferija|periferne]] [[hardver|uređaje]] napravljene za [[laptop|prijenosne računare]]. Izvorno je napravljen za proširivanje [[RAM|memorije]], no kasniji razvoj je dao mogućnost stavljanja uređaja svih vrsta u ovom formatu. Primjeri tipičnih uređaja za ovaj standard su [[Mrežna kartica|mrežne kartice]], [[modem]]i i [[tvrdi disk]]ovi. Sve PC kartice su 85,6 mm duge i 54,0 mm široke. Karticu je izumila [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[računarska industrija]] da bi bila konkurencija [[japan]]skim [[JEIDA]] karticama. Ta dva standarda su kasnije sjedinjenja [[1991]]. godine. Izvorno je PCMCIA karticu izumio gigant računarske industrije [[IBM]] u 1980-tim godina kao prijenosnu verziju tadašnje [[MCA]] [[Sabirnica|sabirnice]]. == Također pogledajte == * [[USB]] == Vanjski linkovi == *[http://www.pcmcia.org/about.htm Personal Computer Memory Card International Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112011625/http://www.pcmcia.org/about.htm |date=12. 11. 2008 }} **[http://www.pcmcia.org/pccard.htm Opći pregled PC kartice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413214529/http://www.pcmcia.org/pccard.htm |date=13. 4. 2009 }} **[http://www.pcmcia.org/faq.htm PC Card ČPP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014224844/http://www.pcmcia.org/faq.htm |date=14. 10. 2006 }} **[http://www.pcmcia.org/pccard.htm#stan Standard PC kartice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413214529/http://www.pcmcia.org/pccard.htm#stan |date=13. 4. 2009 }} **[http://www.pcmcia.org/papers/new_bus.htm CardBus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025070923/http://www.pcmcia.org/papers/new_bus.htm |date=25. 10. 2005 }} *[http://pcmcia-cs.sf.net/ Informativna stranica PCMCIA za Linux (kernel 2.4 and raniji)] *[https://web.archive.org/web/20111003223600/http://kernel.org/pub/linux/utils/kernel/pcmcia/pcmcia.html Linux Kernel 2.6 PCMCIA] *[https://web.archive.org/web/20040402094451/http://tuxmobil.org/pcmcia_linux.html PCMCIA/CardBus Linux anekta] *[http://pinouts.ws/pcmcia-pinout.html PCMCIA nožice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209222835/http://pinouts.ws/pcmcia-pinout.html |date=9. 2. 2007 }} {{Commonscat|PC cards}} [[Kategorija:Matična ploča]] [[Kategorija:Sabirnica]] 5bcifqo76t7yejqfp60gh163sk5und2 0 35647 3922038 3827390 2026-08-25T10:01:45Z ~2026-45944-98 185083 /* Obilježja */ 3922038 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Lav (višeznačnica)}} {{Nedostaju izvori}} {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Lav | status | raspon_fosila | slika = Lion waiting in Namibia.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = Mužjak | slika2 = Okonjima Lioness.jpg | slika2_širina = 250px | slika2_opis = Ženka | regnum = [[Animalia]] | nesvrstani_phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | classis_autorstvo | ordo = [[Carnivora]] | ordo_autorstvo | familia = [[Felidae]] | familia_autorstvo | genus = '''[[Panthera]]''' | genus_autorstvo | species_skupina = '''''P. leo''''' | species_skupina_autorstvo | tip_species | tip_species_autorstvo | karta_raspon = Lion_distribution.png | karta_raspon_širina = 250px | karta_raspon_opis | dvoimeno2 | dvoimeno2_autorstvo | karta_raspon2 | karta_raspon2_širina | karta_raspon2_opis | dvoimeno3 | dvoimeno3_autorstvo | karta_raspon3 | karta_raspon3_širina | karta_raspon3_opis | dvoimeno4 | dvoimeno4_autorstvo | karta_raspon4 | karta_raspon4_širina | karta_raspon4_opis | razdioba_stepen | razdioba | synonyms }} [[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|Video lavice i njenih mladunaca u rezervatu Phinda]] '''Lav''' (''Panthera leo'') je [[životinja|životinjska]] vrsta iz porodice [[mačke|mačaka]]. Za razliku od drugih mačaka, lavovi žive u [[čopor]]ima. Danas najviše naseljavaju [[Afrika|Afriku]] kao i u neka područja [[Azija|Azije]]. Lako ga je prepoznati po grivi koju imaju mužjaci. == Obilježja == Nakon [[tigar|tigra]], lav je sljedeći na ljestvici veličine mačaka, pa to znači da je najveća kopnena [[zvijer]] [[Afrika|Afrike]]. Lav je od njuške do početka repa dugačak oko 180 [[cm]], u ramenima doseže visinu od 120 [[cm]] a rep mu je dug 1 [[m]]. Odrasli mužjak teži prosječno oko 225 [[kg]]. Ženke su sa 160&nbsp;cm dugim trupom (zajedno s glavom) visinom u ramenima od 100&nbsp;cm i 85&nbsp;cm dugačkim repom i težinom od 150&nbsp;kg značajno nježnije građe od mužjaka. Najkrupniji lavovi žive na jugu [[Afrika|Afrike]], a najmanji u [[Azija|Aziji]]. Lavovi imaju kratko, žuto-zlatno do tamno smeđe [[krzno]], a mužjaci osim toga i gustu i dugačku [[griva|grivu]] koja je najčešće tamnosmeđa, ali može biti svijetlo- ili crvenosmeđa. Griva počinje od sredine lica i širi se niz vrat do preko ramena, a rijetko i preko prsiju i trbuha. Njena svrha je vjerovatno da životinja djeluje veće i zastrašujuće u odnosu na konkurente u lancu ishrane. Praktična korist od grive bi mogla biti zaštita od udaraca pandži drugog lava u konkurentskoj borbi. Osim toga, istraživanja na terenu su dokazala, da mužjaci s vrlo tamnom i velikom grivom imaju veće izglede da osvoje ženku. Azijski lavovi imaju puno manje izraženu grivu nego afrički. Mladi lavovi ju uopće nemaju. Potrebno je čitavih pet godina da se griva kod lava razvije do pune mjere. [https://zoogle.com.tr/vahsi-hayvanlar/asya-aslani Asya Aslanı] Osim toga, upadljiv je i crni čuperak na vrhu repa, u kojem se zapravo nalazi zakržljali kičmeni pršljen. Mladi lavovi imaju po tijelu pjege koje do godine dana starosti izblijede. U rijetkim slučajeva se zna dogoditi da pjege ostanu vidljive i kod odraslih lavova, ali one su uvijek neupadljive, vidljive samo iz neposredne blizine. Kao i kod [[tigar|tigrova]], i kod lavova se može povremeno dogoditi [[leucizam]]; to znači, da se može dogoditi da se pojavi neki lav s bijelim [[krzno]]m. To, međutim, nisu [[albino|albini]], jer nemaju za pojavu albinizma tipične crvene oči. Bijela boja krzna se nasljeđuje [[recesivni gen|recesivnim genom]]. Kako su bijeli lavovi upadljivi i potencijalna lovina ih lakše uočava, njima je preživljavanje puno teže. Osim toga, postoje i izviještaji o potpuno crnim lavovima što je rezultat [[melanizam|melanizma]], ali o njihovom stvarnom postojanju nema dokaza. Međutim, kod drugih [[velike mačke|velikih mačaka]], [[jaguar]]a, [[leopard]]a i [[puma|pume]] crni primjerci nisu rijetkost. == Rasprostranjenost == Prvobitno je prostor na kojem su živjeli lavovi obuhvaćao, osim Afrike, južnu [[Evropa|Evropu]] kao i [[Prednja Azija|prednju Aziju]] i [[Indija|Indiju]]. U razdoblju [[ledeno doba|ledenog doba]] su u srednjoj Evropi kao i u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] živjele podvrste ''Panthera leo fossilis'' i ''Panthera leo spelaea'' ([[pećinski lav]]). Međutim, lavovi su sa tih područja nestali povlačenjem leda. Najstariji i najveći lavovi su lovili Evropom prije više od 500.000 godina u okolini [[Wiesbaden]]a u [[Hessen]]u i pored [[Heidelberg]]a u [[Baden-Württemberg]]u. Ti su primjerci bili gotovo jednako veliki poput najvećih lavova u [[historija|historiji]] [[Zemlja|Zemlje]] koji su živjeli u [[Kalifornija|Kaliforniji]] prije 12.000 godina s rekodrnom veličinom od maksimalnih 3,60 [[m]] (dužina tijela 2,40 m, dužina repa oko 1,20 m). U srednjoj Evropi izumrli su prije više od 12.000 godina. Postoje brojni zapisi [[antika|antičkih]] savremenika (n.pr. [[Herodot]] i [[Aristotel]]), da su u njihovo vrijeme na [[Balkan]]u još živjeli lavovi. Pretpostavlja se, da su lavovi u Evropi izumrli negde u 1. stoljeću naše ere zbog posljedica ljudskih aktivnosti. Danas, prostor na kojem žive lavovi je uglavnom ograničen na područje južno od [[Sahara|Sahare]]. Sjeverno od Sahare vrsta je izumrla negdje oko 1940-ih godina, a jednako tako je i azijska populacija lavova tokom [[20. vijek]]a gotovo potpuno iskorijenjena. Održao se jedan mali ostatak vrste u [[Nacionalni park Gir|Nacionalnom parku Gir]] u [[Gudžarat]]u u [[Indija|Indiji]]. Ranije su lavovi živjeli u svim sredinama osim u šumama. Područja na kojima danas žive lavovi su vrlo smanjena. Sredina koja lavovima najviše odgovara je [[savana]]. Međutim, oni žive i u sušnim šumama i u [[polupustinja]]ma, dok ih u [[pustinja]]ma i [[kišna šuma|kišnim šumama]] uopće nema. == Način života == === Socijalno ponašanje === [[Datoteka:Loewe_2.jpg|mini|200p|lijevo|Lavica u [[savana|savani]] ]] Za razliku od drugih, uglavnom samotnjačkih, velikih mačaka, lavovi žive u čoporu. On se sastoji prije svega od ženki koje su međusobno sve u srodstvu. Veličina područja koje je "njihovo" kao i količina potencijalne lovine određuju veličinu čopora koji može imati od 3 do 30 pripadnika. U čoporu su, najčešće, od jednog do tri odrasla mužjaka koji su hijerarhijski nadređeni ženkama. Područje čopora može biti veliko od 20 do 400 [[Kvadratni kilometar|km²]]. Njegove "granice" se obilježavaju izmetom i urinom, a i glasnom rikom, koja konkurentima daje do znanja da je područje zauzeto. Mladi mužjaci ostaju u [[čopor]]u dvije, eventualno tri godine, dok ne dosegnu spolnu zrelost. Nakon toga, čopor ih otjera. Nakon protjerivanja iz čopora u kojem je rođen, mladi mužjak najčešće godinama luta i obično se pridruži drugim mužjacima koji isto tako lutaju. Pri tome veza između mužjaka koji mogu ali i ne moraju biti u srodstvu postaje vrlo snažna. Ovakvi [[nomadi]] prelaze velike udaljenosti i pri tome ne poštuju granice područja drugih čopora, ali sami ne zasnivaju svoje područje. Kako lavovi kao pojedinci nemaju baš uspjeha u lovu, najčešće se hrane strvinom koju otmu drugim uspješnim lovcima. Ako takav "nomad" u svojim lutanjima naiđe na čopor koji predvodi neki stari ili slab mužjak, dolazi do borbe između njih. Te su borbe u pravilu nemilosrdne, i u krajnjem slučaju mogu završiti i smrću jednog od rivala. Ako stari vođa čopora izgubi borbu, sad on dalje živi samotnjački, a često i ugine od posljedica borbe. Ako iz borbe novi mužjak izađe kao pobjednik, u pravilu dolazi do [[infanticid kod životinja|infanticida]], što znači da ubije svu mladunčad svog prethodnika u čoporu. Time postiže, da se ženke vrlo brzo nakon gubitka mladunaca ponovo tjeraju. Suprotno mužjacima, ženke provode čitav svoj život u čoporu u kojem su se okotile, što znači da su ženke jednog čopora sve u međusobnom srodstvu. === Razmnožavanje === Lavovi dosežu socijalnu zrelost s dvije do tri godine, a fiziološku sa 18 mjeseci. Da bi utvrdio da li je ženka spremna za parenje, mužjak lava koristi [[Jakobsonov organ]]. Tokom tog procesa, mužjak zadigne gornju usnu, lagano otvori usta i intenzivno udiše zrak kako bi što bolje mogao odrediti osobine mirisa ženke. [[Datoteka:Lion pair2.jpg|mini|200p|desno|Parenje]] [[Datoteka:Loewe 3.JPG|mini|200p|desno|Lavlja mladunčad]] I ako ima položaj na vrhu ljestvice [[čopor]]a, mužjak se može pariti sa ženkom samo uz njen pristanak. Ona svoju spremnost pokazuje na način, da legne trbuhom na zemlju i savije rep u stranu. Za vrijeme [[kopulacija|kopulacije]] mužjak zubima drži ženku za šiju. Zbog tog ugriza u šiju ženka je instinktivno potpuno mirna. Ako ženka pristaje na kopulaciju, oni se pare svakih oko 20 minuta, a kopulacija traje tridesetak sekundi. Nakon oko pet dana, prestaje spremnost ženke za parenje. Prema spremnosti ženke na parenje, posmatrač može procijeniti mužjakov položaj u čoporu i pretpostaviti vjerovatnoću da ga uskoro smijeni drugi mužjak na mjestu vođe. Nakon razdoblja skotnosti od oko četiri mjeseca, lavica se sklanja iz čopora i na skrivenom mjestu koti do četiri slijepa mladunca, teške oko 1,5 [[kg]] i velike oko 50 [[cm]]. Mladunci ostaju u skrovištu šest do osam sedmica i za to vrijeme samo majka brine o njima. Ako je skrovište postrani od lovišta čopora, ženka lovi sama. Pri tome se može dogoditi, da mladunci i do 48 sati ostanu sami u skrovištu. U tom su razdoblju mladunci vrlo ugroženi, posebno od [[hijena]], ali i drugih [[grabežljivac]]a. Po isteku najviše osam sedmica, majka odvodi mladunce do čopora, i vrlo rijetko pri tome može biti problema s prihvatanjem mladunaca od strane čopora. Od trenutka dolaska u čopor, mladunci više ne sišu samo svoju majku, sve lavice koje trenutno [[dojenje|doje]] dozvoljavaju svim mladuncima u čoporu sisanje. S oko šest mjeseci mladunčad se odvikava od sisanja, ali ostaje uz majku još oko dvije godine. Očekivani životni vijek lavova je od četrnaest do dvadeset godina. Ali u pravilu samo ženke doživljavaju tu starost. Mužjaci puno ranije bivaju protjerani sa svog položaja vođe čopora od mlađih mužjaka, ne nalaze novi čopor i često uginu od gladi. Vrlo često u prirodi ne žive duže od sedam godina. Međutim u [[zoološki vrt|zoološkim vrtovima]] su zabilježeni slučajevi da su mužjaci doživjeli i 34 godine. === Prehrana === [[Datoteka:Bristol.zoo.lion.yawns.arp.jpg|mini|200p|desno|Azijski lav u Bristolskom zoološkom vrtu]] Žrtve lavova su najčešće mlade ili bolesne životinje. Love najčešće u mraku ili u ranim jutarnjim satima dok je još svježe. Kako lavovi nisu baš ustrajni niti brzi trkači (najviše 60&nbsp;km/h, a i to samo na kratke staze), jedina mogućnost za uspješan lov im je saradnja. Otprilike samo svaki peti pokušaj lova završava uspješno. Uobičajena lovina lavova su [[antilopa|antilope]], [[gazela|gazele]], [[gnu antilopa|gnu antilope]], [[bivol]]i i [[zebra|zebre]], ali ponekad i [[zec|zečevi]], [[ptice]] a prema prilici i [[ribe]]. U nekim područjima su lavovi razvili i lov na netipične životinje. Tako u [[NP Chobe]] ([[Bocvana]]) redovno love [[slon]]ove u [[Savuti]]ju, a u [[Linyanti]]ju [[nilski konj|nilske konje]]. Mladi lavovi kreću u lov s majkom već u starosti od tri mjeseca, ali tek u dobi od dvije godine se može reći da su naučili tehniku lova. To je prije svega prikradanje i saradnja. Lavice okruže lovinu i prikradaju joj se često i više stotina metara koristeći vrlo spretno sve prednosti terena na kojem se nalaze. Pri tome odlično međusobno učestvuju tjerajući lovinu prema zasjedi u kojoj su druge lavice. Što su bliže lovini, to više paze na zaklon u prikradanju. Kad stignu do razdaljine od oko 30 [[metar|m]], lavice kreću u napad s nekoliko skokova. Pri tome skokovi su dugi oko 6 m, a lovinu ubijaju ugrizom u grlo ili šiju. Međutim, vrlo često i guše žrtvu tako, da dok nekoliko lavica drži lovinu, jedna uhvati njušku žrtve u svoju gubicu i tako joj zatvori dovod zraka. Mužjaci rijetko učestvuju u lovu, i to samo ako se radi o netipično velikoj lovini. Kad lov završi uspješno, do izražaja dolazi ljestvica važnosti u čoporu. Prvo jede mužjak, pa zatim najvažnije ženke, i na kraju mladunci. Uz lešinu, često dolazi do borbe oko utvrđivanja mjesta na ljestvici čopora, pri kojim se često dogodi da neki članovi čopora zadobiju i prave rane. Lavovi često jedu i strvinu. Mužjaci koji su otjerani iz čopora se često, silom prilika, orjentišu na takvu prehranu. Pri tome, vrlo grubo otjeraju [[leopard]]e ili [[gepard]]e od njihove upravo ubijene lovine. Često i [[pjegava hijena|pjegavim hijenama]] otmu lovinu, a ne obrnuto, kao što se ranije pretpostavljalo. == Lavovi i čovjek == Lavovi spadaju u najpoznatije životinje i ubraja ih se u "[[Big Five]]", pet vrsta velikih životinja koje su posebno cijenjene kod lovaca. === Ugroženost === Kao i sve ostale velike životinje [[Afrika|Afrike]], lavove najviše ugrožavaju ljudi i lova. Međutim, zadnjih je godina smanjen lov na njih u gotovo svim područjima gdje žive. Slijedeći problem su bolesti, posebno u [[JAR|južnoafričkom]] [[Krügerov nacionalni park|Krügerovom nacionalnom parku]]. Nakon što je u njemu [[1995]] utvrđeno prvo uginuće jednog lava izazvano [[tuberkuloza|tuberkulozom]] u parku su poduzeli vrlo detaljna istraživanja. Utvrdili su da je u južnom dijelu parka više od 90% zivotinja inficirano tim smrtonosnim [[bakterija]]ma. [[Infekcija]] je potekla od [[kafarski bivol|kafarskih bivolaa]] koje love lavovi, a oni su se zarazili u kontaktu s domaćim govedima koja su bolest unijela u park. Oko 70 % bivola boluje od tuberkuloze pluća, a kod lavova se bolest manifestira prije svega u [[probavni trakt|probavnom traktu]]. Životinje slabe, ekstremno omršave i ugibaju u roku od nekoliko godina. Osim tuberkuloze, oko 60 do 70 posto lavova je inficirano jednim virusom koji jako podsjeća na ljudski [[HIV]] [[virus]], a ima jednako tako za posljedicu oštećenje [[imunološki sistem|imunološkog sistema]] životinje, što dodatno otvara put tuberkulozi. Protiv ni jedne od ovih bolesti ne postoji [[vakcina]]. === Lavovi u religiji i mitologiji === [[Datoteka:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|mini|250p|desno|[[Sfinga]] u [[Giza|Gizi]]]] Još su ljudi u mlađem [[paleolitik|paleolitičkom]] dobu prije više od 30.000 godina. Među upečatljive primjerke umjetnosti iz tog doba spada jedna gotovo 30 [[cm]] visoka figurica žene s lavljom glavom izrađena od [[mamut]]ove [[bjelokost]]i koja je nađena u jednoj špilji u [[Baden-Würtemberg]]u. Možda je predstavljala određeno [[božanstvo]]. Lav je u mnogim kulturama zauzeo položaj "kralja životinja". Smatra se, da je takav položaj dobio temeljem jedne ranokršćanske knjige o životinjskoj simbolici i odigrao veliku ulogu na [[zapad]]njačku [[kultura|kulturu]].Očita je fascinacija koju lav ima na ljude ako se pogledaju [[grb]]ovi na kojima se pojavljuje. Tako se lav nalazi, primjerice, na grbovima [[Hessen]]a, [[Zürich]]a, [[Akvitanija|Akvitanije]], [[Crna Gora|Crne Gore]], kao i mnogim drugim. Evropljani su ga poznavali jer je nekada živio uz obale [[Sredozemno more|Sredozemlja]]. U jednoj [[Ezop]]ovoj basni pobjegli rob sreće lava koji je imao trn u šapi. Rob se sažalio na lava, i izvadio mu trn. Kad su ga kasnije uhvatili i za kaznu odredili da ga bace lavovima za hranu. Lav ga je prepoznao i odbio ga je pojesti. U nizu [[antika|antičkih]] kultura lav igra veliku ulogu. U [[Drevni Egipat|Egiptu]] su [[faraon]]e prikazivali kao [[Sfinga|sfinge]], kao lavove s ljudskom glavom. Najpoznatiji takav prikaz je [[Velika sfinga u Gizi]]. Na [[sjever]]nom nebu postoje čak dva zviježđa s nazivom: [[lav (zviježđe)|Lav]] i [[Mali lav (žviježđe)|Mali lav]]. Dokaz da lav i danas uživa glas moćne i snažne životinje je da su [[afganistan]]skog ratnog vođu [[Ahmad Šah Masud]]a njegovi pristaše zvali "Lav iz Pandžira". === Lavovi-ljudožderi === Bitno veći broj ljudi u [[Afrika|Africi]] strada od [[nilski konj|nilskih konja]] nego od lavova. I [[leopard]]i su na glasu da su ljudima opasniji od lavova. Međutim, postoje slučajevi da su lavovi ciljano lovili ljude. Najpoznatiji takav slučaj odigravao se [[1898]]. kod gradnje mosta preko rijeke [[Tsavo]] u današnjoj [[Kenija|Keniji]]. Tokom više mjeseci dva lava su ubila i djelomično i pojela 135 [[Indija|indijskih]] i afričkih radnika na mostu. Šefu gradilišta je trebalo 9 mjeseci da im uđe u trag i ubije ih. Bila su to dva vrlo krupna, zdrava mužjaka bez grive. Danas su izloženi u Field Museumu u Chicagu. Po ovom su događaju snimljena dva holivudska filma, prvi [[1952]]. i drugi [[1996]]. pod imenom ''The Ghost and the Darrkness'' (Duh i tama). == Podvrste == === Azijski lav === {{Glavni|Azijski lav}} [[Azija|Azijski]] lav (''Panthera leo persica'') je jako sličan afričkom lavu. Novija molekularnobiološka istraživanja su pokazala, da su se od afričkih odvojili prije oko 50.000 do 100.000 godina. Imaju manje izraženu grivu i uzdužni nabor kože na trbuhu. Osim toga, imaju dužu dlaku na "laktovima", a općenito su nešto manji od afričkih rođaka. Mužjaci teže od 160 do 190 kila, a ženke 110 do 120 kila. Nekada su bili rasprostranjeni sve do jugoistočne Evrope, srednjeg i bliskog istoka. I čopori su prosječno manji nego afrički. Lovina su im uglavnom [[aksis jelen]], [[sambar jelen]], [[divlja svinja]] [[Indija|indijska]] [[gazela]] i [[četveroroga antilopa]]. Činilo se da je azijski lav osuđen na izumiranje, bilo je preostalo još samo 20 primjeraka, no zaštićeni od [[1975]]. u indijskom [[nacionalni park Gir|nacionalnom parku Gir]] je populacija ipak narasla na oko 300 životinja. === Druge podvrste === Od trinaest opisanih podvrsta, dvije su izumrle. To su '''berberski lav''' (''Panthera leo leo'') koji je živio u [[Sjeverna Afrika|sjevernoj Africi]] i do [[1922]]. se uspio održati u [[Atlas (gorje)|Atlasu]], i '''kapski lav''' koji je živio u [[Južna Afrika|južnoj Africi]]. [[Datoteka:White_Lion.jpg|mini|desno|250p|[[Bijeli lav]]]] == Vanjski linkovi == * {{Wikivrste|Panthera leo|Lav}} {{Commonscat|Panthera leo}} [[Kategorija:Zvijeri]] 7e1cyxtyev1zn5pdxw0dr09nuedvzoa 0 39700 3922041 3654414 2026-08-25T10:21:28Z Palapa 383 3922041 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|65}}Godina '''65. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]] . U to vrijeme, bila je poznata kao '''Godina konzulstva Kotte i Torkvata''' (ili, rjeđe, '''godina 689. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 65. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 65. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|65 BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 2c7fvnd3gq1pzxote3r7i6dn0fjxh90 3922042 3922041 2026-08-25T10:28:45Z Palapa 383 3922042 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|65}}Godina '''65. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]] . U to vrijeme, bila je poznata kao '''Godina konzulstva Kotte i Torkvata<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 689. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 65. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 65. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|65 BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} opgwer0qdrol905lp1jfqt6o1b3j5od 0 39716 3922043 3655793 2026-08-25T10:30:10Z Palapa 383 3922043 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|80}}Godina '''80. p.''' '''n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]] . U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Sule i Metela Pija<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 674. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 80. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 80. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|80 BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} nrwixko6ldjhqpl0arieezzikw90ft0 0 39717 3922044 3655789 2026-08-25T10:32:37Z Palapa 383 3922044 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|81}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''81. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Dekule i Dolabele<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 673. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 81. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 81. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|81 BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 5ev0ud5x261wcry7iowik8o430eke0t 0 40107 3921941 3651557 2026-08-24T22:13:24Z Palapa 383 3921941 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|463}}Godina '''463. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme, bila je poznata kao '''Godina konzulstva Priska i Helve''' (ili, rjeđe, '''godina 291. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 463. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191735394.timeline.0001|title=Timeline: 5th century BCE}}</ref>{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 463. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} d0io2w9hvc8jpgsdi2m2z8oxsvb8lvn 0 46238 3921866 3651261 2026-08-24T13:25:14Z Panasko 146730 3921866 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{abeceda}} '''Feničko pismo''' je prvo glasovno pismo u kojem je svaki glas imao svoj znak. Alfabetsko pismo je najveća kulturna tekovina Feničana. U historiji pisanja, feničansko pismo je također označilo prvo pismo koje je imalo fiksni smjer pisanja - dok su prethodni sistemi bili višesmjerni, feničansko se pisalo horizontalno, s desna na lijevo.<ref name="Cross1980">{{Cite journal|last=Cross|first=Frank Moore|year=1980|title=Newly Found Inscriptions in Old Canaanite and Early Phoenician Scripts|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|publisher=University of Chicago Press on behalf of The American Schools of Oriental Research|volume=238|issue=238 (Spring, 1980)|pages=1–20|doi=10.2307/1356511|jstor=1356511|s2cid=222445150}}</ref> Razvio se direktno iz proto-sinaitskog pisma<ref name=":0">Beyond Babel: A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages, article by Charles R. Krahmalkov (ed. John Kaltner, Steven L. McKenzie, 2002). "This alphabet was not, as often mistakenly asserted, invented by the Phoenicians but, rather, was an adaptation of the early West Semitic alphabet to the needs of their own language".<!-- todo: clarify early West Semitic [fringe]=Proto-Sinaitic --></ref><ref name=Cross1980/> korištenog tokom kasnog bronzanog doba, koje je pak izvedeno iz egipatskih hijeroglifa.<ref>{{Cite book |last=Howard |first=Michael C. |url=https://books.google.com/books?id=6QPWXrCCzBIC&pg=PA23 |title=Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel |publisher=McFarland |year=2012 |isbn=978-0-786-49033-2 |pages=23}}</ref><ref name=":0" /> Većina današnjih naroda svoja pisma temelji na osnovu Feničanskog alfabeta. Potiče iz trećeg milenija p. n. e. i počiva na sjevernosemitskom pismu. Ovo pismo su upotrebljavali [[Fenikija|Feničani]] i najmanje je 3500 godina staro. Mnogi narodi, kao, npr, [[grčko pismo|Grci]], [[aramejsko pismo|Aramejci]], Jevreji, Arapi i drugi, napravili su svoja pisma na osnovu feničkog. Kao i u [[hebrejsko pismo|hebrejskom]] i [[arapsko pismo|arapskom]] pismu, feničko nema znakove za [[samoglasnik]]e. Svaki znak predstavlja jedan [[suglasnik]], a samoglasnici se "učitavaju" prema smislu. == Historija == Feničko pismo je pronađeno na mnogo [[arheologija|arheoloških]] nalazišta oko [[Sredozemno more|Sredozemlja]], gdje su Feničani imali svoje kolonije, kao u [[Biblos]]u ([[Liban]]) i [[Kartaga|Kartagi]] ([[Tunis]]). == Način pisanja == Prvobitno, sva slova su bila urezivana u kamen, većina ih je bila poprečna i uspravna, kao i oznake u [[runičko pismo|runičkom pismu]]. Feničani su pisali s desna na lijevo, ali ponekad i s lijeva na desno kao i u [[baustrofedon]]u, gdje je jedan red teksta napisan s lijeva na desno, drugi s desna na lijevo, onda opet s lijeva na desno itd. Također su neka slova imala i različite pojave, kao npr. slovo ''tav'', koje je moglo biti napisano kao '''+''' ali i kao '''x''' itd. <table><tr><td> [[Datoteka:Phoenizisches alphabet.jpg]] </table></tr></td> * N - brojna vrijednost * P - feničko slovo * H - [[hebrejsko pismo|hebrejsko slovo]] == Također pogledajte == * [[Fenikija]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * [[Jean-Pierre Thiollet]], ''Je m'appelle Byblos'', H & D, Paris, 2005. {{ISBN|2-914266-04-9}} * [[María Eugenia Aubet]], ''The Phoenicians and the West'' Second Edition, Cambridge University Press, London, 2001. * Daniels, Peter T., et al. eds. ''The World's Writing Systems'' Oxford. (1996). * Jensen, Hans, ''Sign, Symbol, and Script'', G.P. Putman's Sons, New York, 1969. * Coulmas, Florian, ''Writing Systems of the World'', Blackwell Publishers Ltd, Oxford, 1989. * Hock, Hans H. and Joseph, Brian D., ''Language History, Language Change, and Language Relationship'', Mouton de Gruyter, New York, 1996. * Fischer, Steven R., ''A History of Writing'', Reaktion Books, 1999. * Markoe, Glenn E., ''Phoenicians''. University of California Press. {{ISBN|0-520-22613-5}} (2000) (hardback) * "Alphabet, Hebrew". ''[[Encyclopaedia Judaica]]'' (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. [[Cecil Roth]]. Keter Publishing House. {{ISBN|965-07-0665-8}} * {{Cite web |last=Feldman |first=Rachel |year=2010 |title=Most ancient Hebrew biblical inscription deciphered |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-01/uoh-mah010710.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607150148/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-01/uoh-mah010710.php |archive-date=7 June 2011 |access-date=15 June 2011}} * {{Cite journal |last=Shanks |first=Hershel |year=2010 |title=Oldest Hebrew Inscription Discovered in Israelite Fort on Philistine Border |url=http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=2&ArticleID=9 |url-status=dead |journal=Biblical Archaeology Review |volume=36 |issue=2 |pages=51–6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229232512/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=2&ArticleID=9 |archive-date=2012-02-29 |access-date=2020-07-18}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Phoenicia}} [[Kategorija:Fenicija]] rvda1bc6kobzb5cxnoc3nji74yu7o94 3921867 3921866 2026-08-24T13:25:21Z Panasko 146730 3921867 wikitext text/x-wiki {{abeceda}} '''Feničko pismo''' je prvo glasovno pismo u kojem je svaki glas imao svoj znak. Alfabetsko pismo je najveća kulturna tekovina Feničana. U historiji pisanja, feničansko pismo je također označilo prvo pismo koje je imalo fiksni smjer pisanja - dok su prethodni sistemi bili višesmjerni, feničansko se pisalo horizontalno, s desna na lijevo.<ref name="Cross1980">{{Cite journal|last=Cross|first=Frank Moore|year=1980|title=Newly Found Inscriptions in Old Canaanite and Early Phoenician Scripts|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|publisher=University of Chicago Press on behalf of The American Schools of Oriental Research|volume=238|issue=238 (Spring, 1980)|pages=1–20|doi=10.2307/1356511|jstor=1356511|s2cid=222445150}}</ref> Razvio se direktno iz proto-sinaitskog pisma<ref name=":0">Beyond Babel: A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages, article by Charles R. Krahmalkov (ed. John Kaltner, Steven L. McKenzie, 2002). "This alphabet was not, as often mistakenly asserted, invented by the Phoenicians but, rather, was an adaptation of the early West Semitic alphabet to the needs of their own language".<!-- todo: clarify early West Semitic [fringe]=Proto-Sinaitic --></ref><ref name=Cross1980/> korištenog tokom kasnog bronzanog doba, koje je pak izvedeno iz egipatskih hijeroglifa.<ref>{{Cite book |last=Howard |first=Michael C. |url=https://books.google.com/books?id=6QPWXrCCzBIC&pg=PA23 |title=Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel |publisher=McFarland |year=2012 |isbn=978-0-786-49033-2 |pages=23}}</ref><ref name=":0" /> Većina današnjih naroda svoja pisma temelji na osnovu Feničanskog alfabeta. Potiče iz trećeg milenija p. n. e. i počiva na sjevernosemitskom pismu. Ovo pismo su upotrebljavali [[Fenikija|Feničani]] i najmanje je 3500 godina staro. Mnogi narodi, kao, npr, [[grčko pismo|Grci]], [[aramejsko pismo|Aramejci]], Jevreji, Arapi i drugi, napravili su svoja pisma na osnovu feničkog. Kao i u [[hebrejsko pismo|hebrejskom]] i [[arapsko pismo|arapskom]] pismu, feničko nema znakove za [[samoglasnik]]e. Svaki znak predstavlja jedan [[suglasnik]], a samoglasnici se "učitavaju" prema smislu. == Historija == Feničko pismo je pronađeno na mnogo [[arheologija|arheoloških]] nalazišta oko [[Sredozemno more|Sredozemlja]], gdje su Feničani imali svoje kolonije, kao u [[Biblos]]u ([[Liban]]) i [[Kartaga|Kartagi]] ([[Tunis]]). == Način pisanja == Prvobitno, sva slova su bila urezivana u kamen, većina ih je bila poprečna i uspravna, kao i oznake u [[runičko pismo|runičkom pismu]]. Feničani su pisali s desna na lijevo, ali ponekad i s lijeva na desno kao i u [[baustrofedon]]u, gdje je jedan red teksta napisan s lijeva na desno, drugi s desna na lijevo, onda opet s lijeva na desno itd. Također su neka slova imala i različite pojave, kao npr. slovo ''tav'', koje je moglo biti napisano kao '''+''' ali i kao '''x''' itd. <table><tr><td> [[Datoteka:Phoenizisches alphabet.jpg]] </table></tr></td> * N - brojna vrijednost * P - feničko slovo * H - [[hebrejsko pismo|hebrejsko slovo]] == Također pogledajte == * [[Fenikija]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * [[Jean-Pierre Thiollet]], ''Je m'appelle Byblos'', H & D, Paris, 2005. {{ISBN|2-914266-04-9}} * [[María Eugenia Aubet]], ''The Phoenicians and the West'' Second Edition, Cambridge University Press, London, 2001. * Daniels, Peter T., et al. eds. ''The World's Writing Systems'' Oxford. (1996). * Jensen, Hans, ''Sign, Symbol, and Script'', G.P. Putman's Sons, New York, 1969. * Coulmas, Florian, ''Writing Systems of the World'', Blackwell Publishers Ltd, Oxford, 1989. * Hock, Hans H. and Joseph, Brian D., ''Language History, Language Change, and Language Relationship'', Mouton de Gruyter, New York, 1996. * Fischer, Steven R., ''A History of Writing'', Reaktion Books, 1999. * Markoe, Glenn E., ''Phoenicians''. University of California Press. {{ISBN|0-520-22613-5}} (2000) (hardback) * "Alphabet, Hebrew". ''[[Encyclopaedia Judaica]]'' (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. [[Cecil Roth]]. Keter Publishing House. {{ISBN|965-07-0665-8}} * {{Cite web |last=Feldman |first=Rachel |year=2010 |title=Most ancient Hebrew biblical inscription deciphered |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-01/uoh-mah010710.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607150148/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-01/uoh-mah010710.php |archive-date=7 June 2011 |access-date=15 June 2011}} * {{Cite journal |last=Shanks |first=Hershel |year=2010 |title=Oldest Hebrew Inscription Discovered in Israelite Fort on Philistine Border |url=http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=2&ArticleID=9 |url-status=dead |journal=Biblical Archaeology Review |volume=36 |issue=2 |pages=51–6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229232512/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=2&ArticleID=9 |archive-date=2012-02-29 |access-date=2020-07-18}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Phoenicia}} [[Kategorija:Fenicija]] fmi2s3bplmw21di29bhw4zybq0e2xc1 0 57263 3921902 3918946 2026-08-24T19:09:51Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921902 wikitext text/x-wiki '''Akronim'''<ref>{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/articles/acronym-vs-abbreviation|title=“Acronyms” vs. “Abbreviations” vs. “Initialisms:” What’s the Difference? {{!}} Dictionary.com|website=www.dictionary.com|access-date=2026-08-16}}</ref> ([[Grčki jezik|grč.]] ''akros'', krajnji, gornji + ''onoma'', ime) [[riječ]] je koja se koristi da bi se označilo da su neka [[slovo|slova]], koja se pišu zajedno, samo početna, prva slova nekih drugih riječi koja, iako sama za sebe ne znače ništa, tako zajedno napisana označavaju neki pojam. Primjeri: [[SAD]] ('''S'''jedinjene '''A'''meričke '''D'''ržave), AJAX ('''A'''synchronous '''J'''avaScript '''a'''nd '''X'''ML) i sl. '''Akronim''' je [[Abbreviation|skraćenica]] formirana korištenjem početnih slova imena ili fraze od više riječi. Akronimi se često pišu tako da je početno slovo svake riječi [[Verzal|veliko]], bez [[Interpunkcija|interpunkcije]]. Riječ ''akronim'' nastala je od [[Greek root|grčkog korijena]] {{Jezik|grc-Latn|akro-}}, što znači 'visina, vrh ili vrh', i {{Jezik|grc-Latn|-nym}}, 'ime'. <ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Oxford English Dictionary]] third edition|title=acronym|url=https://www.oed.com/dictionary/acronym_n?tl=true&tab=factsheet|access-date=5 September 2025|date=|publisher=Oxford University Press}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/acronym|title=acronym|publisher=[[Merriam Webster Dictionary]]|access-date=5 September 2025}}</ref> Čini se da ova [[Neoclassical compound|neoklasična složenica]] potiče iz njemačkog jezika, s potvrdama za njemački oblik {{Jezik|de|Akronym}} pojavljujući se već 1921.<ref name="Brockhaus_Handbuch">{{Cite encyclopedia|location=Leipzig}}</ref> Citati na engleskom jeziku datiraju iz prijevoda romana njemačkog pisca [[Lion Feuchtwanger|Liona Feuchtwangera]] iz 1940. godine.<ref name="Paris_Gazette">{{Cite book|last=Feuchtwanger|first=Lion|title=Paris Gazette|url=https://archive.org/details/bwb_C0-AYJ-276|date=1940|publisher=Viking Press|isbn=1-135-37010-9|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bwb_C0-AYJ-276/page/665 665]–66|language=de|translator-last=Muir|translator-first=Willa|chapter=Chapter 47: Beasts of Prey|quote=Njegov prvi pogled na „Paris German News“ rekao je Wieseneru da ove nove novine nisu nimalo nalik starim „P.G.“. „Mogu ih zvati „P.G.N.“ ako žele“, pomislio je, „ali to je jedina razlika. Pi-gi-en; koja je riječ za takve riječi, sastavljene od inicijala? Pamćenje me počinje izdavati. Baš neki dan je bio tehnički izraz kojeg se nisam mogao sjetiti. Mora da starim. „P.G.“ ili „P.G.N.“ je šest od jednog i pola tuceta od onog drugog... Pi-gi-en. To je akronim, to je to. Tako zovu riječi sastavljene od inicijala. Dakle, ipak se sjećam; to je barem nešto.|author-link=Lion Feuchtwanger|translator-last2=Muir|translator-first2=Edwin|translator-link=Willa Muir|translator-link2=Edwin Muir}}</ref> [[Datoteka:NASA_logo.svg|mini|[[NASA]] je akronim koji se proširuje na '''N'''ational '''A'''eronautics and '''S'''pace '''A'''dministration.]] == Također pogledajte == * [[Portmanteau]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gramatika]] 0ejkwxwjxyt6nj9qjkjonl4kgktzklv 0 59242 3921926 3921584 2026-08-24T21:13:58Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921926 wikitext text/x-wiki '''Jarovit'''<ref>{{Cite web|url=https://prirodamitovi.eu/hr/nadnaravna-bica/jarovit/|title=Jarovit - Priroda i Mitovi|website=prirodamitovi.eu|access-date=2026-08-22}}</ref> je božanstvo zapadnoslavenskog panteona. Uspoređivan je s [[Mars (mitologija)|Mars]]om, bog rata, srdžbe, jarosti. Smatran je i božanstvom plodnosti. Korijen ''jar'' u Jarovitovom imenu znači nasilan. U Jarovitovom hramu u Wolgastu čuvao se štit koji su iznosili svaki put kad su molili za pobjedu u borbi. Štit je bio neobično velik i obložen zlatnim pločicama. Prolazeći kroz Wolgast, Oton Bamberški uočio je da narod slavi boga Gerovida noseći njegov idol potpuno pokriven zastavama. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://slovenskamitologija.rs/bogovi_jarovid.html?latinica == Bibliografija == {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book|last=Alvarez-Pedroza|first=Juan Antonio|title=Sources of Slavic Pre-Christian Religion|publisher=Koninklijke Brill|year=2021|isbn=978-90-04-44138-5|place=Leiden|language=en}} * {{Cite book|last=Boryś|first=Wiesław|title=Słownik etymologiczny języka polskiego|date=2005|publisher=Wydawnictwo Literackie|isbn=978-83-08-04191-8|place=Kraków}} * {{Cite book|last=Brückner|first=Aleksander|title=Mitologia słowiańska|date=1985|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|isbn=8301062452|editor-last=Urbańczyk|editor-first=Stanisław|editor-link=Stanisław Urbańczyk|place=Warsaw|language=pl|author-link=Aleksander Brückner}} * {{Cite book|last=Gieysztor|first=Aleksander|title=Mitologia Słowian|publisher=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego|year=2006|isbn=978-83-235-0234-0|place=Warsaw|pages=|author-link=Aleksander Gieysztor}} * {{Cite book|last=Loma|first=Aleksandar|title=Prakosovo. Slovenski i indoevropski koreni srpske epike|publisher=|year=2002|isbn=|place=Belgrade|language=sr}} * {{Cite book|last=Łowmiański|first=Henryk|title=Religia Słowian i jej upadek, w. VI-XII|url=https://archive.org/details/lowmianski-religia-slowian-i-jej-upadek-1986|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|year=1979|isbn=83-01-00033-3|place=Warsaw|author-link=Henryk Łowmiański}} * {{Cite book|last=Łuczyński|first=Michał|title=Bogowie dawnych Słowian. Studium onomastyczne|publisher=Kieleckie Towarzystwo Naukowe|year=2020|isbn=978-83-60777-83-1|place=Kielce}} * {{Cite book|last=Rosik|first=Stanisław|url=https://books.google.com/books?id=pqTaDwAAQBAJ|title=The Slavic Religion in the Light of 11th- and 12th-Century German Chronicles (Thietmar of Merseburg, Adam of Bremen, Helmold of Bosau): Studies on the Christian Interpretation of pre-Christian Cults and Beliefs in the Middle Ages|publisher=Brill|year=2020|isbn=9789004331488|place=Leiden}} * {{Cite book|last=Strzelczyk|first=Jerzy|title=Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian|date=1998|publisher=Dom Wydawniczy Rebis|isbn=83-7120-688-7|place=Poznań|pages=|language=pl|author-link=Jerzy Strzelczyk}} * {{Cite book|last=Szczepanik|first=Paweł|title=Rzeczywistość mityczna Słowian północno-zachodnich i jej materialne wyobrażenia|publisher=[[Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika]]|year=2020|isbn=978-83-231-4349-9|place=Toruń}} * {{Cite book|last=Szyjewski|first=Andrzej|title=Religia Słowian|url=https://archive.org/details/religiasowian0000szyj|publisher=Wydawnictwo WAM|year=2003|isbn=83-7318-205-5|place=Kraków}} * {{Cite book|last=Téra|first=Michal|title=Perun: Bůh hromovládce|publisher=Pavel Mervart|year=2009|isbn=978-80-86818-82-5|place=Červený Kostelec|language=cs}} * {{Cite book|last=Urbańczyk|first=Stanisław|title=Dawni Słowianie. Wiara i kult|publisher=Ossolineum|year=1991|place=Wrocław|author-link=Stanisław Urbańczyk}} * {{Cite journal|last=Zaroff|first=Roman|year=2002|title=The Origins of Sventovit of Rügen|url=https://ojs.zrc-sazu.si/sms/article/view/1794|journal=[[Studia Mythologica Slavica]]|language=en|volume=5|pages=9–18|doi=10.3986/sms.v5i0.1794|issn=1581-128X|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Zaroff|first=Roman|date=2019|title=Rugian Slavic God Sventovit – One More Time|url=https://ojs.zrc-sazu.si/sms/article/view/7598|journal=[[Studia mythologica Slavica]]|language=en|volume=22|pages=37–54|doi=10.3986/SMS20192202|issn=1581-128X|s2cid=203280509|doi-access=free}} {{refend}}{{Slavenska mitologija}}{{Normativna kontrola}} o1x5y62xwhk8upeb4wxc4rpe6chsp73 0 64616 3922023 3851697 2026-08-25T06:37:22Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922023 wikitext text/x-wiki {{Infokutija registarska oznaka vozila | ime = Registarske oznake za vozila u Bosni i Hercegovini | slika = Registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg | opis_slike = Izgled registarske oznake za vozila u Bosni i Hercegovini | slika2 = Taksi registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg | opis_slike2 = Izgled registarske oznake za Taksi vozila | slika3 = Stare registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg | opis_slike3 = Izgled stare registarske oznake koja je još uvijek u upotrebi | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | kod_države = BIH | teritorija = | kod_teritorije = | naziv_oznake = | slogan = | veličina = 520 [[Milimetar|mm]] x 110 [[Milimetar|mm]] x 1 [[Milimetar|mm]] | materijal = [[Aluminij]] | format = X00 - X - 000 | prednja_strana = <!--Prednja strana oznake--> | zadnja_strana = <!--Zadnja strana oznake--> | boja_prednje_strane = Crna slova na bijelom polju | boja_zadnje_strane = Crna slova na bijelom polju | prazna_oznaka1 = Font oznake | prazni_podaci1 = ''[[FE-Schrift|German FE type]]'' | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | uvedena = {{Početni datum|2009|09|28}} | dizajner = | regulator = [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine|IDDEEA]] | izdaje = *[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]: kantonalni MUP-ovi *[[Republika Srpska]]: [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|MUP RS]] *[[Brčko distrikt]]: [[Odjeljenje za javni registar Brčko distrikta|Odjeljenje za javni registar]] | cijena = 20 [[Konvertibilna marka|KM]]<ref>{{Cite web|url=https://www.iddeea.gov.ba/wp-content/uploads/2024/03/Pravilnik-o-cijeni-isprava-o-vozilu-i-cijeni-oznaka-za-obiljezavanje-vozila_SLGLBIH_20_24.pdf|title=Pravilnik o cijeni isprava o vozilu i cijeni oznaka za obiljezavanje vozila (“Službeni glasnik BiH”,br. 20/24)|date=22. 3. 2024|website=iddeea.gov.ba|publisher=[[IDDEEA]]|access-date=21. 7. 2024}}</ref> | prvi_put_izdata = {{Početni datum|1998|02|02}} | posljednji_put_izdata = <!--Datum kada je zadnji put izadata, za bivše oznake--> | prazna_oznaka3 = | prazni_podaci3 = | prazna_oznaka4 = | prazni_podaci4 = | fusnote = }} '''Registarske oznake za vozila u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]''' su na snazi od 2. februara 1998,<ref name=":0">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/52842.stm|title=BBC News {{!}} Europe {{!}} Bosnian licence for silence|website=news.bbc.co.uk|access-date=21. 7. 2024}}</ref> dok svoj trenutni oblik i izgled imaju od 28. septembra 2009. Trenutna oznaka za motorna vozila sastoje se od plavog polja sa državnom skraćenicom '''BIH''' na lijevoj strani i sedam znakova (pet brojeva i dva slova) u formi '''X00 - X - 000'''.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.sluzbenilist.ba/page/akt/Lh46W0LlwSs=|title=Pravilnik o registraciji vozila - Službeni list BiH 53/22|date=9. 8. 2022|website=sluzbenilist.ba|publisher=[[Službeni list Bosne i Hercegovine]]|access-date=21. 7. 2024}}</ref> Od 1998. godine do 2009. izdavale su se tablice u formi '''000 - X - 000''' koje su još uvijek u upotrebi, ali se rijetko mogu vidjeti. == Opis == Registarske oznake su jedinstvene za cijelu teritoriju Bosne i Hercegovine i ne označavaju mjesto gdje je registrovano vozilo (grad, općina, kanton ili entitet) kao što je bilo do 1998. Isto tako, tablice ne sadrže nikakve [[Heraldika|heraldičke]] simbole. Na tablicama se koriste samo slova koja su podjednako zastupljena [[Latinica|latiničnim]] i [[Ćirilica|ćiriličnim]] pismom ([[A]], [[E]], [[O]], [[J]], [[K]], [[M]], [[T]]). Ovaj način označavanja osmišljen je tako da je praktično nemoguće utvrditi da li je vozač iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ili iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]], odnosno da li je [[Bošnjaci|Bošnjak]], [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvat]] ili [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbin]].<ref name=":0" /><ref>http://www.iddeea.gov.ba/saopstenja_detalji.php?id=81{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Zaštitni elementi === Registarske oznake imaju nekoliko zaštitnih elemenata: * Virtuelna sigurnosna nit - pruža se vodoravno preko donje polovine oznake. Sastoji se od dva dijela, pa pri pomjeranju tablice ostavlja utisak kretanja po površini tablice * Vodeni žig - predstavljen u dva reda natpisa. U gornjem redu, u malom kvadratu javlja se kod države (BIH) na latinici, vodoravnom dužinom tablice, dok je u donjem redu kod na ćirilici (БИХ). Vidljiv je običnim okom pod uglom posmatranja od 30⁰. * Serijski broj - na vodoravnoj sredini oznake, pri donjoj ivici, nalazi se serijski broj izražen sa 8 brojeva, a pored njega i barkod tog broja. * Font - na oznakama se upotrebljava posebno dizajniran font, ''[[FE Schrift|German FE Schrift]]'', kod kojeg dizajnom slova otežano dopisivanje dodatnih elemenata kako bi se promijenilo jedno slovo u drugo. === Dokumenti === <gallery widths="250" heights="120"> Datoteka:BiH - Potvrda o registraciji vozila - prednja strana.png|Izgled prednje strane Potvrde o registraciji vozila u BiH. Datoteka:BiH - Potvrda o registraciji vozila - zadnja strana.png|Izgled zadnje strane Potvrde o registraciji vozila u BiH. Datoteka:BiH - Potvrda o vlasništvu vozila - prednja strana.png|Izgled prednje strane Potvrde o vlasništvu vozila u BiH. Datoteka:BiH - Potvrda o vlasništvu vozila - zadnja strana.png|Izgled zadnje strane Potvrde o vlasništvu vozila u BiH. </gallery> == Vrste registarskih oznaka == {| class="wikitable" !Izgled !Forma !Dimenzije ([[Milimetar|mm]]) !Opis |- |[[Datoteka:Registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg|bez okvira|170x170px]] | rowspan="2" |X00-X-000 |520 x 110 x 1 | rowspan="2" |Trenutna registarska oznaka za motorna vozila |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za motorna i priključna vozila - v2.png|bez okvira|82x82piksel]] |240 x 130 x 1 |- |[[Datoteka:Stare registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg|bez okvira|170x170piksel]] |000-X-000 |520 x 110 x 1 |Stara oznaka za motorna vozila koja je još uvijek u upotrebi |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za motocikle i mopede.png|bez okvira|82x82piksel]] |X00X00 |170 x 130 x 1 |Za motocikle i mopede. Izdaje se jedna registarska tablica koja se sastoji od dva slova i četiri broja |- |[[Datoteka:BiH Registarska tablica za radne mašine - v1.png|bez okvira|170x170piksel]] | rowspan="2" |X00-X-000 |520 x 110 x 1 | rowspan="2" |Za traktore, priključna vozila za traktore, pčelarska i poljoprivredna vozila, radne mašine, radna vozila i motokultivatore |- |[[Datoteka:BiH Registarska tablica za radne mašine - v2.png|bez okvira|103x103piksel]] |340 x 200 x 1 |- |[[Datoteka:Taksi registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg|bez okvira|170x170piksel]] | rowspan="2" |TA-000000 |520 x 110 x 1 | rowspan="2" |Za taksi vozila |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za taksi vozila - v2.png|bez okvira|108x108piksel]] |340 x 200 x 1 |- | |EE-000000 | rowspan="8" |520 x 110 x 1 |Registarska oznaka za rent-a-car vozila |- |[[Datoteka:Probne registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg|bez okvira|170x170piksel]] |TT-000000 |Probna registarska oznaka |- |[[Datoteka:BiH - Prenosiva registarska tablica.png|bez okvira|170x170piksel]] |MT-000000 |Prenosiva registarska oznaka |- | |EM-000000 |Registarska oznaka za privremeno registrovana vozila |- | |ET-000000 |Registarska oznaka za vozila koja se izvoze iz Bosne i Hercegovine radi registrovanja u drugoj državi |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za oldtimere.png|bez okvira|170x170piksel]] |OT-000000 |Registarska oznaka za [[oldtimer]]e. Tri broja iza slova OT označavaju posljednje tri cifre godine proizvodnje oldtimera |- |[[Datoteka:Military license plate from Bosnia and Herzegovina.jpg|bez okvira|170x170piksel]] |000000-X |Registarska oznaka za [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|OS BiH]] i [[Ministarstvo odbrane Bosne i Hercegovine|MOD]] |- |[[Datoteka:BiH - Diplomatska registarska tablica 12-A-345 - v1.png|bez okvira|170x170piksel]] | rowspan="2" |BB-X-000 | rowspan="2" |Diplomatska registarska oznaka |- |[[Datoteka:BiH - Diplomatska registarska tablica 12-A-345 - v2.png|bez okvira|94x94piksel]] |170 x 130 x 1 |- |[[Datoteka:European Union Police Mission in Bosnia and Herzegovina license plate.jpg|bez okvira|170x170piksel]] |EUPM 0000 |520 x 110 x 1 |Registarska oznaka za vozila [[Policijska misija Evropske unije|Policijske misije]] [[Evropska unija|Evropske unije]] u BiH |} == Historija == Revidirane registarske oznake uvedene su na inicijativu [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|međunarodnog visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] (OHR) [[Carlos Westendorp|Carlosa Westendorpa]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-on-the-deadlines-for-the-implementation-of-the-new-uniform-license-plate-system-2/|title=Decision on the deadlines for the implementation of the new uniform license plate system|date=20. 5. 1998|website=Office of the High Representative|language=bs-BA|access-date=21. 7. 2024}}</ref> U izvještaju OHR-a, prije donošenja odluke, navedeno je da su postupci MUP-ova [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine|kantona Federacije BiH]] i [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Republike Srpske]] oko [[Međuentitetska linija razgraničenja|međuentitetske linije razgraničenja]], bili "najveća prepreka slobodi kretanja", uključujući zastrašivanje i proizvoljnog pisanja prekršajnih naloga.<ref>{{cite web|url=http://www.ohr.int/other-doc/hr-reports/default.asp?content_id=3668|title=5th Report of the High Representative, s. 85|date=16. 4. 1997|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017211227/http://www.ohr.int/other-doc/hr-reports/default.asp?content_id=3668|archive-date=17. 10. 2007|url-status=dead|access-date=2. 4. 2008}}</ref> Na drugim mjestima zabilježen je [[vandalizam]] nad vozilima sa registarskim tablicama iz jednog entiteta dok su boravili na teritoriji u drugom entitetu.<ref>{{cite journal|author=Dahlman, C.|author2=Ó Tuathail, G.|year=2000|title=The legacy of ethnic cleansing: the international community and the returns process in post-Dayton Bosnia and Herzegovina|journal=Political Geography|volume=24|issue=5|pages=569–599|doi=10.1016/j.polgeo.2005.01.007}}</ref> Razvoj registarskih oznaka koje ne bi služile kao zamjenski identifikator etničke pripadnosti vozača bilo je djelomično rješenje ovih problema.<ref>{{cite journal|author=Aitchison, A.|year=2007|title=Police Reform in Bosnia and Herzegovina: State, Democracy and International Assistance|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/3496172/Police_Reform_in_BiH_28_June_2006_.pdf|journal=Policing and Society|volume=17|issue=4|pages=321–343|doi=10.1080/10439460701717908|hdl=20.500.11820/e70de246-614f-435b-b292-5bdba89b2445|s2cid=143290563|hdl-access=free}}</ref> === Registarske oznake u SR Bosni i Hercegovini === [[Datoteka:License plate of Yugoslavia.jpg|mini|250px|Izgled [[Registarske oznake za vozila u Jugoslaviji|jugoslavenske registarske oznake]] iz [[Tuzla|Tuzle]].]] [[Datoteka:BOSNIA-HERZOGOVINA, DRVAR, 2000's -WORKING ROAD MACHINE - Flickr - woody1778a.jpg|mini|Izgled bivše registarske oznake radne mašine iz [[Drvar]]a.|248x248piksel]] Registarske oznake u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]] za vrijeme [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]] su bile napisane u formi: '''XX ☆ 000 - 000''''','' gdje je XX skraćenica za naziv mjesta (maskimalno 3 slova), zatim [[crvena zvijezda|crvena petkoraka zvijezda]], te broj oznake (maksimalno šest cifri). Skraćenice su bile sljedeće: {| class="wikitable" !Kod !Mjesto ! rowspan="10" | !Kod !Mjesto ! rowspan="10" | !Kod !Mjesto |- |BL |[[Banja Luka]] |TD |[[Drvar|Titov Drvar]] |LI |[[Livno]] |- |PD |[[Prijedor]] |TR |[[Travnik]] |TB |[[Trebinje]] |- |SA |[[Sarajevo]] |ZE |[[Zenica]] |ČP |[[Čapljina]] |- |TZ |[[Tuzla]] |BI |[[Bihać]] |KNJ |[[Konjic]] |- |MO |[[Mostar]] |DO |[[Doboj]] |GŽ |[[Goražde]] |- |BČ |[[Brčko]] |VI |[[Visoko]] |ZV |[[Zvornik]] |- |BN |[[Bijeljina]] |JC |[[Jajce]] |MD |[[Modriča]] |- |BU |[[Bugojno]] |GŽ |[[Goražde]] |MG |[[Mrkonjić Grad]] |- |SC |[[Sokolac]] | colspan="2" | | colspan="2" | |} === Registarske oznake u Republici Bosni i Hercegovini === [[Datoteka:TZ 1826 HA.jpg|mini|250px|Izgled registarske oznake [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] iz [[Tuzla|Tuzle]].]] [[Datoteka:UNITED NATIONS PROTECTION FORCES, SREBRENICA, BOSNIA-HERZEGOVINA 1995 -U.N. VEHICLE plate - Flickr - woody1778a.jpg|mini|249x249piksel|Izgled registarske oznake [[UNPROFOR]]-a u [[Srebrenica|Srebrenici]] iz 1995.]] Na teritoriji koju je kontrolisala [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]], od 1992. izdavane su registarske oznake koje su sa lijeve strane imale plavo polje sa međunarodnim kodom države (BIH) i [[Grb Bosne i Hercegovine#Grb Bosne i Hercegovine od 1992. do 1998.|grbom Republike Bosne i Hercegovine sa ljiljanima]]. Bile su napisane u formi '''XX - 0000 YZ''', gdje je XX dvoslovna skraćenica za mjesto, zatim broj oznake (maskimalno četiri cifre), te YZ, gdje je Y označavalo općinu, a Z seriju. Prvobitna verzija oznake nije imala plavo polje, a format je bio '''XX - 00000 Z'''. Skraćenice su bile sljedeće: {| class="wikitable" !Kod !Mjesto ! rowspan="7" | !Kod !Mjesto ! rowspan="7" | !Kod !Mjesto |- |SA |[[Sarajevo]] |ZE |[[Zenica]] |JC |[[Jajce]] |- |PD |[[Prijedor]] |KO |[[Konjic]] |BU |[[Bugojno]] |- |TZ |[[Tuzla]] |BL |[[Banja Luka]] |ZV |[[Zvornik]] |- |MO |[[Mostar]] |BI |[[Bihać]] |MD |[[Modriča]] |- |BR |[[Brčko]] |DO |[[Doboj]] |GO |[[Goražde]] |- |TR |[[Travnik]] |VI |[[Visoko]] |TD |[[Drvar|Titov Drvar]] |} === Registarske oznake u Republici Srpskoj === [[Datoteka:License plate of the Republic of Srbska.jpg|mini|250px|Izgled registarske oznake [[Republika Srpska|Republike Srpske]] iz [[Bijeljina|Bijeljine]].]] Na teritoriji entiteta [[Republika Srpska]] do 1998. korištene su registarske oznake slične onima prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]], s tom razlikom što je umjesto crvene zvijezde korišten grb sa [[Srpski krst|srpskim krstom]]. Bile su napisane u formi '''XX ✙ 00-00''', gdje je XX dvoslovna skraćenica za mjesto, obično bila napisana na [[Ćirilica|ćiriličnom]] pismu, ali su se koristile i registarske oznake sa [[Latinica|latiničnim]] verzijama kodova, te broj oznake. [[Datoteka:Bosnia-Herzegovina Republika Srpska -Bosnian Serb Army license plate - Flickr - woody1778a.jpg|mini|251x251piksel|Izgled registarske oznake vojnog vozila [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS).]] Skraćenice su bile sljedeće: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kod ! rowspan="2" |Mjesto ! rowspan="8" | ! colspan="2" |Kod ! rowspan="2" |Mjesto |- !{{Tooltip|L|Latinica}} !{{Tooltip|Ć|Ćirilica}} !{{Tooltip|L|Latinica}} !{{Tooltip|Ć|Ćirilica}} |- |SS |СС |[[Sarajevo]] (ranije Srpsko Sarajevo, kasnije [[Istočno Sarajevo]]) |SNj |СЊ |[[Foča (Republika Srpska)|Foča]] (ranije Srbinje) |- |PD |ПД |[[Prijedor]] |DO |ДО |[[Doboj]] |- |BL |БЛ |[[Banja Luka]] |ZV |ЗВ |[[Zvornik]] |- |BČ |БЧ |[[Brčko]] |MD |МД |[[Modriča]] |- |TB |ТБ |[[Trebinje]] |BN |БН |[[Bijeljina]] |- |MG |МГ |[[Mrkonjić Grad]] |VG |ВГ |[[Višegrad]] |- |DV |ДВ |[[Drvar]] ! |NNj |НЊ |[[Nevesinje]] |} === Registarske oznake u Herceg-Bosni === [[Datoteka:Military license plate from the Republic of Herceg-Bosnia.jpg|mini|250x250piksel|Izgled registarske oznake vojnog vozila [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (HVO).]] [[Datoteka:БиХ-ХБ-Орашје.jpg|mini|250px|Izgled registarske oznake [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Herceg-Bosne]] iz [[Orašje|Orašja]].]] Na području [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosne]] do 1998. korištene su registarske oznake slične onima u [[Registarske oznake za vozila u Hrvatskoj|Hrvatskoj]], s razlikom u obliku štita u [[Grb Hrvatske|hrvatskom grbu]] ("[[šahovnica]]"). Bile su napisane u formi '''XX 🛡 000-XX'''. Skraćenice su bile sljedeće: {| class="wikitable" !Kod !Mjesto ! rowspan="7" | !Kod !Mjesto ! rowspan="7" | !Kod !Mjesto |- |MO |[[Mostar]] |GR |[[Grude]] |RA |[[Prozor-Rama|Prozor]] (ranije [[Rama]]) |- |ČA |[[Čapljina]] |BU |[[Bugojno]] |ŽE |[[Žepče]] |- |PO |[[Posušje]] |ČT |[[Čitluk]] |LI |[[Livno]] |- |ŠB |[[Široki Brijeg]] |TR |[[Travnik]] |LJ |[[Ljubuški]] |- |JA |[[Jajce]] |OR |[[Orašje]] |DR |[[Drvar]] |- |TG |[[Tomislavgrad]] |KI |[[Kiseljak]] |KO |[[Konjic]] |} == Registarske oznake Oružanih snaga Bosne i Hercegovine == [[Datoteka:OS BiH license plate 000026-A.png|mini|252x252piksel|Izgled registarske oznake [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|OS BiH]].]] Registarske oznake za vozila [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]] (OS BiH) i [[Ministarstvo odbrane Bosne i Hercegovine|Ministarstva odbrane BiH]] (MOD) sa lijeve strane imaju [[grb Bosne i Hercegovine]] ispod kojeg piše skraćenica OS BiH. Napisane su u formi '''000000 - X''', gdje je X klasifikacija motornog ili priključnog vozila slovom [[Engleski jezik|engleskog alfabeta]] (A, B, C, D, E, F, G, H, I i sl.). Na borbena motorna vozila - gusjeničare umjesto registarkih tablica, ispisuju se registarske oznake na određenom mjestu vozila.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://bihamk.ba/assets/files/cQ8zCTVMTq-pravilnik-o-registriranju-vozila-09pdf.pdf|title=Pravilnik o registriranju vozila 2009.|date=1. 9. 2009|website=bihamk.ba|publisher=[[Službeni list Bosne i Hercegovine]]|access-date=22. 7. 2024}}</ref> Vozila OS BiH koja podliježu registraciji su:<ref name=":2" /> * motorna i priključna vozila koja se nalaze na upotrebi u OS BiH i vozila koja su u vlasništvu [[Ministarstvo odbrane Bosne i Hercegovine|Ministarstva odbrane BiH]], koja su upućena kao podrška vojnim jedinicama koje učestvuju u misiji [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], a registrovana su u Bosni i Hercegovini. * oklopna vozila, odnosno naoružano motorno vozilo specijalno izrađeno ili prilagođeno za borbena djelovanja (oklopni automobili, transporteri, samohodno artiljerijsko oružje, borbena protuzračna, anfibijska vozila i sl.). === Vrste oznaka === {| class="wikitable" !Izgled !Forma !Dimenzije ([[Milimetar|mm]]) !Opis |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za motorna vozila OS BiH.png|bez okvira|170x170piksel]] | rowspan="4" |000000-X |520 x 110 x 1 |Registarska oznaka za neborbena motorna vozila i borbena motorna vozila - točkaši (A) |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za motocikle OS BiH.png|bez okvira|89x89piksel]] |170 x 130 x 1 |Registarska oznaka za motocikle (A) |- |[[Datoteka:OS BiH license plate 000058-B.png|bez okvira|170x170piksel]] | rowspan="6" |520 x 110 x 1 |Registarska oznaka teretna borbena i neborbena motorna vozila (B) |- |[[Datoteka:BiH - Probna registarska tablica OS BiH.png|bez okvira|170x170piksel]] |Probna registarska oznaka |- | | rowspan="4" |000000X |Registarska oznaka za samohodno artiljerijsko oružje - gusjeničare (E) |- | |Registarska oznaka za oklopne transportere - gusjeničare (J) |- | |Registarska oznaka za lansirno oružje (K) |- |[[Datoteka:BiH - Registarska tablica za tenkove OS BiH.png|bez okvira|170x170piksel]] |Registarska oznaka za tenkove (T) |} == Registarske oznake diplomatskih i konzularnih predstavništava i misija == [[Datoteka:Bosnia and Herzegovina diplomatic license plate 14 A 094.jpg|mini|253x253piksel|Izgled diplomatske registarske oznake [[Turska|Turske]].]] Registarske oznake za vozila diplomatskih i konzularnih predstavništava, misija stranih država i predstavništava međunarodnih organizacija u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i njihovog osoblja, odnosno stranaca stalnih službenika u ovim predstavništvima su u formi '''BB - X - 000''', gdje je BB brojna oznaka za državu ili organizaciju (maksimalno četiri cifre) po kojoj je predstavništvo registrirano u BiH, X slovna oznaka djelatnosti predstavništva, odnosno statusa lica u tim predstavništvima, te broj oznake koji se sastoji od tri broja. Registarske oznake su plave boje, oivičene žutom linijom i sadrže slova i brojeve žute boje.<ref name=":1" /> Vozilu koje koristi šef diplomatskog predstavništva ili misije strane države dodjeljuje se brojna oznaka '''001''', koju isti zadržava u slučaju promjene vozila u propisanom postupku registracije vozila.<ref name=":1" /> === Slovne oznake i elipsaste naljepnice === Slovne oznake djelatnosti predstavništva, odnosno statusa lica u tim predstavništvima na registarskim oznakama su sljedeće:<ref name=":1" /> * "A" - za vozila u vlasništvu diplomatskih i konzularnih predstavništava, misija stranih država i predstavništava međunarodnih organizacija u BiH i njihovog osoblja koje ima diplomatski status, * "M" - za vozila čiji su vlasnici stranci koji su zaposleni u diplomatskim i konzularnim predstavništvima, misijama stranih država i predstavništvima međunarodnih organizacija u BiH, a nemaju diplomatski status. [[Datoteka:BiH - Elipsaste diplomatske naljepnice.png|mini|256x256piksel|Izgled elipsastih diplomatskih naljepnica.]] Uz navedene registarske oznake izdaju se i elipsaste naljepnice plave boje, dimenzija 150&nbsp;mm x 110&nbsp;mm x 1&nbsp;mm, oivičene žutom linijom koje sadrže slova žute boje i neponovljivi serijski broj:<ref name=":1" /> * "CMD" - za vozila kojima se koristi šef diplomatskog predstavništva ili misije, * "CD" - za vozila kojima se koriste lica sa diplomatskim statusom, * "CC" - za vozila kojima se koristi konzularni funkcioner. === Kodovi država i organizacija === Navedeni kodovi također su bili u upotrebi i u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] u periodu od 1991. do 1994. {| class="wikitable" !Kod !Država ili organizacija |- |10 |{{ZID|Francuska}} |- |11 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} |- |12 |{{ZID|Iran}} |- |13 |{{ZID|Hrvatska}} |- |14 |{{ZID|Turska}} |- |15 |{{ZID|Njemačka}} |- |16 |{{ZID|Austrija}} |- |17 |{{ZID|Saudijska Arabija}} |- |18 |{{ZID|Italija}} |- |19 |{{ZID|Kuvajt}} |- |20 |{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- |21 |{{ZID|Sudan}} |- |22 |{{ZID|Katar}} |- |23 |{{ZID|Nizozemska}} |- |24 |{{ZID|Libija}} |- |25 |{{ZID|Švicarska}} |- |26 |{{ZID|Egipat}} |- |27 |{{ZID|Irska}} |- |28 |{{ZID|Slovenija}} |- |29 |{{ZID|Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju}} (OSCE) |- |30 |{{ZID|Kanada}} |- |32 |{{ZID|Švedska}} |- |33 |{{ZID|Rusija}} |- |34 |{{ZID|Češka}} |- |35 |{{ZID|Ujedinjene nacije}} |- |36 |{{ZID|Pakistan}} |- |37 |{{ZD slika|Emblem of OHR.svg}} [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] (OHR) |- |38 |{{ZD slika|}} [[Komisija za ljudska prava]] (HRC) |- |39 |{{ZID|Norveška}} |- |40 |{{ZID|Bugarska}} |- |41 |{{ZD slika|Logo-World-Bank-IBRD-IDA.svg}} [[Međunarodna banka za obnovu i razvoj]] (IBRD) |- |42 |{{ZID|Portugal}} |- |43 |{{ZID|Malezija}} |- |44 |{{ZD slika|UNHCR Logo.png}} [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice]] (UNHCR) |- |45 |{{ZID|Ujedinjeni Arapski Emirati}} |- |46 |{{ZD slika|}} [[Međunarodni monetarni fond]] (MMF) |- |47 |{{ZD slika|}} [[Ured za carinsku i fiskalnu pomoć Evropske unije]] (CFAO) |- |48 |{{ZID|Danska}} |- |49 |{{ZD slika|Logo European Central Bank.svg}} [[Evropska centralna banka]] (ECB) |- |50 |{{ZD slika|European Commission.svg}} [[Evropska komisija|Evropska komisija u Bosni i Hercegovini]] (EK) |- |51 |{{ZD slika|UNDP logo.svg}} [[Program Ujedinjenih nacija za razvoj]] (UNDP) |- |52 |{{ZD slika|}} [[Međunarodna organizacija za migracije]] (IOM) |- |53 |{{ZID|Belgija}} |- |54 |{{ZD slika|}} [[Centralna banka]] |- |55 |{{ZD slika|}} [[Komisija za imovinske zahtjeve raseljenih lica i izbjeglica]] (CPDPR) |- |56 |{{ZID|Japan}} |- |57 |{{ZD slika|Logo UNESCO 2021.svg}} [[UNESCO|Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu]] (UNESCO) |- |58 |{{ZID|Sjeverna Makedonija}} |- |59 |{{ZID|Mađarska}} |- |60 |{{ZD slika|Logo of UNICEF.svg}} [[UNICEF|Međunarodni dječiji fond za vanredne situacije Ujedinjenih naroda]] (UNICEF) |- |61 |{{ZID|Španija}} |- |62 |{{ZID|Palestina}} |- |63 |{{ZID|Grčka}} |- |64 |{{ZD|Evropska unija}} [[Posmatračka misija Evropske unije u bivšoj Jugoslaviji]] (EUMM) |- |65 |{{ZD slika|}} [[Međunarodna monetarna grupa]] (IMG) |- |66 |{{ZID|Kina}} |- |68 |{{ZD slika|World Health Organization Logo.svg}} [[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) |- |69 |{{ZID|Rumunija}} |- |70 |{{ZD slika|ICMPD logo-new.jpg}} [[Međunarodni centar za razvoj migracione politike]] (ICMPD) |- |71 |{{ZD slika|ICMP logo vector.svg}} [[Međunarodna komisija za nestale osobe]] (ICMP) |- |72 |{{ZID|Suvereni malteški vojni red}} |- |73 |{{ZD slika|mblem of the ICRC.svg}} [[Međunarodni odbor Crvenog krsta]] (ICRC) |- |74 |{{ZID|Poljska}} |- |75 |{{ZID|Vijeće Evrope}} |- |76 |{{ZD slika|}} [[Međunarodni fond za poverenje]] (ITF) |- |77 |{{ZD slika|Red Cross, Red Crescent, Red Crystal logo.svg}} [[Međunarodna federacija društava Crvenog krsta i Crvenog polumjeseca|Međunarodna federacija društava Crvenog krsta]] i [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec|Crvenog polumjeseca]] |- |78 |{{ZD slika|International Finance Corporation logo.svg}} [[Međunarodna finansijska korporacija]] (IFC) |- |79 |{{ZID|Vatikan}} |- |80 |{{ZID|Srbija}} |- |81 |{{ZD slika|}} [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] (OHCHR) |- |82 |{{ZID|Gvineja Bisau}} |- |83 |{{ZD slika|}} [[Fondacija za povratak izbjeglica]] (RRF) |- |84 |{{ZD|Evropska unija}} A - [[Policijska misija Evropske unije]] (EUPM)<br>{{ZD|Evropska unija}} M - [[Posmatračka misija Evropske unije]] (EUMM) |- |85 |{{ZD slika|}} [[Regionalni centar za životnu sredinu]] (REC) |- |86 |{{ZD slika|}} [[Pakt stabilnosti Antikorupcijske inicijative]] (SPAI) |- |87 |{{ZID|Slovačka}} |- |88 |{{ZD slika|}} [[Registar]] |- |89 |{{ZD slika|VSTV logo.png}} [[Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne i Hercegovine]] (VSTV) |- |90 |{{ZD slika|}} [[Ured specijalnog predstavnika Evropske unije]] (EUSR) |- |91 |{{ZD slika|Japan International Cooperation Agency logo.svg}} [[Japanska agencija za međunarodnu saradnju]] (JICA) |- |92 |{{ZID|Crna Gora}} |- |93 |{{ZID|Australija}} |- |94 |{{ZID|Katar}} |- |95 |{{ZID|Ukrajina}} |- |96 |{{ZD slika|}} [[Vijeće za regionalnu saradnju]] (RCC) |- |97 |{{ZD slika|}} [[Centar za obuku za operacije podrške miru]] (PSOTC) |- |0100 |{{ZID|Malezija}} |- |0102 |{{ZID|Azerbejdžan}} |- |0103 |{{ZID|Brazil}} |- |0119 |{{ZID|Alžir}} |} == Također pogledajte == * [[Registarske oznake za vozila]] * [[Registarske oznake za vozila u Evropi]] * [[Registarske oznake za vozila u Jugoslaviji]] * [[Registarske oznake za vozila u Crnoj Gori]] * [[Registarske oznake za vozila u Hrvatskoj]] * [[Registarske oznake za vozila u Sjevernoj Makedoniji]] * [[Registarske oznake za vozila u Sloveniji]] * [[Registarske oznake za vozila u Srbiji]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|License plates of Bosnia and Herzegovina}} * [http://www.sluzbenilist.ba/page/akt/Lh46W0LlwSs= Pravilnik o registraciji vozila u BiH] {{Registarske oznake za vozila u Evropi}} [[Kategorija:Saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Registarske oznake za vozila po državama|Bosna i Hercegovina]] juegauhxp9xgvxjal9m064jrnn1fzsd 0 65941 3921946 3915331 2026-08-24T22:42:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 14 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921946 wikitext text/x-wiki [[File:Hyghalmen Roll Late 1400s.jpg|thumb|Njemački [[Hyghalmenov grb]] nastao je krajem 15. stoljeća i ilustrira njemačku praksu ponavljanja tema s grba na grbu ([[Grbovnik]]).]] '''Heraldika''', ('''grboslovlje''') je [[Naučna disciplina|disciplina]] koja se odnosi na dizajn, prikazivanje, proučavanje i prenošenje grbova. [[Potpuni heraldički grb]] može uključivati ​​[[Grb|grb na štitu]], [[Kaciga (heraldika)|kacigu]] i [[Čelenka (heraldika)|čelenci]], zajedno s pratećim elementima, kao što su [[držači štita]], [[Značka (heraldika)|značke]], [[Heraldička zastava|zastave]] i [[Uzrečica (Heraldika)|uzrečice]].<ref>{{harvp|Fox-Davies|1909|pp=1, 57–59}}</ref> Heraldička dostignuća su formalno opisana u [[Blazon|blazonu]].<ref>{{Cite encyclopedia |title= Heraldry - Symbols, Blazon, Armorial |url= https://www.britannica.com/topic/heraldry/The-nature-and-origins-of-heraldic-terminology |access-date= 2025-07-23 |encyclopedia= Encyclopædia Britannica}}</ref> Iako upotreba različitih elemenata za označavanje pojedinaca i grupa datira još iz [[Stari vijek|antike]], i oblik i upotreba takvih elemenata su se uveliko razlikovali, jer se koncept regularnih, nasljednih dizajna, koji čine prepoznatljivu karakteristiku heraldike, nije razvio sve do [[Visoki srednji vijek|visokog srednjeg vijeka]].<ref name="CGH 1–18">{{harvp|Fox-Davies|1909|pp=1–18}}</ref> Često se tvrdi da je upotreba kaciga sa štitnicima za lice tokom ovog perioda otežavala prepoznavanje zapovjednika na bojnom polju kada su se velike vojske okupljale duži period, što je zahtijevalo razvoj heraldike kao simboličkog jezika, ali postoji malo podrške za ovo gledište.<ref name="CGH 1–18"/>{{sfnp|Brooke-Little|1973|p=2}} Uočena ljepota i raskoš heraldičkih dizajna omogućili su im da prežive postepeno napuštanje oklopa na bojnom polju tokom sedamnaestog stoljeća. Heraldika je poetski opisana kao "sluškinja historije",<ref>{{harvp|Boutell|1890|p=5}}</ref> "stenografija historije",<ref>{{harvp|Fox-Davies|1909|p= v}}</ref> i "cvjetni obrub u vrtu historije".[7] U moderno doba, pojedinci, javne i privatne organizacije, korporacije, gradovi, mjesta, regije i drugi subjekti koriste heraldiku i njene konvencije kako bi simbolizirali svoje naslijeđe, dostignuća i težnje.<ref>{{harvp|Fox-Davies|1909|pp=19–26}}</ref> Srodne discipline uključuju [[Veksilologija|veksilologiju]] (proučavanje zastava), [[Genealogija|genealogiju]] i proučavanje [[ceremonija]] i rangova.<ref>{{harvp|Fox-Davies|1909|p=1}}; {{harvp|Friar|1987|p=183}}</ref><ref>''[[Webster's 3rd new international|Webster's Third New International Dictionary]]'', [[Merriam-Webster|C. & G. Merriam Company]], Cambridge, Massachusetts (1960).</ref> == Pravila heraldike == Heraldika ima jako stroga pravila. Ako se neki grb ne pridržava heraldičkih pravila onda se taj grb [[amblem]].<ref>{{harvp|Fox-Davies|1909}}</ref> === Veličina grba === Postoje 3 veličine grba: * Mali grbovi se sastoje samo od štita. * Srednji grbovi se sastoje od štita, krune iznad štita, i često takođe ima i lentnu ispod ili iznad grba kojoj piše naziv grada, države ili nosioca grba, ili moto nosioca grba. * Veliki grbovi se sastoje od krune, lentne, kacigu, čuvare grba, plašt i zastave.<ref name=":2">{{Cite book|last=Woodcock|first=Thomas|url=http://archive.org/details/oxfordguidetoher0000wood_z1c5|title=The Oxford guide to heraldry|date=1988|publisher=Oxford [England]; New York: Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-211658-1}}</ref> === Podjela štita === [[Datoteka:Divisions of the field.png|thumb|Podjela štita]] U heraldici svaka podjela štita ima značenje. Postoji mnogo podjela štita neki od njiih su: * ''Chief'' - Horizontalna traka na gornjem dijelu štita. * ''Pale'' - Vertikalna traka koja prolazi kroz centar štita. * ''Fess'' - Horizontalna traka koja prolazi kroz sredinu štita. * ''Pall'' - Dvije dijagonalne trake koje se u pola štita sastavljaju u jednu vertikalnu traku u sredini štita. * ''Chevron'' - Dvije dijagonalne trake koje se sastavljaju u sredini štita * ''Pile'' - Polje u obliku slova "v". * ''Krst/Križ'' * ''Saltire'' - Dvije dijagonalne trake koje se prekrštavaju u sredini štita.<ref name=":2" /> === Motivi na grbu === U heraldici postoje dvije vrste motiva, mrtvi živi. * Neki od živih motiva su: Lavovi, orlovi, lisice, sove, vukovi, medvjedi, bikovi i slično. * Neki od neživih motiva su: Cvjetovi, krila, mačevi, vage, rogovi, listovi i slično.<ref name=":1">{{Cite book|last=Franklyn|first=Julian|url=http://archive.org/details/heraldry0000fran|title=Heraldry|date=1968|publisher=South Brunswick [N.J.] A.S. Barnes|others=Internet Archive|isbn=978-0-498-06683-2}}</ref> === Krune === [[Datoteka:Crown of Saint Edward (Heraldry).svg|thumb|Kruna Sv. Edvarda]] Postoje dvije vrste kruna, obične i municipalne. === Čuvari grba === [[Datoteka:Coat of arms of Pennsylvania.svg|thumb|Grb savezne države Pennsylvanije, sa 2 crna konja kao čuvari grba.]] U velikim grbovima postoje čuvari grba. Čuvari grba mogu da budu životinje ili ljudi koji stoje pored grba i često drže zastavu ili mač.<ref name=":2" /> === Boje (Tinktura) === U herladrici svaka boja ima značenje. * Bijela/Srebrena (''Argent'') boja predstavlja iskrenost, mir i čistoću. * Žuta/Zlatna (''Or'') boja predstavlja mudrost, nesebičnost i vjeru. * Crna (''Sable'') boja predstavlja mudrost, razboritost i škrtost. * Zelena (''Vert'') boja predstavlja lojalnost, sreću i nadu. * Plava (''Azure'') boja predstavlja iskrenost, snagu i vjeru. * Crvena (''Gules'') boja predstavlja ratobornost, velikodušnost i junaštvo. * Ljubičasta (''Purpure'') boja predstavlja suverenost, pravdu i visočanstvo. * Bordo/Tamno crvena (''Murray''/''Sanguine'') boja predstavlja sreću i pobjedu. * Narandžasta (''Tenne''/''Tawny'') boja predstavlja predstavlja ambiciju.<ref name=":1" /> == Također pogledajte == * [[Veksilologija]] == Reference == {{refspisak}} ===Izvori === {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite book |last= Beddoe |first= Alan |date= 1981 |title= Beddoe's Canadian Heraldry |editor-last= Galloway |editor-first= Strome |publisher= Mika Publishing Company |location= Belleville, Ontario |url= https://archive.org/details/beddoescanadianh0000ltcd/ |url-access= registration |via= Internet Archive}} * {{cite book |ref= {{sfnRef|De Boo|1977}} |last= de Boo |first= J. A. |title= Familiewapens, oud en nieuw. Een inleiding tot de Familieheraldiek |trans-title= Family Coats of Arms, Old and New: An introduction to Family Heraldry |publisher= Centraal Bureau voor Genealogie |location= [[The Hague]] |date= 1977 |language= nl |oclc= 63382927}} * {{cite book |author-link=Charles Boutell |last=Boutell |first=Charles |year=1890 |url = https://archive.org/details/heraldryancientm00boutrich |editor-first=S. T. |editor-last = Aveling |title = Heraldry, Ancient and Modern: Including Boutell's Heraldry |location=London |publisher=Frederick Warne |oclc = 6102523 |via=Internet Archive }} * {{cite book |last= Brook |first= Kevin Alan |date= 2006 |title= The Jews of Khazaria |edition= 2nd |publisher= Rowman and Littlefield |isbn= 0-7425-4981-X }} * {{cite book |last= Brooke-Little |first= John |date= 1973 |title= An Heraldic Alphabet |publisher= Macdonald |location= London |author-link= John Brooke-Little }} * {{cite book |last= Child |first= Heather |date= 1976 |title= Heraldic Design: A Handbook for Students |publisher= Genealogical Publishing Com |isbn= 9780806300719 }} * {{cite book |last= Fox-Davies |first= Arthur Charles |date= 1909 |title= A Complete Guide to Heraldry |location= London |publisher= T. C. & E. C. Jack |lccn= 09023803 |url= https://archive.org/details/completeguidetoh00foxdrich |via= Internet Archive |author-link= Arthur Charles Fox-Davies }} * {{cite book |last1= Franklin |first1= Simon |last2= Shepard |first2= Jonathan |date= 1996 |title= The Emergence of Rus 750–1200 |url= https://archive.org/details/emergenceofrus750000fran |location= London |publisher= Longman }} * {{cite book |last= Franklyn |first= Julian |date= 1960 |title= Shield and Crest: An Account of the Art and Science of Heraldry |url= https://archive.org/details/shieldcrest0000unse_j3y7 |publisher= MacGibbon & Kee |location= London }} * {{cite book |editor-last= Friar |editor-first= Stephen |date= 1987 |title= A Dictionary of Heraldry |publisher= Harmony Books |location= New York |isbn= 9780517566657 |url= https://archive.org/details/dictionaryofhera00fria |url-access= registration }} * {{cite book |last1= Friar |first1= Stephen |last2= Ferguson |first2= John |date= 1993 |title= Basic Heraldry |url= https://archive.org/details/basicheraldry0000fria_i4u9 |publisher= W. W. Norton & Company |location= New York }} * {{cite book |last= Gwynn-Jones |first= Peter |date= 1998 |title= The Art of Heraldry: Origins, Symbols, and Designs |url= https://archive.org/details/artofheraldryori0000pete |location= London |publisher= Parkgate Books |isbn= 9780760710821 }} * Hart, Vaughan. 'London's Standard: Christopher Wren and the Heraldry of the Monument', in ''RES: Journal of Anthropology and Aesthetics'', vol.73/74, Autumn 2020, pp.&nbsp;325–39 * {{cite book |last= Heim |first= Bruno |date= 1994 |title= Or and Argent |location= Gerrards Cross, Buckingham |publisher=Colin Smythe Limited }} * {{cite book |last= Iltanen |first= Jussi |date= 2013 |title= Suomen kuntavaakunat – Kommunvapnen i Finland |language= fi |trans-title= Finnish Municipal Coats of Arms |publisher= Karttakeskus |location= Helsinki |isbn= 978-952-266-092-3 }} * {{cite book |ref= {{sfnRef|Innes|1978}} |last=Innes of Learney |first= Thomas |date= 1978 |editor-last= Innes of Edingight |editor-first= Malcolm |title= Scots Heraldry |url= https://archive.org/details/scotsheraldry0000inne |edition= 3rd |publisher= Johnston & Bacon |isbn= 9780717942282 |location= London |author-link= Thomas Innes of Learney |editor-link= Malcolm Innes of Edingight }} * {{cite book |last= Kalani |first= Reza |date= 2022 |title= Indo-Parthians and the Rise of Sasanians |publisher= Tahouri Publishers |location= Tehran }} * {{cite book |last1= Moncreiffe |first1= Iain |last2= Pottinger |first2= Don |date= 1953 |title= Simple Heraldry Cheerfully Illustrated |url= https://archive.org/details/simpleheraldrych0000donp |location= London; Edinburgh |publisher= Thomas Nelson and Sons |author1-link= Iain Moncreiffe }} * {{cite book |last= Neubecker |first= Ottofried |date= 1976 |title= Heraldry: Sources, Symbols and Meaning |url= https://archive.org/details/heraldrysourcess00neubrich |location= Maidenhead, England |publisher= McGraw-Hill |author-link= Ottfried Neubecker }} * {{cite book |last= Neubecker |first= Ottofried |date= 2002 |title= Heraldik: Wappen – ihr Ursprung, Sinn und Wert |language= de |trans-title= Heraldry: Coats of Arms – Their Origin, Meaning, and Value |publisher= Orbis |isbn= 9783572013449 }} * {{cite book |last= Pama |first= Cornelius |date= 1956 |title= Heraldiek in Suid-Afrika |language= af |trans-title= Heraldry in South Africa |publisher= Balkema |location= Cape Town |oclc=12781684}} * {{cite book |last= Pama |first= Cornelius |date= 1972 |title= Heraldry of South African Families: Coats of Arms/Crests/Ancestry |publisher= Balkema |location= Cape Town |url= https://archive.org/details/heraldryofsoutha0000cpam/ |url-access=registration |via= Internet Archive }} * {{cite book |author-link=Michel Pastoureau |last=Pastoureau |first=Michel |title = Heraldry: An Introduction to a Noble Tradition |series="[[Découvertes Gallimard|Abrams Discoveries]]" series |location=New York |publisher=Harry N. Abrams |year=1997 }} * {{cite book |last= Pinches |first= J. H. |date= 1994 |title= European Nobility and Heraldry |url= https://archive.org/details/europeannobility0000pinc |publisher= Heraldry Today |isbn= 0-900455-45-4 }} * {{cite book |last= Pritsak |first= Omeljan |date= 1998 |title= The Origins of the Old Rus' Weights and Monetary Systems |location= Cambridge, Massachusetts |publisher= [[Harvard Ukrainian Research Institute]] |isbn= 0-582-49090-1 }} * {{cite book |last= Rimša |first= Edmundas |date= 2005 |title= Heraldry Past to Present |publisher= Versus Aureus |location= Vilnius }} * {{cite book |last= Shepard |first= J. |date= 2006 |chapter= Closer Encounters with the Byzantine World: The Rus at the Straits of Kerch |editor-last1= Reyerson |editor-first1= Kathryn L. |editor-last2= Stavrou |editor-first2= Theofanis G. |editor-last3= Tracy |editor-first3= James D. |title= Pre-modern Russia and Its World: Essays in Honor of Thomas S. Noonan |url= https://archive.org/details/premodernrussiai0000conf |isbn= 9783447054256 |publisher= Otto Harrassowitz Verlag |location= Wiesbaden }} * {{cite book |first=Stephen |last=Slater |title=The Complete Book of Heraldry |publisher=Hermes House |location=New York |year=2003 |isbn = 9781844772247 }} * {{cite book |ref= {{sfnRef|Volborth|1972}} |last= von Volborth |first= Carl-Alexander |date= 1972 |title= Alverdens heraldik i farver |language= da |trans-title= Heraldry from All Over the World in Color |location= Copenhagen |publisher= Politikens Forlag |translator-last= Achen |translator-first= Sven Tito |translator-link= Sven Tito Achen |isbn= 87-567-1685-0 |author-link1= Carl-Alexander von Volborth}} * {{cite book |ref= {{sfnRef|Volborth|1979}} |last= von Volborth |first= Carl-Alexander |date= 1979 |title= Heraldry of the World |publisher= Blandford Press |location= Dorset |author-link= Carl-Alexander von Volborth }} * {{cite book |ref= {{sfnRef|Volborth|1981}} |last= von Volborth |first= Carl-Alexander |date= 1981 |title= Heraldry – Customs, Rules and Styles |url= https://archive.org/details/heraldrycustomsr0000vonv_h5a9 |location= Ware, Hertfordshire |publisher= Omega Books |isbn= 0-907853-47-1 |author-link= Carl-Alexander von Volborth }} * {{cite book |last= Wagner |first= Anthony R. |date= 1946 |title= Heraldry in England |publisher= Penguin |oclc= 878505764 |author-link= Anthony Wagner }} * {{cite journal |ref= {{sfnRef|Warnstedt|1970}} |last=von Warnstedt |first=Christopher |date=October 1970 |title = The Heraldic Provinces of Europe |journal=The Coat of Arms |volume=XI |issue=84 }} * {{cite book |last= Whitmore |first= William |date= 1968 |title= The Elements of Heraldry |publisher= Weathervane Books |location= New York }} * {{cite book |author1-link = Thomas Woodcock (officer of arms) |last1 = Woodcock |first1 = Thomas |author2-link = John Martin Robinson |first2=John Martin |last2=Robinson |title=The Oxford Guide to Heraldry |url = https://archive.org/details/oxfordguidetoher0000wood_z1c5 |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=1988 }} * {{cite book |last1=Woodward |first1=John |first2=George |last2=Burnett |year=1969 |orig-year=1st pub. 1892 |url = https://archive.org/details/treatiseonherald00wooduoft |title = Woodward's a treatise on heraldry, British and foreign: with English and French glossaries |location=Edinburgh |publisher = W. & A. B. Johnson |isbn = 0-7153-4464-1 |lccn = 02020303 |via=Internet Archive |ref={{SfnRef|Woodward|Burnett|1892}} }} {{refend}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last= Burke |first= Bernard |date= 1967 |title= The General Armoury of England, Scotland, Ireland and Wales; Comprising a Registry of Armorial Bearings from the Earliest to the Present Time |location= Baltimore |publisher= Genealogical Publishing |author-link= Bernard Burke }} * {{cite book |last= Dennys |first= Rodney |date= 1975 |title= The Heraldic Imagination |location= New York |publisher= Clarkson N. Potter |author-link= Rodney Dennys }} * {{cite book |last= Elvins |first= Mark Turnham |date= 1988 |title= Cardinals and Heraldry |url= https://archive.org/details/cardinalsheraldr0000elvi |location= London |publisher= Buckland Publications |author-link= Mark Elvins }} * {{cite book |last= Fairbairn |first= James |date= 1986 |title= Fairbairn's Crests of the Families of Great Britain & Ireland |location= New York |publisher= Bonanza Books }} * {{cite book|last=Franklyn|first=Julian|date=1968|title=Heraldry|location=Cranbury, New Jersey|publisher=A. S. Barnes and Company|isbn=9780498066832|url=https://archive.org/details/heraldry0000fran|url-access=registration}} * {{cite book |last= Humphery-Smith |first= Cecil |date= 1973 |title= General Armoury Two |url= https://archive.org/details/generalarmorytwo0000hump |location= London |publisher= Tabard Press |isbn= 9780806305837 |author-link= Cecil Humphery-Smith }} * {{cite book |last= Le Févre |first= Jean |date= 1971 |title= A European Armorial: An Armorial of Knights of the Golden Fleece and 15th Century Europe |editor-last1= Pinches |editor-first= Rosemary |editor-last2= Wood |editor-first2= Anthony |location= London |publisher= Heraldry Today |isbn= 9780900455131 }} * {{cite book |last1= Louda |first1= Jiří |last2= Maclagan |first2= Michael |date= 1981 |title= Heraldry of the Royal Families of Europe |location= New York |publisher= Clarkson Potter |author2-link= Michael Maclagan }} * {{cite book <!--|ref= {{sfnRef|Mackenzie|1680}}--> |last= Mackenzie of Rosehaugh |first= George |date= 1680 |title= Scotland's Herauldrie: the Science of Herauldrie treated as a part of the Civil law and Law of Nations |location= Edinburgh |publisher= Heir of Andrew Anderson }} * {{cite book |last= Nisbet |first= Alexander |date= 1984 |title= A System of Heraldry |location= Edinburgh |publisher= T & A Constable }} * {{cite book |last= Parker |first= James |date= 1970 |title= A Glossary of Terms Used in Heraldry |location= Newton Abbot |publisher= David & Charles |url= http://www.heraldsnet.org/saitou/parker/ }} * {{cite book |last= Paul |first= James Balfour |date= 1903 |title= An Ordinary of Arms Contained in the Public Register of All Arms and Bearings in Scotland |location= Edinburgh |publisher= W. Green & Sons |url= https://archive.org/details/ordinaryofarmsco01paul |via= Internet Archive |author-link= James Balfour Paul }} * {{cite book |last1= Reid of Robertland |first1= David |first2= Vivien |last2= Wilson |date= 1977 |title= An Ordinary of Arms |volume= II |location= Edinburgh |publisher= Lyon Office }} * {{cite book |last= Rietstap |first= Johannes B. |date= 1967 |title= Armorial General |location= Baltimore |publisher= Genealogical Publishing |author-link= Johannes Rietstap }} * {{cite book |last= Siebmacher |first= Johann J. |title=[[Siebmachers Wappenbuch|Siebmacher's Grosses und Allgemeines Wappenbuch Vermehrten Auglage]] |language= de |trans-title= Siebmacher's Large and General Coat of Arms Book |location= Nürnberg |publisher= Von Bauer & Raspe |year= 1890–1901 }} * {{cite book |last= Wagner |first= Anthony R. |date= 1967 |title= Heralds of England: A History of the Office and College of Arms |url= https://archive.org/details/heraldsofengland0000wagn |location=London |publisher = [[Her Majesty's Stationery Office]] |author-link= Anthony Wagner }} {{Commonscat|Coats of arms}} [[Kategorija:Grbovi]] [[Kategorija:Historija]] 6ewcm04o5qpz4l4emtuv380ajsiasyz 0 68779 3922018 3749088 2026-08-25T06:35:40Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922018 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Elektromagnetizam}} U [[fizika|fizici]], '''Gaußov zakon''' daje zavisnost [[električni fluks|električnog fluksa]], koji izvire iz neke zatvorene [[površina|površine]], od [[električni naboj|električnog naboja]], koji je unutar te površine. == Integralni oblik zakona == U [[integral]]nom obliku, zakon glasi: : <math>\Phi = \oint_S \mathbf{E} \cdot d\mathbf{S} = {1 \over \epsilon_o} \int_V \rho\ dV = \frac{Q_S}{\epsilon_o}</math> gdje je <math>\Phi</math> električni fluks, <math>\mathbf{E}</math> je [[električno polje]], <math>d\mathbf{S}</math> je diferencijal vektora zatvorene površine ''S'', sa pravcem normalnim na površinu i smjerom van površine,<math>Q_\mathrm{S}</math> je količina električnog naboja koja se nalazi unutar zatvorene površine, ρ gustina električnog naboja u tački <math>V</math>, <math>\epsilon_o</math> je permitivnost [[vakuum]]a i <math>\oint_S</math> je [[površinski integral]] površi ''S'' koja okružuje zapreminu ''B''. == Diferencijalni oblik zakona == U [[diferencijal]]nom obliku, jednačina postaje: :<math>\nabla \cdot \mathbf{D} = \rho</math> gdje <math>\nabla</math>, [[nabla operator]], predstavlja [[divergencija|divergenciju]], '''D''' je vektor dielektričnog pomjeranja (u jedinici C/m²), i '''ρ''' je gustina slobodnog električnog naboja (u jedinici C/m³), isključujući vezani električni naboj u [[materijal]]u. Za linearne materijale, jednačina postaje: :<math>\nabla \cdot \epsilon \mathbf{E} = \rho</math> gdje je <math>\epsilon</math> [[električna permitivnost]] == Coulombov i Gaußov zakon == [[Coulombov zakon]] je specijalni oblik Gausovog zakona. U specijalnom slučaju [[sfera|sferne]] površine sa električnim nabojem u centru, linije [[električno polje|električnog polja]] su okomite na površ, sa istim intenzitetom u svakoj tački sfere, dajući jednostavniji oblik Gaußovog zakona: :<math>E=\frac{Q}{4\pi\epsilon_0r^{2}}</math> gdje je ''E'' [[jačina električnog polja]] na rastojanju ''r'' od električnog naboja ''Q'' koji se nalazi u centru površi, a ε₀ je permitivnost vakuuma. Stoga se zaključuje da iz Gaußovog zakona slijedi poznata zakonitost Coulombovog zakona da je električno polje obrnuto proporcionalno kvadratu rastojanja. Gausov zakon se može iskoristiti za dokazivanje da, ako unutar [[Faradayev kavez|Faradayevog kaveza]] nema električnog naboja, onda unutar kaveza nema ni električnog polja. Odnosno, vanjsko ktrično polje ne može prodrijeti u Faradayev kavez nego se polje unutar kaveza može stvoriti samo uslijed električnog naboja koji je u njemu. Gaußov zakon je [[elektrostatika|elektrostatički]] ekvivalent [[Amperov zakon|Amperovog zakona]], koji se bavi [[magnetizam|magnetizmom]]. Obe jednačine su uvrštene u [[Maxwellove jednačine]]. Formulisao ga je [[Carl Friedrich Gauß]] 1835, ali nije objavljen sve do 1867. Zbog [[matematika|matematičke]] sličnosti, Gaußov zakon ima primijenu i na druge fizičke pojave koje obrnuto proporcionalno zavise od kvadrata rastojanja, kao što su [[gravitacija]] ili intenzitet [[radijacija|radijacije]]. == Također pogledajte == * [[Maxwellove jednačine]] * [[Carl Friedrich Gauß]] * [[Fluks]] * [[Električno polje]] * [[Coulombov zakon]] * [[Ampèreov zakon]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20060221232334/http://35.9.69.219/home/modules/pdf_modules/m132.pdf <small>MISN-0-132</small> ''Gauss's Law for Spherical Symmetry''] Peter Signell za [http://www.physnet.org Project PHYSNET]. * [https://web.archive.org/web/20060221232346/http://35.9.69.219/home/modules/pdf_modules/m133.pdf <small>MISN-0-133</small> ''Gauss's Law Applied to Cylindrical and Planar Charge Distributions] Peter Signell za projekat PHYSNET. {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Elektrostatika]] [[Kategorija:Eponimni zakoni u fizici]] [[Kategorija:Vektorska analiza]] [[Kategorija:Maxwellove jednačine]] [[Kategorija:Carl Friedrich Gauß]] [[Kategorija:Elektromagnetizam]] efwhps8xz2g0wuccgetjc2g5i6mtzuv 0 71726 3922014 3321435 2026-08-25T06:34:56Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922014 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Koeficijent trenja''' je [[bezdimenzionalna veličina]] koja se koristi za računanje [[sila|sile]] [[trenje|trenja]] (''statičkog'' ili [[kinetika|kinetičkog]]). Koeficijent ''statičkog'' trenja je definisan kao odnos ''maksimalne sile [[Trenje#Statičko trenje|statičkog trenja]]'' ('''F''')između površina u kontaktu naspram [[Normalna sila|''normalne'' ('''N''') sile]]. Koeficijent ''kinetičkog'' trenja je definisan kao odnos sile ''[[kinetičko trenje|kinetičkog trenja]]'' ('''F''') između dvije površine u kontaktu naspram normalne sile: F_f/N. Oba koeficijenta trenja zavise od para površina u kontaktu; njihove vrijednosti se obično određuju eksperimentalno. Za dati par površina, koeficijent statičkog trenja je ''obično'' veći od kinetičkog trenja; u nekim slučajevima koeficijenti su jednaki, kao što je slučaj klizanja [[teflon]] po teflonu. Sila trenja je usmjerena u suprotnom smijeru od [[rezultantna sila|rezultatne sile]] svih sila koje djeluju na tijelo. [[Datoteka:Free body diagram mod.png|mini|Dijagram slobodnog tijela koje miruje na hrapavoj kosoj ravni, sa prikazanom težinom tijela (W), normalnom silom (N) i silom trenja (F).]] == Normalna sila == {{glavni|Normalna sila}} == Statičko i kinetičko trenje == {{Proširiti sekciju}} == Česte greške == Povremeno se spomene da je µ uvijek < 1 (tačnije 0 < µ < 1). Sa oblogom površine sa silikonskom gumom ili akriličnom gumom, koeficijent trenja može biti znatno veći od 1. == Također pogledajte == *[[Ugao pomijeranja|Ugao pomieranja]] *[[Otpor (fizika)]] *[[Faktor adhezije]] *[[Otpor kotrljanju]], otpor kotrljanju točka [[Kategorija:Sila]] jsnjnviov26rsy1rg9rl08gq12rx04l 3922015 3922014 2026-08-25T06:35:05Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922015 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Koeficijent trenja''' je [[bezdimenzionalna veličina]] koja se koristi za računanje [[sila|sile]] [[trenje|trenja]] (''statičkog'' ili [[kinetika|kinetičkog]]). Koeficijent ''statičkog'' trenja je definisan kao odnos ''maksimalne sile [[Trenje#Statičko trenje|statičkog trenja]]'' ('''F''')između površina u kontaktu naspram [[Normalna sila|''normalne'' ('''N''') sile]]. Koeficijent ''kinetičkog'' trenja je definisan kao odnos sile ''[[kinetičko trenje|kinetičkog trenja]]'' ('''F''') između dvije površine u kontaktu naspram normalne sile: F_f/N. Oba koeficijenta trenja zavise od para površina u kontaktu; njihove vrijednosti se obično određuju eksperimentalno. Za dati par površina, koeficijent statičkog trenja je ''obično'' veći od kinetičkog trenja; u nekim slučajevima koeficijenti su jednaki, kao što je slučaj klizanja [[teflon]] po teflonu. Sila trenja je usmjerena u suprotnom smijeru od [[rezultantna sila|rezultatne sile]] svih sila koje djeluju na tijelo. [[Datoteka:Free body diagram mod.png|mini|Dijagram slobodnog tijela koje miruje na hrapavoj kosoj ravni, sa prikazanom težinom tijela (W), normalnom silom (N) i silom trenja (F).]] == Normalna sila == {{glavni|Normalna sila}} == Statičko i kinetičko trenje == {{Proširiti sekciju}} == Česte greške == Povremeno se spomene da je µ uvijek < 1 (tačnije 0 < µ < 1). Sa oblogom površine sa silikonskom gumom ili akriličnom gumom, koeficijent trenja može biti znatno veći od 1. == Također pogledajte == *[[Ugao pomijeranja|Ugao pomjeranja]] *[[Otpor (fizika)]] *[[Faktor adhezije]] *[[Otpor kotrljanju]], otpor kotrljanju točka [[Kategorija:Sila]] e827gip9q057ommd7o39an59aaulocw 0 77085 3922012 3891359 2026-08-25T06:34:31Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922012 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Nistagmus''' ([[grčki jezik|grč.]] ''nystázein'' = klimati, spavati) predstavlja nekontrolisano [[trzanje]], poigravanje, odnosno treperenje očiju u određenim pravcima. Ovi se pokreti očiju odvijaju neovisno o volji individue. Nistagmus je tipičan kao [[simptom]] [[Vertigo|vrtoglavice]]. Obično [[oko]] ide u jednom pravcu brzo, pa se vraća sporo, a ponekad su ta dva pokreta jednakog trajanja. Pravac nistagmusa se određuje prema pravcu brze faze. Nistagmus ima svoju amplitudu i frekvenciju. Amplituda predstavlja širinu otklona oka, a frekvencija je broj titraja u minuti. Po pravilu što je veća frekvencija, manja je amplituda, i obratno. U osnovi nistagmus može biti fiziološki i [[Patologija|patološki]]. == Fiziološki nistagmus == [[Datoteka:Optokinetic nystagmus.gif|mini|Optokinetički Nystagmus]] ''Fiziološki nistagmus'' se [[refleks]]no pojavljuje kod gledanja predmeta koji se brzo kreću, a cilj je da oko projiciranu sliku drži konstantno na [[Mrežnjača|mrežnjači]], tako da je moguć jasan vid. Pokreti oka, ili gledanog tijela, kao i glave i tijela gledatelja u prostoru, dovode do pomjeranja [[svjetlost|svjetlosnog]] zraka koji upada na mrežnjaču. Kada ugaona brzina svjetlosne refleksije prelazi 5°/s, ljudsko oko gledani predmet ne može više čisto vidjeti. Jedan primjer fiziološkog nistagmusa je takozvani ''optokinetički nistagmus''. Pri vožnji [[voz]]om i gledanju jednog te istog predmeta u daljini, oči čine brze horizontalne kretnje, kojih onaj koji gleda nije svjestan. Do ovog tipa nistagmusa dolazi, zato sto se gledani objekti kontinuirano pokreću nasuprot [[mrežnjača|mrežnjači]]. Optokinetski nistagmus može biti horizontalan ili, ako se predmet okreće u vertikalnoj ravnini, vertikalan. Oštećenje parijetalnog režnja optokinetski nistagmus se može smanjiti ili izostati. == Patološki nistagmus == Nistagmus moze biti prouzrokovan nekom [[Bolest|bolesti]] i tako ulazi u kategoriju ''supranukluernih smetnji pokreta očiju''. U ovom slučaju nistagmus se događa pri mirovanju tijela i očiju. Kao uzrok ovog treperenja mogu biti uzročni provokantni pokreti prije stanja mirovanja. Pogotovo neka oboljenja u malom [[Mozak|mozgu]] i na samom korijenu mozga ili u vestibularnom sistemu (''sistem ravnoteže'') ali i upotreba nekih droga kao sto je naprimjer Extasy, mogu prouzrokovati nistagmus. U ovom slučaju je to nekoordinacija između dva važna fiziološka sistema kao sto su gledanje i osjećaj ravnoteže. Nistagmus uzrokovan [[bolest|bolešću]] može se podijeliti na periferni i centralni. Do perifernog dolazi pri oštećenju organa zaduženih za ravnotežu ili pri oštećenjima osmog moždanog nerva (''nervus vestibulocochlearis'').Jedna forma ovog perifernog nistagmusa je paroksizmalna vrtoglavica (''vrtoglavica usljed pokretanja''). Ona se javlja kada se, naprimjer, brzo vrtimo u krug. Centralni nistagmus je najčešće posljedica oštećenja [[mozak|mozga]]. Patološke forme nistagmusa se nalaze često kod male djece. Pregled kod očnog doktora, po mogućnosti specijaliziranog u strabološkom ili ortooptičkom smjeru je u ovom slučaju neophodan, zato što nistagmus može biti posljedica nedostatka [[pigment]]a u očima [[albinizam]], ili nekih drugih oboljenja očiju kojima je neophodna [[terapija]]. === Forme === Uglavnom se nistagmus klasificira po pravcu pokreta, frekvenciji i amplitudi treperenja očiju. Razlikuje se trzajni nistagmus (′′ čiji se pravac određuje na osnovu pravca takozvane brze faze pokreta'') i manje čest naizmjenični nistagmus (''pri kojem je frekvencija pokreta uvijek ista i kod koga ne postoji brza i spora faza′′). U najvećem broju slučajeva dolazi do nistagmusa u horizontalnom smijeru, iako postoji i vertikalna i rotaciona (kružna) forma nistagmusa, ili kombinacija smjerova. Ovi trzaji se u nekim slučajevima mogu kompenzirati sa fiksiranjem pogleda u neki vrlo blizak objekat ili sa pronalaženjem takvog položaja glave gdje se pokreti oka smanjuju ili prestaju. Pravac pogleda u kojem nistagmus prestaje se zove neutralna zona. Nistagmus se ne smije pomiješati sa ''Mikrosakadama'', ''lokalnom adapcijom'' ili ''okularnim tremorom''. ==== Nemogućnost držanja pravca pogleda ==== Poznate su forme nistagmusa ovisne o pravcu pogleda. Ovaj se nistagmus javlja samo pri određenoj devijaciji pravca pogleda. Po uzroku i jačini razlikujemo: * ''Nistagmus krajne tačke pogleda'' (vrlo slab i do njega dolazi tek kod pravca pogleda preko 35° i jos nije klasificiran kao [[bolest]]) * ''Nistagmus ugla pogleda'' (srednje jak i do njega dolazi pri devitacijama ispod 35°) * ''Nistagmus paretičkog pogleda'' (veoma jak i trzaji vraćaju oko do sredine) Paretički nistagmus označava pojavu nistagmičnih trzaja na oku koje se pokreće u pravcu oslabljenog mišića. kako mijastenija gravis, neuropatija ili miopatija očnih mišića mogu izazvati asimetričnu slabost mišića, paretički nistagmus često je asimetričan. Nemogućnost držanja pogleda se ne smije pomiješati sa paralizom pogleda, kod koje je poremećen inervacioni impuls potreban za pomijeranj oka. Uzroci mogu biti razni a prostiru se od [[lijekovi|lijekova]] (''antiepileptički lijekovi ili lijekovi za smirenje'') do oštećenja moždanog korijena i moždanih živaca koji inerviraju [[očni mišići|očne mišiće]]. ==== Nistagmus fiksiranog pogleda ==== Nasuprot spontanom vestibularnom nistagmusu, nistagmus fiksiranog pogleda se kroz vizualne provokacije ne može zaustaviti nego se, čak šta više u nekim slučajevima pojačava. ===== Urođeni nístagmus ===== Po pravilu, urođeni nistagmus dolazi u drugom ili trećem mjesecu života i može se u narednim sedmicama jako pojačati. Vizualna pratnja pogleda je skoro nevidljiva. On ima sljedeće karakteristike: * poigravanje oka se ne može smiriti sa fiksiranjem pogleda nego se naprotiv još pojačava * nistagmus ima patološki smjer * pravac treperenja je najčešće horizontalan, tako i pri pogledu prema dole ili gore * intenzitet (frekvencija i amplituda)treperenja se ne mijenja sa mijenjanjem smjera pogleda * pri pogledu na bliska tijela se treperenje relativno smiruje * optokinetiči nistagmus je jako poremećen ===== Okularni nistagmus ===== Kao uzrok okularnog nistagmusa se uzimaju teže smetnje vida koje ne dozvoljavaju fiksiranje oka u jednom pravcu pogleda. Kao primjeri su oštećenja leće (kongenitalna katarakta) ili [[aniridija]] oka (nedostatak irisa u oku). ===== Latentni tip nistagmusa ===== Latentni tip nistagmusa (''prije latentni nystagmus'') je karakterističan po tome što pravac nistagmusa fiksiranjem pogleda preko desnog oka prelazi na desno a sa fiksiranjem pogleda lijevim okom prelazi na lijevo. Pokrivanjem jednog oka se pojačava ili u nekim slučajevima tek onda postaje vidljiv. ===== Nistagmus pri MS i kod lepre ===== Ova forma često dolazi kao pratnja bolesti kao [[multipla skleroza]] ili kao posljedica lepre. I smetnje protoka krvi u mozgu mogu izazvati ovu formu. ==== ''Spasmus nutans'' ==== Je jedna forma nistagmusa do koje dolazi u prvoj godini života i koja spontano nestaje poslije godinu ili dvije. Razlozi za pojavu ovog nistagmus su nepoznati. Često se može kompenzirati takozvanim ''head nodding'' (klimanjem glavom), čija frekvencija po pravilu leži ispod frekvencije nistagmusa. Često spasmus nutans ima jaču frekvenciju nego kongenitalni nistagmus. Jačina ovog nistagmusa se često razlikuje na lijevom i desnom oku. Pri ovoj formi funkcioniše optokinetička reakcija što preusporava klasifikaciju kao nistagmus fiksiranog pogleda. === Povezanost sa [[Strabizam|strabizmom]] male djece === Dok su pacjenti sa kongenitalnim nistagmusom rijetko razroki, kod latentnog tipa se vrlo često nalazi razrokost male djece, u najvećem broju slučajeva prema unutrašnjosti. Kao objašnjenje ovog strabizma se prije navodilo da oko time pokušava izjednačiti nistagmus ili ga smiriti zbog čega je pronađen takozvani ''sindrom blokiranja nistagmusa''. Pošto ovisnost nistagmusa i strabizma još nije ispitana, umjesto ovog se uzima izraz ''kongenitalnog sindroma razrokosti''. === Terapije === Mogućnost liječenja je ovisna o vrsti, uzroku i jačini nistagmusa i mehanizmima kompenzacije (u slučaju postojanja). Kao prvo se pokušava normalizirati oštrina vida i pomijeranje neutralne zone u dio korisnog polja vida. U idealnom slučaju se oko vraća u primarnu poziciju. Mogućnosti postoje kroz ordiniranje primatičnih naočala, ali u najvećem broju slučajeva je neophodna jedna ili više operacija. == Načini pregleda == == Vanjski linkovi == * {{YouTube|u_49kwN0HuI|Latentni nistagmus}} * [https://web.archive.org/web/20070927030714/http://www.smi.de/3d/img/3dVid_01b.avi AVI movie: VideoOkulographie Aufnahme eines binocularen torsionalen Nystagmus bei Kopfneigung] (mjereno sa ''SMI 3D VOG'') * [http://www.nystagmus.org American Nystagmus Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417200154/http://nystagmus.org/ |date=17. 4. 2019 }} (engleski) * [http://www.nystagmusnet.org British Nystagmus Network] (engleski) * [http://www.nystagmus.co.uk nystagmus.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317213116/http://www.nystagmus.co.uk/ |date=17. 3. 2019 }} (engleski) — doživljaji jednog tinejdžera sa nystagmusaom i forum {{Bolesti uha i mastoidnog procesa}} [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Bolesti]] tpyvqa33r88xysnx9sjqecol178mo9f 0 77404 3921967 3919490 2026-08-25T00:14:13Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921967 wikitext text/x-wiki '''Parkinsonova bolest''' je [[Neurodegenerativna bolest|neurodegenerativna]] [[bolest]] prvenstveno [[Centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]], koja utiče i na [[Motorni sistem|motorne]] i na nemotorne sisteme. Motorni simptomi, zajednički nazvani parkinsonizam, uključuju [[tremor]], sporost u započinjanju pokreta (bradikinezija), ukočenost i poteškoće u održavanju ravnoteže (posturalna nestabilnost). Nemotorni simptomi poput poremećaja [[Autonomni nervni sistem|autonomnog nervnog sistema]] (disautonomija), [[Poremećaj sna|poremećaja sna]], smanjene sposobnosti [[Čulo mirisa|čula mirisa]] (anosmija) i promjena u ponašanju ili [[Mentalni poremećaj|neuropsihijatrijski problemi]], poput [[Kognitivni deficit|kognitivnog oštećenja]], [[Psihoza|psihoze]] i [[anksioznost]]i, mogu se pojaviti u bilo kojoj fazi bolesti. Simptomi se obično razvijaju postepeno, a nemotorni problemi postaju sve češći kako bolest napreduje. Parkinsonova bolest nema jedan uzrok; već genetski i okolišni faktori međusobno djeluju kako bi utjecali na kritične ćelijske procese.{{sfn|Ben Shaul|Frenkel|Gurevich|2024}}{{sfn|Beheshti|2025}} Parkinsonova bolest uključuje postepeno propadanje i gubitak [[neuron]]a koji proizvode dopamin u području [[Mozak|mozga]] koje se naziva [[Supstancija nigra]] i drugim srodnim ćelijskim grupama u moždanom deblu.{{Sfn|Ramesh|Arachchige|2023|pp=200–201, 203}} Pogrešno savijeni [[Bjelančevine|proteini]], poput [[alfa-sinuklein]]a, agregiraju se i formiraju nakupine koje se nazivaju [[Lewyjevo tijelo|Lewyjeva tijela]], ako se ne uklone iz ćelija putem sistema ćelijske degradacije. Akumulacija proteina stimuliše oslobađanje proinflamatornih molekula od strane [[Mikroglija|mikroglije]], zaštitni odgovor koji može uzrokovati neuroinflamaciju, daljnje oštećenje neurona i poremećaj metaboličkih sistema, ako ostane hroničan.{{Sfn|Ramesh|Arachchige|2023|pp=200–201, 203}} Dijagnoza se prvenstveno zasniva na [[Znakovi i simptomi|znakovima i simptomima]], obično povezanim s motorikom, koji se identificiraju [[Neurološki pregled|neurološkim pregledom]]. [[Medicinsko snimanje|Medicinske tehnike snimanja]] poput [[PET sken|PET skeniranja]] mogu podržati dijagnozu. Bolest se obično manifestuje kod osoba starijih od 60 godina, sa oko jednim posto pogođenih. Kod osoba mlađih od 50 godina, stanje se naziva "Parkinsonova bolest s ranim početkom". Nije poznat lijek za Parkinsonovu bolest, a liječenje se fokusira na ublažavanje simptoma. Početni tretman obično uključuje [[Levodopa|levodopu]], [[Inhibitori monoaminooksidaze|MAO-B inhibitore]] ili [[Dopaminski agonist|dopaminske agoniste]]. Kako bolest napreduje, ovi lijekovi postaju manje efikasni i mogu uzrokovati nevoljne pokrete mišića. Dijeta i rehabilitacijske terapije mogu pomoći u poboljšanju simptoma. Duboka stimulacija mozga se koristi za upravljanje teškim motoričkim simptomima kada su lijekovi neefikasni. Malo je dokaza o tretmanima koji se bave nemotoričkim simptomima, poput poremećaja spavanja i nestabilnosti raspoloženja. Očekivano trajanje života za osobe s Parkinsonovom bolešću je gotovo normalno, ali je smanjeno kod ranog početka. [[Bolest]] je nazvana po liječniku iz [[London]]a dr. [[James Parkinson|Jamesu Parkinsonu]], koji je 1817. prvi opisao [[simptom]]e bolesti. == Opis bolesti == ==== Primarni simptomi ==== * [[Tremor]] (drhtanje) * Rigor (ukočenost) * [[Bradikinezija]] (usporenost pokreta) * Posturalna nestabilnost (slaba ravnoteža) * Smetnje u [[Kretanje|kretanju]] ==== Sekundarni simptomi ==== * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Zatvor (probava)|Konstipacija]] (zatvor) * [[Inkontinencija]] * [[Disfagija]] (problemi gutanja) * [[Demencija]] * [[Mikrografija]] * [[Seboreja]] [[Koža|kože]] i vlasišta * Smetnje u govoru * [[Hipotenzija]] (niski [[krvni tlak]]) * Poremećaji u spavanju Od nje boluju i neke slavne ličnosti bokser [[Muhammad Ali]] i glumac [[Michael J. Fox]] koji godišnje izdvaja milione na istraživanje [[matična ćelija|matičnih ćelija]] kako bi se našao [[lijek]] za ovu bolest. Od nje je bolovao i pokojni [[Papa Ivan Pavao II]]. == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === ==== Knjige ==== {{Refbegin|20em}} * {{cite book |last1=Batzu |first1=L. |last2=Podlewska |first2=A. |last3=Gibson |first3=L. |last4=Chaudhuri |first4=K. R. |last5=Aarsland |first5=D. |title=Translational Approaches to Unravelling Non-Motor Symptoms of Parkinson's Disease |chapter=A general clinical overview of the non-motor symptoms in Parkinson's disease: Neuropsychiatric symptoms |series=International Review of Neurobiology |date=2024 |volume=174 |pages=59–97 |doi=10.1016/bs.irn.2023.11.001 |pmid=38341232 |isbn=978-0-323-99183-4 }} * {{Cite book |title=Parkinson's Disease |vauthors=Bhattacharyya KB |date=2017 |publisher=International Review of Neurobiology |veditors=Bhatia KP, Chaudhuri KR, Stamelou M |pages=1–23 |chapter=Chapter One – Hallmarks of Clinical Aspects of Parkinson's Disease Through Centuries}} * {{cite book |last1=Bernat |first1=James L. |last2=Beresford |first2=Richard |title=Ethical and Legal Issues in Neurology |date=2013 |publisher=Newnes |isbn=978-0-444-53504-7 |url=https://books.google.com/books?id=YTY3AAAAQBAJ |language=en}} * {{Cite book |title=Ferri's differential diagnosis: a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders |url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr |vauthors=Ferri FF |date=2010 |publisher=Elsevier/Mosby |isbn=978-0-3230-7699-9 |edition=2nd |chapter=Chapter P}} * {{Cite book |title=Handbook of Clinical Neurology |vauthors=Lanska DJ |date=2010 |publisher=History of Neurology |series=3 |volume=95 |pages=501–546 |chapter=Chapter 33: The history of movement disorders |doi=10.1016/S0072-9752(08)02133-7 |pmid=19892136|isbn=978-0-444-52009-8 }} * {{Cite book |title=Physical Rehabilitation |url=https://archive.org/details/physicalrehabili0000unse_f7s7 |vauthors=O'Sullivan SB, Schmitz TJ |publisher=F.A. Davis |year=2007 |isbn=978-0-8036-1247-1 |edition=5th |chapter=Parkinson's Disease}} * {{Cite book |title=Lange Clinical Neurology |vauthors=Simon RP, Greenberg D, Aminoff MJ |publisher=McGraw-Hill |year=2017 |isbn=978-1-2598-6172-7 |edition=10th}} * {{Cite book |url=https://exonpublications.com/index.php/exon/issue/view/9 |title=Parkinson's Disease: Pathogenesis and Clinical Aspects |date=December 2018 |publisher=Codon Publications |isbn=978-0-9944-3816-4 |veditors=Stoker TB, Greenland JC |ref=none}} ** {{cite book |last1=Greenland |first1=Julia C. |last2=Barker |first2=Roger A. |title=Parkinson's Disease: Pathogenesis and Clinical Aspects |chapter=The Differential Diagnosis of Parkinson's Disease |date=2018 |pages=109–128 |doi=10.15586/codonpublications.parkinsonsdisease.2018.ch6 |pmid=30702839 |isbn=978-0-9944381-6-4 }} * {{Cite book |title=Parkinson's Disease |publisher=Royal College of Physicians |year=2006 |isbn=978-1-8601-6283-1 |editor-last=The National Collaborating Centre for Chronic Conditions |location=London |pages=113–133 |chapter=Non-motor features of Parkinson's disease |chapter-url=http://guidance.nice.org.uk/CG35/Guidance/pdf/English |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924153546/http://guidance.nice.org.uk/CG35/Guidance/pdf/English |archive-date=24 September 2010 |url-status=live|ref={{Harvid|The National Collaborating Centre for Chronic Conditions}}}} {{Refend}} ==== Članci ==== {{Refbegin|20em}} * {{Cite journal |vauthors=Aarslanda D, Krambergera MG |date=2015 |title=Neuropsychiatric Symptoms in Parkinson's Disease |journal=Journal of Personalized Medicine |volume=5 |issue=3 |pages=659–667 |doi=10.3233/JPD-150604 |pmid=26406147}} * {{Cite journal |vauthors=Abusrair AH, Elsekaily W, Bohlega S |date=13 September 2022 |title=Tremor in Parkinson's Disease: From Pathophysiology to Advanced Therapies |journal=Tremor and Other Hyperkinetic Movements |volume=12 |issue=1 |article-number=29 |doi=10.5334/tohm.712 |pmc=9504742 |pmid=36211804 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Ahlskog JE |date=July 2011 |title=Does vigorous exercise have a neuroprotective effect in Parkinson disease? |journal=Neurology |volume=77 |issue=3 |pages=288–294 |doi=10.1212/wnl.0b013e318225ab66 |pmc=3136051 |pmid=21768599}} * {{Cite journal |vauthors=Alfaidi M, Barker RA, Kuan W |date=2024 |title=An update on immune-based alpha-synuclein trials in Parkinson's disease |journal=Journal of Neurology |volume=272 |issue=1 |article-number=21 |doi=10.1007/s00415-024-12770-x |pmid=39666171 |pmc=11638298}} * {{Cite journal |vauthors=Almikhlafi MA |date=January 2024 |title=A review of the gastrointestinal, olfactory, and skin abnormalities in patients with Parkinson's disease |journal=Neurosciences |volume=29 |issue=1 |pages=4–9 |pmc=10827020 |pmid=38195133}} * {{cite journal |last1=Anwar |first1=L |last2=Ahmad |first2=E |last3=Imtiaz |first3=M |last4=Ahmad |first4=M |last5=Faisal Aziz |first5=M |last6=Ibad |first6=T |title=The Impact of Diet on Parkinson's Disease: A Systematic Review. |journal=Cureus |date=September 2024 |volume=16 |issue=9 |article-number=e70337 |doi=10.7759/cureus.70337 |doi-access=free |pmid=39469346 |pmc=11513219}} * {{Cite journal |vauthors=Armstrong MJ, Okun MS |date=February 2020 |title=Diagnosis and Treatment of Parkinson Disease: A Review |journal=JAMA |volume=323 |issue=6 |pages=548–560 |doi=10.1001/jama.2019.22360 |pmid=32044947 |bibcode=2020JAMA..323..548A}} * {{Cite journal |vauthors=Ascherio A, Schwarzschild MA |date=2016 |title=The epidemiology of Parkinson's disease: risk factors and prevention |journal=Lancet Neurology |volume=15 |issue=12 |pages=1257–1272 |doi=10.1016/S1474-4422(16)30230-7 |pmid=27751556}} * {{cite journal |vauthors=Atalar MS, Oguz O, Genc G |date=2023 |title=Hypokinetic Dysarthria in Parkinson's Disease: A Narrative Review |journal=The Medical Bulletin of Sisle Etfal Hospital |volume=57 |issue=2 |pages=163–170 |doi=10.14744/SEMB.2023.29560 |pmid=37899809 |pmc=10600629}} * {{Cite journal |vauthors=Bandres-Ciga S, Diez-Fairen M, Kim JJ, Singleton AB |date=April 2020 |title=Genetics of Parkinson's disease: An introspection of its journey towards precision medicine |journal=Neurobiology of Disease |volume=137 |pages=1–9 |article-number=104782 |doi=10.1016/j.nbd.2020.104782 |pmid=31991247 |pmc=7064061}} * {{cite journal |last1=Bantounou |first1=Maria Anna |last2=Shoaib |first2=Khalisah |last3=Mazzoleni |first3=Adele |last4=Modalavalasa |first4=Harsh |last5=Kumar |first5=Niraj |last6=Philip |first6=Sam |title=The association between type 2 diabetes mellitus and Parkinson's disease; a systematic review and meta-analysis |journal=Brain Disorders |date=September 2024 |volume=15 |article-number=100158 |doi=10.1016/j.dscb.2024.100158 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Barichella M, Cereda E, Pezzoli G |date=October 2009 |title=Major nutritional issues in the management of Parkinson's disease |journal=Movement Disorders |volume=24 |issue=13 |pages=1881–1892 |doi=10.1002/mds.22705 |pmid=19691125 |hdl=2434/67795 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Beheshti |first1=I |title=Exploring Risk and Protective Factors in Parkinson's Disease. |journal=Cells |date=14 May 2025 |volume=14 |issue=10 |page=710 |doi=10.3390/cells14100710 |doi-access=free |pmid=40422213 |pmc=12110598}} * {{cite journal |last1=Ben Shaul |first1=T |last2=Frenkel |first2=D |last3=Gurevich |first3=T |title=The Interplay of Stress, Inflammation, and Metabolic Factors in the Course of Parkinson's Disease. |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=19 November 2024 |volume=25 |issue=22 |article-number=12409 |doi=10.3390/ijms252212409 |doi-access=free |pmid=39596474 |pmc=11594997}} * {{Cite journal |vauthors=Ben-Shlomo Y, Darweesh S, Llibre-Guerra J, Marras C, Luciano MS, Tanner C |date=2024 |title=The epidemiology of Parkinson's disease |journal=The Lancet |volume=403 |issue=10423 |pages=283–292 |doi=10.1016/S0140-6736(23)01419-8 |pmid=38245248 |pmc=11123577}} * {{Cite journal |vauthors=Bereczki D |date=2010 |title=The description of all four cardinal signs of Parkinson's disease in a Hungarian medical text published in 1690 |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=16 |issue=4 |pmid=19948422 |pages=290–293 |doi=10.1016/j.parkreldis.2009.11.006}} * {{Cite journal |vauthors=Bidesi NS, Andersen IV, Windhorst AD, Shalgunov V, Herth MM |date=November 2021 |title=The role of neuroimaging in Parkinson's disease |journal=Journal of Neurochemistry |volume=159 |issue=4 |pages=660–689 |doi=10.1111/jnc.15516 |pmid=34532856 |pmc=9291628}} * {{Cite journal |vauthors=Biundo R, Weis L, Antonini A |date=September 2016 |title=Cognitive decline in Parkinson's disease: the complex picture |journal=npj Parkinson's Disease |volume=2 |number=16018 |article-number=16018 |doi=10.1038/npjparkd.2016.18 |pmid=28725699 |pmc=5516581}} * {{Cite journal |vauthors=Blonder LX |date=2018 |title=Historical and cross-cultural perspectives on Parkinson's disease |journal=Journal of Complementary and Integrative Medicine |volume=15 |issue=3 |pmid=29738310 |pages=1–15 |article-number=20160065 |doi=10.1515/jcim-2016-0065 |url=https://uknowledge.uky.edu/sbcoa_facpub/92}} * {{cite journal |vauthors=Boettcher L, Bonney P, Smitherman A, Sughrue M |title=Hitler's parkinsonism |journal=Neurosurgical Focus |volume=39 |issue=1 |pages=E8 |date=2015 |doi=10.3171/2015.4.FOCUS1563 |pmid=26126407}} * {{Cite journal |vauthors=Bollu PC, Sahota P |date=2017 |title=Sleep and Parkinson Disease |journal=Missouri Medicine |volume=114 |issue=5 |pages=381–386 |pmc=6140184 |pmid=30228640}} * {{Cite journal |vauthors=Bologna M, Paparella G, Fasano A, Hallett M, Berardelli A |date=December 2019 |title=Evolving concepts on bradykinesia |journal=Brain |volume=143 |issue=3 |pages=727–750 |doi=10.1093/brain/awz344 |pmid=31834375 |pmc=8205506}} * {{Cite journal |vauthors=Bologna M, Truong D, Jankovic J |date=2022 |title=The etiopathogenetic and pathophysiological spectrum of parkinsonism |journal=Journal of the Neurological Sciences |volume=433 |pages=1–8 |article-number=120012 |doi=10.1016/j.jns.2021.120012 |pmid=34642022}} * {{Cite journal |last1=Boonstra |first1=Jackson Tyler |last2=Michielse |first2=Stijn |last3=Temel |first3=Yasin |last4=Hoogland |first4=Govert |last5=Jahanshahi |first5=Ali |title=Neuroimaging Detectable Differences between Parkinson's Disease Motor Subtypes |journal=Movement Disorders Clinical Practice |date=2020 |volume=8 |issue=2 |pages=175–192 |doi=10.1002/mdc3.13107 |pmid=33553487 |pmc=7853198}} * {{Cite journal |vauthors=Borghammer P |date=January 2018 |title=How does parkinson's disease begin? Perspectives on neuroanatomical pathways, prions, and histology |journal=Movement Disorders |volume=33 |issue=1 |pages=48–57 |doi=10.1002/mds.27138 |pmid=28843014}} * {{Cite journal |vauthors=Borsche M, Pereira SL, Klein C, Grünewald A |date=February 2021 |title=Mitochondria and Parkinson's Disease: Clinical, Molecular, and Translational Aspects |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=11 |issue=1 |pages=45–60 |doi=10.3233/JPD-201981 |pmid=33074190 |pmc=7990451}} * {{cite journal |url=http://www.aan.com/elibrary/neurologynow/?event=home.showArticle&id=ovid.com:/bib/ovftdb/01222928-200602020-00003 |title=Muhammad Ali's Message: Keep Moving Forward |date=April 2006 |journal=Neurology Now |vauthors=Brey RL |volume=2 |issue=2 |page=8 |doi=10.1097/01222928-200602020-00003 |doi-broken-date=25 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927022505/http://www.aan.com/elibrary/neurologynow/?event=home.showArticle&id=ovid.com%3A%2Fbib%2Fovftdb%2F01222928-200602020-00003 |archive-date=27 September 2011 |access-date=22 August 2020 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |vauthors=Bronstein JM, Tagliati M, Alterman RL, Lozano AM, Volkmann J, Stefani A, Horak FB, Okun MS, Foote KD, Krack P, Pahwa R, Henderson JM, Hariz MI, Bakay RA, Rezai A, Marks WJ, Moro E, Vitek JL, Weaver FM, Gross RE, DeLong MR |date=February 2011 |title=Deep brain stimulation for Parkinson disease: an expert consensus and review of key issues |journal=Archives of Neurology |volume=68 |issue=2 |page=165 |doi=10.1001/archneurol.2010.260 |pmc=4523130 |pmid=20937936 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Brooks DJ |date=April 2010 |title=Imaging approaches to Parkinson disease |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nuclear-medicine_2010-04_51_4/page/596 |journal=Journal of Nuclear Medicine |volume=51 |issue=4 |pages=596–609 |doi=10.2967/jnumed.108.059998 |pmid=20351351}} * {{Cite journal |vauthors=Brundin P, Melki R |date=October 2017 |title=Prying into the Prion Hypothesis for Parkinson's Disease |journal=Journal of Neuroscience |volume=37 |issue=41 |pages=9808–9818 |doi=10.1523/JNEUROSCI.1788-16.2017 |pmid=29021298 |pmc=5637113}} * {{cite journal |vauthors=Caballol N, Martí MJ, Tolosa E |title=Cognitive dysfunction and dementia in Parkinson disease |journal=Mov. Disord. |volume=22 |issue=Suppl 17 |pages=S358–66 |date=September 2007 |pmid=18175397 |doi=10.1002/mds.21677}} * {{Cite journal |vauthors=Calabresi P, Mechelli A, Natale G, Volpicelli-Daley L, Di Lazzaro G, Ghiglieri V |date=2023 |title=Alpha-synuclein in Parkinson's disease and other synucleinopathies: from overt neurodegeneration back to early synaptic dysfunction |journal=Cell Death & Disease |volume=14 |issue=3 |article-number=176 |doi=10.1038/s41419-023-05672-9 |pmid=36859484 |pmc=9977911}} * {{Cite journal |vauthors=Caproni S, Colosimo C |date=February 2020 |title=Diagnosis and Differential Diagnosis of Parkinson Disease |journal=Clinical Geriatric Medicine |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |doi=10.1016/j.cger.2019.09.014 |pmid=31733693}} * {{Cite journal |vauthors=Casey G |date=August 2013 |title=Parkinson's disease: a long and difficult journey |journal=Nursing New Zealand |volume=19 |issue=7 |pages=20–24 |pmid=24195263}} * {{Cite journal |vauthors=Chen R, Gu X, Wang X |date=April 2022 |title=α-Synuclein in Parkinson's disease and advances in detection |journal=Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry |volume=529 |pages=76–86 |doi=10.1016/j.cca.2022.02.006 |pmid=35176268}} * {{cite journal |vauthors=Chua WY, Wang JD, Chan CK, Chan L, Tan E |date=September 2024 |title=Risk of aspiration pneumonia and hospital mortality in Parkinson disease: A systematic review and meta-analysis |journal=European Journal of Neurology |volume=31 |issue=12 |article-number=e16449 |doi=10.1111/ene.16449 |pmid=39236309 |doi-access=free |pmc=11555015}} * {{Cite journal |vauthors=Coffey RJ |date=2009 |title=Deep brain stimulation devices: a brief technical history and review |journal=Artificial Organs |volume=33 |issue=3 |pages=208–220 |doi=10.1111/j.1525-1594.2008.00620.x |pmid=18684199}} * {{Cite journal |vauthors=Coleman C, Martin I |date=16 December 2022 |title=Unraveling Parkinson's Disease Neurodegeneration: Does Aging Hold the Clues? |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=12 |issue=8 |pages=2321–2338 |doi=10.3233/JPD-223363 |pmc=9837701 |pmid=36278358}} * {{Cite journal |vauthors=Connolly BS, Lang AE |date=April 2014 |title=Pharmacological treatment of Parkinson disease: a review |url=https://archive.org/details/sim_jama_april-23-30-2014_311_16/page/1670 |journal=JAMA |volume=311 |issue=16 |pages=1670–1683 |doi=10.1001/jama.2014.3654 |pmid=24756517}} * {{cite journal |vauthors=Corcoran J, Kluger BM |date=September 2023 |title=Prognosis in chronic progressive neurologic disease: a narrative review |journal=Annals of Palliative Medicine |volume=12 |issue=5 |pages=952–962 |doi=10.21037/apm-22-1338 |doi-access=free |pmid=37691335}} * {{Cite journal |vauthors=Corrà MF, Vila-Chã N, Sardoeira A, Hansen C, Sousa AP, Reis I, Sambayeta F, Damásio J, Calejo M, Schicketmueller A, Laranjinha I, Salgado P, Taipa R, Magalhães R, Correia M, Maetzler W, Maia LF |date=January 2023 |title=Peripheral neuropathy in Parkinson's disease: prevalence and functional impact on gait and balance |journal=Brain |volume=146 |issue=1 |pages=225–236 |doi=10.1093/brain/awac026 |pmc=9825570 |pmid=35088837}} * {{Cite journal |vauthors=Costa V, Prati JM, de Oliveira BS, Brito TS, da Rocha F, Gianlorenço T, Carolyna A |date=November 2024 |title=Physical Exercise for Treating the Anxiety and Depression Symptoms of Parkinson's Disease: Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Journal of Geriatric Psychiatry and Neurology |volume=37 |issue=6 |pages=415–435 |doi=10.1177/08919887241237223 |pmid=38445606}} * {{Cite journal |vauthors=Crooks S, Carter G, Wilson CB, Wynne L, Stark P, Doumas M, Rodger M, O'Shea E, Mitchell G |date=2023 |title=Exploring public perceptions and awareness of Parkinson's disease: A scoping review |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |article-number=e0291357 |bibcode=2023PLoSO..1891357C |doi=10.1371/journal.pone.0291357 |pmc=10503766 |pmid=37713383 |doi-access=free}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Crotty GF, Schwarzschild MA |date=2020 |title=Chasing Protection in Parkinson's Disease: Does Exercise Reduce Risk and Progression? |journal=Frontiers in Aging Neuroscience |volume=12 |article-number=186 |doi=10.3389/fnagi.2020.00186 |doi-access=free |pmid=32636740 |pmc=7318912}} * {{Cite journal |vauthors=de Bie RM, Clarke CE, Espay AJ, Fox SH, Lang AE |date=March 2020 |title=Initiation of pharmacological therapy in Parkinson's disease: when, why, and how |journal=Lancet Neurology |volume=19 |issue=5 |pages=452–461 |doi=10.1016/S1474-4422(20)30036-3 |pmid=32171387}} * {{Cite journal |vauthors=Delic V, Beck KD, Pang KC, Citron BA |date=April 2020 |title=Biological links between traumatic brain injury and Parkinson's disease |journal=Acta Neuropathologica Communications |volume=8 |issue=1 |article-number=45 |doi=10.1186/s40478-020-00924-7 |pmc=7137235 |pmid=32264976 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Deliz JR, Tanner CM, Gonzalez-Latapi P |date=2024 |title=Epidemiology of Parkinson's Disease: An Update |journal=Current Neurology and Neuroscience Reports |volume=24 |issue=6 |pages=163–179 |doi=10.1007/s11910-024-01339-w |pmid=38642225}} * {{Cite journal |vauthors=De Miranda BR, Goldman SM, Miller GW, Greenamyre JT, Dorsey ER |author5-link=Ray Dorsey |date=April 2022 |title=Preventing Parkinson's Disease: An Environmental Agenda |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=12 |issue=1 |pages=45–68 |doi=10.3233/JPD-212922 |pmid=34719434 |pmc=8842749}} * {{Cite journal |vauthors=Dickson DW |date=January 2018 |title=Neuropathology of Parkinson disease |journal=Parkinsonism and Related Disorders |volume=46 |issue=S1 |pages=S30–S33 |doi=10.1016/j.parkreldis.2017.07.033 |pmid=28780180 |pmc=5718208}} * {{Cite journal |vauthors=Dodet P, Houot M, Leu-Semenescu S, Corvol JC, Lehéricy S, Mangone G, Vidailhet M, Roze E, Arnulf I |date=February 2024 |title=Sleep disorders in Parkinson's disease, an early and multiple problem |journal=npj Parkinson's Disease |volume=10 |issue=1 |article-number=46 |doi=10.1038/s41531-024-00642-0 |pmc=10904863 |pmid=38424131}} * {{cite journal |vauthors=Dommershuijsen LJ, Darweesh SK, Ben-Shlomo Y, Kluger BM, Bloem BR |date=October 2023 |title=The elephant in the room: critical reflections on mortality rates among individuals with Parkinson's disease |journal=npj Parkinson's Disease |volume=9 |issue=1 |article-number=145 |doi=10.1038/s41531-023-00588-9 |pmid=37857675 |pmc=10587193}} * {{Cite journal |vauthors=Dorsey ER, Bloem BR |date=January 2024 |title=Parkinson's Disease Is Predominantly an Environmental Disease |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=14 |issue=3 |pages=103–115 |doi=10.3233/JPD-230357 |pmid=38217613 |pmc=11091623}} * {{Cite journal |vauthors=Dorsey ER, De Miranda BR, Horsager J, Borghammer P |date=April 2024 |title=The Body, the Brain, the Environment, and Parkinson's Disease |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=14 |issue=3 |pages=363–381 |doi=10.3233/JPD-240019 |pmid=38607765 |pmc=11091648}} * {{Cite journal |vauthors=Dorsey ER, Sherer T, Okun MS, Bloem BR |date=2018 |title=The Emerging Evidence of the Parkinson Pandemic |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=8 |issue=s1 |pmid=30584159 |pages=S3–S8 |doi=10.3233/JPD-181474 |pmc=6311367}} * {{Cite journal |vauthors=Elbers RG, Verhoef J, van Wegen EE, Berendse HW, Kwakkel G |date=October 2015 |title=Interventions for fatigue in Parkinson's disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |type=Review |volume=2015 |issue=10 |article-number=CD010925 |doi=10.1002/14651858.CD010925.pub2 |pmc=9240814 |pmid=26447539 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Ernst M, Folkerts AK, Gollan R, Lieker E, Caro-Valenzuela J, Adams A, Cryns N, Monsef I, Dresen A, Roheger M, Eggers C, Skoetz N, Kalbe E |date=1 January 2023 |title=Physical exercise for people with Parkinson's disease: a systematic review and network meta-analysis |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2024 |issue=4 |article-number=CD013856 |doi=10.1002/14651858.CD013856.pub3 |pmc=9815433 |pmid=38588457}} * {{Cite journal |vauthors=Fabbri M, Rascol O, Foltynie T, Carroll C, Postuma RB, Porcher R, Corvol JC |date=2024 |title=Advantages and Challenges of Platform Trials for Disease Modifying Therapies in Parkinson's Disease |journal=Movement Disorders |volume=39 |issue=9 |pages=1468–1477 |doi=10.1002/mds.29899 |pmid=38925541}} * {{Cite journal |vauthors=Fahn S |date=2008 |title=The history of dopamine and levodopa in the treatment of Parkinson's disease |journal=Movement Disorders |volume=23 |issue=S3 |pages=S497–S508 |doi=10.1002/mds.22028 |pmid=18781671}} * {{cite journal |vauthors=Fereshtehnejad SM, Zeighami Y, Dagher A, Postuma RB |date=July 2017 |title=Clinical criteria for subtyping Parkinson's disease: biomarkers and longitudinal progression |journal=Brain |volume=140 |issue=7 |pages=1959–1976 |doi=10.1093/brain/awx118 |pmid=28549077}} * {{Cite journal |vauthors=Ferrell B, Connor SR, Cordes A, Dahlin CM, Fine PG, Hutton N, Leenay M, Lentz J, Person JL, Meier DE, Zuroski K |date=June 2007 |title=The national agenda for quality palliative care: the National Consensus Project and the National Quality Forum |journal=Journal of Pain and Symptom Management |volume=33 |issue=6 |pages=737–744 |doi=10.1016/j.jpainsymman.2007.02.024 |pmid=17531914 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Georgoula |first1=M |last2=Ntavaroukas |first2=P |last3=Campbell |first3=BJ |last4=Papoutsopoulou |first4=S |title=Review article: the role of epigenetics as an underlying regulator of the immune responses in Parkinson's disease |journal=Epigenetics Reports |date=31 December 2024 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/28361512.2024.2401340 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Ghoche R |date=December 2012 |title=The conceptual framework of palliative care applied to advanced Parkinson's disease |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=18 |issue=Suppl 3 |pages=S2–S5 |doi=10.1016/j.parkreldis.2012.06.012 |pmid=22771241}} * {{Cite journal |vauthors=Goetz CG |date=2011 |title=The history of Parkinson's disease: early clinical descriptions and neurological therapies |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |article-number=a008862 |doi=10.1101/cshperspect.a008862 |pmid=22229124 |pmc=3234454}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Gonzalez-Latapi P, Bayram E, Litvan I, Marras C|author3-link=Irene Litvan|date=May 2021 |title=Cognitive Impairment in Parkinson's Disease: Epidemiology, Clinical Profile, Protective and Risk Factors |journal=Behavioral Sciences |volume=11 |issue=5 |page=74 |doi=10.3390/bs11050074 |pmc=8152515 |pmid=34068064 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Grotewolda N, Albina RL |date=2024 |title=Update: Protective and risk factors for Parkinson disease |journal=Parkinsonism and Related Disorders |volume=125 |pages=1–12 |article-number=107026 |doi=10.1016/j.parkreldis.2024.107026 |pmid=38879999 |pmc=11846500}} * {{cite journal |vauthors=Gupta R, Kim C, Agarwal N, Lieber B, Monaco EA |title=Understanding the Influence of Parkinson Disease on Adolf Hitler's Decision-Making during World War II |journal=World Neurosurgery |volume=84 |issue=5 |pages=1447–1452 |date=2015 |doi=10.1016/j.wneu.2015.06.014 |pmid=26093359}} * {{Cite journal |vauthors=Guridi J, Lozano AM |date=1997 |title=A brief history of pallidotomy |journal=Neurosurgery |volume=41 |issue=5 |pages=1169–1180 |doi=10.1097/00006123-199711000-00029 |pmid=9361073}} * {{Cite journal |vauthors=Hansen D, Ling H, Lashley T, Holton JL, Warner TT |date=April 2019 |title=Review: Clinical, neuropathological and genetic features of Lewy body dementias |journal=Neuropathology and Applied Neurobiology |volume=45 |issue=7 |pages=635–654 |doi=10.1111/nan.12554 |pmid=30977926}} * {{Cite journal |vauthors=Heim B, Krismer F, De Marzi R, Seppi K |date=August 2017 |title=Magnetic resonance imaging for the diagnosis of Parkinson's disease |journal=Journal of Neural Transmission |volume=124 |issue=8 |pages=915–964 |doi=10.1007/s00702-017-1717-8 |pmid=28378231 |pmc=5514207}} * {{Cite journal |vauthors=Heinzel S, Berg D, Gasser T, Chen H, Yao C, Postuma RB |date=October 2019 |title=Update of the MDS research criteria for prodromal Parkinson's disease |journal=Movement Disorders |volume=34 |issue=10 |pages=1464–1470 |doi=10.1002/mds.27802 |pmid=31412427 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Henchcliffe C, Parmar M |year=2018 |title=Repairing the Brain: Cell Replacement Using Stem Cell-Based Technologies |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=8 |issue=s1 |pages=S131–S137 |doi=10.3233/JPD-181488 |pmc=6311366 |pmid=30584166}} * {{Cite journal |vauthors=Henderson MX, Trojanowski JQ, Lee VM |date=September 2019 |title=α-Synuclein pathology in Parkinson's disease and related α-synucleinopathies |journal=Neuroscience Letters |volume=709 |pages=1–10 |article-number=134316 |doi=10.1016/j.neulet.2019.134316 |pmid=31170426 |pmc=7014913}} * {{Cite journal |vauthors=Hitti FL, Yang AI, Gonzalez-Alegre P, Baltuch GH |date=September 2019 |title=Human gene therapy approaches for the treatment of Parkinson's disease: An overview of current and completed clinical trials |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=66 |pages=16–24 |doi=10.1016/j.parkreldis.2019.07.018 |pmid=31324556}} * {{cite journal |vauthors=Jasutkar HG, Oh SE, Mouradian MM |title=Therapeutics in the Pipeline Targeting α-Synuclein for Parkinson's Disease |journal=Pharmacological Reviews |date=January 2022 |volume=74 |issue=1 |pages=207–237 |doi=10.1124/pharmrev.120.000133 |pmid=35017177 |pmc=11034868}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Jing X, Yang H, Taximaimaiti R, Wang X |date=2023 |title=Advances in the Therapeutic Use of Non-Ergot Dopamine Agonists in the Treatment of Motor and Non-Motor Symptoms of Parkinson's Disease |journal=Current Neuropharmacology |volume=21 |issue=5 |pages=1224–1240 |doi=10.2174/1570159X20666220915091022 |pmid=36111769 |pmc=10286583}} * {{Cite journal |vauthors=Kobylecki C |date=July 2020 |title=Update on the diagnosis and management of Parkinson's disease |journal=Clinical Medicine |volume=20 |issue=4 |pages=393–398 |doi=10.7861/clinmed.2020-0220 |pmid=32675145 |pmc=7385761}} * {{Cite journal |vauthors=Koh J, Ito H |date=January 2017 |title=Differential diagnosis of Parkinson's disease and other neurodegenerative disorders |journal=Nihon Rinsho. Japanese Journal of Clinical Medicine |volume=75 |issue=1 |pages=56–62 |pmid=30566295}} * {{cite journal |last1=Langeskov-Christensen |first1=M |last2=Franzén |first2=E |last3=Grøndahl Hvid |first3=L |last4=Dalgas |first4=U |title=Exercise as medicine in Parkinson's disease. |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |date=16 October 2024 |volume=95 |issue=11 |pages=1077–1088 |doi=10.1136/jnnp-2023-332974 |pmid=38418216}} * {{Cite journal |vauthors=Langston JW |date=March 2017 |title=The MPTP Story |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=7 |issue=1 |pages=S11–S19 |doi=10.3233/JPD-179006 |pmid=28282815 |pmc=5345642}} * {{cite journal |last1=Lappin |first1=JM |title=Rare but relevant: Methamphetamine and Parkinson's disease. |journal=Addiction |date=April 2025 |volume=120 |issue=4 |pages=797–800 |doi=10.1111/add.16695 |pmid=39434702}} * {{cite journal |last1=Lau |first1=K |last2=Kotzur |first2=R |last3=Richter |first3=F |title=Blood–brain barrier alterations and their impact on Parkinson's disease pathogenesis and therapy |journal=Translational Neurodegeneration |date=29 July 2024 |volume=13 |issue=1 |page=37 |doi=10.1186/s40035-024-00430-z |doi-access=free |pmid=39075566 |pmc=11285262 |language=en |issn=2047-9158}} * {{Cite journal |vauthors=Lees AJ |date=2007 |title=Unresolved issues relating to the shaking palsy on the celebration of James Parkinson's 250th birthday |journal=Movement Disorders |volume=22 |issue=S17 |pages=S327–S334 |doi=10.1002/mds.21684 |pmid=18175393}} * {{Cite journal |vauthors=Leta V, Urso D, Batzu L, Lau YH, Mathew D, Boura I, Raeder V, Falup-Pecurariu C, van Wamelen D, Chaudhuri KR |date=2022 |title=Viruses, parkinsonism and Parkinson's disease: the past, present and future |journal=Journal of Neural Transmission |volume=129 |issue=9 |pages=1119–1132 |doi=10.1007/s00702-022-02536-y |pmid=36036863 |pmc=9422946}} * {{Cite journal |vauthors=Leta V, Klingelhoefer L, Longardner K, Campagnolo M, Levent HÇ, Aureli F, Metta V, Bhidayasiri R, Chung-Faye G, Falup-Pecurariu C, Stocchi F, Jenner P, Warnecke T, Ray Chaudhuri K, ((International Parkinson and Movement Disorders Society Non-Motor Parkinson's Disease Study Group)) |date=May 2023 |title=Gastrointestinal barriers to levodopa transport and absorption in Parkinson's disease |journal=European Journal of Neurology |volume=30 |issue=5 |pages=1465–1480 |doi=10.1111/ene.15734 |pmid=36757008 |hdl=11577/3511466 |hdl-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Lewis PA, Plun-Favreau H, Rowley M, Spillane J |date=2020 |title=Pierre D. and the first photographs of Parkinson's disease |journal=Movement Disorders |volume=35 |issue=3 |pages=389–391 |doi=10.1002/mds.27965 |pmid=31975439 |pmc=7155099}} * {{Cite journal |vauthors=LeWitt PA, Fahn S |date=April 2016 |title=Levodopa therapy for Parkinson disease: A look backward and forward |journal=Neurology |volume=86 |issue=14 |pages=S3–S12 |doi=10.1212/WNL.0000000000002509 |pmid=27044648}} * {{Cite journal |vauthors=Li G, Ma J, Cui S, He Y, Xiao Q, Liu J, Chen S |date=2019 |title=Parkinson's disease in China: a forty-year growing track of bedside work |journal=Translational Neurodegeneration |volume=8 |issue=1 |article-number=22 |doi=10.1186/s40035-019-0162-z |doi-access=free |pmid=31384434 |pmc=6668186}} * {{Cite journal |vauthors=Li T, Le W |date=February 2020 |title=Biomarkers for Parkinson's Disease: How Good Are They? |journal=Neuroscience Bulletin |volume=36 |issue=2 |pages=183–194 |doi=10.1007/s12264-019-00433-1 |pmid=31646434 |pmc=6977795}} * {{Cite journal |vauthors=Lieberman A |date=April 1996 |title=Adolf Hitler had post-encephalitic Parkinsonism |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=2 |issue=2 |pages=95–103 |doi=10.1016/1353-8020(96)00005-3 |pmid=18591024}} * {{Cite journal |vauthors=Limousin P, Foltynie T |date=April 2019 |title=Long-term outcomes of deep brain stimulation in Parkinson disease |journal=Nature Reviews Neurology |volume=14 |issue=4 |pages=234–242 |doi=10.1038/s41582-019-0145-9 |pmid=30778210 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10068818/}} * {{Cite journal |vauthors=Lin J, Pang D, Li C, Ou R, Yu Y, Cui Y, Huang J, Shang H |date=2024 |title=Calcium channel blockers and Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis |journal=Therapeutic Advances in Neurological Disorders |volume=17 |pages=1–8 |article-number=17562864241252713 |doi=10.1177/17562864241252713 |pmid=38770432 |pmc=11104025}} * {{Cite journal |vauthors=Lister T |date=May 2020 |title=Nutrition and Lifestyle Interventions for Managing Parkinson's Disease: A Narrative Review |journal=Journal of Movement Disorders |volume=13 |issue=2 |pages=97–104 |doi=10.14802/jmd.20006 |pmid=32498495 |pmc=7280935}} * {{cite journal |last1=Liu |first1=T |last2=Li |first2=J |last3=Wu |first3=H |last4=Qiao |first4=J |last5=Wei |first5=J |title=Unraveling Parkinson's disease: The mystery of mitochondria and the role of aging. |journal=Genes & Diseases |date=10 June 2025 |volume=13 |issue=2 |article-number=101719 |doi=10.1016/j.gendis.2025.101719 |pmid=41439139 |pmc=12719679}} * {{cite journal |last1=Lozano |first1=Christopher S. |last2=Tam |first2=Joseph |last3=Lozano |first3=Andres M. |title=The changing landscape of surgery for Parkinson's Disease |journal=Movement Disorders |date=January 2018 |volume=33 |issue=1 |pages=36–47 |doi=10.1002/mds.27228 |pmid=29194808}} * {{Cite journal |vauthors=Louis ED |date=1997 |title=The shaking palsy, the first forty-five years: a journey through the British literature |journal=Movement Disorders |volume=12 |issue=6 |pages=1068–1072 |doi=10.1002/mds.870120638 |pmid=9399240}} * {{cite journal |vauthors=Matthews W |title=Ali's Fighting Spirit |date=April 2006 |journal=Neurology Now |volume=2 |issue=2 |pages=10–23 |s2cid=181104230 |url=https://www.brainandlife.org/articles/ali-s-fighting-spirit |url-access=subscription}} * {{Cite journal |vauthors=McDonnell MN, Rischbieth B, Schammer TT, Seaforth C, Shaw AJ, Phillips AC |date=May 2018 |title=Lee Silverman Voice Treatment (LSVT)-BIG to improve motor function in people with Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis |journal=Clinical Rehabilitation |volume=32 |issue=5 |pages=607–618 |doi=10.1177/0269215517734385 |pmid=28980476}} * {{Cite journal |vauthors=Menšíková K, Matěj R, Colosimo C, Rosales R, Tučková L, Ehrmann J, Hraboš D, Kolaříková K, Vodička R, Vrtěl R, Procházka M, Nevrlý M, Kaiserová M, Kurčová S, Otruba P, Kaňovský P |date=January 2022 |title=Lewy body disease or diseases with Lewy bodies? |journal=npj Parkinson's Disease |volume=8 |issue=1 |article-number=3 |doi=10.1038/s41531-021-00273-9 |pmid=35013341 |pmc=8748648}} * {{Cite journal |vauthors=Morris HR, Spillantini MG, Sue CM, Williams-Gray CH |date=January 2024 |title=The pathogenesis of Parkinson's disease |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10189143 |journal=Lancet |volume=403 |issue=10423 |pages=293–304 |doi=10.1016/s0140-6736(23)01478-2 |pmid=38245249}} * {{Cite journal |vauthors=Moustafa AA, Chakravarthy S, Phillips JR, Gupta A, Keri S, Polner B, Frank MJ, Jahanshahi M |date=September 2016 |title=Motor symptoms in Parkinson's disease: A unified framework |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=68 |pages=727–740 |doi=10.1016/j.neubiorev.2016.07.010 |pmid=27422450 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1511483/}} * {{Cite journal |vauthors=Mirelman A, Bonato P, Camicioli R, Ellis TD, Giladi N, Hamilton JL, Hass CJ, Hausdorff JM, Pelosin E, Almeida QJ |date=April 2019 |title=Gait impairments in Parkinson's disease |journal=Lancet Neurology |volume=17 |issue=7 |pages=697–708 |doi=10.1016/S1474-4422(19)30044-4 |pmid=30975519}} * {{cite journal |last1=Moosa |first1=Shayan |last2=Martínez-Fernández |first2=Raul |last3=Elias |first3=W. Jeffrey |last4=del Alamo |first4=Marta |last5=Eisenberg |first5=Howard M. |last6=Fishman |first6=Paul S. |title=The role of high-intensity focused ultrasound as a symptomatic treatment for Parkinson's disease |journal=Movement Disorders |date=September 2019 |volume=34 |issue=9 |pages=1243–1251 |doi=10.1002/mds.27779 |pmid=31291491}} * {{cite journal |vauthors=Murueta-Goyena A, Muiño O, Gómez-Esteban JC |date=April 2024 |title=Prognostic factors for falls in Parkinson's disease: a systematic review |journal=Acta Neurologica Belgica |volume=124 |issue=2 |pages=395–406 |doi=10.1007/s13760-023-02428-2 |pmid=38015306 |pmc=10965733}} * {{cite journal |vauthors=Murueta-Goyena A, Muiño O, Gómez-Esteban JC |date=March 2017 |title=Dementia in Parkinson's disease |journal=Journal of the Neurological Sciences |volume=374 |pages=26–31 |doi=10.1016/j.jns.2017.01.012 |pmid=28088312}} * {{cite journal |last1=Nemzer |first1=B |last2=Al-Taher |first2=F |last3=Abshiru |first3=N |last4=Mejia |first4=E |title=Coffee and Coffee By-Products as Multifunctional Foods and Ingredients |journal=Annual Review of Food Science and Technology |date=16 December 2025 |volume=17 |doi=10.1146/annurev-food-052924-114847 |pmid=41401514 |language=en}} * {{Cite journal |vauthors=Niemann N, Billnitzer A, Jankovic J |date=January 2021 |title=Parkinson's disease and skin |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=82 |pages=61–76 |doi=10.1016/j.parkreldis.2020.11.017 |pmid=33248395}} * {{cite journal |vauthors=Okada Y, Ohtsuka H, Kamata N, Yamamoto S, Sawada M, Nakamura J, Okamoto M, Narita M, Nikaido Y, Urakami H, Kawasaki T, Morioka S, Shomoto K, Hattori N |title=Effectiveness of Long-Term Physiotherapy in Parkinson's Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=J Parkinsons Dis |volume=11 |issue=4 |pages=1619–1630 |date=2021 |pmid=34366377 |pmc=8609713 |doi=10.3233/JPD-212782}} * {{Cite journal |vauthors=Olfatia N, Shoeibia A, Litvanb I |date=2019 |title=Progress in the treatment of Parkinson-Plus syndromes |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=59 |pages=101–110 |doi=10.1016/j.parkreldis.2018.10.006 |pmid=30314846}} * {{cite journal |vauthors=Osborne JA, Botkin R, Colon-Semenza C, DeAngelis TR, Gallardo OG, Kosakowski H, Martello J, Pradhan S, Rafferty M, Readinger JL, Whitt AL, Ellis TD |title=Physical Therapist Management of Parkinson Disease: A Clinical Practice Guideline From the American Physical Therapy Association |journal=Phys Ther |volume=102 |issue=4 |date=April 2022 |article-number=pzab302 |pmid=34963139 |pmc=9046970 |doi=10.1093/ptj/pzab302}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Palakurthi B, Burugupally SP |date=September 2019 |title=Postural Instability in Parkinson's Disease: A Review |journal=Brain Sciences |volume=9 |issue=239 |page=239 |doi=10.3390/brainsci9090239 |doi-access=free |pmid=31540441 |pmc=6770017}} * {{Cite journal |vauthors=Palma JA, Kaufmann H |date=March 2018 |title=Treatment of autonomic dysfunction in Parkinson disease and other synucleinopathies |journal=Movement Disorders |volume=33 |issue=3 |pages=372–390 |doi=10.1002/mds.27344 |pmc=5844369 |pmid=29508455}} * {{cite journal |vauthors=Palma JA, Kaufmann H |title=Orthostatic Hypotension in Parkinson Disease |journal=Clin Geriatr Med |volume=36 |issue=1 |pages=53–67 |date=February 2020 |pmid=31733702 |pmc=7029426 |doi=10.1016/j.cger.2019.09.002}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{cite journal |vauthors=Pardo-Moreno T, García-Morales V, Suleiman-Martos S, Rivas-Domínguez A, Mohamed-Mohamed H, Ramos-Rodríguez JJ, Melguizo-Rodríguez L, González-Acedo A |title=Current Treatments and New, Tentative Therapies for Parkinson's Disease |journal=Pharmaceutics |date=February 2023 |volume=15 |issue=3 |page=770 |doi=10.3390/pharmaceutics15030770 |doi-access=free |pmid=36986631 |pmc=10051786 |hdl=10481/81647 |hdl-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Parmar M, Grealish S, Henchcliffe C |date=February 2020 |title=The future of stem cell therapies for Parkinson disease |journal=Nature Reviews. Neuroscience |volume=21 |issue=2 |pages=103–115 |doi=10.1038/s41583-019-0257-7 |pmid=31907406 |doi-access=}} * {{Cite journal |vauthors=Pfeiffer RF |date=October 2020 |title=Autonomic Dysfunction in Parkinson's Disease |journal=Neurotherapeutics |volume=17 |issue=4 |pages=1464–1479 |doi=10.1007/s13311-020-00897-4 |pmid=32789741 |pmc=7851208}} * {{Cite journal |vauthors=Pasricha TS, Guerrero-Lopez IL, Kuo B |date=March 2024 |title=Management of Gastrointestinal Symptoms in Parkinson's Disease: A Comprehensive Review of Clinical Presentation, Workup, and Treatment |journal=Movement Disorders |volume=58 |issue=3 |pages=211–220 |doi=10.1097/MCG.0000000000001961 |pmid=38260966 |pmc=10855995}} * {{better source needed|date=December 2025}} {{cite journal |last1=Peña-Zelayeta |first1=L |last2=Delgado-Minjares |first2=KM |last3=Villegas-Rojas |first3=MM |last4=León-Arcia |first4=K |last5=Santiago-Balmaseda |first5=A |last6=Andrade-Guerrero |first6=J |last7=Pérez-Segura |first7=I |last8=Ortega-Robles |first8=E |last9=Soto-Rojas |first9=LO |last10=Arias-Carrión |first10=O |title=Redefining Non-Motor Symptoms in Parkinson's Disease. |journal=Journal of Personalized Medicine |date=26 April 2025 |volume=15 |issue=5 |page=172 |doi=10.3390/jpm15050172 |doi-access=free |pmid=40423044 |pmc=12112995}} * {{Cite journal |vauthors=Poewe W, Seppi K, Tanner CM, Halliday GM, Brundin P, Volkmann J, Schrag AE, Lang AE |date=March 2017 |title=Parkinson disease |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |issue=1 |article-number=17013 |doi=10.1038/nrdp.2017.13 |pmid=28332488}} * {{cite journal |vauthors=Polymeropoulos MH, Lavedan C, Leroy E, Ide SE, Dehejia A, Dutra A, Pike B, Root H, Rubenstein J, Boyer R, Stenroos ES, Chandrasekharappa S, Athanassiadou A, Papapetropoulos T, Johnson WG, Lazzarini AM, Duvoisin RC, Di Iorio G, Golbe LI, Nussbaum RL |title=Mutation in the alpha-synuclein gene identified in families with Parkinson's disease |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-06-27_276_5321/page/2045 |journal=Science |volume=276 |issue=5321 |pages=2045–2047 |date=June 1997 |pmid=9197268 |doi=10.1126/science.276.5321.2045 |bibcode=1997Sci...276.2045P}} * {{Cite journal |vauthors=Prajjwal P, Kolanu ND, Reddy YB, Ahmed A, Marsool MD, Santoshi K, Pattani HH, John J, Chandrasekar KK, Hussin OA |date=2024 |title=Association of Parkinson's disease to Parkinson's plus syndromes, Lewy body dementia, and Alzheimer's dementia |journal=Health Science Reports |volume=7 |issue=4 |article-number=e2019 |doi=10.1002/hsr2.2019 |pmid=38562616 |pmc=10982460}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Prenger MT, Madray R, Van Hedger K, Anello M, MacDonald PA |date=2020 |title=Social Symptoms of Parkinson's Disease |journal=Parkinson's Disease |volume=2020 |article-number=8846544 |doi=10.1155/2020/8846544 |pmc=7790585 |pmid=33489081 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Ramazzina I, Bernazzoli B, Costantino C |date=March 2017 |title=Systematic review on strength training in Parkinson's disease: an unsolved question |journal=Clinical Interventions in Aging |volume=12 |pages=619–628 |doi=10.2147/CIA.S131903 |pmc=5384725 |pmid=28408811 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Ramesh SD, Arachchige AS |date=2023 |title=Depletion of dopamine in Parkinson's disease and relevant therapeutic options: A review of the literature |journal=AIMS Neuroscience |volume=10 |issue=3 |pages=200–231 |doi=10.3934/Neuroscience.2023017 |pmid=37841347 |pmc=10567584}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Rietdijk CD, Perez-Pardo P, Garssen J, van Wezel RJ, Kraneveld AD |date=February 2017 |title=Exploring Braak's Hypothesis of Parkinson's Disease |journal=Frontiers in Neurology |volume=8 |page=37 |doi=10.3389/fneur.2017.00037 |doi-access=free |pmid=28243222 |pmc=5304413}} * {{Cite journal |vauthors=Rizzo G, Copetti M, Arcuti S, Martino D, Fontana A, Logroscino G |date=February 2016 |title=Accuracy of clinical diagnosis of Parkinson disease: A systematic review and meta-analysis |journal=Neurology |volume=86 |issue=6 |pages=566–576 |doi=10.1212/WNL.0000000000002350 |pmid=26764028}} * {{Cite journal |vauthors=Robakis D, Fahn S |date=June 2015 |title=Defining the Role of the Monoamine Oxidase-B Inhibitors for Parkinson's Disease |journal=CNS Drugs |volume=29 |issue=6 |pages=433–441 |doi=10.1007/s40263-015-0249-8 |pmid=26164425}} * {{Cite journal |vauthors=Rose KN, Schwarzschild MS, Gomperts SN |date=2024 |title=Clearing the Smoke: What Protects Smokers from Parkinson's Disease? |journal=Movement Disorders |volume=39 |issue=2 |pages=267–272 |doi=10.1002/mds.29707 |pmid=38226487 |pmc=10923097}} * {{cite journal |last1=Sakowski |first1=SA |last2=Koubek |first2=EJ |last3=Chen |first3=KS |last4=Goutman |first4=SA |last5=Feldman |first5=EL |title=Role of the Exposome in Neurodegenerative Disease: Recent Insights and Future Directions. |journal=Annals of Neurology |date=April 2024 |volume=95 |issue=4 |pages=635–652 |doi=10.1002/ana.26897 |pmid=38411261 |pmc=11023772}} * {{Cite journal |vauthors=Salles PA, Tirapegui JM, Chaná-Cuevas P |date=22 March 2024 |title=Genetics of Parkinson's disease: Dominant forms and GBA |journal=Neurology Perspectives |volume=4 |issue=3 |article-number=100153 |doi=10.1016/j.neurop.2024.100153 |doi-access=free}} * {{cite journal |vauthors=Schiess N, Cataldi R, Okun MS, Fothergill-Misbah N, Dorsey ER, Bloem BR, Barretto M, Bhidayasiri R, Brown R, Chishimba L, Chowdhary N, Coslov M, Cubo E, Di Rocco A, Dolhun R, Dowrick C, Fung VS, Gershanik OS, Gifford L, Gordon J, Khalil H, Kühn AA, Lew S, Lim SY, Marano MM, Micallef J, Mokaya J, Moukheiber E, Nwabuobi L, Okubadejo N, Pal PK, Shah H, Shalash A, Sherer T, Siddiqui B, Thompson T, Ullrich A, Walker R, Dua T |date=September 2022 |title=Six Action Steps to Address Global Disparities in Parkinson Disease: A World Health Organization Priority |journal=JAMA |volume=79 |issue=9 |pages=929–936 |doi=10.1001/jamaneurol.2022.1783 |pmid=35816299 |hdl=10576/33335 |url=https://repository.ubn.ru.nl//bitstream/handle/2066/282658/282658.pdf}} * {{Cite journal |last=Schulz-Schaeffer |first=WJ |date=2010 |title=The synaptic pathology of alpha-synuclein aggregation in dementia with Lewy bodies, Parkinson's disease and Parkinson's disease dementia |journal=Acta Neuropathologica |volume=120 |issue=2 |pages=131–143 |doi=10.1007/s00401-010-0711-0 |pmid=20563819 |pmc=2892607}} * {{Cite journal |vauthors=Schweitzer JS, Song B, Herrington TM, Park TY, Lee N, Ko S, Jeon J, Cha Y, Kim K, Li Q, Henchcliffe C, Kaplitt M, Neff C, Rapalino O, Seo H, Lee IH, Kim J, Kim T, Petsko GA, Ritz J, Cohen BM, Kong SW, Leblanc P, Carter BS, Kim KS |date=May 2020 |title=Personalized iPSC-Derived Dopamine Progenitor Cells for Parkinson's Disease |journal=The New England Journal of Medicine |volume=382 |issue=20 |pages=1926–1932 |doi=10.1056/NEJMoa1915872 |pmc=7288982 |pmid=32402162}} * {{cite journal |vauthors=Seppi K, Ray Chaudhuri K, Coelho M, Fox SH, Katzenschlager R, Perez Lloret S, Weintraub D, Sampaio C |title=Update on treatments for nonmotor symptoms of Parkinson's disease—an evidence-based medicine review |journal=Movement Disorders |date=February 2019 |volume=34 |issue=2 |pages=180–198 |doi=10.1002/mds.27602 |pmid=30653247 |pmc=6916382}} * {{cite journal |vauthors=Shaheen N, Shaheen A, Osama M, Nashwan AJ, Bharmauria V, Flouty O |date=October 2024 |title=MicroRNAs regulation in Parkinson's disease, and their potential role as diagnostic and therapeutic targets |journal=npj Parkinson's Disease |volume=10 |issue=3 |article-number=186 |doi=10.1038/s41531-024-00791-2 |pmid=39369002 |pmc=11455891}} * {{cite journal |last1=Siddiqi |first1=S |last2=Ortiz |first2=Z |last3=Simard |first3=S |last4=Li |first4=J |last5=Lawrence |first5=K |last6=Redmond |first6=M |last7=Tomlinson |first7=JJ |last8=Schlossmacher |first8=MG |last9=Salmaso |first9=N |title=Race and ethnicity matter! Moving Parkinson's risk research towards diversity and inclusiveness. |journal=npj Parkinson's Disease |date=7 March 2025 |volume=11 |issue=1 |page=45 |doi=10.1038/s41531-025-00891-7 |pmid=40050644 |pmc=11885646}} * {{Cite journal |vauthors=Singh A, Tripathi P, Singh S |date=2021 |title=Neuroinflammatory responses in Parkinson's disease: relevance of Ibuprofen in therapeutics |journal=Inflammopharmacology |volume=29 |issue=1 |pages=5–14 |doi=10.1007/s10787-020-00764-w |pmid=33052479}} * {{Cite journal |vauthors=Sousa-Santos PE, Pozzobon PM, Teixeira IL |date=2024 |title=Frederic Lewy: how the two World Wars changed his life, work, and name |journal=Arquivos de Neuro-Psiquiatri |volume=82 |issue=3 |pages=001–002 |doi=10.1055/s-0044-1779692 |pmid=38467394 |pmc=10927365}} * {{Cite journal |vauthors=Stefani A, Högl B |date=January 2020 |title=Sleep in Parkinson's disease |journal=Neuropsychopharmacology |volume=45 |issue=1 |pages=121–128 |doi=10.1038/s41386-019-0448-y |pmid=31234200 |pmc=6879568}} * {{Cite journal |vauthors=Suwijn SR, van Boheemen CJ, de Haan RJ, Tissingh G, Booij J, de Bie RM |date=2015 |title=The diagnostic accuracy of dopamine transporter SPECT imaging to detect nigrostriatal cell loss in patients with Parkinson's disease or clinically uncertain parkinsonism: a systematic review |journal=EJNMMI Research |volume=5 |article-number=12 |doi=10.1186/s13550-015-0087-1 |pmc=4385258 |pmid=25853018 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Sveinbjornsdottir S |date=October 2016 |title=The clinical symptoms of Parkinson's disease |journal=Journal of Neurochemistry |volume=139 |issue=Suppl 1 |pages=318–324 |doi=10.1111/jnc.13691 |pmid=27401947 |bibcode=2016JNeur.139..318S |doi-access=free}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Tambasco N, Romoli M, Calabresi P |date=October 2018 |title=Levodopa in Parkinson's Disease: Current Status and Future Developments |journal=Current Neuropharmacology |volume=16 |issue=8 |pages=1239–1252 |doi=10.2174/1570159X15666170510143821 |pmid=28494719 |pmc=6187751}} * {{Cite journal |vauthors=Tan E, Chao Y, West A, Chan L, Poewe W, Jankovic J |date=April 2020 |title=Parkinson disease and the immune system - associations, mechanisms and therapeutics |journal=Nature Reviews Neurology |volume=16 |issue=6 |pages=303–318 |doi=10.1038/s41582-020-0344-4 |pmid=32332985}} * {{cite journal |vauthors=Tanner CM, Ostrem JL |title=Parkinson's Disease |journal=New England Journal of Medicine |date=August 2024 |volume=391 |issue=5 |pages=442–452 |doi=10.1056/NEJMra2401857 |pmid=39083773}} * {{Cite journal |vauthors=Tofani M, Ranieri A, Fabbrini G, Berardi A, Pelosin E, Valente D, Fabbrini A, Costanzo M, Galeoto G |date=October 2020 |title=Efficacy of Occupational Therapy Interventions on Quality of Life in Patients with Parkinson's Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Movement Disorders |volume=7 |issue=8 |pages=891–901 |doi=10.1002/mdc3.13089 |pmid=33163559 |pmc=7604677}} * {{Cite journal |vauthors=Toffoli M, Vieira SR, Schapira AH |date=June 2020 |title=Genetic causes of PD: A pathway to disease modification |journal=Neuropharmacology |volume=170 |pages=1–13 |article-number=108022 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108022 |pmid=32119885 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10095601/}} * {{cite journal |vauthors=Tolosa E, Garrido A, Scholz SW, Poewe W |date=May 2021 |title=Challenges in the diagnosis of Parkinson's disease |journal=Lancet Neurology |volume=20 |issue=5 |pages=385–397 |doi=10.1016/S1474-4422(21)00030-2 |pmid=33894193 |pmc=8185633}} * {{cite journal |last1=Tumas |first1=V |last2=Aureliano |first2=MJ |last3=Rieder |first3=CRM |last4=Schuh |first4=AFS |last5=Ferraz |first5=HB |last6=Borges |first6=V |last7=Soares |first7=MC |last8=Boone |first8=DL |last9=Silva |first9=CCD |last10=Costa |first10=MC |last11=Silva |first11=DJD |last12=Carmo |first12=AVD |last13=Mikael |first13=LR |last14=Santos-Lobato |first14=BL |last15=Rosso |first15=ALZ |last16=Vilaça |first16=CO |last17=Braga-Neto |first17=P |last18=Gomes |first18=ABF |last19=Carvalho |first19=CGM |last20=Letro |first20=GH |last21=Nicaretta |first21=DH |last22=Coletta |first22=MVD |last23=Barbosa |first23=ER |last24=Cury |first24=RG |last25=Cardoso |first25=FEC |last26=Camargos |first26=ST |last27=Mata |first27=IF |title=Modifiable risk factors associated with the risk of developing Parkinson's disease: a critical review. |journal=Arquivos de Neuro-psiquiatria |date=March 2025 |volume=83 |issue=3 |pages=001–010 |doi=10.1055/s-0045-1805075 |pmid=40107260 |pmc=11922612}} * {{Cite journal |vauthors=Ugrumov M |date=June 2020 |title=Development of early diagnosis of Parkinson's disease: Illusion or reality? |journal=CNS Neuroscience & Therapeutics |volume=26 |issue=10 |pages=997–1009 |doi=10.1111/cns.13429 |pmid=32597012 |pmc=7539842}} * {{cite journal |vauthors=Van Laar AD, Van Laar VS, San Sebastian W, Merola A, Elder JB, Lonser RR, Bankiewicz KS |date=2021 |title=An Update on Gene Therapy Approaches for Parkinson's Disease: Restoration of Dopaminergic Function |journal=Journal of Parkinson's Disease |volume=11 |issue=S2 |pages=S173–S182 |doi=10.3233/JPD-212724 |pmid=34366374 |pmc=8543243}} * {{Cite journal |vauthors=Varden R, Walker R, O'Callaghan A |date=2024 |title=No trend to rising rates: A review of Parkinson's prevalence studies in the United Kingdom |journal=Parkinsonism & Related Disorders |volume=128 |pmid=38876845 |pages=1–6 |article-number=107015 |doi=10.1016/j.parkreldis.2024.107015 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Vázquez-Vélez GE, Zoghbi HY |date=July 2021 |title=Parkinson's Disease Genetics and Pathophysiology |journal=Annual Review of Neuroscience |volume=44 |pages=87–108 |doi=10.1146/annurev-neuro-100720-034518 |pmid=34236893}} * {{cite journal |last1=Vincent |first1=B |last2=Shukla |first2=M |title=The Common Denominators of Parkinson's Disease Pathogenesis and Methamphetamine Abuse. |journal=Current Neuropharmacology |date=2024 |volume=22 |issue=13 |pages=2113–2156 |doi=10.2174/1570159X21666230907151226 |pmid=37691228 |pmc=11337683}} * {{Cite journal |vauthors=Wallace ER, Segerstrom SC, van Horne CG, Schmitt FA, Koehl LM |date=2022 |title=Meta-Analysis of Cognition in Parkinson's Disease Mild Cognitive Impairment and Dementia Progression |journal=Neuropsychology Review |volume=32 |issue=1 |pages=149–160 |doi=10.1007/s11065-021-09502-7 |pmid=33860906}} * {{Cite journal |vauthors=Weil RS, Schrag AE, Warren JD, Crutch SJ, Lees AJ, Morris HR |date=July 2016 |title=Visual dysfunction in Parkinson's disease |journal=Brain |volume=146 |issue=139 |pages=2827–2843 |doi=10.1093/brain/aww175 |pmid=27412389 |pmc=5091042}} * {{cite journal |vauthors=Weintraub D, Mamikonyan E |title=The Neuropsychiatry of Parkinson Disease: A Perfect Storm |journal=Am J Geriatr Psychiatry |volume=27 |issue=9 |pages=998–1018 |date=September 2019 |pmid=31006550 |pmc=7015280 |doi=10.1016/j.jagp.2019.03.002}} * {{Cite journal |vauthors=Wilcox SK |date=January 2010 |title=Extending palliative care to patients with Parkinson's disease |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-hospital-medicine_2010-01_71_1/page/26 |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=71 |issue=1 |pages=26–30 |doi=10.12968/hmed.2010.71.1.45969 |pmid=20081638}} * {{unreliable source?|date=February 2025}} {{Cite journal |vauthors=Wu S, Schekman RW |date=September 2024 |title=Intercellular transmission of alpha-synuclein |journal=Frontiers in Molecular Neuroscience |volume=17 |pages=1–12 |article-number=1470171 |doi=10.3389/fnmol.2024.1470171 |doi-access=free |pmid=39324117 |pmc=11422390}} * {{cite journal |vauthors=Yang W, Hamilton JL, Kopil C, Beck JC, Tanner CM, Albin RL, Dorsey ER, Dahodwala N, Cintina I, Hogan P, Thompson T |date=July 2020 |title=Current and projected future economic burden of Parkinson's disease in the U.S. |journal=npj Parkinson's Disease |volume=6 |article-number=15 |doi=10.1038/s41531-020-0117-1 |pmid=32665974 |pmc=7347582}} * {{cite journal |last1=Ye |first1=Q |last2=Wen |first2=Y |last3=Al-Kuwari |first3=N |last4=Chen |first4=X |title=Association Between Parkinson's Disease and Melanoma: Putting the Pieces Together. |journal=Frontiers in Aging Neuroscience |date=2020 |volume=12 |article-number=60 |doi=10.3389/fnagi.2020.00060 |doi-access=free |pmid=32210791 |pmc=7076116}} * {{Cite journal |vauthors=Ye H, Robak LA, Yu M, Cykowski M, Shulman JM |date=January 2023 |title=Genetics and Pathogenesis of Parkinson's Syndrome |journal=Annual Review of Pathology: Mechanisms of Disease |volume=18 |pages=95–121 |doi=10.1146/annurev-pathmechdis-031521-034145 |pmid=36100231 |pmc=10290758}} * {{Cite journal |vauthors=Zhu J, Cui Y, Zhang J, Yan R, Su D, Zhao D, Wang A, Feng T |date=2024 |title=Temporal trends in the prevalence of Parkinson's disease from 1980 to 2023: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet: Healthy Longetivity |volume=5 |pmid=38876845 |pages=e464–e479 |doi=10.1016/j.parkreldis.2024.107015 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Zhu M, Li M, Ye D, Jiang W, Lei T, Shu K |date=March 2016 |title=Sensory symptoms in Parkinson's disease: Clinical features, pathophysiology, and treatment |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=94 |issue=8 |pages=685–692 |doi=10.1002/jnr.23729 |pmid=26948282}} {{Refend}} ==== Veb izvori ==== {{Refbegin|20em}} * {{Cite web |year=2026 |title=Our history |url=https://parkinsonseurope.org/who-we-are/our-history/ |access-date=27 January 2026 |publisher=Parkinson's Europe |ref={{Harvid|Parkinson's Europe}}}} * {{Cite web |title=About PDF |url=http://www.pdf.org/en/about_pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515204903/http://www.pdf.org/en/about_pdf |archive-date=15 May 2011 |access-date=24 July 2016 |publisher=Parkinson's Disease Foundation |ref={{Harvid|Parkinson's Disease Foundation}}}} * {{Cite web |title=American Parkinson Disease Association: Home |url=http://www.apdaparkinson.org/userND/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510165933/http://www.apdaparkinson.org/userND/index.asp |archive-date=10 May 2012 |access-date=9 August 2010 |publisher=American Parkinson Disease Association |ref={{Harvid|American Parkinson Disease Association}}}} * {{cite news |vauthors=Macur J |title=For the Phinney Family, a Dream and a Challenge |url=https://www.nytimes.com/2008/03/26/sports/othersports/26cycling.html |newspaper=The New York Times |access-date=25 May 2013 |date=26 March 2008 |quote=About 1.5 million Americans have received a diagnosis of Parkinson's disease, but only 5 to 10 percent learn of it before age 40, according to the National Parkinson Foundation. Davis Phinney was among the few. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106025145/http://www.nytimes.com/2008/03/26/sports/othersports/26cycling.html |archive-date=6 November 2014}} * {{cite web |title=Michael's Story |url=https://www.michaeljfox.org/michaels-story |website=The Michael J. Fox Foundation for Parkinson's Research |access-date=7 May 2023 |ref={{Harvid|The Michael J. Fox Foundation for Parkinson's Research}}}} * {{Cite web |title=National Parkinson Foundation – Mission |url=http://www.parkinson.org/About-Us/Mission |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221103201/http://parkinson.org/About-Us/Mission |archive-date=21 December 2010 |access-date=28 March 2011 |ref={{Harvid|National Parkinson Foundation}}}} * {{cite web |url=https://www.parkinson.org/understanding-parkinsons/statistics/notable-figures |title=Notable Figures with Parkinson's |publisher=Parkinson's Foundation |access-date=22 November 2023 |ref={{Harvid|Parkinson's Foundation}}}} * {{Wikicite|reference ={{Cite web |title=Parkinson's Disease |url=https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/parkinsons-disease#:~:text=Parkinson's%20disease%20(PD)%20is%20movement,the%20body%2C%20or%20impaired%20balance. |access-date=2 September 2024 |publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke}}|ref={{Harvid|National Institute of Neurological Disorders and Stroke}}}} * {{Cite web |date=1 April 2009 |title=Parkinson's – 'the shaking palsy' |url=http://www.gsk.com/infocus/parkinsons.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514151652/http://www.gsk.com/infocus/parkinsons.htm |archive-date=14 May 2011 |publisher=GlaxoSmithKline |ref={{Harvid|GlaxoSmithKline}}}} * {{Wikicite|reference ={{Cite web |title=Symptoms of PD |url=https://med.stanford.edu/parkinsons/symptoms-PD.html |access-date=2 September 2024 |website=Stanford Parkinson's Community Outreach |publisher=Stanford University School Medicine}}|ref={{Harvid|Stanford University School Medicine}}}} * {{cite web |url=http://davisphinneyfoundation.org/dpf/who-we-are/ |title=Who We Are |publisher=Davis Phinney Foundation |access-date=18 January 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111054225/http://davisphinneyfoundation.org/dpf/who-we-are/ |archive-date=11 January 2012 |ref={{Harvid|Davis Phinney Foundation}}}} {{Refend}} ==== Novine ==== {{Refbegin}} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2009/apr/11/michael-j-fox-parkinsons |title='It's the gift that keeps on taking' |date=11 April 2009 |vauthors=Brockes E |work=The Guardian |access-date=25 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008000425/http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2009/apr/11/michael-j-fox-parkinsons |archive-date=8 October 2013}} * {{cite news |last1=Burleson |first1=Nate |last2=Breen |first2=Kerry |date=9 November 2023 |title=Michael J. Fox talks funding breakthrough research for Parkinson's disease |url=https://www.cbsnews.com/news/michael-j-fox-parkinsons-research-funded-by-his-foundation/ |work=CBS News |access-date=23 November 2023}} * {{cite news |url=http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1615882,00.html |title=Michael J. Fox |date=3 May 2007 |vauthors=Davis P |work=The Time 100 |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |location=New York |access-date=2 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425013526/http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1615882,00.html |archive-date=25 April 2011}} * {{Cite magazine |date=18 January 1960 |title=Education: Joy in Giving |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828597,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220012106/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828597,00.html |archive-date=20 February 2011 |access-date=2 April 2011 |magazine=Time |ref={{Harvid|Time 1960}}}} {{Refend}} == Dodatna literatura == * {{cite journal |last1=Heim |first1=B |last2=Poewe |first2=W |title=Unmet needs in the pharmacological management of motor symptoms in Parkinson's disease. |journal=Journal of Parkinson's Disease |date=23 July 2025 |article-number=1877718X251352416 |doi=10.1177/1877718X251352416 |pmid=40702823|doi-access=free }} {{Commonscat|Parkinson's disease}} [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Parkinsonova bolest]] [[Kategorija:Bolesti nepoznate etiologije]] [[Kategorija:Citoskeletni defekti]] [[Kategorija:Gerijatrija]] [[Kategorija:Neurodegenerativni poremećaji]] oyrtadc8bygd5h6uuo1hclu8plwloun 0 77705 3922005 3915798 2026-08-25T04:48:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922005 wikitext text/x-wiki Ovaj članak predstavlja spisak svih [[Javni univerzitet|javnih]] i [[Privatni univerzitet|privatnih univerziteta]] na području [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Javni univerziteti == {| class="wikitable sortable" |- ! Univerzitet !Entitet!! Lokacija !Fakulteti!! Osnovan !! Broj studenata (ak. 2024/2025) ! Web adresa |- | [[Univerzitet u Banjoj Luci]] |[[Republika Srpska]]||[[Banja Luka]] |17<ref>{{Cite web|url=https://www.unibl.org/sr-lat/clanice/fakulteti|title=Факултети|last=Београду|first=Рачунски центар, Електротехнички факултет, Универзитет у|website=UNIBL|language=|access-date=3. 5. 2025|archive-date=24. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424173051/https://unibl.org/sr-lat/clanice/fakulteti|url-status=dead}}</ref>|| style="text-align:right;" |1975. || style="text-align:right;"|'''9.473''' <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/saopstenja/obrazovanje/visoko_obrazovanje/skolska_godina_2024_2025/UpisaniStudenti_2024_2025.pdf|title=Upisani studenti na studije prvog ciklusa/УПИСАНИ СТУДЕНТИ НА СТУДИЈЕ ПРВОГ ЦИКЛУСA|publisher=Republički zavod za statistiku}}</ref>||{{URL|http://www.unibl.org}} |- | [[Univerzitet u Bihaću]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Bihać]] |7<ref>{{Cite web|url=https://unbi.ba/sadrzaj/fakulteti/9|title=UNBI|website=UNBI|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1997. || style="text-align:right;"|'''1.702''' <ref name=":4">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf|title=VISOKO OBRAZOVANJE/HIGHER EDUCATION 2024/2025.|publisher=Federalni zavod za statistiku|access-date=8. 7. 2025|archive-date=11. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211073538/https://fzs.ba/wp-content/uploads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf|url-status=dead}}</ref>||{{URL|http://www.unbi.ba}} |- | [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Mostar]] |8<ref>{{Cite web|url=https://www.unmo.ba/univerzitet/fakulteti/|title=Fakulteti u sklopu Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru|website=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1977. || style="text-align:right;"|'''2.796''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unmo.ba}} |- | [[Univerzitet u Istočnom Sarajevu]] |[[Republika Srpska]]||[[Istočno Sarajevo]] |17<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/la/fakulteti-2/|title=Univerzitet u Istočnom Sarajevu - Fakulteti i Akademije|website=Univerzitet u Istočnom Sarajevu|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1992. || style="text-align:right;"|'''6.093''' <ref name=":3" />||{{URL|http://www.unssa.rs.ba}} |- | [[Univerzitet u Mostaru]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Mostar]] |11<ref>{{Cite web|url=https://www.sum.ba/sum/universitas-mostariensis/|title=- SUM|website=www.sum.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1977. || style="text-align:right;"|'''7.135''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.sum.ba}} |- |[[Univerzitet u Sarajevu]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Sarajevo]] |25<ref>{{Cite web|url=https://www.unsa.ba/org-jedinica|title=Members of the University|website=Univerzitet u Sarajevu|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1949. || style="text-align:right;"|'''21.637''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unsa.ba}} |- | [[Univerzitet u Tuzli]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Tuzla]] |13<ref>{{Cite web|url=http://untz.ba/organizacione-jedinice/|title=Organizacione jedinice|website=Univerzitet u Tuzli|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1976. || style="text-align:right;"|'''6.258''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.untz.ba}} |- | [[Univerzitet u Zenici]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Zenica]] |8<ref>{{Cite web|url=https://unze.ba/organizacione-jedinice/fakulteti/|title=Fakulteti - Univerzitet u Zenici|date=9. 10. 2015|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |2000. || style="text-align:right;"|'''3.087''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unze.ba}} |} == Broj studenata 2024/2025. akademske godine == {| class="wikitable sortable" |- ! !! Studenti na javnim univerzitetima !! Studenti na privatnim univerzitetima/visoke škole !! Ukupno studenata |- |Federacija Bosne i Hercegovine<ref name=":1">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2024/06/Visoko-obrazovanje.pdf|title=Visoko obrazovanje, Zavod za statistiku FBiH}}</ref>|| style="text-align:right;" |42.615 (78.45 %) || style="text-align:right;" |11.711 (21.55 %) || style="text-align:right;" |54.326 (100 %) |- |Republika Srpska<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovanje/Bilten_VisokoObrazovanje_2023_2024_WEB.pdf|title=Visoko obrazovanje, Republički zavod za statistiku RS}}</ref>|| style="text-align:right;" |15.566 (65.26 %) || style="text-align:right;" |8.291 (34.74 %) || style="text-align:right;" |23.857 (100 %) |- | Brčko distrikt<ref>{{Cite web|url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/BRC_05_2023_TB_1_BS.pdf|title=STATISTIKA OBRAZOVANJA od kraja 2020/2021. do početka 2024/2025. školske godine|publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine}}</ref>|| style="text-align:right;" |0 (0 %) || style="text-align:right;" |1.127 (100 %) || style="text-align:right;" |1.127 (100 %) |- |'''Bosna i Hercegovina'''|| style="text-align:right;" |'''58.181 (73.34 %)'''|| style="text-align:right;" |'''21.129 (26.66 %)'''|| style="text-align:right;" |'''79.310 (100 %)''' |} == Broj studenata za aktuelnu i prethodne akademske godine == {| class="wikitable" |+ ! !2019/2020 !2020/2021 !2021/2022 !2022/2023 !2023/2024 !2024/2025 |- |Federacija Bosne i Hercegovine<ref name=":1" /> |58.048 |{{rast}} 58.057 |{{Gubitak}} 55.577 |{{Gubitak}} 53.618 |{{Gubitak}} 51.940 |{{rast}} 54.326 |- |Republika Srpska<ref name=":0" /> |29.440 |{{Gubitak}} 28.523 |{{Gubitak}} 27.583 |{{Gubitak}} 26.774 |{{Gubitak}} 26.332 |{{Gubitak}} 23.857 |- |Brčko distrikt<ref name=":2">{{Cite web|url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/BRC_05_2023_TB_1_BS.pdf|title=Statistika obrazovanja, Brčko distrikt}}</ref> |1.036 |{{Gubitak}} 879 |{{Gubitak}} 782 |{{rast}} 831 |{{rast}} 941 |{{rast}} 1.127 |- |'''Bosna i Hercegovina''' |'''88.524''' |{{Gubitak}} '''87.459''' |'''{{Gubitak}} 83.942''' |{{Gubitak}} '''81.223''' |'''{{Gubitak}} 79.213''' |'''{{rast}} 79.310''' |} == Privatni univerziteti (uključujući samostalne visoke škole i koledže) == * [[Internacionalni univerzitet u Sarajevu]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ius.edu.ba/en|title=International University of Sarajevo - IUS|date=29. 4. 2025|website=www.ius.edu.ba|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Međunarodni univerzitet Burch]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ibu.edu.ba/|title=International Burch University {{!}} IBU|website=www.ibu.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Sarajevo School of Science and Technology|Škola nauke i tehnologije u Sarajevu]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://ssst.edu.ba/en|title=SSST - Sarajevo School of Science and Technology|date=28. 4. 2025|website=ssst.edu.ba/|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Fakultet za upravu u Sarajevu|Fakultet javne uprave]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.fju.edu.ba/|title=Fakultet za javnu upravu|date=3. 5. 2008|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=3. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503202848/http://www.fju.edu.ba/|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Komunikološki koledž u Banjoj Luci "Kapa Fi"]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://kfbl.edu.ba/|title=Komunikološki koledž u Banjaluci Kapa Fi – Banja Luka College of Communications Kappa Phi – Visokoškolski studij za komunikologiju, dizajn i engleski jezik – Higher education studies in communications, design and English|website=kfbl.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Panevropski univerzitet Apeiron Banjaluka]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://apeiron-uni.eu/|title=Panevropski univerzitet Apeiron {{!}} Banja Luka – Univerzitet Evropskih Znanja|date=14. 2. 2008|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025|archive-date=2. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202115751/http://www.apeiron-uni.eu/|url-status=dead}}</ref> * [[eMPIRICA|Visoka škola računarstva i poslovnih komunikacija eMPIRICA u Brčko distriktu BiH]] ([[Brčko distrikt|Brčko Distrikt]]);<ref>{{Cite web|url=https://empiricom.ba/|title=Početna|website=eMPIRICOM|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Evropski univerzitet "Kallos" Tuzla|Evropski univerzitet "Kallos"]] ([[Tuzla]]);<ref>{{Cite web|url=http://eukallos.edu.ba/|title=Evropski univerzitet Kallos Tuzla|website=Evropski univerzitet "Kallos" Tuzla|language=en-US|access-date=20. 4. 2024}}</ref> * [[Univerzitet u Travniku]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.unt.ba/|title=Početna - Univerzitet u Travniku|website=www.unt.ba|access-date=3. 5. 2025|archive-date=3. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250503012205/http://www.unt.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Hercegovina]] ([[Međugorje]] i [[Mostar]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.sveherc-edu.com/|title=Univerzitet Hercegovina|access-date=28. 2. 2011|archive-date=27. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127193959/http://www.sveherc-edu.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Međunarodni univerzitet "Phillip Noel Baker"]] (Sarajevo);<ref>{{Cite web|url=http://www.iupnb.edu.ba/|title=Internacionalni univerzitet Philip Noel-Baker - Sarajevo - BiH - PO ETNA|date=28. 8. 2008|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=28. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828104727/http://www.iupnb.edu.ba/|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Američki Univerzitet u Bosni i i Hercegovini]] (Tuzla, Sarajevo i Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.aubih.edu.ba/|title=Američki Univerzitet u BiH|access-date=24. 7. 2008|archive-date=10. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410183635/http://www.aubih.edu.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://univerzitetpim.edu.ba/|title=Univerzitet PIM – Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet za poslovne studije]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.univerzitetps.com/|title=One moment, please...|website=www.univerzitetps.com|language=en|access-date=3. 5. 2025|archive-date=6. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106160508/http://www.univerzitetps.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Koledž u Banjoj Luci]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://blc.edu.ba/|title=Banja Luka College – Akreditovana visokoškolska institucija|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Koledž za primjenjene i pravne nauke "Prometej"]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.prometej-bl.com/|title=Koledž za primjenjene i pravne nauke Banja Luka|access-date=24. 7. 2008|archive-date=3. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803083541/http://prometej-bl.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Slobomir P]] ([[Doboj]] i [[Bijeljina]]);<ref>{{Cite web|url=https://spu.ba/|title=Slobomir P Univerzitet|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka škola za ekonomiju i informatiku]] ([[Prijedor]]);<ref>{{Cite web|url=https://koledzprijedor.org/|title=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info contact|last=contact|first=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info|website=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info contact|language=en-PH|access-date=3. 5. 2025|archive-date=28. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828135040/http://www.koledzprijedor.org/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Sinergija]] (Bijeljina);<ref>{{Cite web|url=https://sinergija.edu.ba/|title=Univerzitet Sinergija|last=com>|first=Milan Tair (web developer) <milan dot tair at gmail dot|website=sinergija.edu.ba|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet "VITEZ" Travnik]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=http://out.edu.ba/|title=Univerzitet "Vitez" u Travniku - Naslovnica|date=23. 7. 2010|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=23. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723173844/http://out.edu.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Koledž za poslovni menadžment "PRIMUS"]] ([[Gradiška]]);<ref>{{Cite web|url=http://primus-gradiska.com/|title=primus-gradiska.com - V;Š Primus Visoka škola Gradiška Banjakrstvo Javna uprava Marketing Poslovna informatika Resources and Information.|date=19. 4. 2018|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=19. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419101017/http://primus-gradiska.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Nezavisni univerzitet Banja Luka]] ([[Banja Luka]]);<ref>{{Cite web|url=https://nubl.org/|title=NUBL|website=NUBL|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Evropski univerzitet Brčko Distrikt]] ([[Brčko distrikt|Brčko Distrikt]])<ref>{{Cite web |url=http://www.bdcentral.net/index.php/ba/aktuelno/vijesti/478-univerzitet-u-brkom |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327114609/http://www.bdcentral.net/index.php/ba/aktuelno/vijesti/478-univerzitet-u-brkom |archive-date=27. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> * [[Internacionalni Univerzitet Travnik]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=https://iu-travnik.com/|title=Početna|website=Internacionalni Univerzitet Travnik|language=en-US|access-date=3. 5. 2025|archive-date=4. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504032425/https://iu-travnik.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Pravni fakultet Univerziteta u Travniku]] ([[Kiseljak]]);<ref>{{Cite web|url=https://pfk.edu.ba/v2/bs/|title=Početna|website=pfk.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka škola „CEPS-Centar za poslovne studije“]] ([[Kiseljak]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ceps.edu.ba/Default|title=Visoka škola "CEPS-Centar za poslovne studije" Kiseljak|website=www.ceps.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet "Bijeljina"]] ([[Bijeljina]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ubn.rs.ba/|title=Pocetna {{!}} Univerzitet "BIJELJINA" Bijeljina|website=www.ubn.rs.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka međunarodna škola Cazin]] ([[Cazin]])<ref>{{Cite web|url=https://www.4icu.org/reviews/universities-english/18033.html|title=Cazin International College Ranking & Overview 2024|website=www.4icu.org|language=en|access-date=20. 4. 2024|archive-date=20. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420062844/https://www.4icu.org/reviews/universities-english/18033.html|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == * [[Obrazovanje]] * [[Univerzitet]] * [[Fakultet]] == Reference == {{refspisak}} {{Univerziteti u BiH}} [[Kategorija:Spiskovi univerziteta i koledža|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Univerziteti u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu|Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Spiskovi univerziteta i koledža po državama|Bosna i Hercegovina]] 8h1508335ztd6exe0e13ttam8133kwm 0 80910 3922017 3852329 2026-08-25T06:35:29Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922017 wikitext text/x-wiki '''Antisemitizam''' predstavlja predrasude o [[Jevreji]]ma kao narodu i vjerskoj grupi. Kao imaginarni pokret u stanovništvu [[Evropa|evropskog kontinenta]], korijene dobija u [[16. vijek|16.]] i početkom [[17. vijek]]a. Bazirano na religioznoj kontroverzi ([[Isus]] je bio Židov a ne kršćanin), kroz Crkvu se pronosi predstava semitizma kao urota protiv Crkve i njenih fundamentalnih mišljenja. [[Datoteka:Nazi Wandering Jew propaganda by David Shankbone.jpg|mini|Propagandna slika šetajućeg [[Židov]]a]] == Rani antisemitizam (antijudaizam) == Na području današnjeg [[Bliski istok|bliskog istoka]] razvija se predstepen antisemitizma, antijudaizam. Prije pojave kasnijih monoteističkih religija, kao što su kršćanstvo i islam, judaizam je kao monoteistička vjera bio na meti drugih vjera. U tadašnje vrijeme je bilo neobjašnjivo imati jednog [[bog]]a. Plemena širom [[Svijet|svijeta]] vjerovala su u više ''božanskih bića'', čiji primjer je najvidljiviji u [[Grčka mitologija|grčkoj]] i [[Rimska mitologija|rimskoj mitologiji]]. Za skoro sve radnje i skoro sve fenomene bio je zadužen jedan poseban bog. Oslanjajući se na njihov [[monoteizam]], Židovi tog vremena u stvari okreću leđa tadašnjoj kulturi. Samim time dolazi sve više do njihovog isključivanja iz kulture tih regija, te do stvaranja sopstvene kulture unutar istomišljenika. Historijski su dokazana protjeravanja Židova od Egipćana i njihova poniženja od drugih naroda blisko-istočne regije. == Antisemitizam u srednjem vijeku == Gubljenjem značaja Bizantskog carstva i jačanjem [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] krajem [[10. vijek|10.]] i početkom [[11. vijek]]a dolazi do pomjeranja trgovačkih centara dalje prema [[zapad]]u. Židovi tog doba, integrirani u trgovačke i finansijske poslove, sve više preuzimaju uticaj u ovim granama. Crkva tog vremena, sama zainteresirana za bogatstvo koje dolazi trgovačkim [[put]]evima sa istoka, posvećuje mnogo vremena prozivajući Židove donosiocima zla i pokušajima urote u narodu kroz promociju njihovog grijeha nad Isusom. Samim tim budi se jaka kontroverza na pogled [[Isus]]a u kojem kršćani vide Boga, dok ga Židovi smatraju normalnim Židovom. Omalovažavanje Isusa Crkva uzima također kao jedan od povoda za potpiru mržnje prema Židovima. == Antisemitizam u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] == Već krajem [[19. vijek]]a, na području [[Njemačka|njemačkog]] uticaja, sve više se kristalizira mržnja prema židovskom stanovništvu. U to doba se prelazi iz vjerskog antisemitizma u rasni. U velikom broju pisanih djela desnice, dolazi do opisa Židova kao jedne [[Hijena|hijene]] koja se podmuklo prostire u aparatima [[Država|države]]. Ova mržnja se zasniva na uspjehu Židova koji u toj dobi zasnivaju bazu finansijske osnove van državnih institucija. U danima privredne krize na području Njemačke, njih se viđa kao jednog od uzroka depresivnog stanja. [[Adolf Hitler]] u svom djelu ''[[Mein Kampf]]'' stilizira židovstvo kao državnog neprijatelja broj jedan. Dolaskom Hitlera na vlast, [[30. januar]]a [[1933]], dolazi do niza zakonskih izmjena na štetu židovskog stanovništva. Oduzima im se državljanstvo, zabranjuje rad u prosvjeti, rad u državnim institucijama, brak sa ne-Židovima, oduzimanje imovine, zabrana rada u zanatima kao što su oružari ili apotekari i slično, da bi sve na kraju završilo u [[holokaust]]u. == Moderni antisemitizam == Iako u zapadnom svjetu prakticiran samo od desničara evropske regije, on i danas postoji. U islamskom svijetu se bazira na mržnji prema [[Izrael]]u kao raku u islamskom tijelu, i tako prema židovskom narodu.<ref>[http://www.juedische.at/pages/antisemitismus/warum-antizionismus-moderner-antisemitismus-ist.php| Zasto je moderni anticionizam u isto vrijeme antisemitizam]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Protokoli sionskih mudraca]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Antisemitism}} * https://web.archive.org/web/20140814223245/http://antisemitism.org.il/article/74501/muslim-and-jewish-leaders-band-together-fight-increasing-bigotry-europe * http://www.worldjewishcongress.org/ {{Diskriminacija}} [[Kategorija:Antisemitizam]] [[Kategorija:Diskriminacija|Antisemitizam]] [[Kategorija:Rasizam|Antisemitizam]] 469hd93nbwtwq8fzd9qx9crrb50tmwo 0 81539 3921981 3905851 2026-08-25T01:40:04Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921981 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Kornjače |raspon_fosila=[[Gornja jura]] - [[holocen|Sadašnjost]] | slika = Alligator snapping turtle.jpg | slika_širina = 280px | regnum = [[Životinje|Animalia]] | phylum = [[Hordati|Chordata]] | classis = [[Reptili]]a | ordo = '''Testudines''' | ordo_autorstvo = [[Carl Linné|Linné]], [[1758]]. | karta_raspon = World.distribution.testudines.1.png | karta_raspon_širina = 240px | karta_raspon_opis = plavo: morske kornjače, crno: kopnene kornjače | razdioba_stepen = [[Podred]]ovi | razdioba = |Cryptodira]]<br/> [[Vijovratke|Pleurodira]]<br/> Paracryptodira†<br/> }} '''Kornjače''' (''Testudinata'',''Testudines'', ranije i ''Chelonia'') postoje već duže od 250 miliona godina. Na Zemlji postoji više oko 300 različitih [[vrsta]], od toga su sedam [[morska voda|morskih]], 180 vrsta živi u [[slatka voda|slatkoj vodi]], a ostatak živi na kopnu. Kornjače se ubrajaju u [[reptili|reptile]] i bile su na Zemlji još prije nego što su se razvili veliki [[dinosaurusi]]. Sposobnost prilagođavanja kornjača, čiji su najbliži srodnici [[krokodili]] i [[ptica|ptice]], osigurala im je postojanje do današnjih dana.<ref name="Simoons">{{cite book |last=Simoons |first=Frederick J. |year=1991 |title=Food in China: A Cultural and Historical Inquiry |url=https://archive.org/details/foodinchinacultu0000simo |publisher=CRC Press |isbn=084938804X |page=[https://archive.org/details/foodinchinacultu0000simo/page/358 358]}}</ref><ref name="WildlifeEncy">{{cite book |last1=Burton |first1=Maurice |last2=Burton |first2=Robert |year=2002 |title=International Wildlife Encyclopedia |url=https://archive.org/details/internationalwil01burt0 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=0761472665 |page=2796}}</ref> Konkretno, termin "kornjača" može označavati red u cjelini, kao u sjevernoameričkom [[SAD]]-u.<ref name="Ernst-p3">{{Cite book |last1=Ernst |first1=C. H. |year=2009 |last2=Lovich |first2=J. E. |title=Turtles of the United States and Canada |publisher=JHU Press |isbn=978-0801891212}}</ref><ref name="Fergus">{{Cite book |last=Fergus |first=Charles |year=2007 |title=Turtles: Wild Guide |page=viii |publisher=Stackpole books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |series=Wild Guide |isbn=978-0811734202 }}</ref> Životinje iz tog reda veterinari, naučnici i [[konzervacijska biologija|konzervatori]] često nazivaju heloncima. Naziv ''Chelonia'', koji je sada sinonim za red, zasnovan je na [[starogrčki|grčkoj riječi]] za kornjaču, χελώνη - ''helone'', χέλυς ''helys'' = kornjača i koristi se za formiranje imena mnogih taksona kornjača.<ref>{{LSJ|xelw/nh|χελώνη}}, {{LSJ|xe/lus|χέλυς|ref}}</ref> Naziv reda Testudines bazira se na [[latinski|latinskom]] terminu ''testudo'' za kornjače.<ref>{{L&S|testudo|testudo|ref}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Chen |first=I. H. |last2=Yang |first2=W. |last3=Meyers |first3=M. A. |year=2015 |title=Leatherback Sea Turtle Shell: A Tough and Flexible Biological Design |journal=Acta Biomaterialia |volume=28 |pages=2–12 |doi=10.1016/j.actbio.2015.09.023 |pmid=26391496|doi-access=free }}</ref> Na kopnu su [[galapagos]]ke kornjače dostigle dužinu od 1,87 m <ref name="I. Bowman, M. Berson p. 107">{{cite book |last=Fritts |first=T. H. |year=1983 |chapter=Morphometrics of Galapagos tortoises: evolutionary implications |editor1-last=Bowman |editor1-first=I. R. |editor2-last=Berson |editor2-first=M. |editor3-last=Leviton |editor3-first=A.E |title=Patterns of evolution in Galapagos organisms |url=https://archive.org/details/patternsofevolut0000unse |publisher=American Association for the Advancement of Science |location=San Francisco |isbn=978-0-934394-05-5 |pages=[https://archive.org/details/patternsofevolut0000unse/page/107 107]–122}}</ref> i težinu od preko 417&nbsp;kg.<ref name="Guinness2002">{{cite web |title=2002: Largest Tortoise |publisher=Official Guinness World Records |last=White |first=Matt |url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/60at60/2015/8/2002-largest-tortoise-392870 |access-date=27. 11. 2015 |date=18. 8. 2015}}</ref> Najveća poznata kornjača bila je ''[[Archelon| Archelon ischyros]]'', [[kreda (period)|kasnokredna]] morska kornjača duga do 4,6 m.<ref>{{Cite web |last=Everhart |first=Mike |year=2012 |url=http://www.oceansofkansas.com/Turtles.html |title=Marine Turtles |publisher=Oceans of Kansas Paleontology |access-date=1. 3. 2009 }}</ref> == Rasprostranjenje == Sa izuzetkom polarnih područja, kornjače žive na svim [[kontinent]]ima, u [[pustinja]]ma morima, rijekama, [[močvara]]ma i na kopnu, a najviše ih ima u područjima [[umjereni pojas|umjerene klime]], i [[tropi|tropa]]. Naročito su brojne vrste u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] i [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]]. == Obilježja == '''Oklop''': sve kornjače se odlikuju [[koštani oklop|oklopom]] koji je u životinjskom svijetu jedinstven. Sastoji se od leđnog (karapaks) i trbušnog (plastron) dijela, koji su međusobno spojeni svojevrsnim koštanim "mostom". U svom donjem dijelu oklop je masivne koštane građe, koji se razvio od [[kičma|kičme]], [[rebro|rebara]] i [[karlična kost|karličnih kostiju]]. Preko tog koštanog sloja nalazi se sloj [[koža|kože]]. Kod kornjača s tzv. mehkim oklopom je taj sloj kožast, dok se kod ostalih vrsta preko kože razvio tipičan pločasti oklop građen od [[keratin]]a. Ploče se dijele na grupe (leđne, postrane, rubne, repne i t.d. ovisno na kojem dijelu se nalaze), ali se vrlo često događa da se neki primjerak izleže s nekim abnormalnostima tih pločica. To se događa kako u prirodi tako i u uzgoju, a čini se, da su uzrok neki uvjeti u razdoblju inkubacije jaja. '''Ishrana''': Savremene kornjače nemaju zube. Raspolažu snažnim "aparatom" za hranjenje koji se razvio od čeljusnih kostiju. [[fosil]]ne kornjače još imaju zube, ali su se tokom [[evolucija|evolucije]] izgubili, a zamijenjeni su preoblikovanim čeljustima. Kao i svi drugi [[reptili]], ni kornjače ne žvaču hranu nego [[usta|ustima]] otkidaju komade, pomažući si pri tome prednjim udovima. '''Kretanje''': I na kopnu i u vodi kornjače se kreću, za [[reptili|reptile]] tipično, krivudavo. Pri tome se oslanjaju na oklop što im u vodi smanjuje potrošnju [[energija|energije]]. Na kopnu njihovo kretanje često djeluje vrlo nespretno. [[Morska voda|Morske]] su razvile među [[reptili]]ma jedinstven način kretanja. Mašu prednjim udovima koji su se razvili tako da jako podsjećaju na [[peraja|peraje]]. Na taj način pod vodom postižu dosta veliku brzinu uz optimalnu potrošnju energije, što im omogućuje prevaljivanje velikih udaljenosti. I udovi [[kopno|kopnene]] i [[slatka voda|slatkovodne kornjače]] pokaziju, da su se prilagodili svom životnom prostoru. Tako se kod većine može utvrditi povezanost s vodom, jer imaju manje ili više izražene plivaće kožice. '''Veličina''': Pored velikog broja vrsta čija se veličina kreće između 10 i 30 centimetara, tu su još i [[morska voda|morske kornjače]], i divovske kornjače s otočja [[Galapagos|Galápagos]] i sa [[Sejšeli|Sejšela]], čija dužina oklopa može doseći i više od metra. '''Čula''': * Kornjače vide jako dobro, a u mraku bolje nego ljudi. I bolje razlikuju boje od ljudi jer, kao i svi [[reptili]] imaju četiri receptora za vid. Kretanjem [[očna jabučica|očnih jabučica]] postiže i prostorno i panoramsko vidno polje. * Naročito im je izraženo osjetilo mirisa. Kad se vidi kornjaču kako izraženo "pumpa" vratom, to ne znači da je zapuhana od napora, nego da upravo "njuška" jer se njen organ njuha nalazi u grlu. Mirisom raspoznaje jestivu hranu a i prepoznaje tlo u koje može zakopati svoja jaja. * Kornjače nemaju vanjsko [[uho]]. Ne čuju ni približno tako dobro kao ljudi. Umjesto toga, osjete duboke [[vibracija|vibracije]] u svojoj okolini. '''Oglašavanje''': Osim tokom parenja, kornjače su uglavnom nijeme. Izuzetak je reakcija na strah: uvlači glavu u oklop i pritom ispušta siktav glas koji potsjeća na frktanje. Razlog tog zvuka je naglo izbacivanje zraka iz pluća. Kad traže mjesto pogodno za polaganje jaja, ženke se glasaju slično kao mužjaci tokom parenja. Taj glas nalikuje stenjanju. '''Inteligencija''': Spoznajne sposobnosti kornjača mogu se mjeriti s onima drugih [[reptili|reptila]]. Tako pamte mjesta s hranom, kao i putove za bijeg. Imaju izražen i osjećaj za orijentaciju, ali ne tako dobro kao [[sisari]]. '''Dužina života''': Kornjače mogu živjeti jako dugo. Divovske kornjače s otočja Galápagos mogu doživjeti i više od 200 godina. Neke [[Amerika|američke]] kornjače žive duže od 100 godina i time, s razlogom, uživaju glas [[Metuzalem]]a u svijetu životinja. Neki primjerci su dokazano doživjeli starost od 180 godina. == Način života == Tipični dan jedne kornjače sastoji se od potrage za hranom i, kod gotovo svih vrsta, izlaganja Suncu. Ovo zadnje služi regulisanju tjelesne temperature kao i prihvaćanju [[UV-zračenje|UV-zračenja]]. Za reptile najvažniji dio spektra je UVB jer pomoću njega se vrši sinteza D3 vitamina. U klimatski [[umjereno klimatsko područje|umjerenom području]] pa sve tamo do [[pustinja|pustinjskog]] [[godišnje doba|godišnja doba]] određuju životni ritam kornjača. One se zimi zakopavaju ili već prema vrsti traže sklonište pod vodom, gdje iduće mjesece provode dijelom ukočene, "smrznute". Neke se vrste jednako tako povlače i za vrijeme velikih ljetnih vrućina. '''Prehrana''': Kornjače mogu biti [[biljožderi]] kao i [[mesožderi]]. Međutim, svima je zajednička potreba za hranom bogatom [[kalcij]]em koju trebaju za gradnju oklopa. Da bi mogle resorbirati kalcijum, kornjače trebaju [[vitamin]] D3. Do danas se ne raspolaže detaljiranim spoznajama o tome, kako kornjače uspijevaju "pokriti" svoju veliku potrebu za vitaminom D3. [[Datoteka:Tortoise-Hatchling.jpg|mini|200px|lijevo|Kornjačica neposredno prije valjenja]] '''Razmnožavanje''': Razika između spolova može se relativno lako utvrditi. Spolni otvor se kod ženki uvijek nalazi bliže oklopu nego kod mužjaka. Dok neke vrste kornjača izvan razdoblja [[parenje|parenja]] veći dio godine provode odvojeno po spolovima u različitim [[ekološka niša|ekološkim nišama]], u vrijeme parenja nalaze put jedni do drugih. Kod vrsta koje žive u području [[umjereni pojas|umjerene klime]] vrijeme parenja je u proljeće i u jesen. Kod vrsta koje žive u tropskim i subtropskim područjima, vrijeme parenja ovisi o vlažnosti zraka, što jako otežava uzgoj u kontroliranim uvjetima izvan tih klimatskih područja. Nakon oplodnje, ženka ostaje plodna više godina, čime se može objasniti velika uspješnost kornjača kod naseljavanja novih životnih prostora (npr. otočje Galápagos) [[Polaganje jaja]] slijedi nekoliko sedmia nakon oplodnje, ili, u umjerenim klimatskim područjima, u proljeće. Njihova jaja se svojim osobinama značajno razlikuju od vrste do vrste. I broj jaja je jako različit. Od samo tri jaja kod jedne vrste, pa sve do više od 100 jaja kod [[morskovodnice|morskih kornjača]]. Polaganje jaja se događa isključivo na kopnu. Kad skotna ženka pronađe odgovarajuće mjesto, iskapa jamu i u nju polaže jaja. Zatim zatrpava leglo zemljom, pijeskom ili [[biljka|biljnim]] materijalom. Kod gotovo svih vrsta kornjača temperatura u leglu za vrijeme [[inkubacija|inkubacije]] određuje spol mladunaca. Ta okolnost se pokazala značajnom kod umjetnog uzgoja koji se provodi u cilju očuvanja pojedinih vrsta kornjača. Nakon što se izvale iz jaja, kornjačice ostaju u leglu dok u potpunosti ne potroše zalihu hrane iz žumanjca prije nego što počmu s grebanjem prema površini. Na najsjevernijoj granici rasprostranjenosti kornjača, mladunci koji se izlegu u kasno ljeto i iznenadi ih rani početak zime, ostaju zakopani u leglu do proljeća. Majke ne pružaju nikakvu pomoć u valjenju ili uzgoju mladunaca. Do spolne zrelosti prolazi puno godina. Spolna zrelost kornjače ne ovisi o njenoj starosti nego o veličini. == Neprijatelji == Neprijatelji kornjača su različiti od vrste do vrste, a jako ovise i o njenoj starosti. Dok su legla kao i tek izležene kornjačice bespomoćno izloženi na milost i nemilost čak rakovima i pticama, za ozbiljno ugrožavanje odrasle kornjače potreban je neko velik i snažan kao [[krokodil]]. Kornjače ozbiljno ugrožavaju i ljudi. U nekim dijelovima ljudi jedu [[morska voda|morske]], [[slatka voda|slatkovodne]] i [[kopno|kopnene kornjače]]. Osim toga, ljudi pljačkaju i jedu i kornjačina jaja. Danas je to gotovo posvuda krivolov, no populacije se, zbog dugog razdoblja do spolne zrelosti, sporo oporavljaju pa se neke vrste nalaze na rubu izumiranja. Pored toga, u nekim kulturama se još i danas od [[kornjačevina|kornjačevine]] (ploče leđnog dijela oklopa) izrađuju različiti upotrebni i ukrasni predmeti. ==Sistematika i evolucija == Danas postoje dvije glavne moderne grupe (podreda) kornjača: # Razvoj kornjača koje uvlače vrat i glavu u oklop ([[krijovratke]], ''Cryptodira'') počeo je u razdoblju [[jura|jure]] prije 180 miliona godina i danas su zastupljene sa 13 porodica. [[Vratni pršljenovi]] ovih životinja su posebno građeni na način, da se [[kičma]] može saviti u obliku slova S i tako omogućava povlačenje glave u zaštitu oklopa. # Kornjače koje savijanjem vrata u obliku slova S sklanjaju glavu postrance pod oklop ([[vijovratke]], ''Pleurodira'') su, historijski gledano, mlađi [[red (biologija)|podred]] jer su se razvile tek u razdoblju [[kreda (period)|krede]] i danas su zastupljene s dvije [[Porodica (taksonomija)|porodice]]. === Historija fosila=== [[slika:Origin of Turtle Body Plan.jpg|thumb|280px| Dijagram porijekla plana tijelesne građe kornjače tokom [[trijas]]a: izolirane koštane ploče evoluirale su u tako da čine cjelovit [[oklop]], u [[evolucijski niz|nizu]] koji uključuje ''[[Pappochelys]]'', ''[[Eorhynchochelys]]'', ''[[Odontochelys]] '' i '' [[Proganochelys]]'']] Zoolozi su pokušali objasniti evolucijsko porijeklo kornjača, posebno njihovog jedinstvenog karapaksa. U 1914., J. Versluys je predložio da se koštane pločice u [[derma|dermi]], osteoderme, stapaju na rebra ispod njih. Teorija se zadržala i u 21. stoljeću, kada je Olivier Rieppel predložio hipotetskog pretka kornjače, čija su leđa prekrivena koštanim oklopnim pločicama u dermisu, a koji je nazvao "Predak u toačkicama" (''Polka Dot Ancestor'').<ref name="Schoch Sues 2019"/><ref>{{Cite book |title=Turtles as hopeful monsters: origins and evolution<!--what a title, but Rieppel is ok actually--> |last=Rieppel, Olivier |isbn=9780253025074 |location=Bloomington, Indiana |page=157 |oclc=962141060|date=13. 3. 2017}}</ref> Teorija je objasnila evoluciju fosilnih pareisaura od oblika ''[[Bradysaurus]]'' do ''[[Anthodon]]'', ali ne i kako su rebra mogla biti pričvršćena za koštane kožne ploče . ===Prve permske kornjače=== Nedavna fosilna otkrića porijekla kornjača pružaju drugačiji, ali "sveobuhvatan scenarij" evolucije ljuske kornjače. Fosil koji je možda kornjača iz [[perm (period)|perma]] u Južnoj Africi, ''[[Eunotosaurus]]'', imao je kratko široko truplo i kućište proširenih i donekle preklapajućih rebara, što sugerira rana faza u stvaranju ljuske/oklopa.<ref name="Schoch Sues 2019">{{cite journal |last1=Schoch |first1=Rainer R. |last2=Sues |first2=Hans‐Dieter |last3=Benson |first3=Roger |title=The origin of the turtle body plan: evidence from fossils and embryos |journal=Palaeontology |volume=63 |issue=3 |year=2019 |pages=375–393 |issn=0031-0239 |doi=10.1111/pala.12460|doi-access=free }}</ref> ===Trijaska evolucija kompletnog oklopa=== Matična kornjača iz srednjeg [[trijas]]a, '' [[Pappochelys]] '', imala je izrazito proširena rebra, u presjeku u obliku slova T. Kasnotrijasna kornjača iz ''[[Guizhou]]'', [[Kina]], ''[[Eorhynchochelys]]'', mnogo je veća životinja, bila je duga do 1,8 m, s dugim repom i proširena, ali sa nepreklapajućim rebrima; kao i raniji fosili, imala je male zube. Također u kasnom trijasu, slatkovodna '' [[Odontochelys semitestacea]]'' , [[Guangling]] na jugozapadu [[Kina|Kine]] imala djelimičnu ljusku, koja se sastojala od cjelovitog koštanog plastrona i nepotpunog karapaksa. Razvoj ljuske završava se kasnim trijasom i oblikom ''[[Proganochelys]]''. Nedostajala mu je sposobnost da uvuče glavu u školjku, a imao je dugačak vrat i dugačak, šiljast rep koji se završavao palicom, pomalo poput [[ankilosaur]]a.<ref name="Li-etal">{{Cite journal |last1=Li |first1=Chun |last2=Wu |first2=Xiao-Chun |last3=Rieppel |first3=Olivier |last4=Wang |first4=Li-Ting |last5=Zhao |first5=Li-Jun |title=An ancestral turtle from the Late Triassic of southwestern China |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-11-27_456_7221/page/496 |date=novembar 2008 |journal=Nature |volume=456 |issue=7221 |pages=497–501 |pmid=19037315 |doi=10.1038/nature07533 |bibcode=2008Natur.456..497L |s2cid=4405644 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Asher |first1=J. Lichtig |last2=Spencer G. |first2=Lucas |last3=Klein |first3=Hendrik |last4=Lovelace |first4=David M. |year=2018 |title=Triassic turtle tracks and the origin of turtles |journal=Historical Biology |volume=30 |issue=8 |pages=1112–1122 |doi=10.1080/08912963.2017.1339037 |s2cid=133893011 }}</ref> ===Jurska [[adaptivna radijacija]] uspješnog plana građe=== Kad je postavljena kompletna školjka oklopa, kornjače su ušle u [[adaptivna radijacija|adaptivnu radijaciju]] u [[Jura|juri]], što je uveliko povećalo broj i raznolikost fosilnih [[vrsta]]. Na nekoliko mjesta, paleontolozi su otkrili veliki broj kostura iz jure ili [[kreda (period)|krednih]] kornjača nakupljenih na jednom području, kao što je [[formacija Nemegt]] u [[Mongolija|Mongoliji]], groblje kornjača u [[Sjeverna Dakota|Sjevernoj Dakoti]], slojevi Crnih planina kornjača u [[Wyoming]]u i [[Shanshan County]]ju, [[Xinjiang]], gdje je preko hiljadu drevnih slatkovodnih kornjača uginullo nakon posljednje vodene rupe na isušenom području tokom velike suše <ref name="nws">{{Cite journal |last1=Wings |first1=Oliver |last2=Rabi |first2=Márton |last3=Schneider |first3=Jörg W. |last4=Schwermann |first4=Leonie |author5=Ge Sun |author6=Chang-Fu Zhou |last7=Joyce |first7=Walter G. |title=An enormous Jurassic turtle bone bed from the Turpan Basin of Xinjiang, China |year=2012 |journal=Naturwissenschaften |volume=114 |issue=11 |pages=925–935 |doi=10.1007/s00114-012-0974-5 |pmid=23086389 |bibcode=2012NW.....99..925W|s2cid=17423081 }}</ref><ref name="ls">{{Cite web |last=Gannon |first=Megan |date=31. 10. 2012 |title=Jurassic turtle graveyard found in China |url=http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57542904/jurassic-turtle-graveyard-found-in-china/ |publisher=CBS |access-date=20. 7. 2021 |archive-date=5. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105042335/http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57542904/jurassic-turtle-graveyard-found-in-china/ |url-status=dead }}</ref> Dokumentirani su fosili izlijeganja i gnijezda.<ref name="tanke-brett-surman-2001">{{Cite book |last1=Tanke |first1=D. H. |last2=Brett-Surman |first2=M. K. |chapter=Evidence of Hatchling and Nestling-Size Hadrosaurs (Reptilia: Ornithischia) from Dinosaur Provincial Park (Dinosaur Park Formation: Campanian), Alberta, Canada |title=Mesozoic Vertebrate Life—New Research Inspired by the Paleontology of Philip J. Currie |year=2001 |editor1-last=Tanke |editor1-first=D. H. |editor2-last=Carpenter |editor2-first=K. |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington }}</ref> === Vanjska filogenija === Tačno porijeklo kornjača je osporeno. Smatralo se da su jedina preživjela grana drevnog [[evolucija|evolucijskog stupnja]] ''[[Anapsida]]'', koja uključuje grupe poput [[Procolophonidae]], ''[[Millerettidae]]'', ''[[Protorothyrididae]]'' i [[pareiasaur]]e. Svim anapsidnim lubanjama nedostaje privremeni otvor, dok sve ostale postojeće [[amniote]] imaju privremene otvore (iako je kod [[sisar]]a rupa postala [[jagodični luk]]. Milleretidi, protorotiridi i pareiasauri izumrli su u kasnom [[perm (period)|permskom]] periodu, a prokolofonoidi tokom [[trijas]]a.<ref>{{cite web |last=Laurin |first=Michel |year=1996 |title=Introduction to Procolophonoidea |publisher=[[University of California Museum of Paleontology]] |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/anapsids/procolophonoidea.html |access-date=1. 3. 2009}}</ref> Za kasnije sugeriralo se da je [[lobanja]] kornjače nalik anapsidima možda posljedica [[Evolucijska biologija|reverzije]], a ne anapsidnog porijekla. Novija morfološka [[filogenetika|filogenetička]] studija s tim na umu postavila su kornjače čvrsto unutar [[diapsida]], malo bliže [[Squamata]] nego [[Archosauria]].<ref name="Rieppel">{{cite journal |last1=Rieppel |first1=O. |year=1996 |last2=DeBraga |first2=M. |title=Turtles as diapsid reptiles |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-12-05_384_6608/page/452 |journal=Nature |volume=384 |issue=6608 |pages=453–455 |doi=10.1038/384453a0 |bibcode=1996Natur.384..453R|s2cid=4264378 }}</ref><ref>{{cite book |last=Müller |first=Johannes |year=2004 |chapter=The relationships among diapsid reptiles and the influence of taxon selection |editor1-last=Arratia |editor1-first=G. |editor2-last=Wilson |editor2-first=M. V. H. |editor3-last=Cloutier |editor3-first=R. |title=Recent Advances in the Origin and Early Radiation of Vertebrates |publisher=Verlag Dr. Friedrich Pfeil |pages=379–408 |isbn=978-3-89937-052-2 }}</ref> Sve [[filogenetika|molekulskogenetičke]] studije snažno su podržale postavljanje kornjača unutar diapsida; neke od kornjača smještaju unutar Arhosauria,<ref name="Mannen">{{Cite journal |last1=Mannen |first1=Hideyuki |last2=Li |first2=Steven S.-L. |title=Molecular evidence for a clade of turtles |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1999-10_13_1/page/144 |date=oktobar 1999 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=13 |issue=1 |pages=144–148 |doi=10.1006/mpev.1999.0640 |pmid=10508547 }}</ref> ili, češće, kao [[sestrinski takson]] postojećim arhosaurima,<ref name="Zardoya"/><ref name="Iwabe">{{Cite journal |last1=Iwabe |first1=Naoyuki |last2=Hara |first2=Yuichiro |last3=Kumazawa |first3=Yoshinori |last4=Shibamoto |first4=Kaori |last5=Saito |first5=Yumi |last6=Miyata |first6=Takashi |last7=Katoh |first7=Kazutaka |title=Sister group relationship of turtles to the bird-crocodilian clade revealed by nuclear DNA-coded proteins |date=decembar 2004 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=22 |issue=4 |pages=810–813 |doi=10.1093/molbev/msi075 |pmid=15625185 |doi-access=free}}</ref><ref name="Roos">{{Cite journal |last1=Roos |first1=J. |last2=Aggarwal |first2=R. K. |last3=Janke |first3=A. |title=Extended mitogenomic phylogenetic analyses yield new insight into crocodylian evolution and their survival of the Cretaceous–Tertiary boundary |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007-11_45_2/page/663 |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=45 |issue=2 |pages=663–673 |date=novembar 2007 |doi=10.1016/j.ympev.2007.06.018 |pmid=17719245 }}</ref><ref name="Katsu">{{Cite journal |last1=Katsu |first1=Y. |date=mart 2010 |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Guillette |first3=L. J. Jr. |last4=Iguchi |first4=T. |title=From reptilian phylogenomics to reptilian genomes: analyses of c-Jun and DJ-1 proto-oncogenes |journal=Cytogenetic and Genome Research |volume=127 |issue=2–4 |pages=79–93 |doi=10.1159/000297715 |pmid=20234127 |s2cid=12116018}}</ref> iako je analiza koju su proveli Lyson et al. (2012) reklasificirala kornjače kao sestrinsku skupinu [[lepidosauria]].<ref>{{Cite journal |last1=Lyson |first1=Tyler R. |last2=Sperling |first2=Erik A. |last3=Heimberg |first3=Alysha M. |last4=Gauthier |first4=Jacques A. |last5=King |first5=Benjamin L. |last6=Peterson |first6=Kevin J. |title=MicroRNAs support a turtle + lizard clade |year=2012 |journal=Biology Letters |volume=8 |issue=1 |pages=104–107 |doi=10.1098/rsbl.2011.0477 |pmid=21775315 |pmc=3259949}}</ref> Ponovna analiza prethodnih filogenija sugerira da se kornjače klasificiraju kao anapside i zato što su pretpostavili ovu klasifikaciju (većina ih proučava kakve su anapsidne kornjače) i zato što nisu dovoljno široko uzorkovali fosilne i postojeće taksone za konstrukciju [[kladistika|kladograma]]. Sugeriralo se da su se testudini razlikovali od drugih diapsida prije između 200 i 279 miliona godina, iako rasprava još uvijek nije završena.<ref name="Rieppel"/><ref name="Zardoya">{{Cite journal |last1=Zardoya |first1=R. |last2=Meyer |first2=A. |title=Complete mitochondrial genome suggests diapsid affinities of turtles |year=1998 |journal=PNAS |volume=95 |issue=24 |pages=14226–14231 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.95.24.14226 |pmid=9826682 |pmc=24355 |bibcode=1998PNAS...9514226Z |url=https://kops.uni-konstanz.de/bitstream/123456789/6719/1/Complete_mitochondrial_genome_1998.pdf}}</ref> Tada se nije moglo isključiti čak ni uobičajeno postavljanje kornjača izvan Diapsida. Kombinovanom analizom morfoloških i molekulnih podataka koju je proveo Lee (2001) utvrđeno je da su kornjače anapside (iako veza s arhosaurima nije mogla biti statistički odbačena).<ref>{{cite journal |last=Lee |first=M. S. Y. |year=2001 |title=Molecules, morphology, and the monophyly of diapsid reptiles |journal=Contributions to Zoology |volume=70 |issue=1 |pages=1–2 |df=mdy-all |doi=10.1163/18759866-07001001 |doi-access=free }}</ref> Slično tome, morfološka studija koju su proveli Lyson i suradnici (2010) pronašli su ih kao anapside koji su najuže povezani sa ''Eunotosaurus''.<ref>{{Cite journal |last1=Lyson |first1=Tyler R. |last2=Bever |first2=Gabe S. |last3=Bhullar |first3=Bhart-Anjan S. |last4=Joyce |first4=Walter G. |last5=Gauthier |first5=Jacques A. |title=Transitional fossils and the origin of turtles |year=2010 |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=6 |pages=830–833 |doi=10.1098/rsbl.2010.0371 |pmid=20534602 |pmc=3001370}}</ref> Molekulska analiza iz 2012., 248 jedarnih gena iz 16 taksona kičmenjaka sugerira da su kornjače [[sestrinska grupa]] za [[ptice]] i [[krokodili|krokodile]] ([[Arhosaurija]]).<ref name="Chiari2012">{{Cite journal |last1=Chiari |first1=Y. |year=2012 |last2=Cahais |first2=V. |last3=Galtier |first3=N. |last4=Delsuc |first4=F. |title=Phylogenomic analyses support the position of turtles as the sister group of birds and crocodiles (Archosauria) |journal=BMC Biology |volume=10 |issue=65 |page=65 |doi=10.1186/1741-7007-10-65 |pmid=22839781 |pmc=3473239 }}</ref> Procijenjeno je da se razdvajanja kornjača i ptica od krokodila pdogodilo rije oko 255 milioa godina. Procjenjuje se da se posljednji [[zajednički predak|drevni zajednički predak]] živih kornjača, koji odgovara grupi između [[Pleurodira]] i [[Cryptodira]], dogodio prije oko 157 miliona godina.<ref name=Joyce2007>{{cite journal |last=Joyce |first=Walter G. |year=2007 |title=Phylogenetic relationships of Mesozoic turtles |journal=Bulletin of the Peabody Museum of Natural History |volume=48 |issue=1 |pages=3–102 |url=http://www.geo.uni-tuebingen.de/fileadmin/website/arbeitsbereich/palaeo/biogeologie/Images/Joyce_Publications/18__Joyce_2007.pdf |doi=10.3374/0079-032x(2007)48[3:promt]2.0.co;2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606110806/http://www.geo.uni-tuebingen.de/fileadmin/website/arbeitsbereich/palaeo/biogeologie/Images/Joyce_Publications/18__Joyce_2007.pdf |archive-date=6. 6. 2013 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Anquetin |first=Jérémy |year=2012 |title=Reassessment of the phylogenetic interrelationships of basal turtles (Testudinata) |journal=Journal of Systematic Palaeontology |volume=10 |issue=1 |pages=3–45|doi=10.1080/14772019.2011.558928 |s2cid=85295987 |url=http://osf.io/dt6yj/ }}</ref> Prvu filogenetičku analizu širom [[genom]]a dovršili su Wang et al. (2013). Koristeći nacrte genoma ''Chelonia mydas'' i ''Pelodiscus sinensis'', tim je ponovo zaključio da su kornjače vjerovatno sestrinska skupina krokodila i ptica (Arhosauria). Ovakav raspored unutar diapsida sugerira da je loza kornjača nekada imala lobanju nalik diapsidama sa sljepoočnim otvorima iza očne duplje, dok kornjače sada imaju lobanju sličnu anapsidama bez takvih otvora.<ref name="Wang 2013">{{cite journal |doi=10.1038/ng.2615 |pmid=23624526 |pmc=4000948 |title=The draft genomes of soft-shell turtle and green sea turtle yield insights into the development and evolution of the turtle-specific body plan |journal=Nature Genetics |volume=45 |issue=6 |pages=701–706 |year=2013 |last1=Wang |first1=Zhuo |last2=Pascual-Anaya |first2=Juan |last3=Zadissa |first3=Amonida |last4=Li |first4=Wenqi |last5=Niimura |first5=Yoshihito |last6=Huang |first6=Zhiyong |last7=Li |first7=Chunyi |last8=White |first8=Simon |last9=Xiong |first9=Zhiqiang |last10=Fang |first10=Dongming |last11=Wang |first11=Bo |last12=Ming |first12=Yao |last13=Chen |first13=Yan |last14=Zheng |first14=Yuan |last15=Kuraku |first15=Shigehiro |last16=Pignatelli |first16=Miguel |last17=Herrero |first17=Javier |last18=Beal |first18=Kathryn |last19=Nozawa |first19=Masafumi |last20=Li |first20=Qiye |last21=Wang |first21=Juan |last22=Zhang |first22=Hongyan |last23=Yu |first23=Lili |last24=Shigenobu |first24=Shuji |last25=Wang |first25=Junyi |last26=Liu |first26=Jiannan |last27=Flicek |first27=Paul |last28=Searle |first28=Steve |last29=Wang |first29=Jun |last30=Kuratani |first30=Shigeru |display-authors=3}}</ref> Vanjska filogenija kornjača prikazana je na donjem [[kladogram]]u.<ref name="Crawford 2012">{{Cite journal |year=2012 |last1=Crawford |first1=Nicholas G. |last2=Faircloth |first2=Brant C. |last3=McCormack |first3=John E. |last4=Brumfield |first4=Robb T. |last5=Winker |first5=Kevin |last6=Glen |first6=Travis C. |title=More than 1000 Ultraconserved Elements Provide Evidence that Turtles are the Sister Group to Archosaurs |journal=Biology Letters |volume=8 |issue=5 |pages=783–786 |url=http://faculty.oxy.edu/mccormack/McCormack/picks/Crawford_2012_BioLett.pdf |access-date=21. 9. 2014 |doi=10.1098/rsbl.2012.0331 |pmid=22593086 |pmc=3440978 |archive-date=10. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810100341/http://faculty.oxy.edu/mccormack/McCormack/picks/Crawford_2012_BioLett.pdf |url-status=live }}</ref> {{clade |label1=[[Diapsida]] |1={{clade |label1=[[Archosauromorpha]] |1={{clade |1={{clade |1=[[Crocodilia]] (Krokodili, aligatori) [[slika:Description des reptiles nouveaux, ou, Imparfaitement connus de la collection du Muséum d'histoire naturelle et remarques sur la classification et les caractères des reptiles (1852) (Crocodylus moreletii).jpg|80px]] |2=[[Aves]] (ptice) [[slika:Spot-billed pelican takeoff white background.jpg|80px]] }} |2='''Testudines''' [[slika:Psammobates geometricus 1872 white background.jpg|80px]] }} |label2=[[Lepidosauromorpha]] |2=[[Squamata]] ([[Gušteri]], [[zmije]]) [[slika:Zoology of Egypt (1898) (Varanus griseus).png|80px]] }} }} === Interna filogenija === Thompson et al. komentiraju da postojeće kornjače imaju vrlo malu raznolikost, s obzirom na starost grupe. Raznolikost se neprestano povećavala u njihovoj analizi, a [[specijacije]] su se dešavale većom brzinom od [[izumiranje|izumiranja]], osim jednog brzog porasta oko granice [[eocen]]a i [[oligocen]]a, prije nekih 30 miliona godina i velikog regionalnog izumiranja otprilike u isto vrijeme. Oni sugeriraju da su globalne klimatske promjene uzrokovale oba događaja, jer je zahlađenje i sušenje prouzročilo sušenje kopna, a kornjače da su tamo izumrle, dok su nove kontinentalne margine izložene klimatskim promjenama stvorile staništa za druge vrste.<ref name="Thomson Spinks Shaffer 2021">{{cite journal |last1=Thomson |first1=Robert C. |last2=Spinks |first2=Phillip Q. |last3=Shaffer |first3=H. Bradley |title=A global phylogeny of turtles reveals a burst of climate-associated diversification on continental margins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=118 |issue=7 |date=8. 2. 2021 |issn=0027-8424 |url=https://www.reptile-database.org/trees/Thomson_2021_turtle_phylogeny.pdf |doi=10.1073/pnas.2012215118 |page=e2012215118 |pmid=33558231 |pmc=7896334 |pmc-embargo-date=8. 8. 2021 |access-date=20. 7. 2021 |archive-date=11. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511200430/http://www.reptile-database.org/trees/Thomson_2021_turtle_phylogeny.pdf |url-status=dead }}</ref> Kladogram prema Crawford et al. 2015, predstavlja unutrašnje odnoseu filogeniji reda Testudines do razine [[porodica (biologija)|porodica]].<ref name="Crawford Parham 2015">{{cite journal |last1=Crawford |first1=Nicholas G. |last2=Parham |first2=James F. |last3=Sellas |first3=Anna B. |last4=Faircloth |first4=Brant C. |last5=Glenn |first5=Travis C. |last6=Papenfuss |first6=Theodore J. |last7=Henderson |first7=James B. |last8=Hansen |first8=Madison H. |last9=Simison |first9=W. Brian |title=A phylogenomic analysis of turtles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=83 |year=2015 |pages=250–257 |issn=1055-7903 |doi=10.1016/j.ympev.2014.10.021}}</ref><ref name="Knauss Joyce Lyson Pearson pp. 125–142"><!--for Chelydroidea-->{{cite journal | last=Knauss | first=Georgia E. | last2=Joyce | first2=Walter G. | last3=Lyson | first3=Tyler R. | last4=Pearson | first4=Dean | title=A new kinosternoid from the Late Cretaceous Hell Creek Formation of North Dakota and Montana and the origin of the Dermatemys mawii lineage | journal=Paläontologische Zeitschrift | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=85 | issue=2 | date=21. 9. 2010 | issn=0031-0220 | doi=10.1007/s12542-010-0081-x | pages=125–142}}</ref> Analiza Thompsona i sur. 2021. podržava istu strukturu do porodičnog nivoa.<ref name="Thomson Spinks Shaffer 2021"/> {{clade |label1='''Testudines''' |1={{clade |label1=[[Pleurodira]]|sublabel1='' (Bočnovrate kornjače) '' |1={{clade |1={{clade |1=[[Pelomedusidae]] [[slika:N222 Sowerby & Lear 1872 (pelomedusa subrufa) (cropped).jpg|70px]] |2=[[Podocnemididae]] [[slika:Species novae Testudinum quas in itinere annis 1817-1820 (6280177730) (dorsal).jpg|70px]] }} |2=[[Chelidae]] [[slika:Bilder-Atlas zur wissenschaftlich-populären Naturgeschichte der Wirbelthiere (Plate (78)) white background.jpg|70px]] }} |label2=[[Cryptodira]]|sublabel2='' (Skrivenovrate kornjače) '' |2={{clade |1={{clade |label1=<!--Durocryptodira--Crawford 2015--> |sublabel1=''(Tvrdooklopne kornjače)'' |1={{clade |1={{clade |label1=[[Testudinoidea]] |1={{clade |1={{clade |label1=[[Testudinidae]]|sublabel1=''(Tortoises)'' |1= [[slika:Heinrich Rudolf Schinz13 cropped.jpg|70px]] <!--|sublabel2=''Pond, river, & wood turtles''--> |label2=[[Geoemydidae]] |2= [[slika:Batagur baska white background.jpg|70px]] }} |2={{clade |label1=[[Platysternidae]] |1= [[File:Platysternon megacephalum (white background).jpg|70px]] |label2=[[Emydidae]]|sublabel2= (''Terrapinae'') |2= [[slika:Deirochelys reticulariaHolbrookV1P07A flipped.jpg|70px]] }} }} }} |2={{clade |label1=[[Chelydroidea]]<!--Crawford 2015--> |1={{clade |1=[[Chelydridae]] [[slika:Chelydra serpentinaHolbrookV1P23A flipped.jpg|80px]] |label2x=[[Kinosternoidea]] <!-- Reptile DB now uses Chelydroidea --> |2={{clade |1=[[Dermatemydidae]] [[slika:ChloremysAbnormisFord white background.jpg|70px]] |2=[[Kinosternidae]] [[slika:Description des reptiles nouveaux ou imparfaitement connus de la collection du Muséum d'histoire naturelle et remarques sur la classification et les caractères des reptiles (Kinosternon scorpioides cruentatum).jpg|75px]] }} }} |label2=[[Chelonioidea]]|sublabel2='' (Morske kornjače) '' |2={{clade |label1=[[Dermochelyidae]] |sublabel1=''(Leatherback)'' |1= &nbsp;[[slika:Dermochelys coriacea Haeckel.png|90px]] |label2=[[Cheloniidae]] |2= [[slika:Tortuga verde (Chelonia mydas) - Manuel Ignacio Copello (cropped).jpg|95px]] }} }} }} |label2=[[Trionychia]]|sublabel2='' (Mehkooklopne kornjače) '' |2={{clade |label1=[[Carettochelyidae]] |sublabel1='' (Svinjonose kornjače) '' |1= [[slika:Pig-nosed turtle (Carettochelys insculpta) (cropped).jpg|65px]] |label2=[[Trionychidae]] |2= [[slika:Chitra indica Hardwicke white background.jpg|65px]] }} }} }} }} }} === Razlike između dva podreda === {{Multiple image | header = Uvlačenje vrata | total_width = 410 | image1 = T.h. hermanni con speroni 5.JPG | caption1 = [[Cryptodira]], uvlačenje vrata unazad. | alt1 = Kriptodirana fotografija glave povučene ravno u oklop | image2 = Pelomedusa subrufa (cropped).JPG | caption2 = [[Pleurodira]] uvlači glavu bočno | alt2 = Fotografija pleurodirana sa uvlačenjem glave i vrata u stranu }} Postojeće kornjače podijeljene su u [[podred]]a: [[Cryptodira]] i [[Pleurodira]]. Kornjače u ove dvije grupe razlikuju se po načinu na koji se vrat uvlači radi zaštite i po obliku glave. Cryptodira je veća grupa i uključuje sve morske kornjače, kopnene kornjače i mnoge slatkovodne kornjače. Pleurodira ili kornjača sa bočnim vratom manja je skupina koja se sastoji uglavnom od slatkovodnih kornjača. Do prije 3.000 godina postojala je treća grupa: tada je postojala porodica ''[[Meiolaniidae]]'', ali je bila izvan Testudina, [[krunska grupa|krunske grupe]], koja je pripadala u [[Perichelydia]].<ref name="Joyce 2021">{{Cite journal |last1=Joyce |first1=Walter G. |last2=Anquetin |first2=Jérémy |last3=Cadena |first3=Edwin-Alberto |last4=Claude |first4=Julien |last5=Danilov |first5=Igor G. |last6=Evers |first6=Serjoscha W. |last7=Ferreira |first7=Gabriel S. |last8=Gentry |first8=Andrew D. |last9=Georgalis |first9=Georgios L. |last10=Lyson |first10=Tyler R. |last11=Pérez-García |first11=Adán |date=9. 2. 2021 |title=A nomenclature for fossil and living turtles using phylogenetically defined clade names |journal=Swiss Journal of Palaeontology |volume=140 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s13358-020-00211-x |issn=1664-2384 |display-authors=3 |doi-access=free }}</ref> [[slika:Turtle neck retraction.svg|thumb|280px| Različiti mehanizmi uvlačenja vrata u dva podreda kornjača: Kriptodirani dijagrami savijanja vrata odozgo prema dolje i savijanja vrata lijevo-desno kod pleurodirana]] Pleurodirane vrat uvlače bočno u stranu, ispred ramenskog pojasa, dok kriptodirane vraćaju vrat u oklop savijanjem vrata u obliku oblika S. Ova kretanja su uglavnom posljedica morfologije i rasporeda [[vratni pršljenovi|vratnih pršljenova]]. Vratni stub sastoji se od devet zglobova i osam nezavisnih pršljenova.<ref name="Werneburg 2015">{{cite journal |last1=Werneburg |first1=I. |last2=Wilson |first2=L. A. B. |last3=Parr |first3=W. C. H. |last4=Joyce |first4=W. G. |date=1. 3. 2015 |title=Evolution of Neck Vertebral Shape and Neck Retraction at the Transition to Modern Turtles: an Integrated Geometric Morphometric Approach |journal=Systematic Biology |volume=64 |issue=2 |pages=187–204 |doi=10.1093/sysbio/syu072 |pmid=25305281 |issn=1063-5157 |doi-access=free}}</ref><ref name="Herrel 2008">{{cite book |last1=Herrel |first1=Anthony |last2=Van Damme |first2=Johan |last3=Aerts |first3=Peter |chapter=Cervical Anatomy and Function in Turtles |editor-last=Wyneken |editor-first=Jeanette |editor-last2=Bels |editor-first2=V. L. |editor-last3=Godfrey |editor-first3=Matthew H. |title=Biology of turtles |year=2008 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3339-2 |location=Boca Raton |oclc=144570900 |pages=163–186}}</ref> Ovi pršljenovi su okrugli i nisu srasli, što čini vrat fleksibilnijim i omogućava mu savijanje unatrag i u stranu. Uvlačenje i produžavanje vrata omogućava kornjači da dalje ispruži prednje noge kako bi uhvatila plijen tokom plivanja. Dalje, ekstenzija vrata omogućava usisavanje kada je glava gurnuta prema naprijed, a [[ždrijelo|orofarinks]] proširen, pomažući uhvatiti [[plijen]].<ref name="Van Damme 1997">{{cite journal |last1=Van Damme |first1=Johan |last2=Aerts |first2=Peter |title=Kinematics and functional morphology of aquatic feeding in Australian snake-necked turtles (Pleurodira;Chelodina) |journal=Journal of Morphology |volume=233 |issue=2 |pages=113–125 |year=1997 |doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199708)233:2<113::AID-JMOR3>3.0.CO;2-7 |pmid=9218349 }}</ref> Oblik glave razlikuje se između dva podreda, jer je [[muskulatura]] vilica povezana s različitim kostima u te dvije skupine. Mišići aduktori u donjoj vilici stvaraju sistem nalik remenu u obje podskupine; međutim razlikuju se [[kosti u kojima se mišići artikuliraju. Kod Pleurodire remenica je formirana s pterigoidnim kostima, ali kod Cryptodire je sa [[kvadratna kost|kvadratnim kostima]]. Oba ova sistema pomažu vertikalno preusmjenje mišića aduktora kako bi stvorili snažan zahvat.<ref name="Ferreira Lautenschlager Evers Pfaff 2020">{{cite journal | last1=Ferreira | first1=Gabriel S. | last2=Lautenschlager | first2=Stephan | last3=Evers | first3=Serjoscha W. | last4=Pfaff | first4=Cathrin | last5=Kriwet | first5=Jürgen | last6=Raselli | first6=Irena | last7=Werneburg | first7=Ingmar | title=Feeding biomechanics suggests progressive correlation of skull architecture and neck evolution in turtles | journal=Scientific Reports | volume=10 | issue=1 | date=26. 3. 2020 | issn=2045-2322 | doi=10.1038/s41598-020-62179-5 | pmid=32218478 | pmc=7099039 | bibcode=2020NatSR..10.5505F |display-authors=3 |at=article 5505| doi-access=free }}</ref> Daljnja razlika između podredova je vezivanje [[karlica]]. U Cryptodira je slobodna, povezana sa oklopom fleksibilnim [[ligament]]ima. U Pleurodira je karlica [[šav (anatomija)|zašavljena]], spojena koštanim vezama, sa [[karapaks]]om i plastronom; na stražnjem kraju kornjače nalazi se par snažnih stubova kostiju koji povezuju dva dijela školjke.<ref name="Wise Stayton 2017">{{cite journal |last1=Wise |first1=Taylor B. |last2=Stayton |first2=C. Tristan |title=Side-necked Versus Hidden-necked |journal=Herpetologica |date=2017 |volume=73 |issue=1 |pages=18-29 |jstor=26534349}}</ref> == Nastojanja da se zaštite == '''Ugroženost zbog promjene okoliša''' Životni prostor mnogih vrsta kornjača je ugrožen. [[Kopnice|Kopnene kornjače]] na njihovim prastarim područjima mnogi [[poljoprivreda|poljoprivrednici]] smatraju [[štetnik|štetnicima]] i često ih ubijaju. Mnoge ceste presijecaju njihova [[stanište|staništa]] pa veliki broj kornjača strada od prometa. Pritom, često je riječ skotnim ženkama koje traže odgovarajuće mjesto za polaganje jaja. [[Industrija]] ispušta otpadne vode u vode nastanjene [[slatkovodnice|slatkovodnim kornjačama]] čime se taj [[biotop]] mijenja. Na taj način vodene kornjače vrlo često gube prehrambenu podlogu. Izravnavanje i utvrđivanje riječnih obala rezultira gubitkom mjesta na kojima se kornjače mogu sunčati i polagati jaja. [[Morskovodnice|Morskim kornjačama]] [[turizam]] otežava pristup plažama pogodnim za polaganje jaja. Tek izležene kornjačice koje se noću iskapaju iz legla na površinu, orijentiraju se svjetlucanjem vode da dođu do relativne sigurnosti mora. Zbog umjetne svjetlosti gube orijentaciju. Morske kornjače se često upletu u lutajuće ribarske mreže i utope se ili progutaju plastiku vjerujući da se radi o meduzi. '''Ugroženost od strane čovjeka''' Kornjačina jaja se na plažama često tako intenzivno pljačkaju, da je bez ozbiljnih mjera zaštite opstanak nekih vrsta jako ugrožen. Neke kornjače se smatraju [[delikatesa|delikatesom]] pa ih ljudi intenzivno love. '''Kriza kornjača u Aziji''' Zadnjih godina se sa zabrinutošću promatra, kako se velike količine kornjača (uglavnom [[slatkovodnica|slatkovodne]] nude na tržnicama [[Jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]]. Smatra se, da su neke vrste u prirodi neposredno pred izumiranjem. Zadnjih desetak godina se u [[Kina|Kini]] osnivaju farme za uzgoj kornjača radi pokrivanja potreba tržišta kako bi se prekinuo ili bar značajno smanjio njihov izlov iz prirodnih staništa. S druge strane, te su farme otvorile jedan sasvim novi problem. Egzotičan izgled kornjače povećava cijenu na tržištu, pa se zbog toga pokušava ciljano uzgojiti [[hibrid]]ne kornjače. To, s jedne strane ugrožava očuvanje vrste. S druge strane, to potpuno dovodi u pitanje [[sistematika|sistematiku]] kornjača Jugoistočne Azije. Za mnoge vrste koje su pronađene na tržnicama i naučno opisane a da im nije bilo poznato stanište, sad se otvara pitanje o kakvim je kornjačama zapravo riječ, jer se za neke od njih pouzdano utvrdilo da je riječ o [[hibrid]]ima . '''Mjere zaštite kornjača''' Kako bi se pružila pomoć u nevolji Jugoistočnoj Aziji, koordinirano se u mnogim [[zoološki vrt|zoološkim vrtovima]] provodi vrlo zapažen projekt uzgoja kornjača s tog područja u zatočeništvu. Također, kako bi se skrenula pažnja na ugroženost te vrste, koju se inače kolokvijalno naziva još i [[živi fosil|živim fosilima]], [[23. maj]] je proglašen Međunarodnim danom kornjača. == Također pogledajte == {{Wikivrste|Testudines}} {{Commonscat|Testudines}} * [[Utrke kornjača]] * [[Evropski močvarni terapin]] * [[Crvenouha kornjača]] [[Kategorija:Kornjače|*]] 3thwvrul4o7kl0pi978ey41b49enn2s 0 88486 3921927 3914180 2026-08-24T21:19:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921927 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Robert Jeffrey Sternberg | slika = RobertJSternberg2011.jpg | slika_širina = 250px | naslov = Sternberg 2011. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1949|12|8}} | mjesto_rođenja = [[Newark, New Jersey|Newark]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | državljanstvo = Američko | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[Kognitivna psihologija]]) | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Cornell]] * [[Univerzitet Oklahoma State]] * [[Univerzitet Yale]] * [[Univerzitet Tufts]] * [[Univerzitet Wyoming]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Yale]] ([[Bachelor of Arts|BA]]) * [[Univerzitet Stanford]] ([[Doktor filozofije|PhD]]) }} | doktorski_mentor = [[Gordon Bower]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Trijarhična teorija inteligencije]] * [[Trougaona teorija ljubavi]] * Pogled na tri procesa (u uvidu) * Investicijska teorija kreativnosti }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nagrada "James McKeen Cattell"]] (1999) * [[Nagrada "E. L. Thorndike"]] (2003) * Nagrada Grawemeyer (2003) }} | religija = | fusnote = Bio je predsjednik [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA) 2003. }} '''Robert Jeffrey Sternberg''' (rođen 8. decembra 1949) američki je psiholog i psihometričar.<ref name="Encyclopedia_Sternberg">{{cite web |title=Sternberg, Robert J(effrey) 1949- |url=https://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/sternberg-robert-jeffrey-1949 |website=Encyclopedia.com |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Profesor je [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]] na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]],<ref name="Cornell_News_2014">{{cite web |last=Segelken |first=H. Roger |title=Robert Sternberg joins Human Ecology faculty Feb. 1 |url=https://news.cornell.edu/stories/2014/01/robert-sternberg-joins-human-ecology-faculty-feb-1 |website=Cornell Chronicle |date=17. 1. 2014 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> a djeluje i kao istaknuti saradnik Centra za psihometriju pri [[Univerzitet u Cambridgeu|Univerzitetu u Cambridgeu]]. Najpoznatiji je po razvoju [[triarhička teorija inteligencije|triarhičke teorije inteligencije]] i po teorijskim doprinosima u oblastima kreativnosti, mudrosti, stilova mišljenja, ljubavi, mržnje i liderstva. Prema istraživanju objavljenom 2002. u časopisu ''Review of General Psychology'', Sternberg je svrstan na 60. mjesto među najcitiranijim psiholozima 20. stoljeća.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. III |last10=Beaumont |first10=Shane N. |last11=Tobin |first11=Renée M. |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |year=2002 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Rani život == Robert J. Sternberg rođen je 8. decembra 1949. u [[New Jersey]], u jevrejskoj porodici. U autobiografskim zapisima naveo je da je u djetinjstvu imao izraženu ispitnu anksioznost, što je negativno utjecalo na njegove rezultate na testovima i dovelo do uvjerenja da testovi ne odražavaju uvijek stvarni nivo znanja i intelektualnih sposobnosti pojedinca. Kasnije je ponovo pristupio testiranju u okruženju u kojem se osjećao opuštenije, što je rezultiralo znatno boljim postignućem. To iskustvo utjecalo je na njegovo kasnije naučno interesovanje za mjerenje inteligencije, te je razvio Sternbergov test mentalnih sposobnosti (STOMA), svoj prvi test [[Inteligencija|inteligencije]].<ref name="Sternberg_Autobiography_2011">{{cite journal |last=Sternberg |first=Robert J. |title=From Intelligence to Leadership: A Brief Intellectual Autobiography |journal=Gifted Child Quarterly |volume=55 |issue=4 |year=2011 |pages=309–312 |doi=10.1177/0016986211421872 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0016986211421872 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska karijera == Robert J. Sternberg studirao je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je stekao diplomu prvog ciklusa studija iz [[Psihologija|psihologije]] s najvišim počastima ({{lat|summa cum laude}}) i bio primljen u [[Phi Beta Kappa]]. Studiranje mu je omogućeno zahvaljujući Nacionalnoj stipendiji za zaslužne studente i finansijskoj pomoći, budući da nijedan od njegovih roditelja nije završio srednju školu.<ref name="UW_President_2013">{{cite web |title=UW Names 24th President: Current Oklahoma State Provost Robert Sternberg Will Assume UW Post July 1 |url=http://www.uwyo.edu/uw/news/2013/02/uw-names-24th-president-current-oklahoma-state-provost-robert-sternberg-will-assume-uw-post-july-1.html |website=University of Wyoming News |publisher=University of Wyoming |date=2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en |archive-date=31. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531235559/http://www.uwyo.edu/uw/news/2013/02/uw-names-24th-president-current-oklahoma-state-provost-robert-sternberg-will-assume-uw-post-july-1.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Doktorski studij završio je na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje je 1975. stekao doktorat. Iste godine vratio se na [[Univerzitet Yale]] kao docent psihologije. Na ovom univerzitetu proveo je gotovo tri decenije, tokom kojih je napredovao do zvanja IBM profesora [[Psihologija|psihologije]] i [[Obrazovanje|obrazovanja]], te osnovao i vodio Centar za psihologiju sposobnosti, kompetencija i ekspertize.<ref name="Cornell_News_2014" /> Godine 2005. Robert J. Sternberg napustio je [[Univerzitet Yale]] i preuzeo dužnost dekana Koledža umjetnosti i nauka na [[Univerzitet Tufts|Univerzitetu Tufts]].<ref name="UW_President_2013" /> Tokom rada na Tuftsu bio je kandidat za više visokih akademskih funkcija na drugim univerzitetima, uključujući [[Univerzitet u Coloradu]] i [[Univerzitet u Iowi]].<ref name="Daily_Camera_2010">{{cite web |last=Anas |first=Brittany |title=CU chooses Tufts dean as sole candidate for provost post |url=https://www.dailycamera.com/2010/04/02/cu-chooses-tufts-dean-as-sole-candidate-for-provost-post/ |website=Daily Camera |date=2010 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2010. imenovan je za prorektora na [[Državni univerzitet Oklahoma|Državnom univerzitetu Oklahoma]], a tu funkciju obavljao je tri godine. Početkom 2013. izabran je za predsjednika [[Univerzitet u Wyomingu|Univerziteta u Wyomingu]],<ref name="APA_Monitor_2013">{{cite web |title=Robert J. Sternberg is University of Wyoming's next president |url=https://www.apa.org/monitor/2013/05/sternberg |website=Monitor on Psychology |publisher=American Psychological Association |date=maj 2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Gillette_News_2013">{{cite web |title=Okla. St. provost selected new U of Wyo. president |url=https://www.gillettenewsrecord.com/news/article_4057eac3-ed8e-5339-b866-f11248a60d47.html |website=Gillette News Record |date=2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> ali je krajem iste godine podnio ostavku. Nakon odlaska sa [[Univerzitet u Wyomingu|Univerziteta u Wyomingu]], pridružio se nastavnom osoblju Odsjeka za ljudski razvoj na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]], gdje je nastavio svoj akademski i istraživački rad.<ref name="Cornell_News_2014" /> == Predsjedništvo na Univerzitetu u Wyomingu == Robert J. Sternberg stupio je na dužnost 24. predsjednika [[Univerzitet u Wyomingu|Univerziteta u Wyomingu]] u julu 2013. Tokom svog kratkog mandata zagovarao je razvoj etičkog liderstva među [[student]]ima, nastavnicima i zaposlenicima univerziteta, te predlagao reformu prijemnog procesa predlažući model upisa koji bi, pored standardizovanih testova poput ACT-a (Američko koledž testiranje), u većoj mjeri vrednovao i liderskih sposobnosti kandidata.<ref name="KOWB_2013">{{cite web |last=Trujillo |first=Trevor T. |title=UW Has a New President |url=https://kowb1290.com/uw-has-a-new-president |website=KOWB 1290 |date=2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Nickerson_2013">{{cite web |last=Nickerson |first=Gregory |title=Amid leadership changes, Sternberg wants University of Wyoming to be No. 1 |url=https://wyofile.com/sternberg-wants-university-of-wyoming-to-be-number-1/ |website=WyoFile |date=2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njegov mandat obilježile su značajne kadrovske promjene u upravi univerziteta. U prvim mjesecima mandata više visokih univerzitetskih zvaničnika, uključujući prorektora i nekoliko [[dekan]]a, napustilo je funkcije, a dio tih odlazaka u javnosti je dovođen u vezu s neslaganjima oko načina upravljanja i institucionalnih reformi koje je Sternberg zagovarao.<ref name="Nickerson_Resign_2013">{{cite web |last=Nickerson |first=Gregory |title=Robert Sternberg resigns as University of Wyoming president |url=http://wyofile.com/gregory_nickerson/robert-sternberg-resigns-as-university-of-wyoming-president/ |website=WyoFile |date=2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en |archive-date=11. 1. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111040901/http://wyofile.com/gregory_nickerson/robert-sternberg-resigns-as-university-of-wyoming-president/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Nickerson_Resignations_2013">{{cite web |last=Nickerson |first=Gregory |title=Students and faculty question spate of resignations at University of Wyoming |url=https://wyofile.com/students-and-faculty-question-spate-of-resignations-at-university-of-wyoming-under-sternberg/ |website=WyoFile |date=5. 11. 2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Tokom posljednjih mjeseci mandata Robert J. Sternberg na čelu [[Univerzitet u Wyomingu|Univerziteta u Wyomingu]], unutrašnje tenzije u upravi univerziteta dodatno su se pojačale. Odlazak dekana Pravnog fakulteta, Stephena Eastona, bio je praćen javnim kritikama na račun Sternbergovog načina upravljanja i odnosa prema zaposlenima i akademskim jedinicama.<ref name="AboveTheLaw_2013">{{cite web |title=Chaos At The Law School Leads To Ouster Of University President |url=http://abovethelaw.com/2013/11/chaos-at-the-law-school-leads-to-ouster-of-university-president |date=2013 |website=Above the Law |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Pojedini članovi univerzitetske zajednice, uključujući administrativne zvaničnike i profesore, izražavali su zabrinutost zbog organizacijske klime, navodeći probleme u [[Komunikacija|komunikaciji]], upravljanju ljudskim resursima i provođenju institucionalnih promjena.<ref name="InsideHigherEd_2013">{{cite web |title=How is a new president supposed to clean house? |url=https://www.insidehighered.com/news/2013/11/18/how-new-president-supposed-clean-house |date=18. 11. 2013 |website=Inside Higher Ed |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Zbog niza ostavki i smjena u rukovodstvu, pojedini [[mediji]] i članovi akademske zajednice opisivali su stanje na univerzitetu kao period institucionalne nestabilnosti.<ref name="CasperStarTribune_2013">{{cite news |last=Hancock |first=Laura |title=Chaos in the college: University of Wyoming law school meeting with president gets testy |url=http://trib.com/news/state-and-regional/chaos-in-the-college-university-of-wyoming-law-school-meeting/article_9e39fbce-622b-5e2e-8fe2-aee9e6cef799.html |newspaper=Casper Star-Tribune |date= 2013 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Dana 14. novembra 2013, nakon 137 dana na funkciji, Robert J. Sternberg podnio je ostavku na mjesto predsjednika [[Univerzitet u Wyomingu|Univerziteta u Wyomingu]]. Njegov kratki mandat bio je predmet značajne pažnje javnosti i medija, dijelom zbog kadrovskih promjena u upravi univerziteta, ali i zbog finansijskih troškova povezanih s administrativnim reorganizacijama, procesima zapošljavanja i raskidom ugovora.<ref name="Bolman_Sternberg_UW">{{cite web |last=Bolman |first=Lee |title=Robert Sternberg at the University of Wyoming |url=https://leebolman.com/wp-content/uploads/2023/03/Robert-Sternberg-at-the-University-of-Wyoming.pdf |website=LeeBolman.com |access-date=9. 5. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> == Počasni doktorati i profesure == Robert J. Sternberg je nosilac trinaest počasnih doktorata koje su mu dodijelili univerziteti u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i inostranstvu. Među njima su [[Madridski univerzitet Complutense]], [[Univerzitet Durham]], [[KU Leuven]], [[Univerzitet Tilburg]], [[Univerzitet Kipra]], [[Univerzitet Pariz V (Descartes)]] i [[Sankt Peterburški državni univerzitet]] i [[Državni univerzitet u Sankt-Peterburgu]].<ref name="Sternberg_CV_2025">{{cite web |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Vita of Robert J. Sternberg |url=https://human.cornell.edu/sites/default/files/2025-04/cv-sternberg-robert.pdf |publisher=Cornell University |year=2025 |access-date=10. 5. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> == Izdavačka etika == Robert J. Sternberg je 2015. postao urednik [[časopis]]a ''Perspectives on Psychological Science''. Tokom uredničkog mandata, između 2016. i 2018, u istom [[časopis]]u objavio je osam komentara bez standardnog postupka recenziranja.<ref name="Flaherty_2018">{{cite web |last=Flaherty |first=Colleen |title=Revolt Over an Editor |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/04/30/prominent-psychologist-resigns-journal-editor-over-allegations-over-self-citation |website=Inside Higher Ed |date=2018 |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ovakva praksa izazvala je reakcije dijela akademske zajednice. Grupa istraživača uputila je pismo zabrinutosti koje je podržalo više od stotinu [[psiholog]]a, pri čemu su istaknute primjedbe na izostanak recenzentskog postupka i visok stepen samocitiranja u objavljenim radovima, koji je iznosio između 42% i 65%.<ref name="APS_Letter_2018">{{cite web |last1=Alloysius |first1=Anvari |last2=Lakens |first2=Daniel |last3=Bakker |first3=Marjan |title=Letter to APS on PoPS |url=https://osf.io/preprints/psyarxiv/w2exa_v1 |website=PsyArXiv |date=30. 4. 2018 |access-date=10. 5. 2026 |language=en |doi=10.31234/osf.io/w2exa}}</ref> Nakon javnih i stručnih reakcija, Sternberg je u aprilu 2018. podnio ostavku na uredničku poziciju, prije isteka planiranog mandata.<ref name="Flaherty_2018" /> U narednom periodu, nekoliko njegovih naučnih radova povučeno je iz objave zbog utvrđenog preklapanja i dupliciranja sadržaja.<ref name="Flaherty_2018" /><ref name="RetractionWatch_2019">{{cite web |title=The policy of Creativity Research Journal is to consider only original material. Prominent Cornell professor has another paper retracted for duplication |url=https://retractionwatch.com/2019/12/12/the-policy-of-creativity-research-journal-is-to-consider-only-original-material-prominent-cornell-professor-has-another-paper-retracted-for-duplication/ |website=Retraction Watch |date=12. 12. 2013 |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Nagrade i priznanja == Robert J. Sternberg dobitnik je brojnih stručnih i naučnih priznanja iz oblasti [[Psihologija|psihologije]]. Među njima se izdvajaju [[Nagrada "James McKeen Cattell"]] koju dodjeljuje [[Udruženje za psihološku nauku]], nagrada "[[Sir Francis Galton]]" Međunarodnog udruženja za empirijsku estetiku, Nagrada "Arthur W. Staats" Američke psihološke fondacije i Društva za opću psihologiju, [[Nagrada "E. L. Thorndike"]] za životno djelo u [[Edukacijska psihologiji|edukacijskoj psihologiji]] koju dodjeljuje [[Američko psihološko udruženje]], te [[Grawemeyerova nagrada za psihologiju]], koju je dobio 2018.<ref name="Cornell_Profile">{{cite web |title=Robert Sternberg |url=https://human.cornell.edu/people/robert-sternberg |website=Cornell University College of Human Ecology |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Cornell_Psychology">{{cite web |title=Robert Sternberg |url=https://psychology.cornell.edu/robert-sternberg |website=Cornell University Department of Psychology |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref> U stručnim pregledima svrstan je među sto najutjecajnijih psihologa 20. vijeka, dok ga je [[Institut za naučne informacije]] (ISI) uvrstio među najcitiranije autore u oblastima [[Psihologija|psihologije]] i [[Psihijatrija|psihijatrije]].<ref name="Haggbloom_2002" /> Također je član više uglednih naučnih institucija, uključujući [[Nacionalna akademija obrazovanja Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnu akademiju obrazovanja]],<ref name="NAEd_Member">{{cite web |title=Robert Sternberg |url=https://naeducation.org/member/robert-sternberg/ |website=National Academy of Education |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američku akademiju umjetnosti i nauka]]<ref name="AmAcad_Member">{{cite web |title=Robert Jeffrey Sternberg |url=https://www.amacad.org/person/robert-jeffrey-sternberg |website=American Academy of Arts and Sciences |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref> i [[Američko udruženje za unapređenje nauke]].<ref name="Cornell_Psychology" /> Sternberg je obavljao funkciju predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] i [[Istočno psihološko udruženje|Istočnog psihološkog udruženja]], a također je bio predsjednik [[Federacija udruženja za bihevioralne i moždane nauke|Federacije udruženja za bihevioralne i moždane nauke]].<ref name="Cornell_Psychology" /> == Istraživački interesi == Istraživački rad Robert J. Sternberg usmjeren je na više područja psihologije, naročito na proučavanje viših mentalnih funkcija, uključujući [[inteligencija|inteligenciju]], [[kreativnost]] i [[mudrost]], zatim stilove mišljenja, kognitivnu promjenjivost, liderstvo, kao i [[ljubav]], međuljudske odnose i mržnju. U okviru svojih teorijskih doprinosa razvio je [[trijarhijska teorija inteligencije|trijarhijsku teoriju inteligencije]] i [[trokutna teorija ljubavi|trokutnu teoriju ljubavi]], koje se ubrajaju među njegove najpoznatije naučne modele. Zajedno sa Todd Lubart formulisao je teoriju ulaganja u kreativnost, prema kojoj kreativni pojedinci prepoznaju i razvijaju ideje koje u početku nisu široko prihvaćene, ali kasnije mogu steći značajnu vrijednost.<ref name="Sternberg_Lubart_1995">{{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Lubart |first2=Todd I. |title=Defying the crowd: Cultivating creativity in a culture of conformity |location=New York |publisher=Free Press |year=1995 |url=https://archive.org/details/defyingcrowdcult00ster |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Također je razvio teoriju kreativnih doprinosa, prema kojoj se [[kreativnost]] posmatra kao oblik intelektualnog i društvenog vodstva, jer nove ideje mogu usmjeravati promjene u načinu mišljenja i djelovanja. U oblasti visokog obrazovanja predvodio je eksperimentalni model prijema studenata na [[Univerzitet Tufts]], osmišljen za procjenu kreativnosti, praktičnih sposobnosti i mudrosti kandidata, čime je nastojao proširiti kriterije izvan standardizovanih testova.<ref name="Jaschik_Rainbow_2006">{{cite web |last=Jaschik |first=Scott |title=A 'Rainbow' Approach to Admissions |url=https://www.insidehighered.com/news/2006/07/06/rainbow-approach-admissions |website=Inside Higher Ed |date=6. 7. 2006 |access-date=10. 5. 2026 |language=en}}</ref> Sličan pristup primjenjivao je i tokom obavljanja funkcije prorektora na [[Državni univerzitet Oklahoma|Državnom univerzitetu Oklahoma]]. Robert J. Sternberg kritički se odnosio prema tradicionalnim [[Testovi inteligencije|testovima inteligencije]], smatrajući da oni predstavljaju samo djelimičnu operacionalizaciju koncepta [[Inteligencija|inteligencije]], te da ne mogu u potpunosti obuhvatiti složenost ljudskih intelektualnih sposobnosti. Prema njegovom stanovištu, [[inteligencija]] uključuje mnogo širi spektar sposobnosti od onih koje standardizovani testovi obično mjere, uključujući kreativne i praktične aspekte mišljenja. Godine 1995. bio je član radne grupe [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] koja je izradila konsenzusni izvještaj o stanju istraživanja inteligencije pod naslovom ''Intelligence: Knowns and Unknowns''.<ref name="Neisser_1996">{{cite journal |last1=Neisser |first1=Ulrich |last2=Boodoo |first2=Gwyneth |last3=Bouchard |first3=Thomas J., Jr. |last4=Boykin |first4=A. Wade |last5=Brody |first5=Nathan |last6=Ceci |first6=Stephen J. |last7=Halpern |first7=Diane F. |last8=Loehlin |first8=John C. |last9=Perloff |first9=Robert |last10=Sternberg |first10=Robert J. |last11=Urbina |first11=Susana |title=Intelligence: Knowns and unknowns |journal=American Psychologist |volume=51 |issue=2 |year=1996 |pages=77–101 |doi=10.1037/0003-066x.51.2.77 |url=http://mrhinkley.com/blag/IntUnknown.pdf |access-date=9. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016163205/http://www.mrhinkley.com/blag/IntUnknown.pdf |archive-date=16. 10. 2012 |language=en}}</ref> Ovaj dokument nastao je kao odgovor na javne i naučne rasprave koje su uslijedile nakon objavljivanja knjige ''The Bell Curve'', a imao je za cilj sistematizovati tadašnja naučna saznanja o prirodi, mjerenju i društvenim implikacijama [[Inteligencija|inteligencije]]. == Trijarhična teorija inteligencije == Robert J. Sternberg razvio je [[Trijarhična teorija inteligencije|trijarhičnu teoriju inteligencije]] kao alternativu tradicionalnim pristupima mjerenju [[Inteligencija|inteligencije]], koji su prvenstveno usmjereni na kognitivne sposobnosti poput rječnika, razumijevanja, [[Pamćenje|pamćenja]] i rješavanja problema, najčešće procjenjivanih standardizovanim testovima inteligencije. Sternberg je smatrao da je takav pristup suviše ograničen, jer obuhvata samo jedan segment ljudske inteligencije — uglavnom onaj koji dolazi do izražaja u akademskom okruženju i formalnom obrazovanju. Prema njegovom shvatanju, uspješno funkcionisanje u svakodnevnom životu zahtijeva širi spektar sposobnosti koje standardni testovi često ne registruju. Posebno je ukazivao na to da pojedinci koji postižu slabije rezultate na testovima inteligencije mogu posjedovati izražene kreativne sposobnosti ili praktičnu inteligenciju, odnosno sposobnost prilagođavanja okolini i njenog oblikovanja u skladu s vlastitim ciljevima. U tom kontekstu, smatrao je da se i fenomen nadaraneosti treba posmatrati kroz širi okvir koji uključuje analitičku, kreativnu i praktičnu dimenziju inteligencije.<ref name="Sternberg_Beyond_IQ">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence |url=https://scispace.com/pdf/beyond-iq-a-triarchic-theory-of-human-intelligence-2xyh5lfo1h.pdf |publisher=Cambridge University Press |year=1985 |isbn=9780521278911 |access-date=9. 5. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="Sternberg_Kaufman_2011">{{cite book |editor1-last=Sternberg |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Kaufman |editor2-first=Scott Barry |title=The Cambridge Handbook of Intelligence |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-51806-2 |url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_t3g1 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Trijarhični model === Prema Robert J. Sternberg, inteligencija se sastoji od tri međusobno povezane dimenzije: analitičke, kreativne i praktične inteligencije, koje zajedno čine osnovu njegove trijarhične teorije inteligencije.<ref name="Sternberg_Beyond_IQ" /> ''Analitička inteligencija'' odnosi se na sposobnost rješavanja problema, analiziranja informacija i izvršavanja akademskih zadataka, posebno onih koji zahtijevaju logičko zaključivanje i pronalaženje tačnog odgovora. Ova dimenzija najčešće se procjenjuje tradicionalnim testovima inteligencije. ''Kreativna inteligencija (ili sintetička inteligencija)'' podrazumijeva sposobnost suočavanja s novim i neuobičajenim situacijama, oslanjajući se na postojeće znanje i vještine. Osobe s razvijenom kreativnom inteligencijom često pronalaze originalna rješenja i sagledavaju probleme iz drugačijih perspektiva. ''Praktična inteligencija'' odnosi se na sposobnost prilagođavanja svakodnevnim životnim okolnostima, korištenjem iskustva i stečenih znanja za djelotvorno djelovanje u konkretnim situacijama. Ova vrsta inteligencije uključuje razumijevanje društvenog i životnog konteksta i sposobnost oblikovanja okoline u skladu s vlastitim potrebama i ciljevima. Sternberg je posebno naglašavao ulogu iskustva u razvoju [[Inteligencija|inteligencije]]. U tom kontekstu razlikovao je relativnu novost, odnosno sposobnost primjene postojećih znanja na nove probleme, i relativnu poznatost, koja omogućava automatizaciju određenih procesa i oslobađanje kognitivnih resursa za suočavanje s novim izazovima.<ref name="Sternberg_Practical_2000">{{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Forsythe |first2=George B. |last3=Hedlund |first3=Jennifer |last4=Horvath |first4=Joseph A. |last5=Wagner |first5=Richard K. |last6=Williams |first6=Wendy M. |last7=Snook |first7=Scott A. |last8=Grigorenko |first8=Elena L. |title=Practical intelligence in everyday life |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=9780521659581 |url=https://archive.org/details/isbn_9780521659581 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi operacionalizovao svoju teoriju, Sternberg je razvio ''Sternbergov test trijarhičnih sposobnosti'', instrument namijenjen procjeni analitičkih, kreativnih i praktičnih sposobnosti. Za razliku od tradicionalnih testova inteligencije, ovaj test uključuje i procjenu sposobnosti razumijevanja nepoznatih pojmova u kontekstu, automatizacije mentalnih procesa i praktičnog rješavanja problema, čime pruža širi uvid u intelektualne sposobnosti pojedinca.<ref name="Handbook_Gifted_1991">{{cite book |editor1-last=Colangelo |editor1-first=Nicholas |editor2-last=Davis |editor2-first=Gary A. |title=Handbook of Gifted Education |url=https://archive.org/details/handbookofgifted0000unse |date=1991 |publisher=Allyn and Bacon |location=Boston |isbn=9780205126521 |language=en}}</ref> === Praktična primjena === Robert J. Sternberg nastojao je primijeniti svoju teoriju inteligencije i u obrazovnoj praksi. Tokom mandata dekana Fakulteta umjetnosti i nauka na [[Univerzitet Tufts|Univerzitetu Tufts]] uveo je eksperimentalne kriterije u prijemni proces za dodiplomske studije, s ciljem procjene kreativnosti, praktičnih sposobnosti i drugih neakademskih karakteristika kandidata. Ovaj pristup predstavljao je odstupanje od tradicionalnih modela upisa koji se uglavnom zasnivaju na standardizovanim testovima i školskom uspjehu. Sternberg je smatrao da takvi kriteriji ne mogu u potpunosti obuhvatiti širi spektar ljudskih sposobnosti, posebno kreativne i praktične dimenzije [[Inteligencija|inteligencije]]. Iako je ovaj model selekcije privukao značajnu pažnju kao inovativan pokušaj proširenja kriterija za upis na univerzitet, [[Univerzitet Tufts]] je i dalje zadržao tradicionalne pokazatelje, uključujući rezultate standardizovanih testova poput SAT-a, kao dio ukupne evaluacije kandidata.<ref name="Sternberg_Admissions_2010">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=College Admissions for the 21st Century |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvjghv0g |date=2010 |publisher=Harvard University Press |doi=10.2307/j.ctvjghv0g |isbn=9780674058217 |language=en}}</ref> == Teorija kognitivnih stilova == Robert J. Sternberg je 1988. razvio teoriju [[Kognitivni stilovi|kognitivnih stilova]], poznatu i kao teorija mentalnog samoupravljanja, kojom je nastojao objasniti različite načine na koje pojedinci organizuju mišljenje i koriste svoje intelektualne sposobnosti.<ref name="Sternberg_Styles_1997">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Thinking Styles |url=https://archive.org/details/thinkingstyles0000ster |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge; New York |isbn=9780521553162 |language=en}}</ref><ref name="Grigorenko_Sternberg_1997">{{cite journal |last1=Grigorenko |first1=Elena L. |last2=Sternberg |first2=Robert J. |title=Styles of Thinking, Abilities, and Academic Performance |journal=Exceptional Children |volume=63 |issue=3 |pages=295–312 |date=1997 |doi=10.1177/001440299706300301 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001440299706300301 |language=en}}</ref> Sternberg je polazio od pretpostavke da sistemi vlasti u društvu predstavljaju metaforu za načine na koje ljudi upravljaju vlastitim mentalnim procesima. U tom okviru, kognitivni stilovi ne predstavljaju intelektualne sposobnosti same po sebi, već preferirane načine njihove upotrebe. Prema njegovom shvatanju, usklađenost između sposobnosti i preferiranog načina mišljenja može značajno unaprijediti uspješnost pojedinca. U okviru ove teorije, Sternberg razlikuje više dimenzija mentalnog samoupravljanja. Prema funkcijama mišljenja, razlikuju se: * ''zakonodavni stil'', koji karakteriše sklonost stvaranju novih ideja, pravila i načina rada; * ''izvršni stil'', koji podrazumijeva rad unutar unaprijed definisanih pravila i struktura; * ''sudski stil'', usmjeren na procjenjivanje, analiziranje i kritičko vrednovanje postojećih pravila i procedura. Prema oblicima organizacije mišljenja, razlikuju se: * ''hijerarhijski stil'', u kojem osoba istovremeno slijedi više ciljeva, određujući njihove prioritete; * ''monarhijski stil'', usmjeren na jedan cilj ili zadatak do njegovog završetka; * ''oligarhijski stil'', koji uključuje više ciljeva, ali s poteškoćama u njihovom rangiranju; * ''anarhični stil'', obilježen fleksibilnim i nekonvencionalnim pristupom rješavanju problema. Prema nivou obrade informacija, Sternberg razlikuje: * ''lokalni stil'', usmjeren na konkretne i specifične detalje; * ''globalni stil'', usmjeren na širu sliku i apstraktne odnose. Prema usmjerenosti aktivnosti, razlikuju se: * ''unutrašnji stil'', koji podrazumijeva samostalan rad i introspektivni pristup; * ''vanjski stil'', koji preferira saradnju i interakciju s drugima. Prema odnosu prema promjenama, razlikuju se: * ''liberalni stil'', koji pokazuje otvorenost prema novinama, promjenama i eksperimentisanju; * ''konzervativni stil'', koji preferira stabilnost, predvidivost i postojeće obrasce djelovanja. Sternberg je smatrao da pojedinci ne posjeduju samo jedan stil mišljenja, već specifične kombinacije različitih stilova koje se mogu mijenjati zavisno od životnih okolnosti, profesionalnih zahtjeva i razvojne faze pojedinca. Ova teorija imala je značajan utjecaj na [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]] i istraživanja individualnih razlika u učenju i rješavanju problema. == Bibliografija (izbor) == === O ljudskoj inteligenciji === * ''Intelligence, information processing and analogical reasoning: The componential analysis of human abilities'' (1977)<ref name="Sternberg_1977">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Intelligence, information processing and analogical reasoning: The componential analysis of human abilities |location=Hillsdale, N.J. |publisher=Erlbaum |year=1977 |isbn=9780470991374 |url=https://archive.org/details/intelligenceinfo0000ster/ |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence'' (1985)<ref name="Sternberg_Beyond_IQ" /> * ''What is intelligence? Contemporary viewpoints on its nature and definition'' (1986)<ref name="Sternberg_Detterman_1986">{{cite book |editor1-last=Sternberg |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Detterman |editor2-first=Douglas K. |title=What is intelligence? Contemporary viewpoints on its nature and definition |location=Norwood, NJ |publisher=Ablex |year=1986 |isbn=978-0-89391-373-1 |url=https://archive.org/details/whatisintelligen0000unse |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Metaphors of mind: Conceptions of the nature of intelligence'' (1990)<ref name="Sternberg_Metaphors_1990">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Metaphors of mind: Conceptions of the nature of intelligence |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=9780521386333 |url=https://archive.org/details/metaphorsofmindc00ster |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Encyclopedia of Human Intelligence'' (1990)<ref name="Sternberg_Encyclopedia_1994">{{cite book |editor-last=Sternberg |editor-first=Robert J. |title=Encyclopedia of Human Intelligence |location=New York |publisher=Macmillan |year=1994 |isbn=978-0-02-897407-1 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofhu0000unse |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Intelligence: Knowns and unknowns'' (1996) <ref name="Neisser_1996" /> * ''Successful intelligence: How practical and creative intelligence determine success in life'' (1996)<ref name="Sternberg_Successful_1996">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Successful intelligence: How practical and creative intelligence determine success in life |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1996 |isbn=978-0-684-81410-0 |url=https://archive.org/details/successfulintell00robe |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Intelligence, Heredity and Environment'' (1997)<ref name="Sternberg_Grigorenko_1997">{{cite book |editor1-last=Sternberg |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Grigorenko |editor2-first=Elena |title=Intelligence, Heredity and Environment |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-46489-5 |url=https://archive.org/details/intelligencehere0000unse |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''The theory of successful intelligence'' (1999)<ref name="Sternberg_1999_Successful">{{cite journal |last=Sternberg |first=Robert J. |title=The theory of successful intelligence |journal=Review of General Psychology |volume=3 |issue=4 |year=1999 |pages=292–316 |doi=10.1037/1089-2680.3.4.292 |s2cid=147144382 |url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=28439202 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Practical intelligence in everyday life'' (2000)<ref name="Sternberg_Practical_2000" /> * ''The Cambridge Handbook of Intelligence'' (2000)<ref name="Sternberg_Kaufman_2011" /> * ''The General Factor of Intelligence: How General Is It?'' (2002)<ref name="Sternberg_Grigorenko_2002">{{cite book |editor1-last=Sternberg |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Grigorenko |editor2-first=Elena L. |title=The General Factor of Intelligence: How General Is It? |location=Mahwah, NJ |publisher=Lawrence Erlbaum |year=2002 |isbn=978-0-8058-3675-2 |url=https://arthurjensen.net/wp-content/uploads/2015/12/The-General-Factor-of-Intelligence-How-General-Is-It.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Teaching for Successful Intelligence: Principles, Procedures, and Practices'' (2003)<ref name="Sternberg_Grigorenko_2000_Teaching">{{cite journal |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Grigorenko |first2=Elena L. |title=Teaching for Successful Intelligence: Principles, Procedures, and Practices |journal=Journal for the Education of the Gifted |volume=27 |issue=2-3 |year=2003 |pages=155–180 |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ787926.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''The Psychology of Abilities, Competencies and Expertise'' (2003)<ref name="Sternberg_Grigorenko_2003_Abilities">{{cite book |editor1-last=Sternberg |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Grigorenko |editor2-first=Elena L. |title=The Psychology of Abilities, Competencies, and Expertise |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-80988-7 |url=https://assets.cambridge.org/97805218/09887/sample/9780521809887ws.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en |archive-date=3. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221103012649/http://assets.cambridge.org/97805218/09887/sample/9780521809887ws.pdf |url-status=dead }}</ref> * ''Why Smart People Can Be So Stupid''(2003)<ref name="Sternberg_Smart_Stupid_2003">{{cite book |editor-last=Sternberg |editor-first=Robert J. |title=Why Smart People Can Be So Stupid |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0-300-10170-6 |url=https://archive.org/details/whysmartpeopleca0000ster_x0m1 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Intelligence: A Brief History'' (2004)<ref name="Cianciolo_Sternberg_2004">{{cite book |last1=Cianciolo |first1=Anna T. |last2=Sternberg |first2=Robert J. |title=Intelligence: A Brief History |location=Malden, MA |publisher=Blackwell |year=2004 |isbn=978-1-4051-0824-9 |series=Blackwell Brief Histories of Psychology |url=http://biblioteca.ucf.edu.cu/biblioteca/libros_digitales/psicologia/psicologia-deportiva/Intelligence%20A%20Brief%20History%202004.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Wisdom, Intelligence and Creativity Synthesized'' (2003)<ref name="Sternberg_WICS_2003">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Wisdom, Intelligence and Creativity Synthesized |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-80238-3 |url=https://archive.org/details/wisdomintelligen0000ster |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''International Handbook of Intelligence'' (2004)<ref name="Sternberg_International_2004">{{cite book |editor-last=Sternberg |editor-first=Robert J. |title=International Handbook of Intelligence |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00402-2 |url=https://smpsatulasem.sch.id/perpustakaan/th/International%20Handbook%20of%20Intelligence.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Applied Intelligence'' (2008)<ref name="Sternberg_Applied_2008">{{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Kaufman |first2=James C. |last3=Grigorenko |first3=Elena L. |title=Applied Intelligence |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=978-0-521-71121-0 |url=https://archive.org/details/appliedintellige0000ster |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''The Essential Sternberg: Essays on Intelligence, Psychology and Education'' (2008)<ref name="Essential_Sternberg_2008">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |editor1-last=Kaufman |editor1-first=James C. |editor2-last=Grigorenko |editor2-first=Elena L. |title=The Essential Sternberg: Essays on Intelligence, Psychology and Education |location=New York |publisher=Springer Publishing Company |year=2008 |isbn=978-0-8261-3837-8 |url=https://archive.org/details/essentialsternbe0000ster |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Innovations in Educational Psychology: Perspectives on Learning, Teaching and Human Development'' (2010)<ref name="Preiss_Sternberg_2010">{{cite book |editor1-last=Preiss |editor1-first=David D. |editor2-last=Sternberg |editor2-first=Robert J. |title=Innovations in Educational Psychology: Perspectives on Learning, Teaching and Human Development |location=New York |publisher=Springer Publishing |year=2010 |isbn=978-0-8261-2162-2 |url=https://fliphtml5.com/dyclx/cpqg/ |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''The Triarchic Theory of Successful Intelligence'' (2012)<ref name="Sternberg_Flanagan_2012">{{cite book |editor1-last=Flanagan |editor1-first=Dawn P. |editor2-last=Harrison |editor2-first=Patti L. |title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues |edition=3. |location=New York |publisher=Guilford Press |year=2012 |pages=156–177 |isbn=978-1-60918-995-2 |url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Adaptive Intelligence: Surviving and Thriving in the Times of Uncertainty'' (2021)<ref name="Sternberg_Adaptive_2021">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |title=Adaptive Intelligence: Surviving and Thriving in the Times of Uncertainty |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |isbn=978-1-107-15438-4 |url=http://assets.cambridge.org/97811071/54384/frontmatter/9781107154384_frontmatter.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en |archive-date=3. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503122453/https://assets.cambridge.org/97811071/54384/frontmatter/9781107154384_frontmatter.pdf |url-status=dead }}</ref> === O kreativnosti i intelektualnoj nadarenosti === * ''Defying the crowd: Cultivating creativity in a culture of conformity'' (1995)<ref name="Sternberg_Lubart_1995" /> * ''How to develop student creativity'' (1996)<ref name="Sternberg_Williams_1996">{{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Williams |first2=Wendy M. |title=How to develop student creativity |location=Alexandria, VA |publisher=Association for Supervision and Curriculum Development |year=1996 |isbn=978-0-87120-265-9 |url=https://static.sched.com/hosted_files/21clhk11/13/Sternberg-FullText.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''International Handbook of Giftedness and Talent'' (2000)<ref name="International_Handbook_2000">{{cite book |editor1-last=Heller |editor1-first=Kurt A. |editor2-last=Mönks |editor2-first=Franz J. |editor3-last=Sternberg |editor3-first=Robert J. |editor4-last=Subotnik |editor4-first=Rena F. |title=International Handbook of Giftedness and Talent |edition=2. |location=Amsterdam |publisher=Pergamon |year=2000 |isbn=978-0-08-043796-5 |url=https://archive.org/details/internationalhan02edunse |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Confronting Dogmatism in Gifted Education'' (2003)<ref name="Ambrose_Sternberg_2003">{{cite book |editor1-last=Ambrose |editor1-first=Don |editor2-last=Sternberg |editor2-first=Robert J. |editor3-last=Sriraman |editor3-first=Bharath |title=Confronting Dogmatism in Gifted Education |location=New York |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-415-89446-3 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781136674679_A23855805/preview-9781136674679_A23855805.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Conceptions of Giftedness'' (2005)<ref name="Sternberg_Davidson_2005">{{cite book |editor1-last=Sternberg |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Davidson |editor2-first=Janet E. |title=Conceptions of Giftedness |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-54730-7 |url=https://altascapacidadesrioja.com/wp-content/uploads/2016/11/The-Munich-Model-of-Giftedness-Designed-to-Identify-and-Promote-Gifted.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Explorations in Giftedness'' (2010)<ref name="Sternberg_Explorations_2010">{{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Jarvin |first2=Linda |last3=Grigorenko |first3=Elena L. |title=Explorations in Giftedness |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-74009-8 |url=https://archive.org/details/explorationsingi0000ster |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> === O liderstvu === * ''The person versus the situation in leadership'' (2002)<ref name="Sternberg_Vroom_2002">{{cite journal |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Vroom |first2=Victor H. |title=The person versus the situation in leadership |journal=The Leadership Quarterly |volume=13 |issue=3 |year=2002 |pages=301–323 |doi=10.1016/s1048-9843(02)00101-7 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1048984302001017 |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> === O kognitivnim stilovima === * ''Thinking Styles'' (1997)<ref name="Sternberg_Styles_1997" /> * ''Are cognitive styles still in style?'' (1997)<ref name="Sternberg_Grigorenko_1997_Styles">{{cite journal |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Grigorenko |first2=Elena L. |title=Are cognitive styles still in style? |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=7 |year=1997 |pages=700–712 |doi=10.1037/0003-066x.52.7.700 |url=http://www.beteronderwijsnederland.nl/files/sternberg%20grigrenko.pdf |access-date=9. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Trijarhična teorija inteligencije]] * [[Kognitivni stilovi]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20100526094530/http://academics.tjhsst.edu/psych/oldPsych/sternberg/ Robert J. Sternberg – Stranica posvećena njegovom životnom radu] (arhivirano) (en) * [https://www.psychometrics.cam.ac.uk/about-us/directory/bob-sternberg Biografski podaci Roberta Sternberga] na stranici Centra za psihometriju (en) * [https://www.cam.ac.uk/ Zvanična stranica Univerziteta u Cambridgeu] (en) * [https://www.robertjsternberg.com/ Zvanična web stranica Roberta J. Sternberga] (en) {{Psihologija}} {{Predsjednici APA-e}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sternberg, Robert}} [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Newark (New Jersey)]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Razvojna psihologija]] [[Kategorija:Kognitivna psihologija]] [[Kategorija:Psihometrija]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] nxl05uyt188x04i2xfm2bpde99fp3jg 0 93983 3922002 3875280 2026-08-25T04:26:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922002 wikitext text/x-wiki Ovaj članak predstavlja '''spisak [[nogomet]]nih [[stadion]]a u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]''', poredanih po kapacitetu. {| class="wikitable sortable" !#!!Stadion!!Kapacitet!!Otvoren!!Grad!!Domaća ekipa |- |1||[[Stadion "Asim Ferhatović Hase"]]||32.500<ref>{{Cite web|url=https://fksarajevo.ba/klub/stadion|title=FK Sarajevo|website=fksarajevo.ba|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1947||[[Sarajevo]]||[[FK Sarajevo]] |- |2||[[Stadion "Bilino polje"|Stadion Bilino polje]]||13.812<ref>{{Cite web|url=https://nkcelik.ba/bilino-polje/|title=Stadion|website=NK Čelik Zenica|language=en-GB|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1972||[[Zenica]]||[[NK Čelik]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] |- |3||[[Stadion Grbavica]]||13.449<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/klub/stadion-grbavica/|title=Stadion Grbavica|website=FK Željezničar|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1953||[[Sarajevo]]||[[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] |- |4||[[Gradski stadion Banja Luka]]||9.730<ref>{{Cite web|url=https://fkborac.net/stadion/|title=Стадион {{!}} ФК БОРАЦ|date=7. 7. 2023|language=sr-RS|access-date=20. 4. 2024}}{{Mrtav link}}</ref>||1937||[[Banja Luka]]||[[FK Borac Banja Luka|FK Borac]] |- |5||[[Stadion pod Bijelim brijegom]]||25.000 (9000 "sjedećih")<ref>{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/wu-17-ch/stadioni/stadion-hsk-zrinjski-mostar/|title=Stadion "HŠK ZRINJSKI" Mostar|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1971||[[Mostar]]||[[HŠK Zrinjski]] |- |6||[[HŠK Posušje|Stadion Mokri Dolac]]||8.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/hsk-posusje/startseite/verein/1014|title=HSK Posusje - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Posušje]]||[[HŠK Posušje]] |- |7||[[Stadion pod Borićima]]||7.500<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/nk-jedinstvo-bihac/startseite/verein/9492|title=NK Jedinstvo Bihac - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1969||[[Bihać]]||[[NK Jedinstvo Bihać|NK Jedinstvo]] |- |8=||[[Stadion Tušanj]]||7.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-sloboda-tuzla/startseite/verein/5405|title=FK Sloboda Tuzla - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1957||[[Tuzla]]||[[FK Sloboda Tuzla|FK Sloboda]] |- |8=||[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]]||7.000<ref>{{Cite web|url=https://fkvelez.ba/stadion-rodjeni/|title=Stadion Rođeni|date=14. 2. 2020|website=FK Velež Mostar|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1995||[[Mostar]]||[[FK Velež Mostar|FK Velež]] |- |8= |[[NK TOŠK Tešanj|Stadion Luke]] |7.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/nk-tosk-tesanj/startseite/verein/10439|title=NK TOSK Tesanj - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref> |1961 |[[Tešanj]] |[[NK TOŠK Tešanj|TOŠK]] |- |9=||[[FK Budućnost Banovići|Gradski stadion Banovići]]||6.000<ref>{{Cite web|url=https://fkbuducnostbanovici.blogspot.com/p/stadion.html|title=FK Budućnost Banovići: Stadion|website=FK Budućnost Banovići|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Banovići]]||[[FK Budućnost Banovići|FK Budućnost]] |- |9= |[[Stadion Luke (Visoko)|Stadion Luke]] |6.000<ref>{{Cite web|url=https://mail.nkbosna.ba/stadion/|title=Stadion|website=NK Bosna Visoko|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}</ref> |n/a |[[Visoko]] |[[NK Bosna Visoko|NK Bosna]] |- |9=||[[Stadion Dr Milan Jelić|Stadion Milan Jelić]]||6.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-alfa-modrica/startseite/verein/6803|title=FK Alfa Modriča - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Modriča]]||[[FK Modriča]] |- |9=||[[Gradski SRC stadion Slavija]]||6.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-slavija-sarajevo/startseite/verein/6807|title=FK Slavija Sarajevo - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Istočno Sarajevo]]||[[FK Slavija]] |- |10||[[Stadion Police]]||5.900<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-leotar-trebinje/startseite/verein/3451|title=FK Leotar Trebinje - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Trebinje]]||[[FK Leotar]] |- |11 |[[FK Goražde|Gradski stadion Goražde]] |5.500<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-gorazde/startseite/verein/25435|title=FK Gorazde - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref> |n/a |[[Goražde]] |[[FK Goražde]] |- |12||[[Stadion Pecara]]||5.147<ref>{{Cite web|url=https://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php/hr/klub/stadion-pecara|title=Stadion Pecara|website=www.nk-sirokibrijeg.com|access-date=20. 4. 2024|archive-date=7. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007102902/http://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php/hr/klub/stadion-pecara|url-status=dead}}</ref>||n/a||[[Široki Brijeg]]||[[NK Široki Brijeg]] |- |13= |[[Stadion Luke (Gračanica)|Gradski stadion Luke]] |5.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/nk-bratstvo-gracanica/startseite/verein/3492/saison_id/2023|title=NK Bratstvo Gracanica - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref> |n/a |[[Gračanica]] |[[NK Bratstvo Gračanica|Bratstvo Gračanica]] |- |13=||[[Gradski stadion Laktaši]]||5.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-laktasi/startseite/verein/12151|title=FK Laktasi - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Laktaši]]||[[FK Laktaši]] |- |13= |[[FK Rudar Kakanj|Stadion Pod Vardom]] |5.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-rudar-kakanj/startseite/verein/10667|title=FK Rudar Kakanj - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref> |n/a |[[Kakanj]] |[[FK Rudar Kakanj|FK Rudar]] |- |14||[[Stadion Banja Ilidža]]||4.320<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/nk-zvijezda-gradacac/startseite/verein/14621|title=NK Zvijezda Gradacac - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Gradačac]]||[[NK Zvijezda Gradačac|NK Zvijezda]] |- |15||[[Gradski stadion Bijeljina]]||4.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-radnik-bijeljina/startseite/verein/11040|title=FK Radnik Bijeljina - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Bijeljina]]||[[FK Radnik Bijeljina|FK Radnik]] |- |16||[[Gradski stadion Prijedor]]||3.530<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fk-rudar-prijedor/startseite/verein/24197|title=FK Rudar Prijedor - Club profile|website=www.transfermarkt.com|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Prijedor]]||[[FK Rudar Prijedor|FK Rudar]] |- |17= |[[MGM Farm Arena]] |3.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.co.uk/fk-mladost-doboj-kakanj/startseite/verein/33627/saison_id/2023|title=FK Mladost Doboj-Kakanj - Club profile|website=www.transfermarkt.co.uk|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref> |n/a |[[Kakanj]] |[[FK Mladost Doboj Kakanj]] |- |17=||[[Stadion Pirota]]||3.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/nk-travnik/startseite/verein/6804|title=NK Travnik - Club profile|website=www.transfermarkt.com|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||n/a||[[Travnik]]||[[NK Travnik]] |- |17=||[[Stadion Otoka]]||3.000<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fk-olimpik-sarajevo/startseite/verein/11215|title=FK Olimpik Sarajevo - Club profile|website=www.transfermarkt.com|language=en|access-date=20. 4. 2024}}</ref>||1993||[[Sarajevo]]||[[FK Olimpik Sarajevo|FK Olimpik]] |- |17=||[[Gradski stadion Žepče]]||3.000||n/a||[[Žepče]]||[[NK Žepče]] |- |17=||[[HNK Orašje|Gradski stadion Orašje]]||3.000||n/a||[[Orašje]]||[[HNK Orašje]] |} == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Spisak evropskih stadiona po kapacitetu]] * [[Spisak nogometnih stadiona po kapacitetu]] {{Stadioni Premijer lige BiH}} {{Fudbal u BiH}} [[Kategorija:Nogometni stadioni u Bosni i Hercegovini| ]] [[Kategorija:Spiskovi nogometnih stadiona|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu|Nogometni stadioni]] 18kwjysgt3u7dugnaftrx0ibggqklyl 0 101756 3921969 3905577 2026-08-25T00:20:50Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921969 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Handicapped Accessible sign.svg|200px|mini|desno|Međunarodni simbol invalidnosti]] '''Invalidnost''' je fizički ili mentalni nedostatak, koji ograničava osobu u jednoj ili više [[život]]nih aktivnosti. Prema svjetskoj zdravstvenoj organizaciji (WHO), invalidnost može uzrokovati probleme u vezi pokretljivosti, [[komunikacija|komunikacije]], usvajanja [[znanje|znanja]] i [[učenje|učenja]], brige o sebi, društvenosti itd. Oko 10% stanovnika Bosne i Hercegovine ima fizičke, senzorne, razvojne, mentalne ili emotivne oblike invalidnosti.<ref>{{Cite web |url=http://ic-lotos.org.ba/ba/prava-osoba-sa-invaliditetom/doc_download/31-politika-u-oblasti-invalidnosti-u-bosni-i-hercegovini |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308013340/http://ic-lotos.org.ba/ba/prava-osoba-sa-invaliditetom/doc_download/31-politika-u-oblasti-invalidnosti-u-bosni-i-hercegovini |archive-date=8. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> Invalidnost zahtijeva stručnu medicinsku zbrigu. Od oko [[1960]]. godine, u [[SAD]]-u su započele akcije za veću pomoć invalidnim osobama i proširile su se po [[svijet]]u. U mnogim državama danas postoje zadruge, koje pomažu invalidnim osobama, da im se olakša život i da ih se što više uključi u [[društvo]]. Nastoje se uvesti pomoćna sredstva za kvalitetniji i lakši život. Najpoznatije su invalidska kolica koja postoje od [[17. vijek]]a te posebno prilagođeni [[automobil]]i, [[telefon]]i, [[računar]]i i ostali predmeti u svakodnevnoj upotrebi. Neke invalidne osobe bave se i [[sport]]om, a najbolji od njih sudjeluju na [[Paraolimpijske igre|Paraolimpijskim igrama]]. Teško je ustanoviti koliko ima invalidnih osoba u svijetu. Procjena je oko 650 miliona [[Čovjek|ljudi]] većinom u [[Zemlje u razvoju|zemljama u razvoju]]. ==Opis== [[slika:Disability symbols.svg|mini|Simboli invalidnosti]] '''Invalidnost''' je svako stanje koje osobi otežava obavljanje određenih aktivnosti ili efektivnu interakciju sa svijetom oko sebe (društveno ili materijalno). Ova stanja ili oštećenja mogu biti [[Kognitivna invalidnost|kognitivna]], [[Razvojna invalidnost|razvojna]], [[Intelektualna invalidnost|intelektualna]], [[duševni poremećaj|mentalna]], [[fizička invalidnost|fizička]], [[čulo|senzorni]] ili kombinacija više faktora. Oštećenja koja uzrokuju invalidnost mogu biti prisutna od rođenja ili se mogu steći tokom života osobe. Često su osobe sa invalidnošću „nepotrebno izolovane i isključene iz punog učešća u društvu."<ref>{{cite journal|others = Finkelstein, Vic, & Davis, Ken | page =4 |last1=Priestley |first1=Mark |title=Fundamental Principles of Disability |date=oktobar 1997 |url=https://disability-studies.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/40/library/UPIAS-fundamental-principles.pdf|access-date=28. 6. 2022 | archive-date = 24. 3. 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200324062439/https://disability-studies.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/40/library/UPIAS-fundamental-principles.pdf |publisher=Union of the Physically Impaired Against Segregation |location=Ealing, London}}</ref> [[Konvencija o pravima osoba s invalidnošću]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] definira invalidnost kao: {{citat|dugotrajna fizička, mentalna, intelektualna ili senzorna oštećenja koja u interakciji sa raznim preprekama mogu ometati puno i efektivno učešće [osobe] u društvu na ravnopravnoj osnovi s drugima.<ref>[https://www.refworld.org/docid/45f973632.html Resolution / adopted by the General Assembly, A/RES/61/106]. UN General Assembly, Convention on the Rights of Persons with Disabilities. 24 January 2007. [accessed 27 December 2020]</ref>|author=|title=|source=}} Invalidnost je [[sporni koncept]], sa promjenjivim značenjima u različitim zajednicama.<ref>{{Cite book |title=Claiming Disability: Knowledge and Identity |url=https://archive.org/details/claimingdisabili00lint |url-access=registration |last=Linton |first=Simi |publisher=New York University Press |year=1998 |location=New York}}</ref> O njoj se govorilo kao o "utjelovljenoj različitosti,"<ref>{{Cite book |last=Dolmage|first=Jay Timothy |title=Prothesis|publisher=Syracuse University Press|year=2014}}</ref> ali se termin može odnositi i na fizičke ili mentalne atribute za koje neke institucije, posebno medicina, smatraju da ih treba popraviti ([[Medicinski model invalidnosti|medicinski model]]). Takođe se može odnositi na ograničenja koja nameću ljudima ograničenja [[ableizam|ableistička]] društva ([[Socijalni model invalidnosti|socijalni model]]) ili termin može služiti za označavanje identiteta osoba sa invalidnošću. [[Fiziološki funkcionalni kapacitet]] (PFC) je mjera nivoa performansi pojedinca koja mjeri nečiju [[sposobnost]] da obavlja fizičke zadatke svakodnevnog života i lahkoću s kojom se ti zadaci izvode. PFC opada sa [[starenje|starošću]] i može rezultirati [[sindromom|slabostima]], kognitivnim poremećajima ili fizičkim poremećajima, što sve može dovesti do označavanja pojedinaca kao invalida.<ref name="pmid28400984">{{cite journal |vauthors=Mugueta-Aguinaga I, Garcia-Zapirain B |title=Is Technology Present in Frailty? Technology a Back-up Tool for Dealing with Frailty in the Elderly: A Systematic Review |journal=Aging and Disease |volume=8 |issue=2 |pages=176–195 |year=2017 |pmid=28400984 |pmc=5362177 |doi=10.14336/AD.2016.0901}}</ref> Prema Svjetskom izvještaju o invalidnosti, 15% svjetske populacije ili jedna milijarda ljudi je pogođeno invalidnošću.<ref>{{Cite journal|vauthors=Abidi J, Sharma D |date=maj 2014|title=Poverty, Disability, and Employment: Global Perspectives From the National Centre for Promotion of Employment for Disabled People |journal=Career Development and Transition for Exceptional Individuals|volume=37|issue=1|pages=60–68|doi=10.1177/2165143413520180|s2cid=154676584}}</ref> Invalidnost može biti lako vidljiva ili [[Nevidljiva invalidnost|nevidljiva]] po prirodi. == Terminologija == ; Hendikep: Termin ''hendikep'' potiče iz srednjovjekovne igre Hand-in-cap, u kojoj dva igrača trguju posjedom, a treća, neutralna osoba procjenjuje razliku vrijednosti između posjeda.<ref>{{cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/handicap|title=Definition of handicap in Oxford Dictionaries (British & World English)|access-date=12. 4. 2013|archive-date=3. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403024532/http://oxforddictionaries.com/definition/english/handicap|url-status=live}}</ref> Koncept neutralne osobe koja povećava šanse je proširen na hendikep trke, sredinom 18. stoljeća, gdje konji nose različite težine na osnovu procjene sudije o tome šta bi ih natjeralo da trče jednako. Početkom 20. stoljeća termin je dobio dodatno značenje za opis invalidinosti, u smislu da osoba sa hendikepom nosi teži teret od uobičajenog.<ref name="ety">{{cite web|url=http://etymonline.com/?term=handicap|title=Online Etymology Dictionary|access-date=12. 4. 2013|archive-date=15. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915095725/http://etymonline.com/?term=handicap|url-status=live}}</ref> Ovaj koncept, dakle, doprinosi koncepciji invalidnosti kao tereta, ili individualnog problema, a ne kao društvenog problema.<ref>{{Cite journal|last1=D'Mello|first1=Laveena|last2=Monteiro|first2=Meena|last3=B.M.|first3=Govindaraju|date=24. 7. 2017|title=Psycho-Social Problems faced by Persons with Disability|url=http://dx.doi.org/10.47992/ijmts.2581.6012.0019|journal=International Journal of Management, Technology, and Social Sciences|pages=1–7|doi=10.47992/ijmts.2581.6012.0019|s2cid=231214034 |issn=2581-6012}}</ref> ; [[Pristupačnost]]: Pristupačnost je stepen do kojeg su proizvod, usluga ili okruženje dostupni za upotrebu ljudima kojima je to potrebno. Osobe sa određenim tipovima invalidnosti bore se da dobiju jednak pristup nekim stvarima u društvu. Naprimjer, slijepa osoba ne može čitati odštampane [[Glasanje|glasačke listiće]], pa stoga nema pristup glasanju za koje su potrebni papirni listići. ; Smještaj: Promjena koja poboljšava pristup. Naprimjer, ako su glasački listići dostupni na [[Beajevo pismo|Brajevom pismu]] ili na mašini [[tekst u govor]], ili ako druga osoba pročita glasački listić slijepoj osobi i zabilježi izbore, tada bi slijepa osoba imala pristup glasanju. == Uzroci == Postoji mnogo različitih uzroka invalidnosti koji često utiču na osnovne [[dnevne aktivnosti]], kao što su jelo, oblačenje, prenošenje i održavanje [[higijena|osobne higijene]] ili napredne aktivnosti svakodnevnog života kao što su kupovina, priprema hrane, vožnja ili rad. Međutim, važno je napomenuti da su uzroci invalidnosti obično određeni sposobnošću osobe da obavlja svakodnevne aktivnosti. Kako tvrde Marta Russell i Ravi Malhotra, „'medikalizacija' invalidnosti i alati za klasifikaciju očito su odigrali važnu ulogu u uspostavljanju podjela između 'invalida' i 'sposobnih'.{{'"}}{{sfn|Russell|2019|page=4}} Ovo pozicionira invalidnost kao problem koji treba riješiti medicinskom intervencijom, što otežava naše razumijevanje o tome šta invalidnost može značiti. Za potrebe Zakona o Amerikancima sa invalidnošću iz 1990., propisi Komisije za jednake mogućnosti zapošljavanja Sjedinjenih Država pružaju listu stanja za koje se lako može zaključiti da su invalidnost: [[gluhoća]], [[sljepilo]], [[intelektualna invalidnost]], djelomično ili potpuno [[amputacija|nedostajući udovi]] ili smetnje u [[pokretljivost]]i koje zahtijevaju korištenje [[invalidska kolica|invalidskih kolica]], [[autizam]], [[kancer|rak]], [[cerebralna paraliza]], [[dijabetes]], [[epilepsija]], [[HIV/AIDS]], [[multipla skleroza]], [[mišićna distrofija]], [[veliki depresivni poremećaj]], [[spina bifida]], [[bipolarni poremećaj]], [[posttraumatski stresni poremećaj]], [[opsesivno kompulzivni poremećaj]] i [[shizofrenija]].<ref name="FR">{{cite web |title=76 FR 16977 |year=2011 |publisher=federalregister.gov |url=https://www.federalregister.gov/articles/2011/03/25/2011-6056/regulations-to-implement-the-equal-employment-provisions-of-the-americans-with-disabilities-act-as |access-date=9. 1. 2019 |archive-date=22. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822130008/https://www.federalregister.gov/articles/2011/03/25/2011-6056/regulations-to-implement-the-equal-employment-provisions-of-the-americans-with-disabilities-act-as |url-status=live }}</ref> Ovo nije potpuna lista i mnoge povrede i zdravstveni problemi uzrokuju invalidnost. Neki uzroci invalidnosti, kao što su povrede, mogu se vremenom riješiti i smatraju se „privremenim invaliditetom“. „Stečena invalidnost“ je rezultat oštećenja koja se javljaju iznenada ili hronično tokom života, za razliku od rođenja sa oštećenjem. ''[[Nevidljive smetnje]]'' možda neće biti očigledno primetne. == Teorija == [[Međunarodna klasifikacija funkcionisanja, invalidnosti i zdravlja]] (ICF), koju je izradila [[Svjetska zdravstvena organizacija]], pravi razliku između tjelesnih funkcija (fizioloških ili psiholoških, kao što je vid) i struktura tijela (anatomskih dijelova, kao npr. [[oko]] i srodne strukture). Oštećenje tjelesne strukture ili funkcije definira se kao anomalija, defekt, gubitak ili druga značajna odstupanja od određenih općenito prihvaćenih standarda stanovništva, koja mogu varirati tokom vremena. Aktivnost se definira kao izvršenje zadatka ili radnje. ICF navodi devet širokih domena funkcioniranja na koje se može utjecati: * [[Učenje]] i primjena znanja * Opći zadaci i zahtjevi * Komunikacija * Osnovna fizička mobilnost, kućni život i briga o sebi (naprimjer, [[dnevne aktivnosti]]) * Međuljudske interakcije i odnosi * Zajednica, društveni i građanski život, uključujući [[zapošljavanje]] * Ostala glavna područja života U dogovoru sa stručnjacima iz oblasti invalidnosti, uvod u ICF navodi da su predloženi različiti konceptni modeli za razumijevanje i objašnjenje invalidnosti i funkcionisanja, koje on nastoji integrirati. Ovi modeli uključuju sljedeće: === Medicinski model === {{Glavni|Medicinski model invalidnosti}} [[Medicinski model]] invaliditet vidi kao problem osobe, direktno uzrokovan bolešću, traumom ili drugim zdravstvenim stanjima, što stoga zahtijeva kontinuiranu medicinsku njegu u obliku individualnog tretmana od strane stručnjaka. U medicinskom modelu, upravljanje hendikepom ima za cilj "liječenje", odnosno prilagođavanje pojedinca i promjenu ponašanja koja bi dovela do "skoro izlječenja" ili djelotvornog izlječenja. Pojedinac, u ovom slučaju, svoju invalidnost mora prevazići medicinskom njegom. U medicinskom modelu, medicinska njega se posmatra kao glavno pitanje, a na političkom nivou, glavni odgovor je modifikacija ili reforma [[zdravstvo|zdravstvene]] politike.{{sfn|Nikora|Karapu|Hickey|Te Awekotuku|2004|p=5}}{{sfn|Donovan|2012|p=12}} === Društveni model === {{Glavni|Socijalni model invalidnosti}} Socijalni model invalidnosti vidi "invalidnost" kao društveno kreirani problem i pitanje potpune [[Inkluzija (invalidska prava)|integracija pojedinaca u društvo]]. U ovom modelu invalidnost nije atribut pojedinca, već složena kolekcija uslova koje stvara društveno okruženje. Upravljanje problemom zahtijeva [[društveno djelovanje]] i kolektivna je odgovornost društva da stvori zajednicu u kojoj su ograničenja za osobe s invalidnošću minimalna. Invalidnost je i [[kultura|kulturna]] i [[ideologija|ideološka]] u stvaranju. Prema socijalnom modelu, jednak pristup za nekoga sa oštećenjem/invalidnošću je briga za ljudska prava.{{sfn|Nikora|Karapu|Hickey|Te Awekotuku|2004|pp=6–7}}{{sfn|Donovan|2012|p=12}} Socijalni model invaliditeta naišao je na kritiku. Prepoznajući važnost koju socijalni model igra u naglašavanju odgovornosti društva, naučnici, uključujući [[Tom Shakespeare|Toma Shakespearea]], ističu granice modela i podstiču potrebu za novim modelom koji će prevazići „medicinski vs. "dihotomija.<ref>{{cite book |author=Shakespeare, T. |author2=Watson, N. |editor1=Barnartt, S.N. |editor2=Altman, B.M. |title=Exploring Theories and Expanding Methodologies: Where we are and where we need to go |chapter=The social model of disability: An outdated ideology? |series=Research in Social Science and Disability |volume=2 |pages=9–28 |year=2001 |doi=10.1016/S1479-3547(01)80018-X |isbn=978-0-7623-0773-9 |publisher=Emerald Group Publishing |location=Bingley}}</ref> Ograničenja ovog modela znače da često vitalne usluge i informacije sa kojima se suočavaju osobe sa invaliditetom jednostavno nisu dostupne, često zbog ograničenog ekonomskog povrata u njihovoj podršci.<ref>{{cite journal|last1=Parker|first1=Christopher J.|last2=May|first2=Andrew|last3=Mitchell|first3=Val|last4=Burrows|first4=Alison|title=Capturing Volunteered Information for Inclusive Service Design: Potential Benefits and Challenges|journal=The Design Journal|date=2015|volume=16|issue=11|pages=197–218|doi=10.2752/175630613X13584367984947|s2cid=110716823|url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/11589|access-date=8. 1. 2019|archive-date=10. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510193642/https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Capturing_volunteered_information_for_inclusive_service_design_potential_benefits_and_challenges/9349877|url-status=live}}</ref> Neki kažu da je [[medicinska humanistika]] plodno polje u kojem bi se mogao premostiti jaz između medicinskog i socijalnog modela invalidnosti.<ref>{{cite journal | author = Garden R | title = Disability and narrative: new directions for medicine and the medical humanities | journal = Med. Humanit. | volume = 36 | issue = 2 | pages = 70–74 | year = 2010 | pmid = 21393285 | doi = 10.1136/jmh.2010.004143 | doi-access = free }}</ref> ==== Društvena konstrukcija ==== Društvena konstrukcija invalidnosti je ideja da je ona konstruisana društvenim očekivanjima i institucijama, a ne biološkim razlikama. Isticanje načina na koji društvo i institucije konstruišu invalidnost je jedan od glavnih fokusa ove ideje.<ref>{{Cite book|edition = Winter 2014|title = Naturalistic Approaches to Social Construction|url = http://plato.stanford.edu/archives/win2014/entries/social-construction-naturalistic/|year = 2014|first = Ron|last = Mallon|editor-first = Edward N.|editor-last = Zalta|access-date = 23. 2. 2016|archive-date = 18. 3. 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190318091540/https://plato.stanford.edu/archives/win2014/entries/social-construction-naturalistic/|url-status = live}}</ref> Na isti način na koji [[rasa]] i [[spol]] nisu biološki fiksirani, nije ni invalidnost. Otprilike početkom 1970-ih, sociolozi, posebno Eliot Friedson, počeli su da tvrde da se [[teorija označavanja]] i [[socijalna devijantnost]] mogu primijeniti na studije invalidnosti. To je dovelo do stvaranja teorije [[socijalna konstrukcija invalidnosti|socijalne konstrukcije invalidnosti]]. Društvena konstrukcija invalidnosti je ideja da je konstruisana kao društveni odgovor na odstupanje od norme. Medicinska industrija je kreator društvene uloge oboljelih i invalida. Medicinski radnici i ustanove, koji posjeduju stručnost o zdravlju, imaju sposobnost definiranja zdravstvenih i fizičkih i psihičkih normi. Kada pojedinac ima osobinu koja stvara oštećenje, ograničenje ili ograničenje u dostizanju društvene definicije zdravlja, pojedinac se označava kao invalid. Prema ovoj ideji, invalidnost nije definirana fizičkim karakteristikama tijela, već odstupanjem od [[društveni dogovor|društvene konvencije]] zdravlja.<ref>{{cite book |title=Profession of Medicine: A Study of the Sociology of Applied Knowledge |url=https://archive.org/details/professionofmedi0000unse |last=Freidson |first=Eliot |publisher=Harper and Row |year=1970 |isbn=978-0-06-042205-9 |pages=[https://archive.org/details/professionofmedi0000unse/page/205 205]–10}}</ref> Društvena konstrukcija invaliditeta bi tvrdila da je stav [[medicinski model invalidnosti|medicinskog modela invalidnosti]] da je invalidnost oštećenje, ograničenje ili ograničenje pogrešno. Umjesto toga, ono što se vidi kao invalidnost je samo razlika u pojedincu od onoga što se smatra "normalnim" u društvu.<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of American Disability History Vol. 2 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofam0000unse_x2z0 |last=Burch |first=Susan |publisher=Facts on File |year=2009 |isbn=978-0-8160-7030-5 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofam0000unse_x2z0/page/n210 543]–44}}</ref> ==Demografija== Procjene o broju osoba s invalidbošću širom svijeta i širom zemlje su problematične. Bez obzira na različite pristupe definisanju invaliditeta, demografi se slažu da je svetska populacija osoba sa invalidnošću veoma velika. Naprimjer, 2012. godine [[Svjetska zdravstvena organizacija]] procijenila je svjetsku populaciju od 6,5 milijardi ljudi. Od toga, skoro 650 miliona ljudi, ili 10%, procijenjeno je da su umjereni ili teški invalidi.<ref name="World Health Organization">{{cite web |title=Disability World Report |url=https://www.who.int/disabilities/world_report/2011/report/en/ |publisher=World Health Organization |year=2011 |access-date=8. 1. 2015 |archive-date=19. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119103941/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/report/en/ |url-status=live }}</ref> [[Međunarodna organizacija rada]] je 2018. godine procijenila da oko milijardu ljudi, jedna sedmina svjetske populacije, ima invaliditet, 80% njih u zemljama u razvoju, a 80% radno sposobnog. Računalo se da će isključivanje osoba sa invaliditetom iz radne snage koštati do 7% [[BDP|bruto domaćeg proizvoda]].<ref>{{cite news |title=For many, disability is part of what it means to be human |url=https://www.ft.com/content/f4e2dc50-3dab-11e8-bcc8-cebcb81f1f90 |first = Andrew | last = Jack |access-date=14. 8. 2018 |newspaper=Financial Times | location = Bracken House; London |format = Special report Modern workplace: Disability | publisher = Nikkei | issn = 0307-1766 |date=11. 5. 2018 |archive-date=15. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815024712/https://www.ft.com/content/f4e2dc50-3dab-11e8-bcc8-cebcb81f1f90 |url-status=live }}</ref> ===Zemlje u razvoju=== Invalidnost je češća u zemljama u razvoju nego u razvijenim zemljama. Smatra se da je veza između invalidnosti i siromaštva dio "začaranog kruga" u kojem se ovi konstrukti međusobno pojačavaju.<ref>{{cite journal | author = Yeo R., Moore K. | year = 2003 | title = Including disabled people in poverty reduction work: "Nothing about us, without us" | url = https://archive.org/details/sim_world-development_2003-03_31_3/page/571 | doi = 10.1016/S0305-750X(02)00218-8 | journal = World Development | volume = 31 | issue = 3| pages = 571–90 }}</ref> == Također pogledajte == * [[Ergonomija]] * [[Ableizam]] * [[Pristupačnost]] * [[Pomoćna tehnologija]] * [[Zlostavljanje invalidnosti]] * [[Oznaka invalidnosti]] * [[Zločin iz mržnje prema invalidima]] * [[U nedostatku]] * [[Sindrom slabosti]] * [[Fiziološki funkcionalni kapacitet]] ==Reference== ===Citati=== {{refspisak}} ===Izvori=== * {{cite book |last1=DePoy |first1=Elizabeth |last2=Gilson |first2=Stephen French |year=2004 |title=Rethinking Disability: Principles for Professional and Social Change |url = https://archive.org/details/rethinkingdisabi0000depo |location=Pacific Grove, CA |publisher=Brooks Cole |isbn=978-0-534-54929-9 }} * {{cite web |last=Donovan |first=Rich |date=1. 3. 2012 |title=The Global Economics of Disability |url=http://www.returnondisability.com/pdf-docs/The_Global_Economics_of_Disability_2012.pdf |publisher=Return on Disability |access-date=11. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913222254/http://www.returnondisability.com/pdf-docs/The_Global_Economics_of_Disability_2012.pdf |archive-date=13. 9. 2012 |url-status=dead}} * {{cite encyclopedia |last1=McAdams Ducy |first1=Elizabeth |last2=Stough |first2=Laura M. |last3=Clark |first3=M. Carolyn |year=2012 |title=Choosing Agency in the Midst of Vulnerability: Using Critical Disability Theory to Examine a Disaster Narrative |work=Critical Qualitative Research Reader |editor1-last=Steinberg |editor1-first=Shirley R. |editor2-last=Cannella |editor2-first=Gaile S. |location=New York |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4331-0688-0 }} * {{cite web |last1=Nikora |first1=Linda Waimari |last2=Karapu |first2=Rolinda |last3=Hickey |first3=Huhana |last4=Te Awekotuku |first4=Ngahuia |year=2004 |title=Disabled Maori and Disability Support Options |url=http://waikato.researchgateway.ac.nz/bitstream/10289/460/1/content.pdf |publisher=Maori&nbsp;& Psychology Research Unit, University of Waikato |access-date=11. 8. 2012 |archive-date=13. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513220653/https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/handle/10289/460/content.pdf;jsessionid=CC679321B8E56B193727B2B489F9B94F?sequence=1 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Oliver |first=Michael |year=1990|title=The Politics of Disablement |location=London |publisher=St. Martin's Press| doi =10.1007/978-1-349-20895-1 | oclc = 59098076|isbn=0333432932}} * {{cite encyclopedia |last=Stough |first=Laura M. |year=2009 |title=The Effects of Disaster on the Mental Health of Individuals With Disabilities |work=Mental Health and Disasters |editor1-last=Neria |editor1-first=Yuval |editor2-last=Galea |editor2-first=Sandro |editor3-last=Norris |editor3-first=Fran H. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-41282-8 |url=http://oaktrust.library.tamu.edu/bitstream/1969.1/153544/1/The%20effects%20of%20disaster%20on%20the%20mental%20health%20of%20individuals%20with%20disabilities.pdf }} * {{cite web |last=Yeo |first=Rebecca |year=2005 |title=Disability, poverty, and the new development agenda |website =Disability Knowledge and Research Programme | publisher = Department for International Development (UK Government) |url=http://www.dfid.gov.uk/r4d/PDF/Outputs/Disability/RedPov_agenda.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20110612231627/http://www.dfid.gov.uk/r4d/PDF/Outputs/Disability/RedPov_agenda.pdf | archive-date = 12. 6. 2011 |volume = 133 |access-date=19. 6. 2013 }} ==Dopunska litetatura== * {{cite book |editor-last=Albrecht |editor-first=Gary L. |year=2006|title=Encyclopedia of disability |location=Thousand Oaks, CA |publisher=SAGE Publications |url = https://archive.org/search.php?query=Encyclopedia+of+disability&sin= | oclc = 62778255 |isbn=978-0-7619-2565-1}} * {{cite document | archive-url = https://web.archive.org/web/20220629204300/https://www.visibilitymetrics.com/sites/default/files/downloads/Developing%20Objective%20Definition%20of%20Visual%20Impairment.pdf|last1=Arditi |first1=Aries |last2=Rosenthal |first2=Bruce | archive-date = 29. 6. 2022| url = https://www.visibilitymetrics.com/sites/default/files/downloads/Developing%20Objective%20Definition%20of%20Visual%20Impairment.pdf |year=1998 |title=Developing an objective definition of visual impairment |work =Vision '96: Proceedings of the International Low Vision Conference |pages=331–34 |location=Madrid }} * {{cite book |last=Bowe |first=Frank |year=1978 |title=Handicapping America: Barriers to disabled people |location=New York |publisher=Harper & Row |isbn=978-0-06-010422-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/handicappingamer00bowe }} * {{cite book |last=Charlton |first=James I. |title=Nothing about us without us : disability oppression and empowerment |url=https://archive.org/details/nothingaboutuswi0000jame |year=2004 |publisher=Univ. of California Press |location=Berkeley|isbn=978-0-520-22481-0 |edition=3rd}} * {{cite book |last=Charlton |first=James I. |title=Nothing about us without us : disability oppression and empowerment |year=1998|publisher=Univ. of California Press |location=Berkeley|isbn=978-0-520-22481-0 | jstor = 10.1525/j.ctt1pnqn9 |url = https://archive.org/details/nothingaboutuswi0000char/mode/2up}} * {{cite journal |last=Burch |first=Susan |date=juli 2009 |title=(Extraordinary) Bodies of Knowledge: Recent Scholarship in American Disability History |url=https://archive.org/details/sim_magazine-of-history_2009-07_23_3/page/29 |journal=OAH Magazine of History |volume=23 |pages=29–34 |issn=0882-228X |doi=10.1093/maghis/23.3.29 |issue=3}} * {{cite journal |last1=Burkhauser |first1=Richard V. |last2=Schmeiser |first2=Maximilian D.|last3=Weathers II |first3=Robert R.|date=Jan 2012 |title=The Importance of Anti-Discrimination and Workers' Compensation Laws on the Provision of Workplace Accommodations Following the Onset of a Disability |url=https://archive.org/details/sim_industrial-labor-relations-review_2012-01_65_1/page/161 |journal=Industrial & Labor Relations Review |volume=65 |issue=1 |pages=161–180 |doi=10.1177/001979391206500109 |s2cid=154605646 }} * {{cite journal |last=Darling |first=Peter |date=august 2007 |title=Disabilities and the Workplace |journal=Business NH Magazine | location = Manchester |publisher = EBSCO Masterfile Complete | issn = 1046-9575 |volume=24 |issue=8 }} * {{cite journal |last=Glenn |first=Eddie |year=1995 |editor=Walker, Sylvia |journal=Disability and Diversity: New Leadership for a New Era |page=66 |title=African American Women with Disabilities: An Overview |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616053718/https://www.dinf.ne.jp/doc/english/Us_Eu/ada_e/pres_com/pres-dd/glenn.html |archive-date=16. 6. 2022 |url=http://www.dinf.ne.jp/doc/english/Us_Eu/ada_e/pres_com/pres-dd/glenn.html |access-date=16. 8. 2022 |url-status=bot: unknown }} * {{cite journal | last1 = Alston | first1 = Reginald J. | last2 =Russo | first2= Charles J. |last3=Miles |first3=Albert S |year=1994 |title=Brown v. Board of Education and the American with Disabilities Act: Vistas of equal educational opportunities for African Americans | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-negro-education_summer-1994_63_3/page/349 |journal= Journal of Negro Education |issn = 2167-6437 | doi =10.2307/2967186 |jstor =2967186 | publisher = Howard University |volume=63 |issue=3 | page = 349 }} * {{cite book |last=Johnstone |first=David |year=2001 |edition=2nd | url = https://archive.org/details/introductiontodi0000john_k7w3|title=An Introduction to Disability Studies |publisher=Fulton | location = Internet archive | oclc =1244858584 |isbn=978-1-85346-726-4}} * {{cite journal |last=Kaushik |first=R. |year=1999 |title=Access Denied: Can we overcome disabling attitudes |journal=Museum International |volume=51 |issue=3 |pages=48–52 |issn=1468-0033 |doi=10.1111/1468-0033.00217}} * {{cite book |last1=Kerr| first1 =Anne |last2=Shakespeare |first2=Tom |year=2002|title=Genetic Politics: from Eugenics to Genome |location= Internet archive |others = Cartoons by Suzy Varty |url = https://archive.org/details/geneticpoliticsf0000kerr |publisher=New Clarion Press | oclc = 1310731470| isbn=978-1-873797-25-9}} * {{cite journal |last=Lansing |first=Michael J. |date=januar 2009 |title='Salvaging the Man Power of America': Conservation, Manhood, and Disabled Veterans during World War I |pages=32–57 |journal=Environmental History |volume=14 |issn=1084-5453 |doi=10.1093/envhis/14.1.32}} * {{cite journal |last=Longmore |first=Paul |date=juli 2009 |title=Making Disability an Essential Part of American History |url=https://archive.org/details/sim_magazine-of-history_2009-07_23_3/page/11 |journal=OAH Magazine of History |volume=23 |pages=11–15 |issn=0882-228X |doi=10.1093/maghis/23.3.11 |issue=3}} * {{cite journal |last2=Petretto | first2 = Donatella Rita | first1 = Carmelo |last1=Masala | title = From disablement to enablement: conceptual models of disability in the 20th century |url=https://archive.org/details/sim_disability-and-rehabilitation_2008_30_17/page/n4 | journal = Disability and Rehabilitation | volume = 30 | issue = 17 | pages = 1233–44 | year = 2008 | pmid = 18821191 | doi = 10.1080/09638280701602418 | s2cid = 19377518 | issn = 0963-8288 }} * {{cite book |last1=Masala |first1=Carmelo |last2=Petretto |first2=Donatella Rita |year=2008 |title=Psicologia dell'Handicap e della Riabilitazione |trans-title=The Psychology of Handicap and Rehabilitation |language=it |location=Rome |publisher=Kappa |isbn=978-88-15-06226-0}} * {{cite book |editor =Pearson, Charlotte |year=2006 |title=Direct Payments and Personalisation of Care |location = Internet archive |url = https://archive.org/details/directpaymentspe0000unse |publisher=Dunedin Academic Press | oclc =1280896670|isbn=978-1-903765-62-3}} * {{cite journal |last= Robidoux|first=Carol|date=7. 4. 2011|title=An Overlooked Workforce |journal=Business NH Magazine | location = Manchester | issn = 1046-9575 |url = https://www.businessnhmagazine.com/article/an-overlooked-workforce }} * {{cite book|last=Rose |first=Sarah F. |title=No Right to Be Idle: The Invention of Disability, 1840s–1930s |url=https://archive.org/details/norighttobeidlei0000rose |publisher=University of North Carolina Press |year=2017 |pages=xvi, 382 |isbn=978-1-4696-2489-1}} * {{cite web |title=Work Without Limits |url=https://workwithoutlimits.org/ |publisher=UMASS Chan Medical School|department = Commonwealth Medicine |access-date=28. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113152521/https://workwithoutlimits.org/ |archive-date=13. 11. 2009 |location=Shrewsbury, MA |date=2021}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Spoken Wikipedia|Disability.ogg|date=20. 4. 2009}} * {{curlie|Society/Disabled}} * {{Wiktionary|disability}} * {{Wikiquote}} * {{Commons category|Disabilities}} <!-- Please do not add any additional external links here, add them to the DMOZ directory --> {{Navkutija invalidnosti}} {{Invalidnost po zemlji}} {{Authority control}} * https://web.archive.org/web/20160304170501/http://magazin.invalidnost.net/index.php/sekcije/drustvo/117-zakon-o-hrvatskom-registru-osobama-sa-invaliditetom * https://web.archive.org/web/20111113221409/http://weekend.ba/novost/17213/zaposljavanje-invalida * http://www.mft.gov.ba/bos/images/stories/odluke/teska%20bolest%20i%20invalidnost%20BS.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305185805/http://www.mft.gov.ba/bos/images/stories/odluke/teska%20bolest%20i%20invalidnost%20BS.pdf |date=5. 3. 2016 }} * https://web.archive.org/web/20130512090929/http://fmrsp.gov.ba/s/images/stories/Politika%20u%20oblasti%20invalidnosti%20u%20Bosni%20i%20Hercegovini.pdf * https://web.archive.org/web/20160305000442/http://www.tacso.org/doc/izazovi_BIH_AnkicaKostic.ppt * http://www.paraplegicari.org/documents/Politika%2520u%2520oblasti%2520invalidnosti.pdf{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://web.archive.org/web/20160304232859/http://www.visemogucnosti.info/download/doc/Izvjestaj+o+stanju+invalidnosti.docx/499a340a1279c2fa8f2a590bd5f2fd39.docx {{Diskriminacija}} {{Commonscat|Disabled people}} [[Kategorija:Invalidnost| ]] [[Kategorija:Društveni koncepti]] [[Kategorija:Društvo]] gg9f8tcy1lpx845ngfcx3mtgi83u93f 0 116680 3922013 3921324 2026-08-25T06:34:44Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922013 wikitext text/x-wiki Podljev krvi ili '''hematom''' (haematoma), je nakupina [[krv]]i izvan [[Krvni sudovi|krvnih sudova]], nastaje zbog [[Krvarenje|krvarenja]] (hemorrhagia), ili preciznije unutrašnjeg krvarenja. Ako se nalazi ispod [[Koža|kože]] onda se naziva modrica. Pojam se ne smije miješati sa pojmom hemangiom koja je abnormalno nakupljanje [[Krvne žile|krvnih žila]] u koži i unutrašnjim organima. Najčešće se javlja nakon udarca u vidu modrica (potkožni hematom). == Klinička slika == Hematom—od αίμα, ''haima'', krv + τωμα, ''t-oma''—abnormalna pojava. Hematomi koji su vidljivi pod kožom nazivaju se modrica ([[ecchymosis]]), ali također mogu biti i u [[unutrašnji organi|unutrašnjim organima]]. Primjeri su hematomi u [[Jetra|jetri]] ili [[Mozak|mozgu]]. Mogu se javiti između organa i u unutrašnjim tjelesnim šupljinama (abdomen, prsni koš). Često su osjetljivi na [[dodir]] zbog povećanog tlaka između tkiva. Često se javljaju formacije u obliku [[Cista|ciste]] unutar koje se krv koagulira i zaustavlja se krvarenje. Nakon izvjesnog vremena, obično nakon 7 dana dolazi do kolikvacije hematoma uz istovremenu upijanje stare krvi. Hematomi u rahlim tkivima se mogu pokretati obično pod uticajem [[Gravitacija|gravitacije]]. Ako se nalaze u [[zglob]]nim šupljinama mogu smanjiti [[pokretljivost]] zgloba i dovesti do otoka okolnih mehkih tkiva. Ako je krvarenje ograničeno na prostor koji je okružen čvrstim i neelastičnim strukturama ([[kosti]], [[hrskavice]] i fascije) tlak može porasti do te mjere da ugrozi normalno tkivo. Subduralni i epiduralni hematomi pritišću mozak uzrokujući pomjeranje mozga, gubitak svijesti i hernijaciju velikog mozga u stražnju lubanjsku jamu. ''Compartment'' sindrom (sindrom odjelka) predstavlja ozbiljnu komplikaciju kraš povreda donjih ekstremiteta. Povišen tlak u odjeljku pritišće krvne sudove koji zbog toga kolabiraju, oticanje krvi je onemogućeno, nastaje ishemia tkiva i posljedični [[edem]] (otok) koji dalje povećava tlak u odjeljku. Ako dođe do [[Infekcija|infekcije]] nastaju inficirani hematomi koji se pretvaraju u apscese ([[Latinski jezik|lat.]] '' abscessus''). == Klasifikacija == === Vrste === *Glava **Subgalealni hematom – između galea aponeurotica i periosta **Cephalhematoma – između periosta i lobanje **Epidural hematoma – između lobanje i dura mater **Subdural hematoma – između dura mater i arahnoideje **Subarachnoid hematoma – između arahnoideje mater i pia mater (spacies subarachnoidalis ) **Othematoma – između kože i hrskavice uha **Perihondralni hematom na uhu *Potkožni hematom (u narodu se naziva modrica) *Perianalni hematom ([[anus]]) *Subungual hematom (nokat) === Stepeni === *Petechiae – mali hematomi do 3&nbsp;mm u dijametru *Purpura –modrica do 1&nbsp;cm. u promjeru obično okrugla *Ecchymosis – hematom preko 3&nbsp;cm == Uzroci == Čest uzrok su povrede tokom bavljenja sportskim aktivnostima, udarci u glavu ili prometne nesreće.<ref>[http://www.smartplay.com.au/national/DocLib/Pub/DocLibDownload.asp?lngDocLibID=20&FileName=QuadricepsContusionCork+Thi.pdf Quadricept Contusion (Cork Thigh)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913084624/http://smartplay.com.au/national/DocLib/Pub/DocLibDownload.asp?lngDocLibID=20&FileName=QuadricepsContusionCork+Thi%2Epdf |date=13 Septembar 2009 }}, Sports Medicine Australia, pristupljeno 23. august 2008</ref> Hematomi mogu nastati i spontano ako postoje poremećaji koagulacije. Ako pacijenti uzimaju kumarinske preparate pri tretmanu srčanih oboljenja, te radi sprečavanja tromboze mogu dobiti spontane hematome. Trombocitopenija, bez obzira na uzrok, može dovesti do pojave trombocitopenične purpure. Operativni zahvati mogu biti komplicirani krvarenjem i nastankom hematoma, ako krv ne ističe iz tijela. Minuciozna hirurška tehnika je uslov za izbjegavanje ovih komplikacija. == Terapija == Manji hematomi ne zahtijevaju [[Hirurgija|hirurški]] tretman. U slučajevima potkožne modrice heparinske masti mogu biti od pomoći. Hematomi unutar [[Lobanja|lobanje]] zahtijevaju hitnu dekompresiju i pražnjenje hematoma. Hematomi unutar prsišta (haematothorax) se moraju isprazniti ako pomjeraju [[pluća]] i [[srce]]. Obično je dovoljno drenirati prsište i postaviti aktivnu podvodnu aspiracionu drenažu. Hematomi unutar trbušne šupljine (haematoperitoneum) se isprazne ako postoji značajna hemodinamska nestabilnost pacijenta ili se na UZ pregledom pronađe velika količina krvi ili ako postoji sindrom abdominalnog kompartmenta. Hematomi trbušnog zida i ekstremiteta se isprazne ako hematom ostane i ne može spontano da se resorbira. Kompartment sindrom je indikacija za operativni tretman gdje se fascija mišića moraju razrezati. == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Haematoma}} [[Kategorija:Hirurgija]] [[Kategorija:Povrede]] p4s7lhsw78jctodlku1raa3zfu7i28t 0 136225 3921932 3921468 2026-08-24T21:39:55Z Bakir123 110053 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-45718-10|~2026-45718-10]] i vraćeno na izmjenu 3766836 korisnika WumpusBot: Nedovoljno kvalitetna slika. 3921932 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Bakir Izetbegović | slika = Bakir Izetbegović 2025.jpg | redoslijed = 14. [[predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 17. mart 2018 – 20. novembar 2018. | prethodnik = [[Dragan Čović]] | nasljednik = [[Milorad Dodik]] | vrijeme_na_vlasti2 = 17. mart 2016 – 17. novembar 2016. | prethodnik2 = Dragan Čović | nasljednik2 = [[Mladen Ivanić]] | vrijeme_na_vlasti3 = 10. mart 2014 – 17. novembar 2014. | prethodnik3 = [[Željko Komšić]] | nasljednik3 = Mladen Ivanić | vrijeme_na_vlasti4 = 10. mart 2012 – 10. novembar 2012. | prethodnik4 = Željko Komšić | nasljednik4 = [[Nebojša Radmanović]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1956|6|28}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | puno_ime = Bakir Izetbegović | etnicitet = [[Bošnjak]] | politička_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | supruga = Sebija Građević | djeca = Jasmina | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]] | vjera = [[Islam]] | potpis = | web_stranica = {{URL|bakirizetbegovic.ba}} }} '''Bakir Izetbegović''' (rođen 28. juna 1956) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[političar]] i bivši član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], predsjednik [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]], te sin prvog predsjednika [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]], [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]]. ==Život i rana karijera== Bakir Izetbegović je završio Arhitektonski fakultet [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] 1981. Od 1982. do 1991. radio je kao konsultant u firmi "Konsalting" u [[Sarajevo|Sarajevu]], nakon čega je od 1991. do 2003. obavljao dužnost direktora Zavoda za izgradnju grada [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] (od 1991. do 1995. Zavod za izgradnju grada Sarajeva).<ref>{{Cite web |url=http://zik.ks.gov.ba/o-nama-0 |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729044404/http://zik.ks.gov.ba/o-nama-0 |archive-date=29. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] je bio sekretar Alije Izetbegovića. Angažiran je kao koordinator izgradnje [[Gazi Husrev-begova biblioteka|Gazi Husrev-begove biblioteke]] u Sarajevu, bio je koordinator izgradnje [[BBI Centar|BBI Centra]] u Sarajevu. Od 1995. do 1997. bio je član Upravnog odbora [[FK Sarajevo]]. U periodu od 1997. do 2000. bio je član Upravnog odbora [[KK Bosna]]. Funkciju člana upravnog odbora muslimanskog humanitarnog društva “Merhamet”, obavljao je od 1999. do 2003. Član Sabora [[Islamska zajednica Bosne i Hercegovine|Islamske zajednice BiH]] bio je u periodu od 2000. do 2002. ==Politički angažman== U periodu od 1992. do 2003. bio je član Kantonalnog odbora SDA Sarajevo, a funkciju predsjedavajućeg Kluba poslanika SDA u Skupštini [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] obavljao je u periodu od 2000. do 2002.. Član Glavnog odbora i Predsjedništva SDA, te poslanik u Predstavničkom domu [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] bio je u periodu od 2002. do 2006. Funkciju potpredsjednika SDA obavljao je u periodu od 2003. do 2009, a trenutno je njen predsjednik.<ref>{{Cite web |url=http://www.sda.ba/predsjednistvo/ |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306101342/http://www.sda.ba/predsjednistvo/ |archive-date=6. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> Na [[Izbori u Bosni i Hercegovini|općim izborima]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], održanim 2006. izabran je u [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine]] gdje je do 2010. bio predsjedavajući Kluba poslanika SDA u [[Predstavnički dom Bosne i Hercegovine|PD PSBIH]] i predsjedavajući delegacije [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|PS BIH]] u [[Vijeće Evrope|Vijeću Evrope]].<ref>{{Cite web |url=http://www.parlament.ba/sadrzaj/medjunarodne_aktivnosti/delegacije/vijece_evrope/aktivnosti/Default.aspx?id=22168&langTag=bs-BA |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715033742/https://www.parlament.ba/sadrzaj/medjunarodne_aktivnosti/delegacije/vijece_evrope/aktivnosti/Default.aspx?id=22168&langTag=bs-BA |archive-date=15. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.#Bošnjački član|Opći izborima u Bosni i Hercegovini 2010.]] godine izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sarajevo-x.com/bih/politika/izbori2010/clanak/101003118 |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 10. 2010 |archive-date=12. 11. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112155241/http://www.sarajevo-x.com/bih/politika/izbori2010/clanak/101003118 |url-status=dead }}</ref>. Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Predsjedništvo BiH|Općim izborima 2014.]] kao član SDA sa osvojenih 32,27 % glasova ponovo je izabran za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]].<ref name="B">[http://www.izbori.ba/Utvrdjeni2014/Finalni/PredsjednistvoBiH/Default.aspx Rezultati općih izbora na stranici Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine]</ref> Na toj dužnosti ostaje do 2018. kada mu ističe drugi mandat te na njegovo mjesto dolazi [[Šefik Džaferović]]. Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|Općim izborima 2022.]] za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]], Bakir Izetbegović je pokušao obnoviti mandat ali je poražen od protukandidata, [[Denis Bećirović|Denisa Bećirovića]] ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]) sa razlikom od 115.826 glasova.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/1/1/0/0/701|title=Centralna izborna komisija BiH|website=www.izbori.ba|access-date=19. 12. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/1/0/0/0/0|title=Centralna izborna komisija BiH|website=www.izbori.ba|access-date=4. 5. 2023}}</ref> ==Privatni život== Oženjen je i ima kćerku. Živi u Sarajevu. Govori [[engleski jezik]]. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wikicitat}} *{{Commonscat-inline|Bakir Izetbegović}} {{Bosanski predsjednici}} {{Predsjedavajući Doma naroda PSBiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Izetbegović, Bakir}} [[Kategorija:Rođeni 1956.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bošnjaci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari iz Sarajeva]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] 26nzukvae0lxvz61gy1ao37jocgqpg2 0 137131 3921956 3921674 2026-08-24T23:27:21Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Omaž Anatolij Karpov turnir */ 3921956 wikitext text/x-wiki {{Infokutija šahista |ime = Anatolij Jevgenjevič Karpov |slika = Karpov, Anatoly (Flickr).jpg |puno ime = |nadimak = |država = {{ZID|SSSR}} {{ZID|Rusija}} |datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1951|05|23}} |mjesto rođenja = Zlatoust |datum smrti = |mjesto smrti = |titula = velemajstor |godine šampion = 1975–85, 1993-99. ([[FIDE]]) |elo = 2619 |elo_max = 2780 (juli 1994) }} '''Anatolij Karpov''' ({{jez-ru|Анато́лий Евге́ньевич Ка́рпов}}) [[Rusija|ruski]] je velemajstor i bivši svjetski prvak, jedan od najvećih igrača u [[šah]]ovskoj historiji, naročito u turnirskim partijama: najuspješniji je turnirski igrač u historiji s preko 160 osvojenih prvih mjesta na turnirima igranim širom svijeta.<ref>{{cite web | first=Eric | last=van Reem | title=Karpov, Kortchnoi win Unzicker Gala | url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2569 | publisher=[[ChessBase]] | date=11. 8. 2005 | access-date=2. 7. 2009}} In his 1994 book ''My Best Games'', Karpov says he played some 200 tournaments and matches, and won more than 100.</ref> Njegov krajnji skor je 1.118 pobjeda, 287 poraza, 1.480 remija u 3.163 partije. ==Biografija== Rođen je 23. maja 1951. u Zlatoustu, bivšem [[SSSR]]-u. Studirao je na Lenjingradskom državnom Univerzitetu. Živi u [[Moskva|Moskvi]]. === Najmlađi velemajstor === Učio je igrati šah od svoječetvrte godine. U 12-oj godini primljen je u prestižnu šahovsku školu [[Mihail Botvinik|Mihaila Botvinika]]. Postaje najmlađi sovjetski nacionalni majstor s 15 godina i pobjeđuje na svom prvom međunarodnom turniru nekoliko mjeseci kasnije. Među juniorima SSSR-a 1967. bio je peti. Nekoliko mjeseci kasnije postaje svjetski juniorski prvak. Njegova karijera ide uzlaznom putanjom i 1969. postaje prvi sovjetski igrač koji postaje svjetski juniorski prvak poslije [[Boris Spaski|Borisa Spaskog]] - koji je tu titulu osvojio još 1955.) - skorom: 10 poena od 11 mogućih. Uskoro potom, Karpov osvaja 4. mjesto na međunarodnom turrniru u [[Caracas]]u i postaje najmlađi svjetski [[velemajstor]]. === Prvak svijeta === 1970. Karpov pokazuje značajna poboljšanja u svojoj igri. Njegov rejting je skočio sa 2540 u 1971. na 2660 u 1973. godini, kad je bio drugi na prvenstvu SSSR-a i prvi na Lenjingradskom međunarodnom turniru. 1974. kvalificirao se u ciklus kandidata koji će da izazovu vladajućeg svjetskog prvaka, [[Robert Fischer|Bobbyja Fischera]]. Karpov je pobijedio Lava Polugajevskog u prvom meču kandidata i u sljedećoj rundi dobio je bivšeg svjetskog prvaka Spaskog. Meč Spaski-Karpov bio je spektakularan. Jaka i agresivna igra Karpova osigurala mu je nezaboravnu pobjedu. Finalni meč bio je protiv sljedećeg Rusa, [[Viktor Korčnoj|Viktora Korčnoja]], poznatog "fajtera". Partije su bile izuzetno borbene i Karpov pobjeđuje i postaje izazivač Fischeru za titulu prvaka svijeta. Uoči tog meča, Fischer je imao brojne zahtjeve koje je uputio [[FIDE]]-i, koje mu oni nisu ispunili, tako da je odbio igrati za titulu i mladi Karpov bez finalne borbe postaje svjetski prvak.<ref>{{cite book |last=Byrne |first=Robert |author-link=Robert Byrne (chess player) |date=1976 |title=Anatoly Karpov, The Road to the World Chess Championship |url=https://archive.org/details/anatolykarpovroa0000robe |location=New York |publisher=Bantam Books |page=[https://archive.org/details/anatolykarpovroa0000robe/page/n11 1] |isbn=0-553-02876-6}}</ref> === Pobjede na brojnim turnirima === Postiđen što je na takav način postao svjetski prvak, očajnički je pokušavao dokazati da mu zasluženo pripada titula; u narednih 10 godina učestvovao je na svim značajnim turnirima. Pobjeđivao je na turnirima na kojima su učestvovali najjači igrači na svijetu. === Odbrane titule === 1978. Karpov je prvi put branio titulu protiv Korčnoja, koji se dosta razlikovao od njihovog prethodnog meča kandidata. Korčnoj je u međuvremenu emigrirao iz SSSR-a. Meč je igran na [[Filipini]]ma i navodno je bio protkan psihološkim trikovima i pokušajima dr. Vladimira Zuhara (profesora [[psihologija|psihologije]] na Medicinskom fakultetu u Moskvi) iz Karpovljevog tima, da hipnotizira Korčnoja za vrijeme igre. Karpov je pobijedio 6 : 5, uz 21 remi. Tri godine kasnije Korčnoj je pobijedio u mečevima kandidata i ponovo se kvalificirao za meč sa Karpovom u Meranu, [[Italija]]. Ovoga je puta psihološki trik bilo hapšenje Korčnojevog sina zbog navodne zavjere. Opet se politika umiješala u šahovsku igru, ali Karpov hdobija meč rezultatom 11 : 7. Meč je poznat kao "Masakr u Meranu". === Vrhunac turnirske karijere === Karpovljeva turnirska karijera dostiže svoj vrhunac na izuzetnom Supervelemajstorskom turniru u [[Montreal]]u, [[Kanada]], 1979, gdje pobjeđuje zajedno s [[Mihail Talj|Mihailom Taljem]]. a ispred velemajstora kao što su [[Jan Timman]], [[Ljubomir Ljubojević]], Spaski i [[Ljubomir Kavalek]]. Također je pobijedio na prestižnom turniru u [[Linares]]u 1981 (i ponovo 1994. godine), na turnirima u [[Tilburg]]u u 1977, 1979, 1980, 1982. i 1983, a na prvenstvu SSSR-a 1976, 1983. i 1988.<ref name="chessgames, 2002">chessgames.com, [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=20719 ''Anatoly Karpov'']</ref> === Meč za prvaka svijeta s Kasparovom === 1984. održan je meč za prvaka svijeta između [[Garry Kasparov|Garryja Kasparova]] i Karpova. Karpov je važio kao jedan od najboljih svjetskih prvaka u vrijeme kada se Kasparov tek pojavljivao na šahovskoj sceni. Iako je poveo 4 : 0 i iako su mu bile potrebne 2 pobjede da zadrži titulu, sljedećih 16 partija završava remijem, a u 31. partiji imao je dobijenu poziciju za odbranu titule, međutim, griješi i partija završava remijem, a sljedeću partiju gubi. Poslije poraza u još 2 partije, Karpov doživljava nervni slom i predsjednik FIDE prekida meč. U revanšu 1985. Kasparov dobija meč 13 : 11 i tako se prekida njegova desetogodišnja vladavina. Karpov se sastajao s Kasparovom za titulu svjetskog prvaka u tri navrata, i to 1986. u [[London]]u i [[Lenjingrad]]u, 1987. u [[Sevilja|Sevilji]] i 1990. u [[New York]]u. Rezultat sva tri meča bio je tijesan: 12.5 : 11.5, 12 : 12, 12.5 : 11.5. U sva tri meča Karpov je imao šansu za pobjedu, ali je činio presudne greške i izgubio ih. Međusobni skor Karpova i Kasparova jeste sljedeći: u 235 zvaničnih partija Karpov ima 23 pobjede, 33 poraza i 179 remija. U mečevima za prvaka svijeta Karpov ima 19 pobjeda, 21 poraz i 104 remija. Iako je 12 godina stariji od Kasparova, Karpov 2002. pobjeđuje Kasparova 2.5 : 1.5. === Ponovna pobjeda i poraz za prvaka svijeta === 1992. Karpov gubi meč kandidata protiv [[Nigel Short|Nigela Shorta]]. Tako je onemogućen šesti meč za titulu između Kasparova i Karpova. Ipak, 1993, pošto su Kasparov i Short istupili iz [[FIDE]], u meču za upražnjenu titulu prvaka svijeta Karpov pobjeđuje Timmana. Odbranio je titulu protiv [[Gata Kamsky|Gate Kamskyja]] 1996. i [[Viswanathan Anand|Viswanathana Ananda]] 1998. godine. Iste godine mijenja se stari sistem mečeva kandidata. 1999. Karpov gubi titulu od [[Aleksandar Halifman|Aleksandra Halifmana]]. Karpov je višestruki prvak [[Evropa|Evrope]] i pobjednik na Olimpijadi kao član sovjetskog tima. == Političke aktivnosti == Karpovljevo igranje na turnirima znatno je smanjeno od 1997. zbog njegove umiješanosti u politička zbivanja u Rusiji. Bio je član Komisije za vanjske poslove i predsjednik Sovjetskog mirovnog fonda prije raspada Sovjetskog Saveza. Osim toga, bio je uključen u nekoliko sporova sa FIDE.<ref>{{Cite web|date=22. 7. 1999|title=Karpov may sue over LV tourney - Las Vegas Sun Newspaper|url=https://lasvegassun.com/news/1999/jul/22/karpov-may-sue-over-lv-tourney/|access-date=6. 5. 2021|website=lasvegassun.com|language=en}}</ref> Aprila 2004. on je 22. na listi [[FIDE]] s rejtingom od 2682. == Stil igre == Stil Karpova je čvrsta pozicijska igra bez rizika, s nemilosrdnim kažnjavanjem protivnikovih grešaka. Idol mu je bio [[José Raúl Capablanca]]. Karpovljeva najveća snaga i majstorstvo je u preventivi, a taj put su prije njega krčili [[Tigran Petrosjan]] i [[Aron Nimzowitsch]]. On može naslutiti i osujetiti protivnikove planove prije no što oni načine neku štetu u poziciji. Igrao je obazrivo, uglavnom pasivne pozicije. To je najčešće iritiralo protivnike koji su agresivnom igrom pokušavali doći do prednosti. Karpov tada nemilosrdno kidiše i lomi svog protivnika. == Odabrane partije == * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1067748 Korčnoj - Karpov, Moskva, 1973, Kraljev indijski napad, Spaskijeva varijanta (A05)] - Karpov žrtvuje pješaka za jak centar i napad na daminom krilu * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1068373 Karpov - Sax, Linares, 1983, Sicilijanka, Scheveningenska varijanta, Keresov napad (B81)] - Karpov radi žrtvu za napad kojim dobija partiju 20 poteza poslije, nakon još jedne njegove spektakularne žrtve i Saxove kontražrtve; partija je dobila nagradu za briljantnost; to nije bio prvi put da Karpov koristi oštri [[Paul Keres|Keresov]] napad (6. g4) - vidi njegovu pobjedu [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1057525 protiv Vlastimila Horta na Aljehinovom memorijalu u Moskvi 1971] == Knjige == Karpov je autor ili koautor više knjiga, od kojih je većina prevedena na engleski jezik. * Karpov, A.E. Ninth vertical. 1978. Moscow: Molodaya Gvardia. *{{cite book | last1=Karpov | first1=Anatoly | last2=Roshal | first2=Alexander | author-link2= Alexander Roshal | title=Chess Is My Life | publisher=[[Pergamon Press]] | year=1979 | isbn=0-0802-3119-5}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Open Game in Action | publisher=[[Pavilion Books|Batsford]] | year=1988 | isbn=978-0713460964}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Semi-Open Game in Action | url=https://archive.org/details/semiopengameinac0000anat | publisher=[[Collier Books|Collier]] | year=1988 | isbn=978-0020218012}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Closed Openings in Action | url=https://archive.org/details/closedopeningsin0000karp | publisher=[[Macmillan Publishers|Collier/MacMillan]] | year=1990 | isbn=978-0020339854}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Semi-Closed Openings in Action | publisher=Collier/MacMillan | year=1990 | isbn=978-0020218050}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | year=1990 | title=Karpov on Karpov: Memoirs of a chess world champion | url=https://archive.org/details/karpovonkarpovme0000karp | publisher=Liberty Publishing | isbn= 0-689-12060-5}} (also a 1992 [[Simon & Schuster]] edition) *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | year=1992 | title=Beating the Grünfeld | url=https://archive.org/details/beatinggrnfeld0000karp | publisher=Batsford | isbn= 978-0-7134-6468-9}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=Caro-Kann Defence: Advance Variation and Gambit System | url=https://archive.org/details/bwb_C0-ACI-970 | publisher=Batsford | year=2006 | isbn=0-7134-9010-1}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=My Best Games | publisher=Edition Olms | year=2007 | isbn=978-3-2830-1002-7}} *{{cite book | last1=Karpov | first1=Anatoly | last2=Henley | first2=Ron | author-link2= Ron Henley (chess player) | title=Elista Diaries: Karpov–Kamsky, Karpov–Anand, Anand Mexico City 2007 World Chess Championship Matches | publisher=Batsford | year=2007 | isbn=978-0-923891-97-8}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=How To Play The English Opening | url=https://archive.org/details/howtoplayenglish0000karp | publisher=Batsford | year=2007 | isbn=978-0-7134-9065-7}} == Omaž <ref>[https://www.chessfocus.com/tournament-series/Poikovsky-Karpov Anatolij Karpov turnir]</ref>== Anatolij Karpov turnir (ili Poikovski turnir) je prestižna godišnja šahovska manifestacija koja se održava u ruskom gradu Poikovskom. To je veoma neobičan slučaj u svejtskom šahu jer odaje počast dvanaestom sujetskom prvaku dok je još živ! Igra se u zatvorenom formatu (round-robin) sa deset velemajstora. <div style="column-count:2"> {| class="sortable wikitable" ! # !! Godina !! Pobjednik(i) |- | I || 2000 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] |- | II || 2001 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] |- | III || 2002 || {{ZD|USA}} [[Alexander Onischuk]] |- | IV || 2003 || {{ZD|FRA}} [[Joël Lautier]] - {{ZD|RUS}} [[Pjotr Svidler]] |- | V || 2004 || {{ZD|RUS}} [[Sergei Rublevsky]] - {{ZD|RUS}} [[Alexander Grischuk]] |- | VI || 2005 || {{ZD|FRA}} [[Étienne Bacrot]] - {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] |- | VII || 2006 || {{ZD|ESP}} [[Alexei Shirov]] |- | VIII || 2007 || {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | IX || 2008 || {{ZD|AZE}} [[Vugar Gashimov]] - {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] <br/> {{ZD|RUS}} [[Sergei Rublevsky]] - {{ZD|ESP}} [[Alexei Shirov]] |- | X || 2009 || {{ZD|ROU}} [[Alexander Motylev]] |- | XI || 2010 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] - {{ZD|RUS}} [[Sergey Karjakin]] |- | XII || 2011 || {{ZD|FRA}} [[Étienne Bacrot]] - {{ZD|RUS}} [[Sergey Karjakin]] |- | XIII || 2012 || {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XIV || 2013 || {{ZD|UKR}} [[Pavel Eljanov]] |- | XV || 2014 || {{ZD|RUS}} [[Alexander Morozevich]] |- | XVI || 2015 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] - {{ZD|UKR}} [[Anton Korobov]] |- | XVII || 2016 || {{ZD|UKR}} [[Anton Korobov]] |- | XVIII || 2017 || {{ZD|RUS}} [[Evgeniy Najer]] - {{ZD|ISR}} [[Emil Sutovsky]] |- | XIX || 2018 || {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XX || 2019 || {{ZD|RUS}} [[Vladislav Artemiev]] - {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XXI || 2022 || {{ZD|HUN}} [[Sanan Sjugirov]] |- | XXII || 2025 || {{ZD|IRI}} [[Amin Tabatabaei]] |- | XXIII || 2026 || {{ZD|BLR}} [[Denis Lazavik]] |- |} </div> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * [[Reuben Fine|Fine, Rueben]] (1983). ''The World's Great Chess Games''. [[Dover Publications|Dover]]. {{ISBN|0-486-24512-8}}. * Hurst, Sarah (2002). ''Curse of Kirsan: Adventures in the Chess Underworld''. Russell Enterprises. {{ISBN|978-1-88869-0-156}}. * {{Cite book |last1=Károlyi|first1=Tibor|author-link=Tibor Károlyi (chess player) |last2=Aplin|first2=Nick|author-link2=Nick Aplin |title=Endgame Virtuoso Anatoly Karpov |url=https://archive.org/details/endgamevirtuosoa0000tibo|year=2007 |publisher=[[New in Chess]] |isbn=978-90-5691-202-4}} *{{cite book |last=Karolyi |first= Tibor |title=Karpov's Strategic Wins 1: The Making of a Champion 1961–1985 |year=2011 |publisher=[[Quality Chess]] |isbn=978-1-906552-41-1}} *{{cite book |last=Karolyi |first= Tibor |title=Karpov's Strategic Wins 2: The Prime Years 1986–2009 |year=2011 |publisher=Quality Chess |isbn=978-1-906552-42-8}} * Karpov, Anatoly (2003). ''Anatoly Karpov's Best Games''. [[Anova Books|Batsford]]. {{ISBN|0-7134-7843-8}}. *{{Cite book |last=Kasparov|first=Garry|author-link=Garry Kasparov |year=2006 |title=[[My Great Predecessors]], part V |publisher = [[Everyman Chess]] |isbn=1-85744-404-3 }} *{{cite book |last=Markland |first=Peter |author-link=Peter Markland |title=The Best of Karpov |year=1975 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-217534-2}} * [[Edward G. Winter|Winter, Edward G.]], editor (1981).''World Chess Champions''. [[Pergamon Press]]. {{ISBN|0-08-024094-1}}. == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Anatoly Karpov}} * [https://web.archive.org/web/20060629052152/http://www.karpov.on.ru/ Službeni sajt] {{ru simbol}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4100026 Karpovljeva FIDE kartica] * [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=20719 Karpovljev profil] na ''[[Chessgames.com]]'' {{S-start}} {{Redoslijed |prije = [[Bobby Fischer]] |naslov = Svjetski šahovski prvak <br/> 1975–1985. |poslije = [[Gari Kasparov]]}} {{S-end}} {{S-start}} {{Redoslijed |prije = Gari Kasparov |naslov = Svjetski šahovski prvak <br/> 1993–1999. |poslije = [[Aleksandar Halifman]] }} {{S-end}} {{Svjetski šahovski prvaci}} {{Svjetska šahovska Kuća slavnih}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Karpov, Anatolij}} [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zlatoust]] [[Kategorija:Ruski šahisti]] [[Kategorija:Sovjetski šahisti]] [[Kategorija:Ruski političari]] 4v47idy4v8pqx96ugnjzqovuq97ygv3 3922047 3921956 2026-08-25T11:22:38Z GoodBosnian 170315 /* Vanjski linkovi */ 3922047 wikitext text/x-wiki {{Infokutija šahista |ime = Anatolij Jevgenjevič Karpov |slika = Karpov, Anatoly (Flickr).jpg |puno ime = |nadimak = |država = {{ZID|SSSR}} {{ZID|Rusija}} |datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1951|05|23}} |mjesto rođenja = Zlatoust |datum smrti = |mjesto smrti = |titula = velemajstor |godine šampion = 1975–85, 1993-99. ([[FIDE]]) |elo = 2619 |elo_max = 2780 (juli 1994) }} '''Anatolij Karpov''' ({{jez-ru|Анато́лий Евге́ньевич Ка́рпов}}) [[Rusija|ruski]] je velemajstor i bivši svjetski prvak, jedan od najvećih igrača u [[šah]]ovskoj historiji, naročito u turnirskim partijama: najuspješniji je turnirski igrač u historiji s preko 160 osvojenih prvih mjesta na turnirima igranim širom svijeta.<ref>{{cite web | first=Eric | last=van Reem | title=Karpov, Kortchnoi win Unzicker Gala | url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2569 | publisher=[[ChessBase]] | date=11. 8. 2005 | access-date=2. 7. 2009}} In his 1994 book ''My Best Games'', Karpov says he played some 200 tournaments and matches, and won more than 100.</ref> Njegov krajnji skor je 1.118 pobjeda, 287 poraza, 1.480 remija u 3.163 partije. ==Biografija== Rođen je 23. maja 1951. u Zlatoustu, bivšem [[SSSR]]-u. Studirao je na Lenjingradskom državnom Univerzitetu. Živi u [[Moskva|Moskvi]]. === Najmlađi velemajstor === Učio je igrati šah od svoječetvrte godine. U 12-oj godini primljen je u prestižnu šahovsku školu [[Mihail Botvinik|Mihaila Botvinika]]. Postaje najmlađi sovjetski nacionalni majstor s 15 godina i pobjeđuje na svom prvom međunarodnom turniru nekoliko mjeseci kasnije. Među juniorima SSSR-a 1967. bio je peti. Nekoliko mjeseci kasnije postaje svjetski juniorski prvak. Njegova karijera ide uzlaznom putanjom i 1969. postaje prvi sovjetski igrač koji postaje svjetski juniorski prvak poslije [[Boris Spaski|Borisa Spaskog]] - koji je tu titulu osvojio još 1955.) - skorom: 10 poena od 11 mogućih. Uskoro potom, Karpov osvaja 4. mjesto na međunarodnom turrniru u [[Caracas]]u i postaje najmlađi svjetski [[velemajstor]]. === Prvak svijeta === 1970. Karpov pokazuje značajna poboljšanja u svojoj igri. Njegov rejting je skočio sa 2540 u 1971. na 2660 u 1973. godini, kad je bio drugi na prvenstvu SSSR-a i prvi na Lenjingradskom međunarodnom turniru. 1974. kvalificirao se u ciklus kandidata koji će da izazovu vladajućeg svjetskog prvaka, [[Robert Fischer|Bobbyja Fischera]]. Karpov je pobijedio Lava Polugajevskog u prvom meču kandidata i u sljedećoj rundi dobio je bivšeg svjetskog prvaka Spaskog. Meč Spaski-Karpov bio je spektakularan. Jaka i agresivna igra Karpova osigurala mu je nezaboravnu pobjedu. Finalni meč bio je protiv sljedećeg Rusa, [[Viktor Korčnoj|Viktora Korčnoja]], poznatog "fajtera". Partije su bile izuzetno borbene i Karpov pobjeđuje i postaje izazivač Fischeru za titulu prvaka svijeta. Uoči tog meča, Fischer je imao brojne zahtjeve koje je uputio [[FIDE]]-i, koje mu oni nisu ispunili, tako da je odbio igrati za titulu i mladi Karpov bez finalne borbe postaje svjetski prvak.<ref>{{cite book |last=Byrne |first=Robert |author-link=Robert Byrne (chess player) |date=1976 |title=Anatoly Karpov, The Road to the World Chess Championship |url=https://archive.org/details/anatolykarpovroa0000robe |location=New York |publisher=Bantam Books |page=[https://archive.org/details/anatolykarpovroa0000robe/page/n11 1] |isbn=0-553-02876-6}}</ref> === Pobjede na brojnim turnirima === Postiđen što je na takav način postao svjetski prvak, očajnički je pokušavao dokazati da mu zasluženo pripada titula; u narednih 10 godina učestvovao je na svim značajnim turnirima. Pobjeđivao je na turnirima na kojima su učestvovali najjači igrači na svijetu. === Odbrane titule === 1978. Karpov je prvi put branio titulu protiv Korčnoja, koji se dosta razlikovao od njihovog prethodnog meča kandidata. Korčnoj je u međuvremenu emigrirao iz SSSR-a. Meč je igran na [[Filipini]]ma i navodno je bio protkan psihološkim trikovima i pokušajima dr. Vladimira Zuhara (profesora [[psihologija|psihologije]] na Medicinskom fakultetu u Moskvi) iz Karpovljevog tima, da hipnotizira Korčnoja za vrijeme igre. Karpov je pobijedio 6 : 5, uz 21 remi. Tri godine kasnije Korčnoj je pobijedio u mečevima kandidata i ponovo se kvalificirao za meč sa Karpovom u Meranu, [[Italija]]. Ovoga je puta psihološki trik bilo hapšenje Korčnojevog sina zbog navodne zavjere. Opet se politika umiješala u šahovsku igru, ali Karpov hdobija meč rezultatom 11 : 7. Meč je poznat kao "Masakr u Meranu". === Vrhunac turnirske karijere === Karpovljeva turnirska karijera dostiže svoj vrhunac na izuzetnom Supervelemajstorskom turniru u [[Montreal]]u, [[Kanada]], 1979, gdje pobjeđuje zajedno s [[Mihail Talj|Mihailom Taljem]]. a ispred velemajstora kao što su [[Jan Timman]], [[Ljubomir Ljubojević]], Spaski i [[Ljubomir Kavalek]]. Također je pobijedio na prestižnom turniru u [[Linares]]u 1981 (i ponovo 1994. godine), na turnirima u [[Tilburg]]u u 1977, 1979, 1980, 1982. i 1983, a na prvenstvu SSSR-a 1976, 1983. i 1988.<ref name="chessgames, 2002">chessgames.com, [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=20719 ''Anatoly Karpov'']</ref> === Meč za prvaka svijeta s Kasparovom === 1984. održan je meč za prvaka svijeta između [[Garry Kasparov|Garryja Kasparova]] i Karpova. Karpov je važio kao jedan od najboljih svjetskih prvaka u vrijeme kada se Kasparov tek pojavljivao na šahovskoj sceni. Iako je poveo 4 : 0 i iako su mu bile potrebne 2 pobjede da zadrži titulu, sljedećih 16 partija završava remijem, a u 31. partiji imao je dobijenu poziciju za odbranu titule, međutim, griješi i partija završava remijem, a sljedeću partiju gubi. Poslije poraza u još 2 partije, Karpov doživljava nervni slom i predsjednik FIDE prekida meč. U revanšu 1985. Kasparov dobija meč 13 : 11 i tako se prekida njegova desetogodišnja vladavina. Karpov se sastajao s Kasparovom za titulu svjetskog prvaka u tri navrata, i to 1986. u [[London]]u i [[Lenjingrad]]u, 1987. u [[Sevilja|Sevilji]] i 1990. u [[New York]]u. Rezultat sva tri meča bio je tijesan: 12.5 : 11.5, 12 : 12, 12.5 : 11.5. U sva tri meča Karpov je imao šansu za pobjedu, ali je činio presudne greške i izgubio ih. Međusobni skor Karpova i Kasparova jeste sljedeći: u 235 zvaničnih partija Karpov ima 23 pobjede, 33 poraza i 179 remija. U mečevima za prvaka svijeta Karpov ima 19 pobjeda, 21 poraz i 104 remija. Iako je 12 godina stariji od Kasparova, Karpov 2002. pobjeđuje Kasparova 2.5 : 1.5. === Ponovna pobjeda i poraz za prvaka svijeta === 1992. Karpov gubi meč kandidata protiv [[Nigel Short|Nigela Shorta]]. Tako je onemogućen šesti meč za titulu između Kasparova i Karpova. Ipak, 1993, pošto su Kasparov i Short istupili iz [[FIDE]], u meču za upražnjenu titulu prvaka svijeta Karpov pobjeđuje Timmana. Odbranio je titulu protiv [[Gata Kamsky|Gate Kamskyja]] 1996. i [[Viswanathan Anand|Viswanathana Ananda]] 1998. godine. Iste godine mijenja se stari sistem mečeva kandidata. 1999. Karpov gubi titulu od [[Aleksandar Halifman|Aleksandra Halifmana]]. Karpov je višestruki prvak [[Evropa|Evrope]] i pobjednik na Olimpijadi kao član sovjetskog tima. == Političke aktivnosti == Karpovljevo igranje na turnirima znatno je smanjeno od 1997. zbog njegove umiješanosti u politička zbivanja u Rusiji. Bio je član Komisije za vanjske poslove i predsjednik Sovjetskog mirovnog fonda prije raspada Sovjetskog Saveza. Osim toga, bio je uključen u nekoliko sporova sa FIDE.<ref>{{Cite web|date=22. 7. 1999|title=Karpov may sue over LV tourney - Las Vegas Sun Newspaper|url=https://lasvegassun.com/news/1999/jul/22/karpov-may-sue-over-lv-tourney/|access-date=6. 5. 2021|website=lasvegassun.com|language=en}}</ref> Aprila 2004. on je 22. na listi [[FIDE]] s rejtingom od 2682. == Stil igre == Stil Karpova je čvrsta pozicijska igra bez rizika, s nemilosrdnim kažnjavanjem protivnikovih grešaka. Idol mu je bio [[José Raúl Capablanca]]. Karpovljeva najveća snaga i majstorstvo je u preventivi, a taj put su prije njega krčili [[Tigran Petrosjan]] i [[Aron Nimzowitsch]]. On može naslutiti i osujetiti protivnikove planove prije no što oni načine neku štetu u poziciji. Igrao je obazrivo, uglavnom pasivne pozicije. To je najčešće iritiralo protivnike koji su agresivnom igrom pokušavali doći do prednosti. Karpov tada nemilosrdno kidiše i lomi svog protivnika. == Odabrane partije == * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1067748 Korčnoj - Karpov, Moskva, 1973, Kraljev indijski napad, Spaskijeva varijanta (A05)] - Karpov žrtvuje pješaka za jak centar i napad na daminom krilu * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1068373 Karpov - Sax, Linares, 1983, Sicilijanka, Scheveningenska varijanta, Keresov napad (B81)] - Karpov radi žrtvu za napad kojim dobija partiju 20 poteza poslije, nakon još jedne njegove spektakularne žrtve i Saxove kontražrtve; partija je dobila nagradu za briljantnost; to nije bio prvi put da Karpov koristi oštri [[Paul Keres|Keresov]] napad (6. g4) - vidi njegovu pobjedu [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1057525 protiv Vlastimila Horta na Aljehinovom memorijalu u Moskvi 1971] == Knjige == Karpov je autor ili koautor više knjiga, od kojih je većina prevedena na engleski jezik. * Karpov, A.E. Ninth vertical. 1978. Moscow: Molodaya Gvardia. *{{cite book | last1=Karpov | first1=Anatoly | last2=Roshal | first2=Alexander | author-link2= Alexander Roshal | title=Chess Is My Life | publisher=[[Pergamon Press]] | year=1979 | isbn=0-0802-3119-5}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Open Game in Action | publisher=[[Pavilion Books|Batsford]] | year=1988 | isbn=978-0713460964}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Semi-Open Game in Action | url=https://archive.org/details/semiopengameinac0000anat | publisher=[[Collier Books|Collier]] | year=1988 | isbn=978-0020218012}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Closed Openings in Action | url=https://archive.org/details/closedopeningsin0000karp | publisher=[[Macmillan Publishers|Collier/MacMillan]] | year=1990 | isbn=978-0020339854}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=The Semi-Closed Openings in Action | publisher=Collier/MacMillan | year=1990 | isbn=978-0020218050}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | year=1990 | title=Karpov on Karpov: Memoirs of a chess world champion | url=https://archive.org/details/karpovonkarpovme0000karp | publisher=Liberty Publishing | isbn= 0-689-12060-5}} (also a 1992 [[Simon & Schuster]] edition) *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | year=1992 | title=Beating the Grünfeld | url=https://archive.org/details/beatinggrnfeld0000karp | publisher=Batsford | isbn= 978-0-7134-6468-9}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=Caro-Kann Defence: Advance Variation and Gambit System | url=https://archive.org/details/bwb_C0-ACI-970 | publisher=Batsford | year=2006 | isbn=0-7134-9010-1}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=My Best Games | publisher=Edition Olms | year=2007 | isbn=978-3-2830-1002-7}} *{{cite book | last1=Karpov | first1=Anatoly | last2=Henley | first2=Ron | author-link2= Ron Henley (chess player) | title=Elista Diaries: Karpov–Kamsky, Karpov–Anand, Anand Mexico City 2007 World Chess Championship Matches | publisher=Batsford | year=2007 | isbn=978-0-923891-97-8}} *{{cite book | last=Karpov | first=Anatoly | title=How To Play The English Opening | url=https://archive.org/details/howtoplayenglish0000karp | publisher=Batsford | year=2007 | isbn=978-0-7134-9065-7}} == Omaž <ref>[https://www.chessfocus.com/tournament-series/Poikovsky-Karpov Anatolij Karpov turnir]</ref>== Anatolij Karpov turnir (ili Poikovski turnir) je prestižna godišnja šahovska manifestacija koja se održava u ruskom gradu Poikovskom. To je veoma neobičan slučaj u svejtskom šahu jer odaje počast dvanaestom sujetskom prvaku dok je još živ! Igra se u zatvorenom formatu (round-robin) sa deset velemajstora. <div style="column-count:2"> {| class="sortable wikitable" ! # !! Godina !! Pobjednik(i) |- | I || 2000 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] |- | II || 2001 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] |- | III || 2002 || {{ZD|USA}} [[Alexander Onischuk]] |- | IV || 2003 || {{ZD|FRA}} [[Joël Lautier]] - {{ZD|RUS}} [[Pjotr Svidler]] |- | V || 2004 || {{ZD|RUS}} [[Sergei Rublevsky]] - {{ZD|RUS}} [[Alexander Grischuk]] |- | VI || 2005 || {{ZD|FRA}} [[Étienne Bacrot]] - {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] |- | VII || 2006 || {{ZD|ESP}} [[Alexei Shirov]] |- | VIII || 2007 || {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | IX || 2008 || {{ZD|AZE}} [[Vugar Gashimov]] - {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] <br/> {{ZD|RUS}} [[Sergei Rublevsky]] - {{ZD|ESP}} [[Alexei Shirov]] |- | X || 2009 || {{ZD|ROU}} [[Alexander Motylev]] |- | XI || 2010 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] - {{ZD|RUS}} [[Sergey Karjakin]] |- | XII || 2011 || {{ZD|FRA}} [[Étienne Bacrot]] - {{ZD|RUS}} [[Sergey Karjakin]] |- | XIII || 2012 || {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XIV || 2013 || {{ZD|UKR}} [[Pavel Eljanov]] |- | XV || 2014 || {{ZD|RUS}} [[Alexander Morozevich]] |- | XVI || 2015 || {{ZD|MDA}} [[Victor Bologan]] - {{ZD|UKR}} [[Anton Korobov]] |- | XVII || 2016 || {{ZD|UKR}} [[Anton Korobov]] |- | XVIII || 2017 || {{ZD|RUS}} [[Evgeniy Najer]] - {{ZD|ISR}} [[Emil Sutovsky]] |- | XIX || 2018 || {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XX || 2019 || {{ZD|RUS}} [[Vladislav Artemiev]] - {{ZD|RUS}} [[Dmitry Jakovenko]] |- | XXI || 2022 || {{ZD|HUN}} [[Sanan Sjugirov]] |- | XXII || 2025 || {{ZD|IRI}} [[Amin Tabatabaei]] |- | XXIII || 2026 || {{ZD|BLR}} [[Denis Lazavik]] |- |} </div> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * [[Reuben Fine|Fine, Rueben]] (1983). ''The World's Great Chess Games''. [[Dover Publications|Dover]]. {{ISBN|0-486-24512-8}}. * Hurst, Sarah (2002). ''Curse of Kirsan: Adventures in the Chess Underworld''. Russell Enterprises. {{ISBN|978-1-88869-0-156}}. * {{Cite book |last1=Károlyi|first1=Tibor|author-link=Tibor Károlyi (chess player) |last2=Aplin|first2=Nick|author-link2=Nick Aplin |title=Endgame Virtuoso Anatoly Karpov |url=https://archive.org/details/endgamevirtuosoa0000tibo|year=2007 |publisher=[[New in Chess]] |isbn=978-90-5691-202-4}} *{{cite book |last=Karolyi |first= Tibor |title=Karpov's Strategic Wins 1: The Making of a Champion 1961–1985 |year=2011 |publisher=[[Quality Chess]] |isbn=978-1-906552-41-1}} *{{cite book |last=Karolyi |first= Tibor |title=Karpov's Strategic Wins 2: The Prime Years 1986–2009 |year=2011 |publisher=Quality Chess |isbn=978-1-906552-42-8}} * Karpov, Anatoly (2003). ''Anatoly Karpov's Best Games''. [[Anova Books|Batsford]]. {{ISBN|0-7134-7843-8}}. *{{Cite book |last=Kasparov|first=Garry|author-link=Garry Kasparov |year=2006 |title=[[My Great Predecessors]], part V |publisher = [[Everyman Chess]] |isbn=1-85744-404-3 }} *{{cite book |last=Markland |first=Peter |author-link=Peter Markland |title=The Best of Karpov |year=1975 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-217534-2}} * [[Edward G. Winter|Winter, Edward G.]], editor (1981).''World Chess Champions''. [[Pergamon Press]]. {{ISBN|0-08-024094-1}}. == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Anatoly Karpov}} * [https://web.archive.org/web/20060629052152/http://www.karpov.on.ru/ Službeni sajt] {{ru simbol}} * [https://ratings.fide.com/profile/4100026 Karpovljev FIDE profil] * [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=20719 Karpovljev profil] na ''[[Chessgames.com]]'' {{S-start}} {{Redoslijed |prije = [[Bobby Fischer]] |naslov = Svjetski šahovski prvak <br/> 1975–1985. |poslije = [[Gari Kasparov]]}} {{S-end}} {{S-start}} {{Redoslijed |prije = Gari Kasparov |naslov = Svjetski šahovski prvak <br/> 1993–1999. |poslije = [[Aleksandar Halifman]] }} {{S-end}} {{Svjetski šahovski prvaci}} {{Svjetska šahovska Kuća slavnih}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Karpov, Anatolij}} [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zlatoust]] [[Kategorija:Ruski šahisti]] [[Kategorija:Sovjetski šahisti]] [[Kategorija:Ruski političari]] n8em50fkv3w2r6noxqqrbhql4kzrnvm 0 178785 3921982 3917291 2026-08-25T01:48:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921982 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sport | ime = Skijaški skokovi | slika = Vikersund skiflygingsbakke.jpg | opis_slike = [[Vikersundbakken]] u [[Vikersund]]u najveća je skakaonica na svijetu | najviša_upravna_organizacija = [[Međunarodna skijaška federacija|FIS]] | nadimak = | kontakt = | broj_članova_tima = Pojedinačno i ekipno | kategorija = | oprema = [[Skije]], vezovi, kombinezon, kaciga | mjesto = | država/regija = [[Skandinavija]], [[Srednja Evropa]], [[Sjeverna Amerika|Sj. Amerika]], [[Japan]] | olimpijski_sport = Od [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1924.|ZOI 1924]] (muškarci) <br/> Od [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]] (žene) }} [[Datoteka:Einsiedeln IMG 2768.JPG|mini|230px|Skakaonice u [[Einsiedeln]]u ([[Švicarska]])]] [[Datoteka:Trampolino pragelato.jpg|mini|230px|Kompleks skakaonica u [[Pragelato|Pragelatu]] tokom [[ZOI 2006.]] u [[Torino|Torinu]]]] [[Datoteka:Matti Nykasen maki in Jyvaskyla 2007-06-14.jpg|mini|238px|Skakaonica "Matti Nykänen" (K-100) i manja skakaonica (K-64) u [[Jyväskylä|Jyväskyli]] ([[Finska]])]] '''Skijaški skokovi''' su [[sport]]ska disciplina skakanja na skijama u kojoj se [[skijanje|skijaš]] spušta niz posebno konstruiranu skakaonicu te nakon odraza pokušava "preletjeti" što veću udaljenost. Skakaonica je prekrivena [[snijeg]]om, pa su takmičenja moguća samo u [[zima|zimskim]] uslovima. Ipak, danas postoje i varijante izrade skakaonice s vještačkom podlogom te se takmičenja mogu održavati cijele godine, a jedna varijanta tog sporta izvodi se i na [[voda|vodi]]. Skijaški skokovi su [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama|standardni sport]] na [[Zimske olimpijske igre|Zimskim olimpijskim igrama]]. Oni su i sastavni dio sporta koji se naziva [[nordijska kombinacija]], a koji se sastoji od takmičenja u [[Skijaško trčanje|skijaškom trčanju]] i skijaškim skokovima. [[Datoteka:Calgary.jpg|mini|desno|200px|Ski-skakač u [[Calgary]]ju ([[Kanada]])]] == Historija == Kao većina skijaških disciplina, i skijaški skokovi najranije se spominju u [[Skandinavija|skandinavskim]] zemljama. Nastali su u [[Morgedal]]u ([[Norveška]]). U početku, oko 1810. godine, skakalo se s odskočišta napravljenog od nabacanog snijega ispod neke prirodne strme padine. Skakač je dobijao zalet spustivši se niz padinu, a zatim bi se odrazio s odskočišta i letio 15–20&nbsp;m. Oko 1840. skakači su odskočište smjestili na samu strminu padine. Sačuvani crteži iz 1862, 1880. i 1888. prikazuju skakače kako skaču s jednim dugim štapom u ruci, skupljenih koljena, i nakon doskoka izvode [[Telemark (skijanje)|telemark]]. Prvi poznati skijaš-skakač bio je [[Olaf Rye]], norveški poručnik. On se 1809. lansirao 9,5&nbsp;m u zrak pred publikom koju su činili ostali [[vojnik|vojnici]]. [[Sondre Nordheim]] prvi je počeo skakati bez štapa, pa je njegov "elegantni" skok pobudio veliku pažnju, označivši prekretnicu u ovom sportu. Tek 1860-ih počinju se graditi skijaške skakaonice, od kojih je vjerovatno skakaonica [[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] kod [[Oslo|Osla]] bila jedna od prvih. Prve norveške skakaonice bile su za današnje pojmove veoma kratke, tako da je rekordna dužina Nordheimovog skoka 1868. iznosila 19&nbsp;m, a skokovi 1910 (H. Hansen), 1914 (A. Amundsen) 54, dok je 1933. [[Sigmund Ruud]] skočio 86&nbsp;m. Prvo poznatije takmičenje bilo je [[Husebyrennet]], održano u Oslu 1879. Tada je Olaf Haugann postavio i [[Svjetski rekordi u skijaškim skokovima|prvi svjetski rekord]]: 20&nbsp;m.<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/NOR-Norway/ Arhiva ski-skakaonica: Norveška], ''skisprungschanzen.com''.</ref> Ovo je takmičenje 1892. prebačeno na Holmenkollen, koji je i do danas ostao jedna od najprestižnijih skakaonica. == Takmičenja == [[Datoteka:Hochfirstschanze.jpg|mini|desno|150p|Savremena skijaška skakaonica]] Takmičenja se održavaju uglavnom na trima vrstama skakaonica, koje se razlikuju po veličini: * 90-metarska skakaonica – obračunska tačka na daljini je od 80 do 100&nbsp;m (najčešće 90), a skakači postižu daljine do 110&nbsp;m u optimalnim uvjetima. * 120-metarska skakaonica – obračunska tačka na udaljenosti je od 120 do 130&nbsp;m, zavisno od skakaonice. Na onim malo većim mogu se postići daljine i do 145&nbsp;m. * Skijaška letaonica – to su skakaonice s obračunskom tačkom preko 185&nbsp;m i na njima se mogu postići dužine do čak 250&nbsp;m. Često se za takmičenje na takvim skakaonicama koristi naziv "skijaški letovi", da bi se naglasila velika dužina skokova. Standardno takmičenje sastoji se od jednog probnog skoka i dva skoka koji se ocjenjuju, a bodovi za oba skoka sabiru se za konačni poredak. Postoji i ekipno takmičenje, u kojem se sabiru bodovi četiri člana jedne ekipe. Amaterska i juniorska takmičenja održavaju se na manjim skakaonicama. === Ljetna takmičenja === Takmičenja se mogu održavati i ljeti. Skakači se tada spuštaju po porculanskim "špurama" za skije, a umjesto snijegom padina je prekrivena plastičnom travom, koja se u kraćim intervalima polijeva vodom. FIS je organizirao i posebno takmičenje pod nazivom [[Ljetni Grand Prix (skijaški skokovi)|Ljetni Grand Prix]], a održava se na sljedećim skakaonicama: {{col-begin|width = 60%}} {{col-break}} * [[Hinterzarten]] (K-95) * [[Courchevel]] (K-120) * [[Einsiedeln]] (K-105) * [[Klingenthal]] (K-125) * [[Zakopane]] (K-120) * [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] (K-120) * [[Pragelato]] (K-125) {{col-break}} * [[Liberec]] (K-120) * [[Kranj]] (K-100) * [[Wisła (mjesto)|Wisła]] (K-120) * [[Szczyrk]] (K-90) * [[Hinzenbach]] (K-85) * [[Almati]] (K-120) * [[Örnsköldsvik]] (K-90) {{col-break}} {{col-end}} [[FIS-kup]] i [[Kontinentalni kup u skijaškim skokovima|Kontinentalni kup]] također imaju ljetna takmičenja, čak i više nego Svjetski kup. === Ženski skijaški skokovi === [[FIS]] je 26. maja 2006. odlučio dozvoliti ženama da skaču na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2009.|SP 2009.]] u [[Češka|češkom]] [[Liberec]]u, a da se zatim na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|idućem SP-u]] održe ženski ekipni skokovi. FIS je također odlučio uputiti prijedlog [[MOK]]-u da dozvoli ženama da se takmiče na [[ZOI 2010.]] u [[Vancouver]]u.<ref>{{cite web |url= http://www.fis-ski.com/uk/news/pressreleases/pressreleases2006/gacongressdecisions.html |title= Decisions of the 45th International Ski Congress in Vilamoura/Algarve |publisher=fis-ski.com|date=26. 5. 2006 |access-date=9. 3. 2013 |archive-url= https://archive.today/20130123053734/http://www.fis-ski.com/uk/news/pressreleases/pressreleases2006/gacongressdecisions.html |archive-date=23. 1. 2013}}</ref> Izvršni odbor MOK-a 28. novembra 2006. odbio je taj prijedlog uz obrazloženje da nema dovoljnog broja takmičarki, kao ni zemalja, te da se ženski ski-skokovi tek moraju etablirati na međunarodnom nivou.<ref>{{cite web |author= Nathaniel Vinton |url= http://www.nytimes.com/2007/01/22/sports/othersports/22ski.html?_r=0 |title= Olympics Are Still a Dream for Some Female Athletes |publisher=[[The New York Times]]|date=22. 1. 2007}}</ref> [[Jacques Rogge]], tadašnji predsjednik MOK-a, rekao je da ženski ski-skokovi neće biti u programu OI jer "ne želimo da medalje budu rastopljene i isprane vodom" (tj. da im vrijednost bude umanjena), aludirajući na relativno mali broj potencijalnih takmičarki.<ref>{{cite web |url= http://www.ctvnews.ca/rogge-women-jumpers-would-dilute-olympics-medals-1.279442 |title= Rogge: Women jumpers would dilute Olympics medals |publisher= CTV News |date= 28. 2. 2008 |access-date= 9. 3. 2013 |archive-date= 31. 3. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190331081331/https://www.ctvnews.ca/rogge-women-jumpers-would-dilute-olympics-medals-1.279442 |url-status= dead }}</ref> Navedeno je da, iako broj žena u ski-skokovima nije beznačajan, kod njih postoji veći raspon u pogledu talenta nego kod muškaraca budući da su najbolji skakači vrlo blizu jedni drugima po takmičarskoj jačini, dok žene više variraju, čak i u najjačim takmičenjima.<ref>{{cite web |author= Christa Case Bryant |url= http://www.csmonitor.com/USA/Society/2009/1109/p17s03-ussc.html |title= Why women can't ski jump in the Winter Olympics |publisher=Christian Science Monitor|date=9. 11. 2009}}</ref> Grupa od 15 ski-skakačica podnijela je tužbu protiv Organizacijskog komiteta Zimskih olimpijskih i paraolimpijskih igara u Vancouveru ([[VANOC]]-a) navodeći da bi održavanje muških skokova na ZOI u Vancouveru bez ženskog takmičenja bilo direktno kršenje 15. stavka Kanadske povelje o pravima i slobodama.<ref>{{cite web | url=http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/16139/ | title=Female Ski Jumpers Seem Olympic Inclusion | author=Cindy Chan | date=29. 4. 2009 | publisher=Epoch Times | access-date=14. 11. 2009 }}{{Mrtav link}}</ref> Argumenti povezani s ovom tužbom predstavljeni su od 20. do 24. aprila 2009, a presuda je donesena 10. juna, protiv skakačica. Sudija je odredio da je ova stvar, iako se radi o slučaju diskriminiranja žena<ref>{{cite web | url=http://www.ctvolympics.ca/ski-jumping/news/newsid=12739.html#no+female+flight+2010?cid=rssctv | title=No female flight in 2010: B.C. court rejects ski jump bid | author=Rod Mickelburgh | date=10. 7. 2009 | publisher=CTV Olympics | access-date=14. 11. 2009 | archive-date=9. 1. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100109131020/http://www.ctvolympics.ca/ski-jumping/news/newsid%3D12739.html#no+female+flight+2010?cid=rssctv | url-status=dead }}</ref>, odgovornost MOK-a te stoga nije obuhvaćena Poveljom. Dalje je određeno da se Povelja ne odnosi na VANOC.<ref>{{cite web |url= http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/10/bc-olympic-women-ski-jump-decision.html |title=Female ski jumpers lose Olympic battle |author=CBC News |date=10. 7. 2009 |publisher=CBC News |access-date=14. 11. 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090714160644/http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/10/bc-olympic-women-ski-jump-decision.html |archive-date=14. 7. 2009}}</ref> Trojica sudija iz [[Britanska Kolumbija|Britanske Kolumbije]] jednoglasno su odbili žalbu 13. novembra. [[SAD|Američka]] [[glumica]] i [[filmski producent|producentica]] [[dokumentarni film|dokumentarnih]] [[film]]ova, [[Virginia Madsen]], zabilježila je napore kanadskog tima u filmu iz 2009. pod nazivom ''Fighting Gravity'' (''U borbi protiv [[gravitacija|gravitacije]]'').<ref>{{cite web |author= Tatiana Siegel |url= http://www.variety.com/article/VR1118002265.html?categoryid=13&cs=1 |title= Virginia Madsen to defy 'Gravity' |publisher=[[Variety]]|date=8. 4. 2009 |access-date=9. 3. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100104025544/http://www.variety.com/article/VR1118002265.html?categoryid=13&cs=1 |archive-date=4. 1. 2010}}</ref> MOK je 6. aprila 2011. službeno prihvatio ženske ski-skokove u program [[ZOI 2014.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju.<ref>{{cite web |url= http://www.olympic.org/news/women-s-ski-jumping-will-make-its-debut-in-innsbruck-and-sochi/124211 |title= Women’s ski jumping will make its debut in Innsbruck and Sochi |publisher=Olympic.org|date=6. 4. 2011}}</ref> Godine 2013, u periodu od nekoliko [[mjesec (period)|mjeseci]], pet skakačica iz samog svjetskog vrha zadobilo je ozbiljne povrede [[koljeno|koljena]] i morale su se povući na dugoročni oporavak, dovodeći u opasnost njihove šanse za dobar uspjeh u Sočiju. [[Daniela Iraschko]], svjetska prvakinja iz 2011, pala je u Hinterzartenu 12. januara i povukla se<ref>Pogledajte [http://berkutschi.com/de/front/news/show/2590-daniela-iraschko-erfolgreich-operiert vijest o njenoj operaciji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102010740/http://berkutschi.com/de/front/news/show/2590-daniela-iraschko-erfolgreich-operiert |date=2. 1. 2014}}</ref>; 17. marta teže se povrijedila [[Anja Tepeš]] na Holmenkollenu u Oslu<ref>Pogledajte [http://berkutschi.com/en/front/news/2792-anja-tepes-seriously-injured ovaj link].</ref>; pobjednica ''Cup de Francea'', Espiau, povrijedila je koljeno u junu<ref>Pogledajte [http://www.ladiesskijumping.com/wiadomosci/467/French-preparation-is-on-target ovdje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203100809/http://www.ladiesskijumping.com/wiadomosci/467/French-preparation-is-on-target/ |date=3. 12. 2013}}.</ref>; 12. augusta [[Alexandra Pretorius]], dvostruka pobjednica ženskog ''Grand Prixa'', zadobila je sličnu povredu u Courchevelu<ref>Pogledajte [http://www.calgaryherald.com/sports/Calgary+jumper+injures+knee+during+training+France/8780737/story.html. ovu vijest]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}.</ref>; konačno, 21. augusta u Oberstdorfu je ligamente koljena povrijedila i [[Sarah Hendrickson]], svjetska prvakinja iz 2013.<ref>Pogledajte [http://olympictalk.nbcsports.com/2013/08/21/sarah-hendrickson-ski-jumping-injury/ ovaj link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823070537/http://olympictalk.nbcsports.com/2013/08/21/sarah-hendrickson-ski-jumping-injury/ |date=23. 8. 2013 }}.</ref> Skakačicama je potreban duži zalet nego skakačima kako bi nadoknadile manju težinu i postigle potrebnu brzinu. Zbog njihove manje težine skakačice postižu dužine koje nisu ispod onih koje postižu njihove muške kolege. U medijskim izvještajima navodi se da bi ovo moglo preopteretiti koljena skakačica, s [[fiziologija|fiziološkog]] aspekta. === Mješoviti timovi === U [[Ljubljana|Ljubljani]] je 16. juna 2012. održano historijsko, premijerno takmičenje u mješovitim ski-skokovima, gdje svaku ekipu sačinjavaju dva muškarca i dvije žene, koji skaču naizmjenično.<ref>{{cite web |url= http://www.szlj.si/novice/1674 |title= Prvič v zgodovini smučarskih skokov – tekma mešanih parov |publisher= Sportski savez Ljubljane |date= 16. 6. 2012 |language= slovenski |access-date= 9. 3. 2013 |archive-date= 20. 11. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161120213003/http://www.szlj.si/novice/1674 |url-status= dead }}</ref> Takmičenje je nazvano ''Borba rodova'' ili ''Duel rodova'', a održano je u okviru 42. međunarodnih revijalnih ski-skokova na skakaonicama u Areni Triglav Mostec, kompleksu smještenom u ljubljanskom distriktu [[Šiška]].<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/SLO-Slovenia/Ljubljana/0464-Mostec/ Skakaonice u Mostecu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716120620/http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/SLO-Slovenia/Ljubljana/0464-Mostec/ |date=16. 7. 2013 }}, ''skisprungschanzen.com''</ref> Na četiri skakaonice (HS 14, HS 23, HS 38 i HS 62) mješoviti timovi (ovog puta samo parovi) takmičili su se prvi put po sistemu eliminacije. Prvi pobjednici u historiji postali su domaći takmičari [[Maja Vtič]] i [[Tomaž Naglič]].<ref>{{cite web |url= http://tvslo.si/#ava2.138976125;; |title= Video |publisher=tvslo.si|date=16. 6. 2012}}</ref> Na skakaonici [[Le Praz]] (HS 96) u [[Francuska|francuskom]] [[Courchevel]]u 14. augusta održano je prvo potpuno mješovito takmičenje (2 + 2), prvo takvo takmičenje u Ljetnom Grand Prixu i prvo na vještačkoj podlozi, a prvi pobjednik bila je ekipa Japana. 23. novembra održano je i prvo ovakvo takmičenje u okviru Svjetskog kupa, i to u [[Lillehammer]]u, na olimpijskoj skakaonici [[Lysgårdsbakken]] (HS 100). Prvi pobjednik postala je ekipa Norveške. == Najposjećenija takmičenja == (Pojedinačna takmičenja s posjetom većom od 50.000 ljudi. Spisak nije potpun.) {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !Plasman ! class="unsortable" |Broj gledalaca !Mjesto !Datum !Skakaonica ! class="unsortable" |Takmičenje |- | 1. || 143.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || 14. 2. 1952. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1952.|ZOI 1952.]] |- | 2. || 130.000 || align=left|{{ZD|NNJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] || 16. 2. 1936. || align=left|[[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska skakaonica]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1936.|ZOI 1936.]] |- | 3. || 120.000 || align=left|{{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] || 18. 2. 1962. || align=left|[[Wielka Krokiew]] || align=left|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1962.|SP 1962.]] |- | 4. || 111.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 20. 3. 2016. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2015/2016.|Svjetskog kupa 2015/16.]] |- | 5. || 106.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || mart 1946. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Skijaški festival Holmenkollen]] |- | 6. || 100.000 || align=left|{{ZD|JUG}} [[Planica]] || 16. 3. 1985. || align=left|[[Letalnica]] || align=left| [[SP u ski-letovima 1985.]] |- | 7. || 70.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 22. 3. 1997. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1996/1997.|Svjetskog kupa 1996/97.]] |- | || 70.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || 3. 3. 2011. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|SP 2011.]] |- | 8. || 57.000 || align=left|{{ZD|AUT}} [[Tauplitz]] || 17. 1. 2016. || align=left| [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || align=left| [[SP u ski-letovima 2016.]] |- | 9. || 55.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 20. 3. 2010. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| [[SP u ski-letovima 2010.]] |- | 10. || 50.000 || align=left|{{ZD|JUG}} [[Planica]] || 14. 3. 1987. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1986/1987.|Svjetskog kupa 1986/87.]] |- | || 50.000 || align=left|{{ZD|JAP}} [[Hakuba]] ([[Nagano]]) || 17. 2. 1998. || align=left| [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1998.|ZOI 1998.]] |} == Rekordi == Uključena su sva takmičenja prije Svjetskog kupa, Olimpijske igre, svjetska prvenstva i Svjetski kup <small>(podaci do 24. 3. 2019).</small> {| class="wikitable" |- ! Kategorija !! Skakač !! Rekord |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FFFF99" | '''[[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]''' ([[Skijaški skokovi na ZOI 1924.|1924]]–[[Skijaški skokovi na ZOI 2018.|2018]]) | colspan="3" | |- | Pojedinačne pobjede || [[Simon Ammann]] || align=center|4 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Matti Nykänen]] || align=center|5 |- | Ekipne pobjede || Finska, Njemačka, Austrija || align=center|2 |- | Ekipne medalje || Austrija || align=center|5 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Skijaški skokovi na ZOI 1992.|Albertville '92]])</small> || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 261 dan |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Skijaški skokovi na ZOI 2018.|Pyeongchang 2018]])</small> || [[Kamil Stoch]] || 30 godina i 268 dana |- | Broj učešća na ZOI || [[Noriaki Kasai]] || align=center|8 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#A4C639" | '''[[Svjetski prvaci u skijaškim skokovima|Svjetska prvenstva]]''' ([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1925.|1925]]–[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Adam Małysz]] || align=center|4 |- | Najviše pojedinačnih medalja || [[Adam Małysz]] || align=center|6 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|12 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|9 |- | Najviše ekipnih medalja || Austrija || align=center|20 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1995.|Thunder Bay '95]])</small> || [[Tommy Ingebrigtsen]] || 17 godina i 222 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013.|Val di Fiemme '13]])</small> || [[Anders Bardal]] || 30 godina i 183 dana |- | Broj učešća na Svjetskim prvenstvima || [[Noriaki Kasai]] || align=center|13 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FBCEB1" | '''[[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]]''' ([[SP u ski-letovima 1972.|1972]]–[[SP u ski-letovima 2018.|2018]]) | colspan="3" | |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Walter Steiner]], [[Sven Hannawald]], [[Roar Ljøkelsøy]] || align=center|2 |- | Najviše pojedinačnih medalja || [[Matti Nykänen]] || align=center|5 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Janne Ahonen]] || align=center|7 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|3 |- | Najviše ekipnih medalja || Norveška || align=center|5 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[SP u ski-letovima 2008.|Oberstdorf '08]])</small> || [[Gregor Schlierenzauer]] || 18 godina i 47 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[SP u ski-letovima 2012.|Vikersund '12]])</small> || [[Robert Kranjec]] || 30 godina i 224 dana |- | Broj učešća na Svjetskim prvenstvima || [[Noriaki Kasai]] || align=center|11 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FFBF00" | '''[[Spisak pobjednika Turneje 4 skakaonice|Turneja 4 skakaonice]]''' ([[Turneja 4 skakaonice 1953.|1952]]–[[Turneja 4 skakaonice 2018/2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše ukupnih pobjeda || [[Janne Ahonen]] || align=center|5 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Jens Weißflog]] || align=center|10 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Schattenberg (skakaonica)|Oberstdorf]] [[Turneja 4 skakaonice 1991/1992.|'91]])</small> || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 212 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|Bischofshofen]] [[Turneja 4 skakaonice 1995/1996.|'96]])</small> || [[Jens Weißflog]] || 31 godina i 169 dana |- | Najmlađi ukupni pobjednik || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 220 dana |- | Najstariji ukupni pobjednik || [[Jens Weißflog]] || 31 godina i 169 dana |- | Najviše nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|28 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#BCD4E6" | '''Svjetski kup''' ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1979/1980.|1979]]–[[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2018/2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše ukupnih pobjeda || [[Matti Nykänen]], [[Adam Małysz]] || align=center|4 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|53 |- | Najviše pojedinačnih postolja || [[Janne Ahonen]] || align=center|108 |- | Najviše pojedinačnih plasmana među top 10 || [[Janne Ahonen]] || align=center|248 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|29 |- | Najviše ekipnih postolja || Austrija || align=center|75 |- | Najviše pojedinačnih nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|566 |- | Najviše ekipnih nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|71 |- | Ukupan broj nastupa (pojedinačno + ekipno) || [[Noriaki Kasai]] || align=center|637 |- | Najviše sezona || [[Noriaki Kasai]] || align=center|30 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda u letovima || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|14 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>(Lahti '90)</small> || [[Steve Collins (ski-skakač)|Steve Collins]] || 15 godina i 362 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>(Kuusamo '14)</small> || [[Noriaki Kasai]] || 42 godina i 176 dana |- | Najmlađi ukupni pobjednik ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1991/1992.|1991/92]]) || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 303 dana |- | Najstariji ukupni pobjednik ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2017/2018.|2017/18]]) || [[Kamil Stoch]] || 30 godina i 304 dana |- | Najstariji učesnik u Svjetskom kupu || [[Noriaki Kasai]] || 45 godina i 292 dana |- | Najstariji skakač na postolju pojedinačno || [[Noriaki Kasai]] || 44 godine i 293 dana |- | Najstariji skakač među top 10 pojedinačno || [[Noriaki Kasai]] || 45 godina i 285 dana |- | Najviše pojedinačnih pobjeda u sezoni || [[Peter Prevc]] || align=center|15 |- | Najviše bodova u sezoni || [[Peter Prevc]] || align=center|2303 |- | Najviše puta među osvajačima bodova || [[Noriaki Kasai]] || align=center|462 puta |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FE6F5E" | '''Ostali rekordi''' | colspan="3" | |- | Prvi skok ikad preko 100 m – pad <small>([[Ponte di Legno]], 1935)</small> || [[Olav Ulland]] || align=center|103,5 m |- | Prvi službeni skok preko 100 m <small>([[Planica]], 1936)</small> || [[Josef Bradl|Sepp Bradl]] || align=center|101,5 m |- | Prvi skok ikad preko 200 m – pad <small>([[Planica]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]])</small> || [[Andreas Goldberger]] || align=center|202 m |- | Prvi službeni skok preko 200 m <small>([[Planica]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]])</small> || [[Toni Nieminen]] || align=center|203 m |- | Najviše letova preko 200 m || [[Robert Kranjec]] || align=center|206 |- | Svjetski rekorder <small>([[Vikersundbakken|Vikersund '17]])</small> || [[Stefan Kraft]] || align=center|253,5 m |- | Svjetski rekorder s [[kamera|kamerom]] na kacigi <small>(Planica '15)</small> || [[Jurij Tepeš]] || align=center|237,5 m |- | Svjetski rekorder (30+ godina) <small>(Vikersund '12)</small> || [[Robert Kranjec]] || align=center|244 m <!-- |- | Svjetski rekorder (35+ godina) <small>(Vikersund '17)</small> || [[Noriaki Kasai]] || align=center|241,5 m --> |- | Svjetski rekorder (40+ godina) <small>(Vikersund '17)</small> || [[Noriaki Kasai]] || align=center|241,5 m |- | Juniorski svjetski rekorder <small>(Planica '10)</small> || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|232,5 m |- | Prvo pojedinačno takmičenje u Svjetskom kupu || [[Cortina d'Ampezzo]] || align=center|1979. |- | Prvo ekipno takmičenje u Svjetskom kupu || [[Lahti]] || align=center|1990. |- | Prvo mješovito takmičenje ikad – 2 člana || [[Mostec]] ([[Ljubljana]]) || align=center|2012. |- | Prvo mješovito takmičenje ikad – 4 člana || [[Courchevel]] || align=center|2012. |- | Prvo mješovito takmičenje u Svjetskom kupu || [[Lillehammer]] || align=center|2012. |- | Prvi tandemski skok ikad i svjetski rekord <br/> <small>([[Nordijski centar Planica|Planica HS 45]], 2016)</small> || [[Rok Urbanc]] i [[Jaka Rus]] || align=center|35 m |} == Bodovanje == Pobjednik se odlučuje po sistemu bodovanja zasnovanom na dužini skoka, stilu, dužini zaleta i smjeru vjetra. Svaka skakaonica ima cilj koji se zove ''obračunska tačka'' (ili ''K-tačka'' ili "kritična tačka", termin popularan na prostoru bivše Jugoslavije). Ova tačka označena je ''K-linijom'' u zoni doskoka, a predstavlja tačku u kojoj doskočna padina počinje prelaziti u râvan (mjereno od kraja zaleta). Kod takmičenja na 90-metarskoj, odnosno 120-metarskoj skakaonici K-linija nalazi se na 90, odnosno 120&nbsp;m. Za skok tačno na obračunsku tačku skakač dobija 60 bodova. Za svaki metar manje/više dodaje se ili oduzima 1,8 bodova po m (kod letova to iznosi 1,2 boda).<ref>Ovo je najčešća bodovna vrijednost 1 metra, no ona može biti i manja ili veća, zavisno od veličine same skakaonice.</ref> Stoga je moguće da takmičar ostvari negativan rezultat ako je njegov skok veoma kraći od kritične tačke, uz loše ocjene za stil (ovo je tipično u slučaju pada). Iako je cilj takmičenja u skijaškim skokovima preskočiti što veću udaljenost, ocjenjuje se i stil skakača, pa je za pobjedu, osim dugog skoka, potrebno prikazati i dobru tehniku leta te siguran doskok. Ukupni bodovi izračunavaju se po ostvarenoj dužini skoka te zbiru srednje 3 ocjene petorice sudija (najveća i najmanja ocjena se brišu), od kojih svaki može za stil dodijeliti maksimalno 20 bodova. Sudije se nalaze u posebnom tornju, obično s lijeve strane očekivane tačke doskoka. Bodovi za dužinu skoka dodjeljuju se prema odnosu dužine skoka i položaja obračunske tačke pojedine skakaonice. U januaru 2010. uveden je novi sistem bodovanja koji obuhvata vremenske uvjete. Aerodinamika i brzina na mostu važne su varijable koje određuju vrijednost skoka, a ako se vremenski uslovi mijenjaju u toku takmičenja, uslovi neće biti jednaki za sve, što nije fer. Skakaču se po novom sistemu dodaju ili oduzimaju bodovi ako se zaletište ("kapija") povisuje ili snižava. Naprednija kalkulacija određuje i plus/minus bodove za uslove vjetra u vrijeme skoka. Ovi se bodovi dodaju ili odbijaju od ukupnog broja bodova za skok. U pojedinačnim takmičenjima sabiraju se vrijednosti dvaju takmičarskih skokova kako bi se odredio pobjednik, dok se u ekipnim takmičenjima sabiraju rezultati svih skokova članova ekipe (4 x 2 skoka). U slučaju loših vremenskih uslova, tj. kad nije moguće održati zadani broj serija, takmičenje se prekida (budući da je sigurnost skakača glavni prioritet), a za službene rezultate uzimaju se oni nakon posljednje kompletirane serije. == Pravila == Skakači koji su lakši od donje težinske granice kažnjavaju se kraćom maksimalnom dužinom skija, što smanjuje aerodinamički uzgon koji mogu postići. Ova se pravila pripisuju tendenciji sprečavanja najozbiljnijih slučajeva niske mase skakača, ali neki i dalje gube težinu kako bi povećali dužinu koju mogu preskočiti.<ref>{{cite web |url= http://www.nytimes.com/2010/02/12/sports/olympics/12skijump.html |title= For Ski Jumpers, a Sliding Scale of Weight, Distance and Health |publisher=New York Times|date=12. 2. 2010}}</ref> == Tehnika == Iako se tehnika skoka s razvojem ovog sporta dosta mijenjala kroz historiju, tehnika doskoka uglavnom je ona prema tehnici "telemark". Preovladavajuća tehnika položaja tijela tokom leta je tzv. [[V-stil|V-tehnika]], prilikom koje skakač drži skije u V-položaju, s repovima skija skupljenim, a vrhovima odvojenim. Moderni V-stil rezultat je stila koji je prvi primijenio [[Jan Boklöv]] u [[Švedska|Švedskoj]] 1985. kako bi se produžile dužine leta za oko 10% u odnosu na raniji stil paralelnih skija, kakav pamtimo s [[Matti Nykänen|Nykänenom]]. U modernim skokovima [[aerodinamika]] je postala jak faktor i tiče se dizajna skijaških kombinezona. Prva tehnika bila je ''[[kongsberška tehnika|kongsberška]]'', koju je razvio [[Jacob Tullin Thams]] u norveškom gradu [[Kongsberg]]u, a sastojala se u stavu čučnja s rukama pored tijela na zaletištu, a onda se uspravno izleti s rukama paralelnim ispred tijela. Dužine ovih skokova bile su od 45 do 100&nbsp;m. Tek su 1950. [[Andreas Däscher]] i [[Erich Windisch]] iz Njemačke razvili tehniku nazvanu "riblja" jer su ruke bile uz tijelo i to je podsjećalo na [[riba|riblje]] [[peraje]]. Ova tehnika bila je standard do 1985, a skije su bile paralelne. Onda je Boklöv razvio V-stil, koji je danas apsolutno preovladao kod skakača u [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetskom kupu]]. Završetak skoka je u telemark-stilu, kad se tlo dodiruje jednom nogom u polučučnju ispred druge noge, dok je doskok na dvije noge stilski nekorektan (ocjene se smanjuju), ali ispravan. Do sredine 1970-ih skakači su tokom zaleta držali ruke ispred sebe. To se promijenilo kad je [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] skakač [[Jochen Danneberg]] uveo novu tehniku zaleta s rukama usmjerenim unazad, što je bio aerodinamičniji položaj. == Popularnost == Skijaški skokovi nastali su u [[Skandinavija|skandinavskim]] zemljama, pa su i danas tamo najpopularniji među gledaocima i [[televizija|TV]]-publikom. Najbolji takmičari redovno dolaze iz skandinavskih zemalja, prije svih [[Norveška|Norveške]] i [[Finska|Finske]], a još jedan jak region u tom sportu jeste [[Srednja Evropa]], naročito [[Njemačka]], [[Austrija]], [[Slovenija]], [[Poljska]], [[Češka]] i [[Švicarska]]. Jedina zemlja izvan [[Evropa|Evrope]] koja ima dugu tradiciju u ovom sportu i koja je dala dosta uspješnih takmičara jest [[Japan]]. Naravno, ovaj sport postoji i u drugim zemljama, ali njihovi takmičari rijetko ostvaruju zapaženije rezultate (tokom 1980-ih izvjestan uspjeh imali su, npr., [[Kanada|kanadski]] skakači). Među najpopularnija takmičenja svakako spada novogodišnja [[Turneja 4 skakaonice]] (dvije u Njemačkoj i dvije u Austriji). Bilo je pokušaja da se popularnost ski-skokova proširi pronalaženjem načina za lakšu izgradnju i održavanje skakaonica za treninge i takmičenja. To uključuje [[plastika|plastični]] snijeg koji bi osigurao klizavu podlogu za skije čak i u ljetnim mjesecima i na lokacijama gdje su snježne padavine rijetka pojava. == Historijski skokovi == === Muškarci === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="90"|Datum ! width="150"|Skakač ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || novembar 1808. || {{ZD|NOR}} [[Olaf Rye]] || Crkva u [[Eidsberg]]u || {{ZD|NOR}} [[Eidsberg]] || align=center|9,5 |- | Preko 50&nbsp;m || 16. 2. 1913. || {{ZD|SAD}} [[Ragnar Omtvedt]] || [[Wolverine (skakaonica)|Wolverine]] || {{ZD|SAD}} [[Ironwood (Michigan)|Ironwood]] || align=center|51,5 |- | Preko 100&nbsp;m || 15. 3. 1936. || {{ZD|AUT}} [[Josef Bradl]] || [[Bloudekova velikanka]] || {{ZD|KJUG}} [[Planica]] || align=center|101,5 |- | Preko 150&nbsp;m || 11. 2. 1967. || {{ZD|NOR}} [[Lars Grini]] || [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] || {{ZD|SRNJ}} [[Oberstdorf]] || align=center|150 |- | Preko 200&nbsp;m || 17. 3. 1994. || {{ZD|FIN}} [[Toni Nieminen]] || [[Letalnica]] || {{ZD|SLO}} [[Planica]] || align=center|203 |- | Preko 250&nbsp;m || 14. 2. 2015. || {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] || [[Vikersundbakken]] || {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] || align=center|250 |} === Žene === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="90"|Datum ! width="150"|Skakačica ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || 1897. || {{ZD|NOR|1844}} Ragna Pettersen || Nydalsbakken || {{ZD|NOR|1844}} [[Aker (Norveška)|Aker]] || align=center|12 |- | Preko 50&nbsp;m || 1932. || {{ZD|NOR}} Johanne Kolstad || Gråkallbakken || {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] || align=center|62 |- | Preko 100&nbsp;m || 29. 3. 1981. || {{ZD|FIN}} Tiina Lehtola || [[Rukatunturi]] || {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] || align=center|110 |- | Preko 150&nbsp;m || 5. 2. 1994. || {{ZD|AUT}} [[Eva Ganster]] || [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]]/[[Bad Mitterndorf]] || align=center|161 |- | Preko 200&nbsp;m || 29. 1. 2003. || {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz|Daniela Iraschko]] || [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]]/[[Bad Mitterndorf]] || align=center|200 |} === Tandem === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:90%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="120"|Datum ! width="150"|Skakači ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || 18. 2. 2016<ref>{{cite web |url= http://www.siol.net/sportal/zimski-sporti/ne-boste-verjeli-slovenca-prva-na-svetu-s-smucmi-skocila-v-tandemu-video-405809 |title= Ne boste verjeli: Slovenca prva na svetu s smučmi skočila v tandemu! (video) |author = Marko Filej |date=22. 2. 2016 |access-date=7. 4. 2016 |language= slovenski}}</ref> || {{ZD|SLO}} [[Rok Urbanc]] <br/> {{ZD|SLO}} [[Jaka Rus]] || [[Nordijski centar Planica#Napuštene skakaonice|Planica HS 45]] || {{ZD|SLO}} [[Planica]] || align=center|35 |} == Skijaški letovi == Skijaški skokovi potječu iz Norveške, ali domovina skijaških letova jeste Slovenija, u kojoj je 1930-ih [[Stanko Bloudek]] konstruirao prvu letaonicu na svijetu, koja je po njemu nazvana [[Bloudekova velikanka]]. Kasnije je konstruktorsku tradiciju nastavio [[Janez Gorišek]], [[građevinarstvo|građevinski]] [[inženjer]], sportist i entuzijastični sportski promotor, koji je 1969. konstruirao novu letaonicu na Planici, kao i još nekoliko letaonica i skakaonica širom svijeta. Godine 1936. FIS je počeo regulirati izgradnju skakaonica i odredio međunarodne standarde. U to vrijeme bilo je zabranjeno graditi skakaonice na kojima su bilo mogući skokovi duži od 80&nbsp;m. Ipak, sagrađena je spomenuta letaonica na Planici (Bloudekova), ali proteklo je nekoliko godina dok FIS nije odobrio održavanje takmičenja na njoj. Letovi su ekstremna vrsta skijaških skokova. Iste su forme kao i skokovi, samo što se takmičenja održavaju na velikim skakaonicama, tj. letaonicama, na kojima je [[kritična tačka]] najmanje 185&nbsp;m. Kod letova je naglasak više na sposobnosti jedrenja [[zrak]]om nego na samim skakačkim sposobnostima. Trenutno ima pet takvih skakaonica u svijetu: [[Vikersundbakken]] u [[Vikersund]]u ([[Norveška]]), [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] u [[Oberstdorf]]u ([[Njemačka]]), [[Kulm (letaonica)|Kulm]] u [[Tauplitz]]u/[[Bad Mitterndorf]]u ([[Austrija]]), [[Letalnica]] u [[Planica|Planici]] ([[Slovenija]]) i [[Čerťák]] u [[Harrachov]]u ([[Češka]]). Šesta letaonica, [[Copper Peak]] u [[Michigan]]u ([[SAD]]), trenutno se ne koristi jer ne odgovara [[FIS]]-ovim standardima, iako postoje planovi za rekonstrukciju. Također postoje planovi za izgradnju još letaonica, čak i za dvoransku u finskom mjestu [[Ylitornio]].<ref>{{cite web |url= http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/FIN-Finland/LL-Lapland/Ylitornio/0288/ |title= Projekt skakaonice u Ylitorniju |publisher=skisprungschanzen.com|language= engleski}}</ref> Na ovim skakaonicama postižu se najveće dužine i na svakoj je moguće preći 200&nbsp;m. Trenutni svjetski rekord iznosi 254,5&nbsp;m, a postavio ga je [[Slovenci|Slovenac]] [[Domen Prevc]] na [[Letalnica|Letalnici]] 2025. Od [[SP u ski-letovima 1972.|1972]]. svake druge godine održava se [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]], s tim da je bilo prebačeno iz parnih u neparne godine, pa je opet vraćeno na parne. Takmičenje se odvija u dva dana, odnosno četiri serije, čiji se rezultati sabiru. Na [[SP u ski-letovima 1992.|SP 1992]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]], [[SP u ski-letovima 1996.|1996.]] i [[SP u ski-letovima 1998.|1998.]] pojedinačne dnevne pobjede (nakon dvije serije) također su se računale i kao pobjede u Svjetskom kupu. Većina najboljih takmičara u "običnim" ski-skokovima često su među najboljima i u letovima. Ipak, neki skakači, kao što su Austrijanac [[Martin Koch (ski-skakač)|Martin Koch]], [[Johan Remen Evensen]] ili [[Slovenci|Slovenac]] [[Robert Kranjec]], smatraju se specijalistima za letove. === Spisak letaonica === {| class="wikitable sortable" !Ime !Lokacija !Otvorena !K-tačka !Veličina !Rekord |- |{{ZD|SLO}} [[Letalnica]] |[[Planica]] |align=center |1969. |K-200 |HS 240 |254,5&nbsp;m {{WR}} |- |{{ZD|NOR}} [[Vikersundbakken]] |[[Vikersund]] |align=center |1936. |K-200 |HS 240 |253,5&nbsp;m |- |{{ZD|AUT}} [[Kulm (letaonica)|Kulm]] |[[Tauplitz]] |align=center |1950. |K-200 |HS 225 |247,5&nbsp;m |- |{{ZD|NJE}} [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] |[[Oberstdorf]] |align=center |1950. |K-200 |HS 225 |242,5&nbsp;m |- |{{ZD|ČEŠ}} [[Čerťák]] |[[Harrachov]] |align=center |1979. |K-185 |HS 205 |214,5&nbsp;m |- |{{ZD|SAD}} [[Copper Peak]] |[[Ironwood (Michigan)|Ironwood]] |align=center |1970. |K-170 |HS 180 |158&nbsp;m |} === Skijaški letovi i [[padobranstvo]] === Skijaši-letači oslanjaju se na iste aerodinamičke položaje tijela kao i padobranci (tzv. ''tracking''<ref>Zauzimanje položaja tijela koji padobrancu omogućava da se pomjera horizontalno tokom [[slobodni pad|slobodnog pada]].</ref> i delta-formacije). Budući da su se [[tehnologija]] opreme i tehnike leta poboljšale tokom 1970-ih, izgleda da su oba sporta razvila ove aerodinamički stabilne položaje tijela. U zavisnosti od opreme koja se koristi, odnos "klizanja" po [[zrak]]u za ''tracking'' i delta-položaj u oba sporta može biti do 2:1, što znači da skijaš-letač ili padobranac za svaki metar visine koji izgube mogu dobiti 2&nbsp;m horizontalne putanje. Općenito, padobranci "lete" zrakom dvostruko brže od ski-letača. Učesnici u oba sporta sebe nazivaju "skakačima". === Broj službenih letova preko 200&nbsp;m === * {{small|Do 25. 3. 2018.}} {| class="wikitable" !Plasman !Skakač !# |- style="background:#E6E6FA" |align=center|'''1.''' |{{ZD|SLO}} '''[[Robert Kranjec]]''' |align=right|'''206''' |- style="background:#E6E6FA" |align=center|2. |{{ZD|ŠVI}} [[Simon Ammann]] |align=right|166 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|3. |{{ZD|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] |align=right|147 |- |align=center rowspan=2|4. |{{ZD|AUT}} [[Martin Koch (ski-skakač)|Martin Koch]] |align=right|138 |- |- style="background:#E6E6FA" |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |align=right|138 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|6. |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |align=right|132 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|7. |{{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] |align=right|126 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|8. |{{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] |align=right|119 |- |align=center|9. |{{ZD|POLJ}} [[Adam Małysz]] |align=right|112 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|10. |{{ZD|NJE}} [[Richard Freitag]] |align=right|110 |} * aktivni skakači obojeni su [[ljubičasta|ljubičasto]] == Savršeni skokovi == "Savršen skok" jest slučaj kad skakač dobije maksimalnu ocjenu za stil (20) od svih pet sudija. Dosad je to pošlo za rukom desetorici skakača: {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="30"| Br. ! width="100"| Datum ! width="200"| Skakač ! width="20"| Plasman ! width="260"| Skakaonica ! width="30"| Veličina ! width="200"| Mjesto ! width="60"| Serija ! width="290"| Takmičenje ! width="55"| Dužina (m) ! width="30"| Video |- | align="center" | 1. | 7. 3. 1976. | {{ZD|AUT}} [[Toni Innauer]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-175 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" | – | KOP Međunarodna sedmica ski-letova | align="center" |176 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=N4O6sR1ic2I] |- | align="center" | 2. | 24. 1. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 2. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-185 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1997/1998.|Svjetski kup]] / [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 1998.|SP u letovima]] | align="center" |187,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=2tJ7WTZsj2M] |- | align="center" | 3. | 25. 1. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-185 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1997/1998.|Svjetski kup]] / [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 1998.|SP u letovima]] | align="center" |205,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=2tJ7WTZsj2M] |- | align="center" | 4. | 15. 2. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 1. | [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] K-120 | align="center" |V | {{ZD|JAP}} [[Nagano]] | align="center" |druga | [[Skijaški skokovi na ZOI 1998.|Olimpijske igre]] | align="center" |132,5 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=xe410PG-xBM] |- | align="center" | 5. | 17. 1. 1999. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 2. | [[Wielka Krokiew]] K-116 | align="center" |V | {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1998/1999.|Svjetski kup]] | align="center" |119 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=n-7AKfxT8XU] |- | align="center" | 6. | 8. 2. 2003. | {{ZD|NJE}} [[Sven Hannawald]] | align="center" | 1. | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] K-130 | align="center" |V | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2002/2003.|Svjetski kup]] | align="center" |142 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=cBvX5xSxJ9k] |- | align="center" | 7. | 8. 2. 2003. | {{ZD|JAP}} [[Hideharu Miyahira]] | align="center" | 6. | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] K-130 | align="center" |V | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2002/2003.|Svjetski kup]] | align="center" |135,5 | |- | align="center" | 8. | 6. 1. 2009. | {{ZD|AUT}} [[Wolfgang Loitzl]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|"Paul Ausserleitner"]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align="center" |V | {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] | align="center" |prva | [[Turneja 4 skakaonice 2008/2009.|Novogodišnja turneja]] | align="center" |142,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=fc238ZLMjoU] |- | align="center" | 9. | 20. 3. 2015. | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 225 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|Svjetski kup]] | align="center" |233 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=Zqu0K14FGQE] |- | align="center" | 10. | 22. 3. 2015. | {{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 225 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|Svjetski kup]] | align="center" |244 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=I6cIwNMceJw] |- | align="center" | 11. | 28. 3. 2025. | {{ZD|AUT}} [[Daniel Tschofenig]] | align="center" | 4. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2024/2025.|Svjetski kup]] | align="center" |233,5 | align="center" | [https://www.eurosport.de/skispringen/planica/2024-2025/skifliegen-in-planica-funfmal-200-daniel-tschofenig-fliegt-mit-perfekter-wertung-zum-gesamtweltcupsieg_vid2347314/video.shtml] |- | align="center" | 12. | 29. 3. 2026. | {{ZD|NJE}} [[Andreas Wellinger]] | align="center" | 11. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238,5 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=eDzoZ5w6Cf0] |- | align="center" | 13. | 29. 3. 2026. | {{ZD|NOR}} [[Marius Lindvik]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238,5 | align="center" | |- | align="center" | 14. | 29. 3. 2026. | {{ZD|AUT}} [[Daniel Tschofenig]] | align="center" | 4. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238 | align="center" | |} Hannawaldu i Loitzlu za njihov drugi skok tog dana sudije su dodijelile po još četiri 20-ice (+ dodatnih 19,5), tako da su dobili devet 20-ica u okviru jednog takmičenja. Ostali poznati skakači mogu se naći na sljedećim spiskovima: * [[Spisak pobjednika Svjetskog kupa u skijaškim skokovima|Osvajači Svjetskog kupa]] * [[Spisak osvajača olimpijskih medalja u skijaškim skokovima|Osvajači olimpijskih medalja]] * [[Spisak osvajača medalja u skijaškim skokovima na svjetskim prvenstvima|Osvajači medalja na svjetskim prvenstvima]] * [[Spisak pobjednika Turneje 4 skakaonice|Pobjednici Turneje 4 skakaonice]] == Najpoznatiji skakači == kako bi bili uvršteni na ovaj spisak, muškarci moraju imati ili najmanje 20 pobjeda u Svjetskom kupu, 400 nastupa u Svjetskom kupu ili tri olimpijske medalje.<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=M&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having more than one victory – World Cup (male)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085436/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=M&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=M&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one podium – Olympic Winter Games (male)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085201/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=M&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref> Žene moraju imati najmanje deset pobjeda u Svjetskom kupu ili jednu olimpijsku medalju.<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=L&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one victory – World Cup (female)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085433/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=L&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=L&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one podium – Olympic Winter Games (female)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085551/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=L&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref> {{col-begin}} {{col-break}} ;Muškarci * {{flagicon|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] * {{flagicon|AUT}} [[Thomas Morgenstern]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Goldberger]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Felder]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Kofler]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Widhölzl]] * {{flagicon|AUT}} [[Martin Höllwarth]] * {{flagicon|AUT}} [[Heinz Kuttin]] * {{flagicon|FIN}} [[Matti Nykänen]] * {{flagicon|FIN}} [[Toni Nieminen]] * {{flagicon|FIN}} [[Jari Puikkonen]] * {{flagicon|FIN}} [[Janne Ahonen]] * {{flagicon|FIN}} [[Matti Hautamäki]] * {{flagicon|JPN}} [[Kazuyoshi Funaki]] * {{flagicon|JPN}} [[Masahiko Harada]] * {{flagicon|JPN}} [[Noriaki Kasai]] * {{flagicon|NOR}} [[Lars Bystøl]] * {{flagicon|NOR}} [[Birger Ruud]] * {{flagicon|NOR}} [[Robert Johansson (ski-skakač)|Robert Johansson]] * {{flagicon|GER}} [[Sven Hannawald]] * {{flagicon|GER}} [[Dieter Thoma]] * {{flagicon|GER}} [[Jens Weißflog]] * {{flagicon|GER}} [[Severin Freund]] * {{flagicon|GER}} [[Martin Schmitt]] * {{flagicon|GER}} [[Andreas Wellinger]] * {{flagicon|POL}} [[Kamil Stoch]] * {{flagicon|POL}} [[Adam Małysz]] * {{flagicon|SLO}} [[Peter Prevc]] * {{flagicon|SUI}} [[Simon Ammann]] {{col-break}} [[Datoteka:FIS Ski Jumping World Cup 2014 - Engelberg - 20141220 - Gregor Schlierenzauer 2.jpg|mini|200px|[[Gregor Schlierenzauer]] ima najviše pobjeda u Svjetskom kupu (53)]] [[Datoteka:Carina Vogt 2013.JPG|mini|200px|[[Carina Vogt]] prva je olimpijska pobjednica u skijaškim skokovima (2014)]] ;Žene * {{flagicon|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] * {{flagicon|FRA}} [[Coline Mattel]] * {{flagicon|JPN}} [[Sara Takanashi]] * {{flagicon|NOR}} [[Maren Lundby]] * {{flagicon|GER}} [[Carina Vogt]] * {{flagicon|GER}} [[Katharina Althaus]] * {{flagicon|USA}} [[Sarah Hendrickson]] {{col-end}} ;Neuspješni * {{ZD|JUG}} {{ZD|SLO}} [[Vinko Bogataj]] – najpoznatiji kao "Čovjek agonije poraza" zbog česte upotrebe snimka njegovog spektakularnog pada u uvodnoj špici emisije ''[[ABC's Wide World of Sports]]'' * {{ZD|UK}} [[Eddie Edwards]] – miljenik publike na [[ZOI 1988.|ZOI 1988]], ali i općenito, zbog svog [[humor]]ističkog pristupa takmičenjima == Važna odredišta == [[Datoteka:Planica.jpg|mini|desno|225px|[[Letalnica]] u [[Planica|Planici]]]] {{col-begin|width=70%}} {{col-break}} ;[[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetski kup]] * {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]] * {{ZD|AUT}} [[Villach (grad)|Villach]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Harrachov]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Liberec]] * {{ZD|FIN}} [[Kuopio]] * {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] * {{ZD|FIN}} [[Lahti]] * {{ZD|ITA}} [[Pragelato]] * {{ZD|ITA}} [[Predazzo]] * {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] * {{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] * {{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] * {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] * {{ZD|POLJ}} [[Wisła (mjesto)|Wisła]] * {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] * {{ZD|SLO}} [[Planica]] * {{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] {{col-break}} ;[[Turneja 4 skakaonice]] * {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] * {{ZD|NJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] * {{ZD|AUT}} [[Innsbruck]] * {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] ;[[Raw Air]] * {{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] * {{ZD|NOR}} [[Oslo]] * {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] * {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] {{col-end}} == Nacionalni rekordi == {| class="wikitable" |- | style="background:#efefef;" align=center| '''Rang''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Država''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Rekorder''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Dužina (m)''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Lokacija''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Godina''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Izvor''' |- | 1. | {{ZID|Slovenija}} | [[Domen Prevc]] | 254,5 | [[Planica]] | 2025. |<ref>{{cite web |url= https://siol.net/sportal/zimski-sporti/smucarski-poleti-zakljucek-svetovnega-pokala-planica-posamicna-tekma-1-658970 |title= Domen Prevc dosegel nov svetovni rekord, zmaga Lanišku! |work= Siol |date= 30. 3. 2025 |access-date= 30. 3. 2025 |language=sl}}</ref> |- | 2. | {{ZID|Austrija}} | [[Stefan Kraft]] | 253,5 | [[Vikersund]] | 2017. |<ref>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16009,Sobota_w_Vikersund_Dwa_rekordy_swiata_trzy_rekordy_krajow_czternastu_skoczkow_z_zyciowkami | title = Sobota w Vikersund: Dwa rekordy świata, trzy rekordy krajów, czternastu skoczków z życiówkami | author = Andrzej Mysiak | date= 19. 3. 2017 | website = skokinarciarskie.pl | access-date=21. 3. 2017 |language=pl}}</ref> |- | rowspan=2|3. | {{ZID|Norveška}} | [[Robert Johansson (ski-skakač)|Robert Johansson]] | rowspan=2|252 | Vikersund | 2017. |<ref>{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16009,Sobota_w_Vikersund_Dwa_rekordy_swiata_trzy_rekordy_krajow_czternastu_skoczkow_z_zyciowkami |title= Sobota w Vikersund: Dwa rekordy świata, trzy rekordy krajów, czternastu skoczków z życiówkami |author= Andrzej Mysiak |website= skokinarciarskie.pl |date=19. 3. 2017 |access-date=12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | {{ZID|Japan}} | [[Ryōyū Kobayashi]] | Planica | 2019. |<ref name=pla19n>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17843,PS_Planica_Kobayashi_stawia_kropke_nad_i_Zyla_czwarty | title = PŚ Planica: Kobayashi stawia kropkę nad i, Żyła czwarty | author = Andrzej Mysiak | date=24. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 24. 3. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 4. | {{ZID|Poljska}} | [[Kamil Stoch]] | 251,5 | Planica | 2017. |<ref name="DE + PL"/><ref>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16898,Sobota_w_Planicy_Piec_rekordow_zyciowych_drugi_najdalszy_skok_Stocha | title = Sobota w Planicy: Pięć rekordów życiowych, drugi najdalszy skok Stocha | author = Andrzej Mysiak | date=24. 3. 2018 | website = skokinarciarskie.pl | access-date=24. 3. 2018 |language=pl}}</ref> |- | 5. | {{ZID|Njemačka}} | [[Markus Eisenbichler]] | 248 | Planica | 2017 / 2019. | <ref name="DE + PL">{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16043,Sobota_w_Planicy_Byl_rekord_czy_nie |title= Sobota w Planicy: Był rekord czy nie? |author=Andrzej Mysiak| date=25. 3. 2017 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 12. 4. 2019 |language=pl}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17817,Czwartek_w_Planicy_Rekordy_zyciowe_rekordy_krajow_i_zwiazane_z_nimi_niejasnosci | title = Czwartek w Planicy: Rekordy życiowe, rekordy krajów i związane z nimi niejasności | author = Andrzej Mysiak | date= 21. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 22. 3. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 6. | {{ZID|SAD}} | [[Kevin Bickner]] | 244,5 | Vikersund | 2017. |<ref>{{Cite web |url= http://www.skijumping.pl/wiadomosci/23105/Raw-Air-w-Vikersund-Seria-probna-dla-Tepesa/ |title= Raw Air w Vikersund: Seria próbna dla Tepesa |author= Adam Buholz |website= skijumping.pl |date= 19. 3. 2017 | access-date=19. 3. 2017 |language=pl}}</ref> |- | 7. | {{ZID|Finska}} | [[Janne Happonen]] | 240 | Vikersund | 2011. |<ref>{{cite web|url=http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/8918,PS_Vikersund_Zwyciestwo_Schlierenzauera_Morgenstern_z_Pucharem_Swiata_Malysz_z_rekordem_Polski |title= PŚ Vikersund: Zwycięstwo Schlierenzauera, Morgenstern z Pucharem Świata, Małysz z rekordem Polski |author= Andrzej Mysiak |date= 13. 2. 2011 |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 6. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 8. | {{ZID|Švicarska}} | [[Simon Ammann]] | 239,5 | Planica | 2017. | <ref name=pla19p>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17826,Piatek_w_Planicy_Rekord_Estonii_szesc_nowych_zyciowek_i_dwie_cofniete | title = Piątek w Planicy: Rekord Estonii, sześć nowych życiówek i... dwie cofnięte | author = Andrzej Mysiak | date= 22. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 9. | {{ZID|Rusija}} | [[Jevgenij Klimov]] | 237 | Planica | 2020. |<ref>{{cite web |url= https://www.skijumping.pl/wiadomosci/28849/mswl-w-planicy-geiger-liderem-na-polmetku-trzech-polakow-w-dziesiatce/ |title= MŚwL w Planicy: Geiger liderem na półmetku, trzech Polaków w dziesiątce |author= Adam Bucholz |date= 11. 12. 2020 |website= skijumping.pl |access-date= 11. 12. 2020 |language=pl}}</ref> |- | 10. | {{ZID|Češka}} | [[Antonín Hájek (ski-skakač)|Antonín Hájek]] | 236 | Planica | 2010. |<ref>{{cite web|url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2010/JP/3054/2010JP3054RL.pdf|title=FIS Ski Flying World Championships 2010 – Planica (SLO) – Flying Hill Individual - Official Results Final Round |date= 20. 3. 2010 |publisher= FIS |access-date= 8. 4. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100330235817/http://www.fis-ski.com/pdf/2010/JP/3054/2010JP3054RL.pdf |archive-date= 30. 3. 2010 |language=en}}</ref> |- | 11. | {{ZID|Italija}} | [[Alex Insam]] | 234 | Planica | 2025. | <ref name="rek270325">{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/22207,Czwartek_w_Planicy_Trzynastu_z_zyciowkami_trzech_z_rekordami_krajow |title= Czwartek w Planicy: Trzynastu z życiówkami, trzech z rekordami krajów |author= Andrzej Mysiak |date= 27. 3. 2025 |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 27. 3. 2025 |language=pl}}</ref> |- | 12. | {{ZID|Francuska}} | [[Vincent Descombes Sevoie]] | 230,5 | Vikersund | 2016. |<ref>{{cite web | url = http://www.skijumping.pl/news.php?pokaz_news=21035 | title = PŚ w Vikersund: Peter Prevc zwycięzcą festiwalu dalekich lotów | author = Adam Bucholz | date=14. 2. 2016 | website = skijumping.pl | access-date= 14. 2. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160404072504/http://www.skijumping.pl/news.php?pokaz_news=21035 | archive-date= 4. 4. 2016 |language=pl}}</ref> |- | 13. | {{ZID|Ukrajina}} | [[Jevhen Marusjak]] | 228,5 | Planica | 2024. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/35130/ps-w-planicy-r-kobayashi-wygrywa-kwalifikacje-zyla-drugi/ |title= PŚ w Planicy: R. Kobayashi wygrywa kwalifikacje, Żyła drugi! |author = Adam Bucholz |date = 21. 3. 2024 |website = skijumping.pl |access-date = 11. 4. 2024 |language=pl}}</ref> |- | 14. | {{ZID|Estonija}} | [[Artti Aigro]] | 228 | Planica | 2019. |<ref name=pla19p/> |- | 15. | {{ZID|Kanada}} | [[Mackenzie Boyd-Clowes]] | 224&nbsp;m | Planica | 2016. |<ref name=pla16>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/15036,PS_Planica_Peter_Prevc_deklasuje_na_treningu | title = PŚ Planica: Peter Prevc deklasuje na treningu | author= Paweł Stawowczyk | date= 17. 3. 2016 | website = skijumping.pl | access-date= 17. 3. 2016 |language=pl}}</ref> |- | 16. | {{ZID|Bugarska}} | [[Vladimir Zografski]] | 215 | [[Oberstdorf]] | 2025. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/36273/ps-w-oberstdorfie-forfang-lanisek-i-hayboeck-najlepsi-na-treningu/ |title = PŚ w Oberstdorfie: Forfang, Lanisek i Hayboeck najlepsi na treningu |author = Adam Bucholz |date = 24. 1. 2025 |website = skijumping.pl |access-date = 27. 3. 2025 |language=pl}}</ref> |- | 17. | {{ZID|Turska}} | [[Muhammed Ali Bedir]] | 212,5 m | [[Tauplitz]] | 2023. |<ref>{{cite web |url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/20661,Piatek_na_Kulm_Kilkanascie_rekordow_zyciowych_dwa_rekordy_krajow |title = Piątek na Kulm: Kilkanaście rekordów życiowych, dwa rekordy krajów |author = Andrzej Mysiak |date = 27. 1. 2023 |website = skokinarciarskie.pl |access-date = 29. 1. 2023 |language=pl}}</ref> |- | rowspan=2|18. | {{ZID|Švedska}} | [[Isak Grimholm]] | rowspan=2|207,5 | Planica | 2007. |<ref>{{cite web |url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2007/JP/3128/2007JP3128RLT.pdf |title=FIS World Cup Ski Jumping, 30th World Cup Competition Planica (SLO), Flying Hill Individual, Results – Training |publisher=FIS |access-date=8. 4. 2012 |language=en |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305044657/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2007/JP/3128/2007JP3128RLT.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | {{ZID|Južna Koreja}} | [[Choi Heung-Chul]] | Planica | 2008. |<ref>{{cite web|url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2008/JP/3011/2008JP3011RTRIA.pdf|title="e.on Ruhrgas" FIS World Cup Ski Jumping – 30th World Cup Competition – Planica (SLO) – Flying Hill Individual – Results Trial Round|date=14. 3. 2008|publisher=FIS|access-date=8. 4. 2012|language=en|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094146/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2008/JP/3011/2008JP3011RTRIA.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | 19. | {{ZID|Slovačka}} | [[Hektor Kapustík]] | 202 | Planica | 2025. |<ref name="rek270325"/> |- | 20. | {{ZID|Kazahstan}} | [[Sergej Tkačenko (ski-skakač)|Sergej Tkačenko]] | 199,5 | Planica | 2019. |<ref>{{cite web|url=https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17778,PS_Vikersund_Kobayashi_przed_Kraftem_w_kwalifikacjach_Kubacki_szosty |title= PŚ Vikersund: Kobayashi przed Kraftem w kwalifikacjach, Kubacki szósty | author = Andrzej Mysiak |website = skokinarciarskie.pl |date=15. 3. 2019 |access-date=12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 21. | {{ZID|Bjelorusija}} | [[Pjotr Čadajev (ski-skakač)|Pjotr Čadajev]] | 197,5 | [[Kulm (letaonica)|Kulm]] | 2006. |<ref name="BLR+SVK">{{cite web |url = http://medias1.fis-ski.com/pdf/2006/JP/3008/2006JP3008RLT.pdf |title = FIS Ski-Flying World Championships 2006 Tauplitz / Bad Mitterndorf (AUT) Flying Hill Individual Results Training |date = 12. 1. 2006 |publisher = FIS |language = en |access-date = 8. 4. 2012 |archive-date = 5. 3. 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305101324/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2006/JP/3008/2006JP3008RLT.pdf |url-status = dead }}</ref> |- | 22. | {{ZID|Nizozemska}} | [[Boy van Baarle]] | 197 | Tauplitz | 2005. |<ref>{{cite web |url = https://www.youtube.com/watch?v=maPvivKbTY0 |title = Boy van Baarle 197m Personal Best |publisher = [[YouTube]] |language= en |access-date = 10. 2. 2018}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.skispringers.nl/Historie/Nederlandse%20geschiedenis.htm |title = Geschiedenis van het skispringen in Nederland Deel 1: Skispringen, schansspringen en de noordse combinatie in Nederland |website = skispringers.nl |language=nl |archive-url = https://web.archive.org/web/20100726121810/http://www.skispringers.nl/Historie/Nederlandse%20geschiedenis.htm |archive-date = 26. 7. 2010 |access-date = 10. 2. 2018}}</ref> |- | 23. | {{ZID|Grčka}} | [[Nico Polychronidis]] | 186 | [[Oberstdorf]] | 2013. |<ref name="Bibliografia"/><ref name=Grecja>{{cite web | url = http://nicesport.pl/sportyzimowe/142636/ps-w-oberstdorfie-treningi-dla-schlierenzauera-i-freitaga-nowy-rekord-grecji | title = PŚ w Oberstdorfie: Treningi dla Schlierenzauera i Freitaga, nowy rekord Grecji | author = Dominika Babiarczyk | date = 15. 2. 2013 | website = nicesport.pl | access-date = 28. 5. 2013 | archive-date = 4. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304095609/http://nicesport.pl/sportyzimowe/142636/ps-w-oberstdorfie-treningi-dla-schlierenzauera-i-freitaga-nowy-rekord-grecji | url-status = dead |language=pl}}</ref> |- | 24. | {{ZID|Rumunija}} | [[Daniel Cacina]] | 169,5 | Planica | 2025. ||<ref name="rek270325"/> |- | 25. | {{ZID|Kina}} | [[Zhao Jiawen]] | 144 | [[Kuusamo]] | 2023. |<ref>{{cite web |url = https://stylowoztelemarkiem.pl/puchar-kontynentalny-w-ruce-seidl-triumfuje-jiawen-zhao-w-najlepszej-dziesiatce/ |title = Puchar Kontynentalny w Ruce: Seidl triumfuje, Jiawen Zhao w najlepszej dziesiątce! |author = Martyna Okrzesik |date = 17. 12. 2023 |work = Stylowo z Telemarkiem |access-date= 19. 12. 2023 |language=pl}}</ref> |- | 26. | {{ZID|Gruzija}} | [[Koba Cakadze]] | 142 | Vikersund | 1967. |<ref>{{cite journal|title=Skifliegen: Zwei Weltrekorde|journal=[[Arbeiter-Zeitung]]|year=1967|pages=10|url=http://www.arbeiter-zeitung.at/cgi-bin/archiv/flash.pl?year=1967&month=2&day=11&page=12&html=1|access-date=12. 2. 2013|archive-date=12. 12. 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191212114355/http://www.arbeiter-zeitung.at/cgi-bin/archiv/flash.pl?year=1967&month=2&day=11&page=12&html=1|url-status=dead |language=de}}</ref> |- | 27. | {{ZID|Španija}} | [[Bernat Sola]] | 141 | Kulm | 1986. |<ref name="Bibliografia">{{cite web |url= http://www.skokinarciarskie.pl/rekordy-i-statystyki-lotow-narciarskich |title= Rekordy i statystyki: Loty narciarskie |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 7. 4. 2012 |language=pl}}</ref><ref name="Egzotyka">{{cite web |url = http://www.skijumping.pl/wiadomosci/10604/Egzotyczne-skoki-narciarskie/ |title = Egzotyczne skoki narciarskie |author = Adrian Dworakowski |date = 19. 6. 2009 |website = skijumping.pl | access-date= 7. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 28. | {{ZID|Mađarska}} | [[Gábor Gellér]] | 139 | [[Harrachov]] | 1980. |<ref name="Egzotyka"/> |- | 29. | {{ZID|Danska}} | [[Andreas Bjelke Nygaard]] | 137 | [[Lillehammer]] | 2000-ite |<ref>{{cite web|url=http://politiken.dk/sport/ECE102748/dansk-skihopper-opgiver-karrieren/|title=Dansk skihopper opgiver karrieren|author=Rasmus Bech|date=29. 12. 2004|website=politiken.dk|access-date=8. 4. 2012 |language=da}}</ref> |- | 30. | {{ZID|Velika Britanija}} | [[Sam Bolton]] | 134,5 | [[Skakaonice Whistler|Whistler]] | 2019. |<ref>{{cite web | url = https://www.usanordic.org/wp-content/uploads/2019/03/Mar17LHmen.pdf | title = NorAm Whistler 17.03.2019 Ski Jumping Canada Whistler Ski Jumping Results | website = usanordic.org | access-date=18. 3. 2019}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.skijumping.pl/wiadomosci/20237/Brytyjczycy-wystartuja-w-mistrzostwach-swiata-juniorow/ |title = Brytyjczycy wystartują w mistrzostwach świata juniorów? |author = Paweł Borkowski |date = 29. 10. 2015 |website = skijumping.pl |access-date= 4. 11. 2015 |language=pl}}</ref> |- | 31. | {{ZID|Latvija}} | [[Markuss Vinogradovs]] | 130 | [[Trondheim]] | 2020/21. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/29824/rekordzista-lotwy-niemal-pewny-wystepu-w-pekinie/ |title= Rekordzista Łotwy niemal pewny występu w Pekinie |author = Adrian Dworakowski |date = 24. 4. 2021 |website = skijumping.pl |access-date = 25. 4. 2021 |language=pl}}</ref> |- | 32. | {{ZID|Island}} | [[Anton Øyvindsson]] | 127 | [[Zakopane]] | 2021. |<ref>{{Cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/30380/na-wielkiej-krokwi-padl-rekord-islandii/ |title = Na Wielkiej Krokwi padł rekord Islandii |author = Adrian Dworakowski |date = 23. 9. 2021 |website = skijumping.pl |access-date = 23. 9. 2021 |language=pl}}</ref> |- | 33. | {{ZID|Kirgistan}} | [[Dmitrij Čvikov]] | 124 | [[Innsbruck]] | 2002. |<ref>{{cite web|title=Results Training 1 Innsbruck, THU 3 JAN 2002|url=http://www.fis-ski.com/pdf/2002/JP/3156/3156RLT.pdf|publisher=FIS |access-date=12. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20030514132714/http://www.fis-ski.com/pdf/2002/JP/3156/3156RLT.pdf|archive-date=14. 5. 2003|language=en}}</ref> |- | 34. | {{ZID|Hrvatska}} | [[Josip Šporer]] | 102 | Planica | 1940-e |<ref>{{cite web|url=http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/3892,Skoki_w_Chorwacji_-_reaktywacja|title=Skoki w Chorwacji – reaktywacja |author1= Magdalena Kobus |author2= Paweł Stawowczyk |date=1. 3. 2006|website=skokinarciarskie.pl|access-date=7. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 35. | {{ZID|Tajland}} | [[Korawik Saendee]] | 100 | [[Lahti]] | 2024. |<ref>{{cite web |url = https://www.instagram.com/korawik_saendee/ |title= Profil Korawika Saendeea |publisher= [[Instagram]] |access-date = 11. 11. 2024}}</ref> |- | 36. | {{ZID|Uganda}} | [[Dunstan Odeke]] | 87 | [[Norveška]] | 1990-e |<ref>{{cite web |url = https://sport.tvp.pl/51431371/skoki-narciarskie-w-afryce-rekordzista-trenowal-z-mikeska-skakal-na-duzej-skoczni-w-lillehammer |title = Rekordzista Afryki w skokach: gdybym zaczął wcześniej, mógłbym skakać w PŚ |author = Mateusz Leleń |date = 12. 12. 2020 |website = sport.tvp.pl |access-date = 12. 12. 2020 |language=pl}}</ref> |- | 37. | {{ZID|Litvanija}} | [[Zbigniew Kiwert]] | 86 | [[Nižnji Novgorod]] | 1960. |<ref>{{cite web|title=Ptaki w locie naśladując|url=http://www.tygodnik.lt/200605/sport1.html|website=tygodnik.lt|access-date=12. 2. 2013|author=Henryk Mażul|date=1. 5. 2006|archive-date=3. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011347/http://www.tygodnik.lt/200605/sport1.html|url-status=dead |language=pl}}</ref> |- | 38. | {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | Jovan Radovanović | 69,5 | [[Travnik]] | 1984. |<ref>{{cite web |url = https://www.aa.com.tr/ba/sport/jovan-radovanovi%C4%87-jedan-od-orli%C4%87a-s-vla%C5%A1i%C4%87a-u%C4%8De%C5%A1%C4%87e-na-olimpijadi-treba-do%C5%BEivjeti-/999626 |title = Jovan Radovanović, jedan od "orlića s Vlašića": Učešće na Olimpijadi treba doživjeti |publisher = [[Agencija Anadolija]] |access-date = 11. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url = https://balkans.aljazeera.net/teme/2024/2/3/vlasicki-orlici-mala-ali-znacajna-uloga-na-olimpijskim-igrama-u-sarajevu |title= Vlašićki orlići – mala, ali značajna uloga na Olimpijskim igrama u Sarajevu |publisher = [[Al Jazeera Balkans]] |access-date = 11. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.glassrpske.com/lat/plus/teme/orao-s-vlasica-pripremao-skakaonicu-za-nikenena/445822 |title= "Orao s Vlašića" pripremao skakaonicu za Nikenena |work= Glas Srpske |access-date = 11. 4. 2024}}</ref> |- | 39. | {{ZID|Srbija}} | [[Nikola Stevanović]] | 65 | Planica | 2019. |<ref>{{cite web |url = https://www.kurir.rs/sport/ostali-sportovi/3347775/srpski-ski-skakac-sve-bolji-nikola-stevanovic-osvojio-22-mesto |title = SRPSKI SKI-SKAKAČ SVE BOLJI: Nikola Stevanović osvojio 22. mesto! (FOTO) |date = 28. 10. 2019 |work = Kurir |access-date = 28. 3. 2020}}</ref> |- | 40. | {{ZID|Andora}} | [[Tomás Cano]] | 64,5 | [[La Molina]] | 1992. |<ref>{{cite journal |title = Bernat Solá, campió naciónal |url = http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/22/pagina-46/1243946/pdf.html |journal = [[El Mundo Deportivo]] |page = 46 |language = es |date = 22. 1. 1992 |access-date = 16. 2. 2016 |archive-date = 5. 3. 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140305095224/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/22/pagina-46/1243946/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=JP&listid=&competitorid=8651&type=result |title= CANO Thomas |publisher = FIS |language=en |access-date = 4. 5. 2013}}</ref><ref>{{cite journal |title = Copa dél Rey en La Molina |url = http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/27/pagina-34/1441854/pdf.html |journal = El Mundo Deportivo |page = 34 |language = es |date = 24. 1. 1992 |access-date = 16. 2. 2016 |archive-date = 5. 3. 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140305092604/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/27/pagina-34/1441854/pdf.html |url-status = dead }}</ref> |- | 41. | {{ZID|Sjeverna Makedonija}} | Goga Popov mlađi | 62 | Planica | 1952. |<ref>{{cite web |url = http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=15121911273&id=20&prilog=0&setIzdanie=22474 |title = Пред "Четирите скокалници" имаше четирикатна скокалница на Шапка |author = Aleksandar Samardžijev |website = novamakedonija.com.mk |language = mk |access-date = 27. 12. 2012 |archive-date = 13. 4. 2013 |archive-url = https://archive.today/20130413171615/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=15121911273&id=20&prilog=0&setIzdanie=22474 |url-status = bot: unknown }}</ref> |- | 42. | {{ZID|Australija}} | [[Bruce Neville]] | 57,5 | [[Westby (Wisconsin)|Westby]] | 1997. |<ref>{{cite web |url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=NEVILLE%20Bruce |title = NEVILLE Bruce AUS |author = Adam Kwieciński |website= wyniki-skoki.hostingasp.pl |access-date = 10. 2. 2018}}</ref> |- | 43. | {{ZID|Lihtenštajn}} | Norbert Frick | 54,5 | [[Riezlern]] | 1981. |<ref>{{cite web |url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=FRICK%20Norbert |title = FRICK Norbert LIE |author = Adam Kwieciński |website = wyniki-skoki.hostingasp.pl |access-date = 13. 7. 2015}}</ref> |- | 44. | {{ZID|Crna Gora}} | Božo Čvorović | 46 | [[Žabljak]] | 1962. |<ref>{{cite web |url = http://www.vijesti.me/vijesti/skija-i-na-koncu-osme-decenije-bozo-cuva-uspomene-i-rekord-star-pola-vijeka-925265 |title = Skija i na koncu osme decenije: Božo čuva uspomene i rekord star pola vijeka |author = Obrad Pješivac |date = 18. 2. 2017 |website= vijesti.me |archive-url = https://web.archive.org/web/20180406040333/http://www.vijesti.me/vijesti/skija-i-na-koncu-osme-decenije-bozo-cuva-uspomene-i-rekord-star-pola-vijeka-925265 |archive-date = 6. 4. 2018 |access-date = 5. 4. 2018}}</ref> |- | 45. | {{ZID|Grenland}} | Hans Holm | 45 | [[Oslo]] | 1956. |<ref>{{cite web |url = https://www.sjmanager.pl/oskokach.php?p=1&s=2 |title = Kraje egzotyczne |website = sjmanager.gl |access-date = 10. 2. 2018}}</ref><ref>{{Cite journal |author = A. Lars Svendsen |title = Grønlandsk ungdom for første gang med i Olympiade |url = http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3779001 |journal = Atuagagdliutit |page= 19 |language = da |date = 31. 1. 1957}}</ref> |- | 46. | {{ZID|Belgija}} | Jeno Farinon | 37 | [[Höhnhart]] | 2019. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/26675/jeno-farinon-z-nowym-rekordem-belgii/ |title = Jeno Farinon z nowym rekordem Belgii |author = Natalia Żaczek |date = 6. 8. 2019 |website= skijumping.pl |access-date = 6. 8. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 47. | {{ZID|Meksiko}} | José Miguel Banda Ceja | 35 | [[Park City (Utah)|Park City]] | 2012. |<ref>{{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120508010517fw_/http://www.skijumpingcentral.com/index_htm_files/Elimination%20Results.PDF |title = 2012 Junior National Championships |website= skijumpingcentral.com |language= en |access-date = 9. 11. 2024}}</ref><ref>{{citation |author = Jeremy Peters |date= 25. 3. 2012 |title = Jose Miguel Banda of Mexico absorbs techniques of ski jumping |access-date = 9. 10. 2024 |work= [[Anchorage Daily News]] |url = https://www.adn.com/sports/article/jose-miguel-banda-mexico-absorbs-techniques-ski-jumping/2012/03/25/ |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title = Four Anchorage Youths in Ski Jump, Nordic Combined Nationals |date = 6. 3. 2012 |access-date = 9. 10. 2024 |publisher = Alaska Public Media |url = https://alaskapublic.org/2012/03/05/four-anchorage-youths-in-ski-jump-nordic-combined-nationals/ |language=en}}</ref> |- | 48. | {{ZID|Čile}} | Alfredo Aliaga | 30 | [[Farellones]] | 1955. |<ref>{{Cite journal |title = COPA DE ORO |url = https://www.perrosalpinos.cl/imagenes/relatosdelosperros/austria/Revista%20Andina%20CACH/Andina%2082%20-%201955.PDF |journal= Revista Andina |volume = 82 |page= 11 |language=es |date= 1955}}</ref><ref name="losangeles">{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/27294/na-poludnie-od-los-angeles-czyli-egzotyczne-epizody-skokowe/ |title = Na południe od Los Angeles, czyli egzotyczne epizody skokowe |author = Paweł Borkowski |date = 24. 12. 2019 |website= skijumping.pl |access-date = 24. 12. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 49. | {{ZID|Novi Zeland}} | [[Roy McKenzie]] | 25,3 | [[Arrowtown|Coronet Peak]] | 1947. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/31903/z-wizyta-na-koncu-swiata-czyli-skoki-narciarskie-w-nowej-zelandii/ |title = Z wizytą na końcu świata, czyli skoki narciarskie w Nowej Zelandii |author = Adrian Dworakowski |date = 2. 6. 2022 |website = skijumping.pl |access-date = 3. 9. 2022 |language=en}}</ref> |- | 50. | {{ZID|Argentina}} | [[Luis de Ridder]] | 25 | [[Farellones]] | 1954. |<ref name="losangeles" /><ref>{{Cite journal |title = Trofeo Copa de Oro |url = https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%c2%ba81_1955.PDF |journal= Revista Andina |volume= 81 |page= 11 |language=es |date = 1955}}</ref> |- | 51. | {{ZID|Liban}} | Nadim Barrage | 16 | [[Baszarri]] | 1968. |<ref>{{citation |author = |title = C’était hier. Only in Lebanon |date = 2. 1. 2021 |access-date = 11. 4. 2024 | publisher = [[Facebook]] |url = https://www.facebook.com/Beyrouthdaybyday/photos/a.2051150998437708/2847454505474016/?type=3 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/LIB-Liban/Bsharri/3887/ |title = Bsharri |website= skisprungschanzen.com |access-date = 11. 4. 2024}}</ref> |- | 52. | {{ZID|Bolivija}} | [[René Farwig]] | >10 | [[Farellones]] | 1954. |<ref>{{cite web |url = https://przegladsportowy.onet.pl/sporty-zimowe/skoki-narciarskie/rekord-kraju-wynosi-10-metrow-egzotyka-w-skokach-narciarskich/075rhm6 |title = Rekord kraju wynosi... 10 metrów. Egzotyka w skokach narciarskich |date = 25. 1. 2024 |work = Przegląd Sportowy Onet |access-date = 2. 2. 2024 |language=pl}}</ref><ref>{{cite journal |title = Trofeo Copa de Oro |url = https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%c2%ba81_1955.PDF |journal = Revista Andina |volume= 81 |page = 12 |language=es |date = 1955}}</ref> |- | 53. | {{ZID|Farska ostrva}} | Hilbert Isaksen|nolink | 6,8 | [[Klaksvík]] | 1970. |<ref>{{Cite journal |title = Fyrsta skíðkapping í Føroyum |journal= Dagblaðið |page= 4 |language= fo |date = 18. 2. 1970}}</ref> |} == Skijaški skokovi na vodi == {{Također pogledajte|Skijanje na vodi}} Skok se izvodi na dvjema dugačkim skijama, sličnim onima koje koriste početnici, sa specijalnim repnim stabilizatorom, koji je nešto kraći i dosta širi (tako da nosi težinu skijaša kad je na rampi za skok). Skijaši koje vuče [[čamac]] fiksiranom [[brzina|brzinom]] izvode manevre kako bi postigli maksimalnu brzinu kada dolaze na rampu koja pluta na vodi i lansiraju se u zrak s ciljem da pređu što veću dužinu dok ponovo ne dodirnu vodu. Profesionalci mogu postići dužine 70&nbsp;m. Skijaš mora uspješno doksočiti i zadržati kontrolu nad užetom kako bi mu se daljina priznala. Ekstremnu verziju ovog sporta, nazvanu (također) "ski-letovi", u kojoj su povećane i brzina čamca i visina rampi promovirali su Scot Ellis i Jim Cara. == Također pogledajte == * [[Turneja 4 skakaonice]] * [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]] * [[Skijaški skokovi na ZOI]] * [[Svjetski kup u skijaškim skokovima]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Ski jumping}} * [https://www.fis-ski.com/en/ski-jumping Zvanični sajt (FIS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219222048/https://www.fis-ski.com/en/ski-jumping |date=19. 12. 2020 }} * [http://www.olympic.org/uk/sports/programme/history_uk.asp?DiscCode=SJ&sportCode=SI/ Historija olimpijskih skijaških sportova] {{Ski-skokovi}} {{Olimpijski sportovi}} {{Istaknuti članak}} {{DEFAULTSORT:Skijaški skokovi}} [[Kategorija:Skijaški skokovi|*]] [[Kategorija:Sportovi na Olimpijskim igrama]] [[Kategorija:Zimski sportovi]] [[Kategorija:Individualni sportovi]] 208k2uap4o1vjcdx24pf9wv4lxbrx3y 0 192302 3921921 3638985 2026-08-24T20:53:48Z ~2026-46287-67 185073 /* */ godinu rođenja 3921921 wikitext text/x-wiki {{U_začetku}} {{Infokutija muzičar | ime_muzičara = Enes Begović | žanr = folk | bgcolour = solo izvođač | slika = | država = {{Bosna i Hercegovina}} | karijera = 1985–danas | datum_rođenja = {{godina rođenja i godine|1962}} | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[SR BiH]], [[SFR Jugoslavija]] | smrt = | instrument = | izdavač = | zanimanje = | angažman = | URL = | najnoviji_album = ''Za ljubav'' | godina3 = 2008 | album2 = ''Lijepa je'' | godina2 = 2011 | album1 = ''19'' | godina1 = 2019 | pozadina = }} '''Enes Begović''' (rođen 1965) [[BiH|bosanskohercegovački]] je pjevač narodne muzike. Napisao je i izdao svoj prvi album 1985. Njegov prvi hit "Bosanac" je i danas jedan od naslušanijih njegovih pjesama i prodat je u 500.000 primjeraka.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinbase.info/artist/9809/Enes%20Begovic/ |title=Biografija Enesa Begovića |access-date=2. 7. 2013 |archive-date=2. 7. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130702102844/http://www.artinbase.info/artist/9809/Enes%20Begovic/ |url-status=live }}</ref> U svojoj karijeri je snimio 16 albuma i ima 5 kompilacija – preko 200 kompozicija. == Diskografija == *''Još samo jednom sjeti se'' ([[1985]]) *''Šta bih ja bez tebe'' ([[1987]]) *''Vrijeme je donijelo istinu''{{\}}''Što je nema'' ([[1988]]) *''Bosanac''{{\}}''Noćima nema kraja'' ([[1990]]) *''Očekuješ previše'' ([[1992]]) *''Noćna ptica'' ([[1993]]) *''Noći pune ljubavi'' ([[1995]]) *''Od života uzmi sve'' ([[1997]]) *''Oprosti joj bože'' ([[1999]]) *''Samo jednom se živi'' ([[2001]]) *''Da se napijem'' ([[2002]]) *''Tako te volim'' ([[2004]]) *''Oči boje badema'' ([[2006]]) *''Za ljubav''{{\}}''Ljubim gdje te boli najviše'' ([[2008]]) *''Lijepa je'' ([[2011]]) *''19'' ([[2019]]) == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [https://www.discogs.com/artist/2561697-Enes-Begovi%C4%87 Enes Begović] na discogs.com {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Begović, Enes}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] hjuaw93a52mqynf8bh9bl0nbdlj0dgt 3921922 3921921 2026-08-24T20:55:06Z ~2026-46287-67 185073 /* */ godina rođenja 3921922 wikitext text/x-wiki {{U_začetku}} {{Infokutija muzičar | ime_muzičara = Enes Begović | žanr = folk | bgcolour = solo izvođač | slika = | država = {{Bosna i Hercegovina}} | karijera = 1985–danas | datum_rođenja = {{godina rođenja i godine|1962}} | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[SR BiH]], [[SFR Jugoslavija]] | smrt = | instrument = | izdavač = | zanimanje = | angažman = | URL = | najnoviji_album = ''Za ljubav'' | godina3 = 2008 | album2 = ''Lijepa je'' | godina2 = 2011 | album1 = ''19'' | godina1 = 2019 | pozadina = }} '''Enes Begović''' (rođen 1962) [[BiH|bosanskohercegovački]] je pjevač narodne muzike. Napisao je i izdao svoj prvi album 1985. Njegov prvi hit "Bosanac" je i danas jedan od naslušanijih njegovih pjesama i prodat je u 500.000 primjeraka.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinbase.info/artist/9809/Enes%20Begovic/ |title=Biografija Enesa Begovića |access-date=2. 7. 2013 |archive-date=2. 7. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130702102844/http://www.artinbase.info/artist/9809/Enes%20Begovic/ |url-status=live }}</ref> U svojoj karijeri je snimio 16 albuma i ima 5 kompilacija – preko 200 kompozicija. == Diskografija == *''Još samo jednom sjeti se'' ([[1985]]) *''Šta bih ja bez tebe'' ([[1987]]) *''Vrijeme je donijelo istinu''{{\}}''Što je nema'' ([[1988]]) *''Bosanac''{{\}}''Noćima nema kraja'' ([[1990]]) *''Očekuješ previše'' ([[1992]]) *''Noćna ptica'' ([[1993]]) *''Noći pune ljubavi'' ([[1995]]) *''Od života uzmi sve'' ([[1997]]) *''Oprosti joj bože'' ([[1999]]) *''Samo jednom se živi'' ([[2001]]) *''Da se napijem'' ([[2002]]) *''Tako te volim'' ([[2004]]) *''Oči boje badema'' ([[2006]]) *''Za ljubav''{{\}}''Ljubim gdje te boli najviše'' ([[2008]]) *''Lijepa je'' ([[2011]]) *''19'' ([[2019]]) == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [https://www.discogs.com/artist/2561697-Enes-Begovi%C4%87 Enes Begović] na discogs.com {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Begović, Enes}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ljgk7889n92dvevxrpznw6qnzsbspij 3 257199 3921916 3919230 2026-08-24T20:43:03Z MediaWiki message delivery 64602 /* Tech News: 2026-35 */ novi odlomak 3921916 wikitext text/x-wiki {{Korisnik:EdinBot/Arhivirati |min_tema_arhivirati = 3 |indeks = Razgovor sa korisnikom:Edinwiki/Tech news/Arhive |maks_veličina_arhive = 300K |min_tema_ostaviti = 3 |maks_starost_teme = staro(15d) |arhiva = Razgovor sa korisnikom:Edinwiki/Tech news/Arhiva %(godina)d }} == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2013/22|Tech news: 2013-22]] == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. ''Please inform other users about these changes.'' ;Recent software changes: ''(Not all changes will affect you.)'' * The [[m:mw:Extension:Translate|Translate extension]] and [[m:mw:Universal Language Selector|Universal Language Selector]] were enabled on Wikimedia Commons on May 20. Commons users can now easily change languages, and translate pages with a friendly interface. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=operations/mediawiki-config.git;a=commit;h=3e901f819813f9c7f71d9030596d218ccb8b2d89] * The [[m:mw:Echo (Notifications)|Notifications]] feature, active on the English Wikipedia, now supports [[m:mw:Extension:Echo#Notification blacklist.2Fwhitelist|local blacklists and whitelists]]. It is possible to hide users (for example certain bots) from all notifications on the wiki. Also, e-mail notifications are now grouped. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/extensions/Echo.git;a=commit;h=c0b0d78e50f07bef96a2866de1041b8d4a4ef798] [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Server_Admin_Log&diff=71429&oldid=71418] * The first stable release of [[m:mw:MediaWiki 1.21|MediaWiki 1.21]] for sites outside Wikimedia was published on May 25. [http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2013-May/069570.html] * The tool storing information about languages ([[m:mw:Extension:CLDR|CLDR]]) was updated to the [http://cldr.unicode.org/index/downloads/cldr-23-1 latest version] (23.1). [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/65351/] * Due to a [[bugzilla:48693|software issue]], users couldn't enable or disable [[m:mw:Gadgets|Gadgets]]. The issue is now fixed. ;Future software changes: * MediaWiki will stop supporting [[m:w:en:XHTML#XHTML_1.0|XHTML 1.0]] and [[m:w:en:HTML|HTML]] versions lower than version 5. [[m:w:en:HTML5|HTML5]] will now be the default language for pages created by the software. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/core.git;a=commit;h=97caae596d5493ea2f3e4ba505204a7e278d0590] [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/core.git;a=commit;h=b7bec085ce0af0807017c5292ba3114ccf11dfe5] * The software will check if all uploaded files are secure and match their [[m:w:en:Internet media type|type]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/core.git;a=commitdiff;h=42333412833ab7f7515e193b83a909921c34887d;hp=7106407580616dc56bfe414e03839b1f50270a74] * The Wikimedia Commons [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikimedia.commons&hl=pl Android app] will come out of the [[m:w:en:Software release life cycle#Beta|beta phase]] on its next release. [http://lists.wikimedia.org/pipermail/design/2013-May/000587.html] * Account creation by manual log-in will now be recorded in the [[Special:Log/newusers|account creation log]] ([[bugzilla:42434|bug 42434]]). [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/extensions/CentralAuth.git;a=commitdiff;h=6298b4f365f60d2ccea2a463c458d5d385510028;hp=7372247ed95378825e9e979e7824715a7766ec4d] * Links to file description pages will again be accessible directly from within videos ([[bugzilla:43747|bug 43747]]). [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/extensions/TimedMediaHandler.git;a=commit;h=687afa30f12b2825306dfe74569c5529d73d2e40] * The software behind recent changes patrolling was re-written; the change fixes issues related to patrolling new pages, among other things. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/41196/] * During a [[m:mw:Amsterdam Hackathon 2013|meeting]], developers [[m:mw:Architecture guidelines|agreed on rules]] about making big changes to the software. [http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2013-May/069569.html] * There is now a category to list pages with invalid [[m:mw:Extension:Score|music code]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/63268/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Global message delivery|Global message delivery]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Tech/News/2013/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Unsubscribe]].'' <!-- EdwardsBot 0464 --> 20:45, 27 maj 2013‎ (CET) == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2013/23|Tech news: 2013-23]] == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. ''Please inform other users about these changes.'' ;Recent software changes: ''(Not all changes will affect you.)'' * The latest version of MediaWiki ([[mw:MediaWiki 1.22/wmf5|1.22/wmf5]]) was added to non-Wikipedia wikis on May 29. It [[mw:MediaWiki 1.22/Roadmap|will be enabled]] on the English Wikipedia on June 3, and on all other Wikipedias on June 5. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=operations/mediawiki-config.git;a=commitdiff;h=f396a742b067386ca5a4aeeeb384214c3b362825;hp=55dddd70da414bace5f49ff0a10b2846fb26e869] * The Tamil Wikipedia shared a [[m:w:ta:Module:Main page|Lua module]] they created to automate their Main Page. [http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2013-May/000263.html] * There is now a [http://tools.wmflabs.org/wikitest-rtl/w/ test wiki] to test new features in right-to-left languages. [https://blog.wikimedia.org/2013/05/30/test-features-in-a-right-to-left-language-environment/] * The [[:mw:Extension:Thanks|Thanks]] feature was added to the English Wikipedia; users can now thank others for individual edits. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=operations/mediawiki-config.git;a=commitdiff;h=53f45ed9d0ac6998ab28768559e5b15fe221b806;hp=35b1d8d6ac1692c7b3578621026fa97ef806a4ce] * The [[:mw:Account creation user experience|new interface]] for account creation and log-in is now the default on 30 wikis, including the English Wikipedia, Commons, Meta, and Wikidata. The feature will be added to all wikis [http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2013-May/126214.html after June 5]. Users can return to the old look by [//meta.wikimedia.org/wiki/Special:UserLogin?useNew=0 adding ?useNew=0] to the web address. [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=operations/mediawiki-config.git;a=commitdiff;h=520a3b4eeee6dec0cce14677751b81f6dba21262;hp=004f02b44b45333964cfe0c0d233b6906c034f71] * Videos are now [http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2013-May/069628.html played in pop-up windows] if their size on the page is smaller than 200 pixels (800 pixels on the English Wikipedia). [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=operations/mediawiki-config.git;a=commitdiff;h=b8c7c95b067319750531e19ab3388be6ac17e938;hp=3fc86406b2a73fe182105533d16ddd813800b85f] * Opening your talk page now marks notifications as read, for wikis using the [[:mw:Extension:Notifications|Notifications]] feature. ([[bugzilla:47912|bug 47912]]) [https://gerrit.wikimedia.org/r/gitweb?p=mediawiki/extensions/Echo.git;a=commitdiff;h=71f250e0c60b78ac66e90ffe5471ae3ea0251331;hp=2398851f18ba95614b202112b06124887c563d6c]. * All autoconfirmed users can now reset [[w:en:transcoding|transcoding]] of video files; previously only administrators could do this. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/57286/] * The [[m:w:Special:Nearby|Nearby]] feature allows people who use mobile devices to see Wikipedia articles about objects and places around them. [http://blog.wikimedia.org/2013/05/29/wikipedia-nearby-beta/] ;Future software changes: * The [[:mw:Extension:PostEdit|PostEdit]] feature is now part of MediaWiki, and will work on all wikis. ([[bugzilla:48276|bug 48726]]) [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/66137/] * The [[mw:Extension:Narayam|Narayam]] and [[mw:Extension:WebFonts|WebFonts]] extensions will be [[mw:Universal Language Selector/Deployment/Planning|replaced]] by the [[mw:Universal Language Selector|Universal Language Selector]] extension. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/63113/] * MediaWiki will now be updated [[mw:Deployments/One week|every week]], starting on June 6. Thanks to this, bugs will be fixed and features will be added faster than they are now. [http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2013-May/069128.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Global message delivery|Global message delivery]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2013/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div> <!-- EdwardsBot 0472 --> 21:10, 3 juni 2013‎ (CET) == Support request with team editing experiment project == Dear tech ambassadors, instead of spamming the Village Pump of each Wikipedia about my tiny project proposal for researching team editing (see here: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:IdeaLab/Research_team_editing https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:IdeaLab/Research_team_editing]), I have decided to leave to your own discretion if the matter is relevant enough to inform a wider audience already. I would appreciate if you could appraise if the Wikipedia community you are more familiar with could have interest in testing group editing "on their own grounds" and with their own guidance. In a nutshell: it consists in editing pages as a group instead of as an individual. This social experiment might involve redefining some aspects of the workflow we are all used to, with the hope of creating a more friendly and collaborative environment since editing under a group umbrella creates less social exposure than traditional "individual editing". I send you this message also as a proof that the Inspire Campaign is already gearing up. As said I would appreciate of *you* just a comment on the talk page/endorsement of my [https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:IdeaLab/Research_team_editing project] noting your general perception about the idea. Nothing else. Your contribution helps to shape the future! (which I hope it will be very bright, with colors, and Wikipedia everywhere) Regards from [https://meta.wikimedia.org/wiki/User:Micru User:Micru] on meta. <!-- Message sent by User:Micru@metawiki using the list at http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=12060169 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2015/51|Tech News: 2015-51]] == <section begin="technews-2015-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2015/51|Translations]] are available. '''Changes this week''' *Meta will be able to use information from Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T117524] *<span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 December. It will be on all Wikipedias from 17 December. ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item"> [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=08&month=12&year=2015 15 December at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is talking about the agenda for the [[mw:Wikimedia Developer Summit 2016|Wikimedia Developer Summit]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=22&min=00&sec=0&day=02&month=12&year=2015 16 December at 22:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. [https://phabricator.wikimedia.org/E121] '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> A new [[mw:Extension:Gadgets|gadget]] manager will come next year. The new gadget system is called [[mw:Gadgets 2.0|Gadgets 2.0]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2015/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2015-W51"/> 18:41, 14 decembar 2015 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15116736 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2015/52|Tech News: 2015-52]] == <section begin="technews-2015-W52"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2015/52|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]], the next issue of Tech News will be sent out on 11 January 2016. * The writers of the technical newsletter are asking for your opinion. Did you get the information you wanted this year? Did we miss important technical news in 2015? What kind of information was too late? [[m:Talk:Tech/News|Please tell us]]! You can write in your language. Thank you! '''Recent changes''' * CompletionSuggester is a new suggestions algorithm for Search. It is available as a Beta feature since 17 December. ([[mw:Extension:CirrusSearch/CompletionSuggester|more information]]) * The Multimedia team is running an A/B test for the cross-wiki upload tool. They are testing four different interfaces. The test is running from 16-23 December. ([[mw:Multimedia/December 2015 cross-wiki upload A/B test|more information]]) '''Changes this week''' * There is no deployment of MediaWiki scheduled until 12 January 2016 ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * Should administrators and other users with advanced tools need stronger passwords? You can discuss about it in a [[m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Password policy for users with certain advanced permissions|Request for Comments]]. * No meeting with the VisualEditor team on 22 and 29 December, and 5 January. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2015/52|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2015-W52"/> 19:29, 21 decembar 2015 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15166344 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/02|Tech News: 2016-02]] == <section begin="technews-2016-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikimedia no longer uses visitor statistics from [[w:en:ComScore|comScore]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/ComScore/Announcement] * You can make interactive graphs with the [[mw:Extension:Graph|Graph extension]]. There is now a [[mw:Extension:Graph/Interactive Graph Tutorial|tutorial for how to do this]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2015-December/084416.html] '''Problems''' * Some pages do not turn in up in categories where they should be. This is because link tables are sometimes not populated. [https://phabricator.wikimedia.org/T117332] '''Changes this week''' * The [[mw:Extension:Nuke|Nuke extension]] will work with [[mw:Flow|Flow]]. This will make it easier to handle spam in Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T115695] * New file uploads will now be patrollable. [https://phabricator.wikimedia.org/T11501] * Internet Explorer 8 will no longer have [[w:en:JavaScript|JavaScript]] support. You will [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Basic|still be able to browse and edit Wikipedia]] if you use Internet Explorer 8, but will not be able to use some features. This can be solved by upgrading to a newer version or switching to a different browser. [https://phabricator.wikimedia.org/T118303][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2015-November/001286.html] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item"> [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=12&month=01&year=2016 12 January at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> URLs in the recent changes IRC feed will no longer be rewritten to unencrypted HTTP. This could be a breaking change for bots dependent on the IRC feed. [https://phabricator.wikimedia.org/T122933] * The edit tabs for the wikitext editor and the visual editor will be combined to one single edit tab. You will be able to choose which one you prefer. If you are not logged in, your choice will be saved as a cookie in your browser. You [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2015/December|can test the single edit tab]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T102398][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2015/December] * There is a beta feature that [[mw:Beta Features/Other projects sidebar|adds links to the subject on other Wikimedia projects]]. This works much like the links to for example Wikipedia articles in other languages. It will go out of beta testing and be enabled for everyone in January. Wikis that don't want this can decide to have it disabled. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2015-December/001305.html][https://phabricator.wikimedia.org/T103102] * The difference between "alerts" and "messages" notifications is unclear to some. The developers want feedback at [[phab:T123018|the Phabricator task]] or [[mw:Topic:Sw196pvf5vwt6pku|on MediaWiki.org]] so they can make this better. You can give feedback in your language if you can't write in English. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W02"/> 17:59, 11 januar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15213553 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/03|Tech News: 2016-03]] == <section begin="technews-2016-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You will be able to find or mark bugs and suggestions in [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] that are specific for your language or wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T91286] * Notifications have been upgraded with more detailed and easier-to-access information. [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|See the documentation]]. Cross-wiki notifications will be available soon on the two test wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T123570] '''Changes this week''' * The visual editor uses the [[mw:Extension:TemplateData|TemplateData extension]] to make editing templates easier. You will now get a warning when you edit a TemplateData form and leave it without saving. [https://phabricator.wikimedia.org/T106382] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> MediaWiki will get a new authentication and authorization system called AuthManager. This is planned to happen in a month or two. Some bots will need to change how they log in. Two new and more stable authentication methods will be available now: Owner-only [[mw:Extension:OAuth|OAuth]] credentials and bot passwords. You can [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-January/084501.html read more about the change]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121113] *<span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 January. It will be on all Wikipedias from 21 January ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item"> [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=19&month=01&year=2016 19 January at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is governance model. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=22&min=00&sec=0&day=20&month=01&year=2016 20 January at 22:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W03"/> 18:55, 18 januar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15252579 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/04|Tech News: 2016-04]] == <section begin="technews-2016-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/04|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now follow when pages are added or removed from a category on German Wikipedia. The plan is to add it to Wikimedia Commons and other Wikipedias this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T9148][https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:CategoryMembershipChanges] * Administrators can hide individual entries of a page with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:RevisionDelete|RevisionDelete]]. There is now a button to choose "all", "none" or "inverse" in Special:Log. The article history will get the same buttons soon. Wikis that have done this locally with JavaScript will be able to remove that code. [https://phabricator.wikimedia.org/T92230] '''Changes this week''' *You will be able to see the references when you preview a section you are editing. This will happen even if there is no <nowiki><references /></nowiki> tag in that section. [https://phabricator.wikimedia.org/T7984] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 January. It will be on all wikis from 28 January ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=26&month=01&year=2016 26 January at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * There is now an extension called [[mw:Extension:ArticlePlaceholder|ArticlePlaceholder]]. It can automatically generate content on Wikipedia with data from Wikidata if there is no Wikipedia article. It will have a tag to remind the reader it is not an article and ask the reader to create one. The developer is now looking for smaller Wikipedias that want to try the extension. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2016-January/008004.html] * The [[m:Special:MyLanguage/OTRS|OTRS]] system will be upgraded. The plan is to do this on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=08&min=00&sec=0&day=03&month=02&year=2016 3 February at 08:00 (UTC)]. It will probably take 6 to 8 hours. OTRS will be down during the upgrade. [https://phabricator.wikimedia.org/T74109] * Users will soon be automatically congratulated when they reach some edit count milestones. [https://phabricator.wikimedia.org/T124003] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W04"/> 17:39, 25 januar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15269963 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/05|Tech News: 2016-05]] == <section begin="technews-2016-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Sites with a <code>wikimedia.org</code> address were by mistake redirected to the [[wmf:Home|Wikimedia Foundation wiki]] on 26 January. This included Meta and Wikimedia Commons. The mistake was fixed after an hour. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160126-WikimediaDomainRedirection] * Some users had problems logging in and out around 22 January. Bots also had problems and edit previews did not work properly. This was because of problems related to the new component SessionManager. It was undone on 23 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160123-SessionManagerRolloutFailure][https://phabricator.wikimedia.org/T123451] * Because of new problems with SessionManager the latest version of MediaWiki was removed from the Wikimedia wikis again on 31 January. The new version this week will be without SessionManager. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-February/084669.html] '''Changes this week''' * The page history will get a help link. This will go to [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|Help:Page history]] on Meta. Wikis can exchange it for a link to their local pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T124885] * Notifications will only show part of a page name if it is very long. You will also have another way to mark notifications as read. [https://phabricator.wikimedia.org/T123657][https://phabricator.wikimedia.org/T121935] * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] input methods are now available with the visual editor. This means many who write in non-Latin scripts can now use the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T51569] * The visual editor will now give you more tools to edit tables. You can move rows and columns in a table and copy parts of tables to make new ones. You can also copy and paste more than one cell at the same time. [https://phabricator.wikimedia.org/T88694][https://phabricator.wikimedia.org/T85791][https://phabricator.wikimedia.org/T123826] * The visual editor has a new warning message when you leave a page you are editing without saving. Non-English wikis might need to translate it. [https://phabricator.wikimedia.org/T121754][https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:MessageGroupStats&language=&group=ext-visualeditor-0-all] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 2 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 3 February. It will be on all wikis from 4 February ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=02&month=02&year=2016 2 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is [[phab:E138|expiring watch list entries]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=22&min=00&sec=0&day=03&month=02&year=2016 3 February at 22:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The <code>rest.wikimedia.org</code> domain will be shut down. This is planned to happen in March. You should use <code>/api/rest_v1/</code> at each individual project domain instead. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-January/084566.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W05"/> 22:01, 1 februar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15298047 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/06|Tech News: 2016-06]] == <section begin="technews-2016-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:Syntax highlighting|Syntax highlighting]] support is now available for 53 more computer languages. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-February/084695.html] * When you get a notification that an edit has been reverted, the notification now quotes part of the edit summary. [https://phabricator.wikimedia.org/T121808] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[mw:RESTBase|RESTBase]] is now using <code>scrub_wikitext</code> instead of <code>scrubWikitext</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T114620] '''Changes this week''' * Wikidata will have a new data type called "math". It will be used for formulas. [https://phabricator.wikimedia.org/T124931][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2016-February/008140.html] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 February. It will be on all wikis from 11 February ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=09&month=02&year=2016 9 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is [[phab:T114662|per-language URLs for pages of multilingual wikis]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=22&min=00&sec=0&day=10&month=02&year=2016 10 February at 22:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Other sites will be able to tell when visitors come from links on Wikipedia and other Wikimedia sites. They used to be able to do this until we started using [[m:Special:MyLanguage/HTTPS|forced HTTPS]] in June 2015. This is planned to happen on 15 February. [https://phabricator.wikimedia.org/T87276][https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikimedia_referrer_policy] * Wikidata will have a new data type called "external-id". It will be used for references to external resources. It will be enabled on February 16. Some properties will be changed to the new data type. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2016-February/008140.html][https://phabricator.wikimedia.org/T125633][https://www.wikidata.org/wiki/User:Addshore/Identifiers] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W06"/> 19:58, 8 februar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15323422 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/07|Tech News: 2016-07]] == <section begin="technews-2016-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now edit pages on the mobile site version without JavaScript. [https://phabricator.wikimedia.org/T125174] * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math extension]] to write chemistry formulas. [https://phabricator.wikimedia.org/T126272] '''Problems''' * A few editors might have been logged in as someone else because of a bug. For security reasons everyone was logged out on 9 February. If you have seen this bug, you [[mw:User talk:Tgr (WMF)/Session pollution|can report it]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-February/001345.html][https://phabricator.wikimedia.org/T126069] '''Changes this week''' * There is a beta feature that [[mw:Beta Features/Other projects sidebar|adds links to the subject on other Wikimedia projects]]. The plan was to have it leave beta testing and be enabled for everyone in January. It will happen on 16 February instead. Wikis that don't want this can decide to have it disabled. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2015-December/001305.html][https://phabricator.wikimedia.org/T103102] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Cross-wiki|Cross-wiki notifications]] will be available as a beta feature on Wikidata, MediaWiki, Commons, and all Hebrew and French wikis on 19 February. [https://phabricator.wikimedia.org/T124234] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 February. It will be on all wikis from 18 February ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=16&month=02&year=2016 16 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The search function on Wikimedia wikis will get a [[mw:Extension:CirrusSearch/CompletionSuggester|completion suggester]] that tries to find the right pages as the user is typing. It will also recognize some typos. This will probably happen in March. It is currently in beta. [https://phabricator.wikimedia.org/T126271] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W07"/> 18:16, 15 februar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15345667 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/08|Tech News: 2016-08]] == <section begin="technews-2016-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] has been upgraded. [https://phabricator.wikimedia.org/T120013][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-February/084841.html] '''Problems''' * There was no new MediaWiki version last week. Changes that were planned to happen last week will happen this week instead. This is because of a bug that made saving pages take longer time. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-February/084816.html][https://phabricator.wikimedia.org/T126700] '''Changes this week''' * After February 23, you can use Wikidata for inter-language links on Wikiversity. [https://phabricator.wikimedia.org/T109675] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=23&month=02&year=2016 23 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is [[phab:T125865|Assign RFCs to ArchCom shepherds]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=22&min=00&sec=0&day=24&month=02&year=2016 24 February at 22:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W08"/> 19:22, 22 februar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15364297 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/09|Tech News: 2016-09]] == <section begin="technews-2016-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Thanks to the [[mw:Extension:Graph|Graph extension]] and [[wikitech:Analytics/PageviewAPI|Pageview API]], we now have [[m:template:Graph:PageViews|<nowiki>{{Graph:PageViews}}</nowiki>]] templates that can show pageviews for any wiki page for any of the wikis. See [[m:Community Tech/Pageview stats tool#Graph extension|the examples]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Capiunto|Capiunto]] extension is installed on [https://test.wikipedia.org test wiki]. Capiunto provides flexible infobox functionality for [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] and generates HTML for infobox features such as headers and rows. It is designed for clean and modern infoboxes that are driven by data from Wikidata, easily usable across different language versions, and easily extensible. * The visual editor now follows the TemplateData <code>format</code> setting announced in November. When you edit or add a use of a template, the wikitext will be laid out in one of the two ways. [https://phabricator.wikimedia.org/T111674][https://phabricator.wikimedia.org/T104599] * The order of parameters and format defined in a template's TemplateData will be now respected. [https://phabricator.wikimedia.org/T104599][https://phabricator.wikimedia.org/T111674] '''Changes this week''' * On wikis where the visual editor is available in single edit tab mode, red links may open the visual editor instead of the wikitext editor, depending on user preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T55441] * Anonymous editor warning is now displayed as a warningbox for consistency in both the visual editor and the wikitext editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T127403] * [[mw:Parsoid|Parsoid]] has been updated to fit some HTML 5 specifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T108134] '''Meetings''' * Resigning executive director Lila Tretikov is taking questions at [[m:Knowledge_Engine/FAQ|Knowledge Engine FAQ]] regarding the much talked about project. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2016-February/082470.html] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=01&month=03&year=2016 1 March at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W09"/> 21:12, 29 februar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15391422 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/10|Tech News: 2016-10]] == <section begin="technews-2016-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Files on Wikimedia Commons can now be 2 GB big. The old limit was 1 GB. [https://phabricator.wikimedia.org/T76614] * Welcome notifications now have a different symbol. English Wikipedia already had this one. [https://phabricator.wikimedia.org/T49662] * The Wikimedia memory cache servers in the [[wikitech:Eqiad cluster|Eqiad cluster]] have now been upgraded to Debian 8 (Jessie). Some users might have had to log in again because of this. [https://phabricator.wikimedia.org/T123711] * It is now easier to categorize images uploaded to Wikimedia Commons in the Commons Android app. [https://phabricator.wikimedia.org/T126848] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Bare attributes in tags now parse according to the HTML5 specifications. <code><pages from= to= section=1></code> will parse as <code><pages from="to=" section="1"></code> instead of <code><pages from="" to="" section="1"></code> as it used to. Please use <code><pages from="" to="" section=1></code> or <code><pages section=1></code> instead. This is mostly likely to affect pages on Wikisource projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T108134] '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] has been a bit unstable lately. This should be fixed now. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-March/000098.html] * The PageView API shows wrong data between 23 February and 29 February for pages with special characters in their title. [https://phabricator.wikimedia.org/T128295] * The parsing change mentioned above caused a large number of pages to break, especially on Wikisource. [https://phabricator.wikimedia.org/T108134] * You may see falsely formatted edit links on both mobile and desktop devices. Mobile devices can also show incorrect formatted table of contents. This should be fixed soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T124356] * Templates using TemplateData that were edited with the visual editor might have some problems in wikitext mode. This can be fixed by editing and saving the page by using the visual editor without making any changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T128337] '''Changes this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Cross-wiki|Cross-wiki notifications]] will be enabled as a beta feature on all wikis on 10 March. You will be able to get notifications when something happens on another Wikimedia wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T124234] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 March. It will be on all wikis from 10 March ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). * Wikivoyages will get the [[mw:Extension:Kartographer|Kartographer extension]]. Kartographer will allow <code><mapframe></code> and <code><maplink></code> tags in an article to insert an interactive map and overlay it with different markers. You can add ideas and suggestions to the [[mw:Talk:Maps|Maps talk page]]. If you find any bugs, you can report them in [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?tags=kartographer,maps&subscribers=yurik,maxsem Phabricator]. [https://phabricator.wikimedia.org/T127136] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=08&month=03&year=2016 8 March at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The buttons in interfaces will be simplified. Instead of white, red, green and blue buttons, in future there will only be white, red and blue ones. [https://phabricator.wikimedia.org/T110555] * The Wikimedia technical operations team plans to do some server work on 22 March. This could cause some problems, for example make it possible to read but not edit the Wikimedia wikis for a short period of time. The date for this might change. [https://phabricator.wikimedia.org/T124671] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W10"/> 21:24, 7 mart 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15402334 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/11|Tech News: 2016-11]] == <section begin="technews-2016-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile web interface no longer suggests [[Mw:HiDPI display support|HiDPI thumbnails]]. This is to take up less bandwidth on slow or expensive connections. [https://phabricator.wikimedia.org/T119797] *The search engine on [http://www.wikipedia.org wikipedia.org] has been updated. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia.org_Portal_Improvements] '''Changes this week''' *Wikimedia has a new backup data center in Dallas. Because of planned work on this, '''you will be able to read but not edit the wikis''' for a short period of time on both 22 March and 24 March. This could be postponed to April 18. You might lose edits if you try to save during this time. Because of a test, there will also be a couple of minutes where you can't edit the wikis on 15 March starting 07:00 UTC. You can [[m:Tech/Server switch 2016|read more about the server work]]. There will be more notifications and updates about this. * Administrators and other users with advanced permissions will need to have an 8-byte long passwords. This change takes place on 15 March. Users with too short passwords will be asked to change password the next time they log in. This was decided in [[m:Requests for comment/Password policy for users with certain advanced permissions|a discussion on Meta]] and is because they can use tools that can hurt the wikis. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-March/001374.html] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 March. It will be on all wikis from 17 March ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). * The buttons in interfaces will be simplified. Instead of white, red, green and blue buttons, in future there will only be white, red and blue ones. [https://phabricator.wikimedia.org/T110555] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=15&month=03&year=2016 15 March at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topics this week are [[phab:T78639|backlog]] and [[phab:T66214|thumb API]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=16&month=03&year=2016 16 March at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W11"/> 19:37, 14 mart 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15438638 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/12|Tech News: 2016-12]] == <section begin="technews-2016-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Wikimedia has a new backup data center in Dallas. The Wikimedia Technology department planned to test it this week. This will take place the week of April 18 instead. You can [[m:Tech/Server switch 2016|read more about the server work]]. There will be more notifications and updates about this. * In Firefox, the visual editor would sometimes just jump down to the bottom of the page when you double-clicked on a table cell. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T128282] '''Changes this week''' * It will now be easier to list IP addresses that don't have to solve [[:w:en:CAPTCHA|CAPTCHAs]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T103122] * You will now be able to mark Echo notifications as unread. [https://phabricator.wikimedia.org/T73564] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 March. It will be on all wikis from 23 March ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=22&month=03&year=2016 22 March at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> URLs in the recent changes IRC feed will no longer be rewritten to unencrypted HTTP. This could be a breaking change for bots dependent on the IRC feed. This will happen on May 2. [https://phabricator.wikimedia.org/T122933] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W12"/> 17:04, 21 mart 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15460858 --> :Hi, a minor correction: The MediaWiki deployment dates are March 22–24, not 21–23. My apologies. /[[Posebno:Doprinos/81.234.92.187|81.234.92.187]] 09:15, 22 mart 2016 (CET) == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/13|Tech News: 2016-13]] == <section begin="technews-2016-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * MediaWiki [[mw:Manual:Semantic Web|now supports the semantic web standards of Microdata and RDFa 1.0]]. On Wikimedia projects, a configuration change must be requested in order to enable RDFa 1.0. [https://phabricator.wikimedia.org/T130034] [https://phabricator.wikimedia.org/T130040] '''Problems''' * Adding references with Citoid was broken for approximately 6 hours on 24 March. This was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T130847] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 29 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 30 March. It will be on all wikis from 31 March ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). * You will be able to remove the header and footer style from User language (babel) boxes. This will make it easier to use them with other userboxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T33309] '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with part of the Architecture committee, which will discuss [https://phabricator.wikimedia.org/E152#1558 a few topics]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=30&month=03&year=2016 30 March at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The Architecture committee has sent a [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-March/085100.html summary of new and ongoing RFC discussions]. '''Future changes''' * Commons will soon have improved access to Wikidata's data. It will then be possible to access data about any concept on any page on Commons. Assistance with testing this on the beta cluster is appreciated. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Village_pump#Wikidata_support:_getting_arbitrary_access_done] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Wikibits.js will not be loaded by default anymore starting April 2016. Gadget and script authors should have already updated their code since the previous announcements, but there is another migration path available if needed. See [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-March/085113.html wikitech-l for details]. '''Corrections''' * Last week Tech News said the new MediaWiki version would come to wikis from 21 March to 23 March. The right dates were 22 March to 24 March. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W13"/> 21:43, 28 mart 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15480543 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/14|Tech News: 2016-14]] == <section begin="technews-2016-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You can filter [[m:Help:Special page#Logs|Special:Log]] in more detail. [https://phabricator.wikimedia.org/T20954] *Wikimedia wikis have a new way of counting visitors. [http://blog.wikimedia.org/2016/03/30/unique-devices-dataset/] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from April 5. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from April 6. It will be on all wikis from April 7 ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W14"/> 00:13, 5 april 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15501448 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/15|Tech News: 2016-15]] == <section begin="technews-2016-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The visual editor can generate wikicode with image options in your language. Examples of image options are "thumb" or "left". You can ask to change to options in your language in Phabricator. [https://phabricator.wikimedia.org/T53852][https://phabricator.wikimedia.org/T116020] * Wiktionaries and Wikisources can now use the visual editor. It is an opt-in beta feature. It still needs development to work better with these projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T48580][https://www.mediawiki.org/wiki/Help:VisualEditor/The_visual_editor_at_Wikisources_and_Wiktionaries] * [[m:Objective Revision Evaluation Service|ORES]] is using new models. Tools that use ORES' predictions can behave strangely. ORES also has a new [[w:en:Application programming interface|API]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-April/085258.html] * The visual editor now supports classical Greek characters. [https://phabricator.wikimedia.org/T130535] '''Problems''' * There was a bug when you used keyboard arrows in templates in the visual editor. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T128861] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 April. It will be on all wikis from 14 April ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). * The wikipedia.org portal will get many small bug fixes and improvements. Most will be for the search box and suggested results that were added in March. [https://phabricator.wikimedia.org/T130755] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=12&month=04&year=2016 12 April at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the [[mw:Architecture committee|Architecture committee]]. The topics this week are [[phab:T130567|improving transclusion of templates for Parsoid]] and [[phab:T114445|balanced templates]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=13&month=04&year=2016 13 April at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Wikimedia has a new backup data center in Dallas. Because of planned work on this, you will be able to read but not edit the wikis for a short period of time on both 19 April and 21 April. This will start at 14:00 UTC and last for 15 to 30 minutes. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch_2016] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W15"/> 22:44, 11 april 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15515435 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/16|Tech News: 2016-16]] == <section begin="technews-2016-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can filter [[m:Help:Special page#Logs|Special:Log]] in more detail. You can filter different imports and new users. [https://phabricator.wikimedia.org/T109267][https://phabricator.wikimedia.org/T16334] * You can use [[w:en:Telnet|Telnet]] to read Wikimedia wikis. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Telnet_gateway] * MediaWiki wikis can handle bigger file uploads. The new limit is 4 GB. [https://phabricator.wikimedia.org/T131895] '''Changes this week''' * Wikimedia has a new backup data center in Dallas. Because of planned work on this, you will be able to read but not edit the wikis for a short period of time on both 19 April and 21 April. This will start at 14:00 UTC and last for 15 to 30 minutes. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch_2016] * There is no new Mediawiki version this week. This is because of the data center test. '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=19&month=04&year=2016 April 19 at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is [[phab:T91162|shadow namespaces]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=30&sec=0&day=20&month=04&year=2016 20 April at 21:30 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W16"/> 22:40, 18 april 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15522880 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/17|Tech News: 2016-17]] == <section begin="technews-2016-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/17|Translations]] are available. '''Problems''' *Wikimedia tested a new data center last week. This meant that the wikis could be read but not edited for 45 minutes on April 19 and for 20 minutes on April 21. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-April/001391.html] *When the data center was tested, new edits were not shown in the recent changes log for 20 minutes. They are in the logs now. You can [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-April/001393.html read more about how to find the edits]. *Unread notifications were sometimes counted incorrectly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T129726] '''Changes this week''' * Wikimedia Commons will have better access to Wikidata. They can use data from any page on Wikidata on any page on Commons. This will happen on April 26. [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:Village_pump&diff=prev&oldid=192993817] * It will be easier to choose if you want to watch files you have uploaded with the upload wizard. [https://phabricator.wikimedia.org/T33313] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.27/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from April 26. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from April 27. It will be on all wikis from April 28 ([[mw:MediaWiki 1.27/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=26&month=04&year=2016 April 26 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The "{{int:savearticle}}" button when you edit will be called "Publish" instead. This is to help new editors understand what it does. It already works like this on some wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T131132] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W17"/> 23:02, 25 april 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15555069 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/18|Tech News: 2016-18]] == <section begin="technews-2016-W18"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The visual editor now works when you use Internet Explorer 9. [https://phabricator.wikimedia.org/T133094] '''Problems''' *There was a security problem with the [[mw:Extension:MobileFrontend|MobileFrontend extension]]. It showed information that had been oversighted. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T133700] '''Changes this week''' * You can now see which notifications are available on a wiki on [[Special:DisplayNotificationsConfiguration]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T132127] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from May 3. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from May 4. It will be on all wikis from May 5 ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is "[[phab:T130528|PSR-6 Cache interface in Mediawiki core]]". The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=04&month=05&year=2016 May 4 at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Pages could be added to new users' watchlists by default when they edit them. New users could also by default get email notifications when pages they watch are edited. This is [[m:Requests for comment/Enable by default some default options for new users|discussed on Meta]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T40796] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W18"/> 22:09, 2 maj 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15574414 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/19|Tech News: 2016-19]] == <section begin="technews-2016-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikiversities now have better access to Wikidata. They can use data from any page on Wikidata on any page on Wikiversity. This happened on May 3. [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Wikidata:Development_plan&diff=326125500&oldid=318553405] * You can use [http://recommend.wmflabs.org/#Recommend Wikipedia GapFinder] to find missing articles between languages. [https://blog.wikimedia.org/2016/04/27/article-recommendation-system/] * Users are invited to try [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Cross-wiki|Cross-wiki Notifications]] on all wikis. This is the last test session before the release by default, scheduled for May 12th at 23:00 UTC. [https://phabricator.wikimedia.org/T117669][https://phabricator.wikimedia.org/T130655] * You can use [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard shortcuts|keyboard shortcuts]] to open the visual editor (''meta''+V) or the wikitext editor (''meta''+E) (on certain wikis, even if you have chosen a favorite editor). [https://phabricator.wikimedia.org/T116406] * Uploading files bigger than 100 megabytes on Wikimedia Commons required to opt-in in your preferences. This is not necessary anymore. [https://phabricator.wikimedia.org/T131496] * The [[mw:Extension:UploadsLink|UploadsLink]] extension is now available on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T130018] * Deleting a translation unit page didn't remove the corresponding content from the translation page. This is now solved. [https://phabricator.wikimedia.org/T41415] * Translation suggestions based on Apertium are now available on Mediawiki.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T133008] '''Problems''' * MediaWiki 1.27.0-wmf.23 has been rolled back from Wikimedia wikis, due to a performance issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T134553] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from May 10. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from May 11. It will be on all wikis from May 12 ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=10&month=05&year=2016 May 10 at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topics this week are [https://phabricator.wikimedia.org/T113034 Overhaul Interwiki map, unify with Sites and WikiMap]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=11&month=05&year=2016 May 11 at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. * 2017 European hackathon will happen [[mw:Wikimedia Hackathon 2017|on May 19 - 21, in Vienna]] (Austria). '''Future changes''' * Today, in categories, a page titled "11" comes before "2". We plan to reorder that: "2" will come before "11". Please [[m:Talk:Community Tech/Numerical sorting in categories|tell the developers]] if the change will cause problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T8948] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W19"/> 01:22, 10 maj 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15583892 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/20|Tech News: 2016-20]] == <section begin="technews-2016-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some image thumbnails now load faster on mobile. They also take up less bandwidth. [https://phabricator.wikimedia.org/T122242] '''Problems''' *Last week's MediaWiki version was late on some wikis. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-May/085585.html] '''Changes this week''' * [[Special:Notifications]] will have "mark as read" buttons for each day. The non-JavaScript version will get it this week. A JavaScript version will come later. [https://phabricator.wikimedia.org/T134204] *Wikis can now locally decide what wikitext they want the signature button to produce. [https://phabricator.wikimedia.org/T26191] * A one-time welcome message for users will now be shown in the wikitext editor. This will include existing users. [https://phabricator.wikimedia.org/T133800] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from May 17. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from May 18. It will be on all wikis from May 19 ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topics this week are "[[phab:E184|Requirements for change propagation]]". The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=18&month=05&year=2016 May 18 at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' *Using self-closing tags like <code><nowiki><div/></nowiki></code> and <code><nowiki><span/></nowiki></code> to mean <code><nowiki><div></div></nowiki></code> and <code><nowiki><span></span></nowiki></code> will not work in the future. Templates and pages that use these tags should be fixed. When [[phab:T134423|Phabricator ticket T134423]] is fixed these tags will parse as <code><nowiki><div></nowiki></code> and <code><nowiki><span></nowiki></code> instead. This is normal in HTML5. [https://phabricator.wikimedia.org/T134423] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W20"/> 18:01, 16 maj 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15603218 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/21|Tech News: 2016-21]] == <section begin="technews-2016-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You now see a [[MediaWiki:Restricted-displaytitle|warning message]] on pages that try to use <nowiki>{{</nowiki>[[:mw:DISPLAYTITLE|DISPLAYTITLE]]<nowiki>}}</nowiki> but it doesn't work because it doesn't match the page's actual title. [https://phabricator.wikimedia.org/T28546] '''Problems''' *Commons had problems with server lag. This meant that it took longer time for files to turn up in categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T135809] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 May. It will be on all wikis from 26 May ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=24&month=05&year=2016 May 24 at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> All HTTP access to Wikimedia sites and APIs will stop working. Some bots still use HTTP. They will need to use HTTPS instead. This will happen on June 12. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-May/085618.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W21"/> 20:40, 23 maj 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15644507 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/22|Tech News: 2016-22]] == <section begin="technews-2016-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> There is now a standard way to get the target of a redirect page from a Lua module. [https://phabricator.wikimedia.org/T68974] '''Problems''' *A new way to handle rollback was introduced. It broke some tools and scripts and was reverted. This will be re-planned after review. [https://phabricator.wikimedia.org/T88044][https://phabricator.wikimedia.org/T136375] *[[m:Special:MyLanguage/CentralNotice|CentralNotice]] didn't work in some older browsers. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T136387] '''Changes this week''' * When you edit a file or category page with the visual editor the rest of the page will be shown in its normal place. [https://phabricator.wikimedia.org/T58289] *The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Translate|Translate extension]] will get an edit summary field. [https://phabricator.wikimedia.org/T48924] *A change to the <code><charinsert></code> feature could break some user scripts. Contact [[mw:User_talk:Bawolff|Bawolff]] if the "click to insert special characters" links in the edit window break on your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T11424][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-May/001417.html] * [[w:en:Elasticsearch|Elasticsearch]] will be upgraded on Wikimedia wikis this week. This should not affect you, but if you have problems with the search function this is probably the reason. [https://phabricator.wikimedia.org/T133124] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 31 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 June. It will be on all wikis from 2 June ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=31&month=05&year=2016 31 May at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W22"/> 18:18, 30 maj 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15661119 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/23|Tech News: 2016-23]] == <section begin="technews-2016-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:MathML|MathML]]/[[w:en:Scalable Vector Graphics|SVG]] is now the default <code><nowiki><math></nowiki></code> rendering mode on Wikimedia projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T131177][http://mathml-association.org/announcement/2016/05/31/wikipedia.html] '''Changes this week''' *The history page can tell you if a page on your watchlist was updated since you last visited it. This now works the same way in [[mw:Skin:Vector|Vector]] as in other [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Skins|skins]]. The change broke local designs on some wikis. This will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T134515] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 June. It will be on all wikis from 9 June ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W23"/> 22:51, 6 juni 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15679814 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/24|Tech News: 2016-24]] == <section begin="technews-2016-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikimedia wikis now use [[mw:Manual:SessionManager and AuthManager|AuthManager]]. If you have new problems related to logging in or being logged in, [[mw:User talk:Tgr (WMF)|report them]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-June/001426.html] * Visiting [[Special:Notifications]] doesn't automatically mark notifications as read anymore. You can go between read, unread or all notifications on [[Special:Notifications]]. Notifications on [[Special:Notifications]] are grouped by day. You can mark every daily group as read individually. Notifications are displayed by groups of 50 on [[Special:Notifications]] and you can find former notifications by using navigation arrows. [https://phabricator.wikimedia.org/T97057][https://phabricator.wikimedia.org/T129176][https://phabricator.wikimedia.org/T132738][https://phabricator.wikimedia.org/T129363] '''Changes this week''' *You can filter user contributions to hide minor edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T16086] *It will be easier to edit galleries with the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T45037] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 June. It will be on all wikis from 16 June ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W24"/> 20:41, 13 juni 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15693400 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/25|Tech News: 2016-25]] == <section begin="technews-2016-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="bs" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/25|Translations]] are available. '''Nedavne promjene''' * Notifications were not always marked as read when you followed a link from an email notification. This will now happen. [https://phabricator.wikimedia.org/T137488] '''Promjene ove sedmice''' *The list of other languages an article is available in will be shorter on small Wikipedias and non-Wikipedia projects. This is to make it easier to find the most relevant languages for each user. You will still be able to see the other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T136677][https://www.mediawiki.org/wiki/Universal_Language_Selector/Design/Interlanguage_links] *Alerts (the red badge) will not be automatically marked as read when you open the Notifications popup. [https://phabricator.wikimedia.org/T132525] *When you get several thanks you can see them as one notification. This is instead of one notification for each thanks. [https://phabricator.wikimedia.org/T120152] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 June. It will be on all wikis from 23 June ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is [[phab:T137946|develop Markdown support strategy for MediaWiki]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=22&month=06&year=2016 22 June at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W25"/> 21:14, 20 juni 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15707329 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/26|Tech News: 2016-26]] == <section begin="technews-2016-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Extension:ORES|ORES service]] has now moved to [https://ores.wikimedia.org a new location]. This should make it easier to use ORES. The [[mw:ORES review tool|ORES review service]] is now available as a beta feature on Wikidata and Persian Wikipedia. ORES is an artificial intelligence system for Wikimedia wikis to help editors. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wiki-research-l/2016-June/005220.html] * The order of wikis in collapsed cross-wiki notifications was different than when the list was expanded. This is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T138115] *A new category for tracking pages with math errors was added: [[:{{ns:category}}:{{MediaWiki:math-tracking-category-error}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49037] '''Problems''' *The [[m:Etherpad|Wikimedia Etherpad]] crashed on June 23. Some edits done that day have been lost. They can be found at [https://etherpad-restore.wikimedia.org etherpad-restore.wikimedia.org] for another few days. [https://phabricator.wikimedia.org/T138516][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160623-etherpad] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 29 June. It will be on all wikis from 30 June ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). * The way to mark notifications as read or unread will be changed to be more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T126214] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=28&month=06&year=2016 28 June at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The Collaboration team at the Wikimedia Foundation will look at developing better tools for edit review. This is because research suggests we scare away newcomers who want to help. [https://www.mediawiki.org/wiki/Edit_Review_Improvements] *An e-mail from the Editing Department explains the technical work that is planned and being researched for the future. Items include better wikitext and visual editing, prompts for edits, language improvements, annotations, and meta-data separation. [https://www.mediawiki.org/wiki/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23] * The sorting of Notifications into the two fly-out menus is going to change on July 5 to 7. Bundled notifications should be easier to explore and mark as read individually. [https://phabricator.wikimedia.org/T123018][https://phabricator.wikimedia.org/T114356][https://phabricator.wikimedia.org/T120153] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> From 29 June git.wikimedia.org (running Gitblit) will redirect all requests to Phabricator. The vast majority of requests should be correctly redirected. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-June/000215.html] * Catalan and Polish Wikipedias will have Wikidata descriptions added to articles in the mobile view by default. This is currently a beta option for the mobile versions. This might come to other wikis later. [https://phabricator.wikimedia.org/T135429] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W26"/> 17:42, 27 juni 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15725931 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/27|Tech News: 2016-27]] == <section begin="technews-2016-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A daily email summary of notifications could be sent even when there were no notifications from the wiki. Now no email will be sent if there is no activity. [https://phabricator.wikimedia.org/T137012] '''Changes this week''' * The "{{int:citoid-citefromidtool-title}}" button in the visual editor's toolbar will move into the "{{int:visualeditor-toolbar-insert}}" menu except for Wikipedias, Wikibookses and Wikiversities. This is to make it less prominent on wikis that don't use it as much. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/296573/] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 July. It will be on all wikis from 7 July ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' *You can take part in the next office hour for Wikidata on IRC on July 8 at 16:00 (UTC). See [[m:IRC office hours|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W27"/> 21:45, 4 juli 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_delivery&oldid=15742782 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/28|Tech News: 2016-28]] == <section begin="technews-2016-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new image scaler fixed a number of bugs for showing SVG files. Some new problems turned up. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-July/085984.html][https://phabricator.wikimedia.org/T112421][https://phabricator.wikimedia.org/T139543] * Notifications are grouped by types. They are now counted by number of notifications and not by unread groups. That change may increase the number of notifications displayed. The earlier way of counting was often incorrect. Unread notifications will also be displayed first. [https://phabricator.wikimedia.org/T114356][https://phabricator.wikimedia.org/T139323][https://phabricator.wikimedia.org/T139521] * [[Special:Notifications]] now has a maximum width for the notifications list on desktop computers. This allows long titles and descriptions to be cut properly. Notifications are now also better parsed. [https://phabricator.wikimedia.org/T137425][https://phabricator.wikimedia.org/T138433][https://phabricator.wikimedia.org/T139602] '''Problems''' * On 5 July Wikimedia Commons had problems and could not be edited for 20 minutes. For a short while after that the recent changes log and some gadgets were not working properly. It affected administrative actions on other projects too. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160705-commons-replication] * Users who have multiple unread notifications can mark them as read by visiting [[Special:Notifications]] page on their wiki. '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 July. It will be on all wikis from 14 July ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=12&month=07&year=2016 12 July at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W28"/> 17:14, 11 juli 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15754461 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/29|Tech News: 2016-29]] == <section begin="technews-2016-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Due to the rollback, [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications_types|new sorting]] of Notifications on the Fly-Out Menus has been deployed with a delay. [https://phabricator.wikimedia.org/T123018] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Due to the rollback, the daily [[wikitech:SWAT deploys|special patch deployment process]] has been changed. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-July/000232.html] * In notifications, "Messages" are now called "{{int:echo-notification-notice-text-only}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T139682] '''Problems''' * On July 12 all wikis were rolled back to MediaWiki 1.28.0-wmf.8 due to a problem in the log-in system. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-July/000229.html][https://phabricator.wikimedia.org/T119736] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 July. It will be on all wikis from 21 July ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). * [[Special:Log]] now has a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Log|help link]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T140013] * The [[mw:Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] can be tested [http://simple.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures on the beta cluster]. From 22 July, it will be available as a beta feature at: {{int:Project-localized-name-dewiki}}, {{int:Project-localized-name-arwiki}}, {{int:Project-localized-name-hewiki}}. [https://phabricator.wikimedia.org/T140232][https://phabricator.wikimedia.org/T140551][https://phabricator.wikimedia.org/T140545] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=19&month=07&year=2016 19 July at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is "Devise plan for a cross-wiki watchlist back-end". The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=20&month=07&year=2016 20 July at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T126641] '''Future changes''' * User scripts and bots can no longer use http:// to edit wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T105794][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-May/085618.html] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[:mw:Gerrit|Gerrit]] is going to be updated. Developers are invited to test it. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-July/000236.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W29"/> 22:18, 18 juli 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox&oldid=15776464 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/30|Tech News: 2016-30]] == <section begin="technews-2016-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Maps|Interactive maps]] have been enabled for Meta wiki and the Catalan, Hebrew, and Macedonian Wikipedias. Learn [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|how to add interactive maps]] to wiki pages. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Last week's rollback is now documented. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160712-EchoCentralAuth/Retrospective] '''Problems''' * Sometimes, the visual editor required saving twice. That problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T140574] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 July. It will be on all wikis from 28 July ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). * It is now possible to mark all Notifications as read on [[Special:Notifications]], by clicking on the cog icon. [https://phabricator.wikimedia.org/T115528] * Wikipedia search will now detect the language of your search if 2 or fewer results are found. It will then show results from the matching language Wikipedia, if any relevant article exists. It will start to roll out in 5 languages. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-July/086096.html] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=26&month=07&year=2016 26 July at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is "an extension that implements an authenticated key-value store". The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=27&month=07&year=2016 27 July at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. [https://phabricator.wikimedia.org/E237] '''Future changes''' * The current icon for Notifications "{{int:Echo-notification-notice-text-only}}" (in English "Notices") will be changed from a bubble-speech icon to a tray icon for consistency. [https://phabricator.wikimedia.org/T140900] * [[Special:Notifications]] page code will be changed to be more Mobile friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T140687] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W30"/> 21:54, 25 juli 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15785767 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/31|Tech News: 2016-31]] == <section begin="technews-2016-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A prototype for [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|structured data]] on Commons is available now. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Structured_data#It.27s_alive.21] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] beta feature can now be tested on mediawiki.org, German Wikipedia, Arabic Wikipedia and Hebrew Wikipedia. '''Problems''' * Renamed users on some wikis were not connected to their account on other wikis between 20 July and 21 July. This has been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160721-LocalRenameUserJob] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 2 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 3 August. It will be on all wikis from 4 August ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=02&month=08&year=2016 2 August at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * The next [[mw:CREDIT showcase|CREDIT showcase]] will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=00&sec=0&day=03&month=08&year=2016 3 August at 18:00 (UTC)]. This is to present and comment on new gadgets, small projects and works in progress. See [[mw:CREDIT showcase#Details|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is "[[phab:T128351|notifications in core]]". The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=03&month=08&year=2016 3 August at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W31"/> 23:48, 1 august 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15809313 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/32|Tech News: 2016-32]] == <section begin="technews-2016-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In notifications, the icon for {{int:echo-notification-notice-text-only}} has been changed from a speech-bubble icon ([[File:Echo chat icon.svg|17px|link=]]) to a tray icon ([[File:OOjs UI icon tray.svg|18px|link=]]) for consistency. The {{int:echo-notification-alert-text-only}} icon has been redesigned too. The colors have been changed for accessibility. [https://phabricator.wikimedia.org/T140900] '''Problems''' *If you use the [[mw:Extension:WikEd|wikEd gadget]], changes you made were not kept when you switched from the wikitext editor to the visual editor while you were editing. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T135747] '''Changes this week''' * Wikimedia search will now ignore question marks at the end of the sentences or words you use when you search. Until now the question mark was just a [[w:Wildcard character|wildcard]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T133711] * On Commons, [[mw:Extension:UploadWizard|UploadWizard]] will now be available on mobile, rather than just the old upload form. This should reduce the workload for the community in reviewing images. [https://phabricator.wikimedia.org/T97169] *When you edit with the visual editor a puzzle symbol tells you there is an invisible template in the article. It will now mention the name of the template. [https://phabricator.wikimedia.org/T141861] *The button to read something in another language will move for mobile users. This will happen on 9 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T129505] *When someone mentions you and links to your user page you get a notification. You will now get a notification when you mention yourself this way. [https://phabricator.wikimedia.org/T138080] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 August. It will be on all wikis from 11 August ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). * A message on Notifications panel will invite users to try [[Special:Notifications]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/T141414] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=09&month=08&year=2016 August 9 at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W32"/> 17:41, 8 august 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15828694 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/33|Tech News: 2016-33]] == <section begin="technews-2016-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/33|Translations]] are available. '''Problems''' *Last week Tech News announced you will get a notification when you mention yourself the same way as if someone else had mentioned you. This caused some problems and will happen later instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T138080] * Creating and editing links to sections on other pages on the wiki now works again in the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T112898] * For some users, cross-wiki notifications haven't been working properly. The count has been wrong when only cross-wiki notifications were present. The cross-wiki bundle has been showing only the names of wikis and not the actual notifications. This will be fixed soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T140836][https://phabricator.wikimedia.org/T140327] '''Changes this week''' * The login session when you choose "Keep me logged in" will [[mw:Special:MyLanguage/"Keep me logged in" extended to one year|now last a year]]. Previously it was 30 days. This will happen on August 16. [https://phabricator.wikimedia.org/T68699] * Some [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filters]] will have to be updated during the week. This is because a bug will be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T29987] *In [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/Compact Language Links|compact language links]], two new kinds of languages will be shown in the shorter language list: Languages that are used in the article's text, and languages where the article has a badge like "featured article" or "good article". [https://phabricator.wikimedia.org/T70071][https://phabricator.wikimedia.org/T70077] *The visual editor will be available by default for logged-out editors on Wikipedias that use the Arabic script. It is already default for logged-in editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T142587] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from August 16. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from August 17. It will be on all wikis from August 18 ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=16&month=08&year=2016 August 16 at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Starting the week of August 22 there will be three software deployment windows. They will be at 13:00, 18:00, and 23:00 UTC. This is to have more times when software of the wikis can be updated and make it easier for developers in different parts of the world. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-August/000266.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W33"/> 21:37, 15 august 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15842212 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/34|Tech News: 2016-34]] == <section begin="technews-2016-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The [[mw:Special:MyLanguage/ORES review tool|ORES review tool]] is now available on Special:Contributions as a beta feature. It can make it easier to find contributions that are probably damaging the wikis. The ORES review tool is available on Wikidata and Persian, Polish, Portuguese, Dutch, Turkish and Russian Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T132371] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The <code>norm</code> and <code>ccnorm</code> functions have been updated to make it easier to write abuse filters. This also affects the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TitleBlacklist|TitleBlacklist]] extension. You don't have to transform "I" and "L" to "1", "O" to "0" and "S" to "5" anymore. [https://phabricator.wikimedia.org/T29987#2557227] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The old pageview data in the "pagecounts-raw" and "pagecounts-all-sites" files is no longer being updated. You can find the [https://dumps.wikimedia.org/other/pageviews/ new pageview data here]. This happened on August 5. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/analytics/2016-August/005339.html] '''Problems''' *Some big image files could not be thumbnailed. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T111815] * When you moved a page over a redirect it would delete the redirect without saving it in the logs. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T106119] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 August. It will be on all wikis from 25 August ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=23&month=08&year=2016 23 August at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Sometimes when you mention another user they don't get a notification. You will be able to get a notification when you successfully sent out a mention to someone or be told if they did not get a notification. This will be opt-in. You can test this on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Main_Page test wiki]. [https://phabricator.wikimedia.org/T139623][https://phabricator.wikimedia.org/T135717] * How you add text after an edit conflict might work in a different way in the future. You can test [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Edit_Conflicts#Prototype_ready_for_testing the prototype]. [https://phabricator.wikimedia.org/T139601] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W34"/> 23:18, 22 august 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15853364 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/35|Tech News: 2016-35]] == <section begin="technews-2016-W35"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikimedia mobile sites now [[mw:Reading/Web/Projects/Performance/Lazy loading images|don't load images]] if the user doesn't see them. This is to save mobile data and make the pages load faster. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/mobile-l/2016-August/010335.html] * When you edit a table with the visual editor, pressing <code>Tab</code> in the last cell of a row will take you to the first cell in the next row. Pressing <code>Shift</code> and <code>Tab</code> in the first cell of a row will take you to the last cell in the previous row. [https://phabricator.wikimedia.org/T119546] '''Changes this week''' * The name of the "<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>" button will change. The button will say [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishpage "<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>"] when you create a new page. It will say [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishchanges "<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>"] when you change an existing page. [https://phabricator.wikimedia.org/T131132][https://phabricator.wikimedia.org/T139033] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 31 August. It will be on all wikis from 1 September ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=30&month=08&year=2016 30 August at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is "[[phab:T589|RfC: image and oldimage tables]]". The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=31&month=08&year=2016 31 August at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W35"/> 17:59, 29 august 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15867259 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/36|Tech News: 2016-36]] == <section begin="technews-2016-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' *Word-level diffs now work in longer paragraphs. [https://phabricator.wikimedia.org/T128697] * Interactive maps now have a frame by default. This is to make them look like other multimedia objects. This affects all Wikivoyages, the Catalan, Hebrew, Macedonian Wikipedias and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T128913] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> When you preview the [[MediaWiki:Captcha-ip-whitelist]] page it will show a validation output of the listed [[:w:en:IP address|IP addresses]] instead of the list of addresses only. This can help you to identify if your whitelist rules will work or not. [https://phabricator.wikimedia.org/T129757] '''Changes this week''' *You will be able to use <code>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#<maplink>|<maplink>]]</code> on all Wikipedias. It creates a link to a full screen map. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-August/086391.html][https://phabricator.wikimedia.org/T144062] *Sometimes when you mention another user they don't get a notification. You will be able to get a notification when you successfully send out a mention to someone or be told if they did not get a notification. This will be opt-in. [https://phabricator.wikimedia.org/T144181][https://phabricator.wikimedia.org/T143101] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 September. It will be on all wikis from 8 September ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=06&month=09&year=2016 6 September at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CheckUser|CheckUser extension]] could work differently in the future. There is a [[mw:Requests for comment/CheckUser requirements|Request for Comments]] to figure out how. [https://phabricator.wikimedia.org/T139810] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W36"/> 19:12, 5 septembar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15881619 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/37|Tech News: 2016-37]] == <section begin="technews-2016-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Wikimedia Commons app for Android can now show nearby places that need photos. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-September/086429.html] *<code>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#<maplink>|<nowiki><maplink></nowiki>]]</code> and <code>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#<mapframe> usage|<nowiki><mapframe></nowiki>]]</code> can now [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#GeoShapes external data|use geodata]] from [[:w:en:Open Street Map|Open Street Map]] if Open Street Map has defined a region and given it an ID in Wikidata. You can use this to draw on the map and add information. [https://phabricator.wikimedia.org/T134086][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-September/001469.html] '''Changes this week''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be available as a beta feature on all wikis from 13 September. This will make it easier to navigate between diffs in the page history. [https://phabricator.wikimedia.org/T143421] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> A new user right will allow most users to change the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of pages. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-September/001468.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-September/001470.html] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 September. It will be on all wikis from 15 September ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=13&month=09&year=2016 13 September at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * When you search on the Wikimedia wikis in the future you could see results from sister projects in your language. You can [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-September/001466.html read more and discuss how this could work]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W37"/> 20:04, 12 septembar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15900005 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/38|Tech News: 2016-38]] == <section begin="technews-2016-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/38|Translations]] are available. '''Problems''' *Last week's MediaWiki update was rolled back because of bugs. Creating new accounts did not work between [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=12&min=50&sec=0&day=16&month=09&year=2016 15 September 19:10 UTC] and [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=12&min=50&sec=0&day=16&month=09&year=2016 16 September 12:50 UTC]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-September/086536.html][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20160915-MediaWiki] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.19|new version]] of MediaWiki will hopefully be on test wikis and MediaWiki.org from 20 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 21 September. It will be on all wikis from 22 September ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). This is the version that was meant to go out last week. '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=20&month=09&year=2016 20 September at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is [[phab:T107595|multi-content revisions]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=21&month=09&year=2016 21 September at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Wikidata will start working on adding support for Wiktionary. The Wikidata development team is now taking one last look at [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary/Development/Proposals/2015-05|the development plan]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2016-September/009541.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W38"/> 00:08, 20 septembar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15921906 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/39|Tech News: 2016-39]] == <section begin="technews-2016-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If your wiki wants [[m:Community Tech/Numerical sorting in categories|numerical sorting in categories]] you can request it after a community decision. See [[m:Community Tech/Numerical sorting in categories/How to request|how to request it]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-September/001477.html] * When you edit text and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications types#Mentions|mention]] a new username they are notified if you add your signature. Before this only happened under certain conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T138938] * Users are notified if they are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications types#Mentions|mentioned]] in a section where you add your own signature even if you edit more than one section. Before, users were not notified if you edited more than one section in one edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T141863] '''Problems''' * The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.19|MediaWiki version]] that was supposed to come to the wikis two weeks ago was put on hold again because of new problems. The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.20|MediaWiki version]] after it is now on all wikis. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-September/086564.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-September/086576.html] '''Changes this week''' * There will be no new MediaWiki version this week. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-September/086563.html] '''Meetings''' * You can join the next office hour with the Wikidata team. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=27&month=09&year=2016 September 27 at 16:00 (UTC)]. See [[d:Wikidata:Events#IRC office hours|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Abandoned tools on [[wikitech:Portal:Tool Labs|Tool Labs]] could be taken over by other developers. There is a new [[m:Requests for comment/Abandoned Labs tools|discussion on Meta]] about this. It will be discussed until 12 October and then voted on. [https://phabricator.wikimedia.org/T87730] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W39"/> 20:07, 26 septembar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15934983 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/40|Tech News: 2016-40]] == <section begin="technews-2016-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/40|Translations]] are available. '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 October. It will be on all wikis from 6 October ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=04&month=10&year=2016 4 October at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:HTML Tidy|Tidy]] will be replaced. Instead the HTML 5 parsing algorithm will be used to clean up bad HTML in wikitext. This [[mw:Parsing/Replacing Tidy|would cause problems]] on a number of wikis. They need to be fixed first. [https://phabricator.wikimedia.org/T89331] * <code><nowiki><slippymap></nowiki></code> will not work on Wikivoyage after 24 October. You should use <code><nowiki><mapframe></nowiki></code> instead. If you need help to fix this before 24 October you should [[mw:Talk:Maps|ask for it]] as soon as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T136768] * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W40"/> 23:30, 3 oktobar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15955794 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/41|Tech News: 2016-41]] == <section begin="technews-2016-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can show [[Special:RecentChanges]] on a page by using <code><nowiki>{{Special:RecentChanges}}</nowiki></code>. You can now use tag filters by using <code><nowiki>{{Special:RecentChanges/tagfilter=tagname}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T142878] * The notification badge is coloured if you have notifications. When you check the notification the badge will now turn grey on all wikis instead of just the local one. [https://phabricator.wikimedia.org/T134855] * Colours used in the Wikimedia wikis' main interface changed slightly. This is to make them [http://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/visual-audio-contrast-contrast.html easier to see] for readers and editors with reduced eyesight. [https://phabricator.wikimedia.org/T109915] '''Changes this week''' * Hidden HTML comments will be more visible when you edit with the visual editor. <code><nowiki><!-- You write hidden HTML comments like this. --></nowiki></code> [https://phabricator.wikimedia.org/T147089] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 11 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 12 October. It will be on all wikis from 13 October ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=11&month=10&year=2016 11 October at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topics this week is [[phab:T139300|CREDITS files]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=12&month=10&year=2016 12 October at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Language converter syntax will soon no longer work inside external links. Wikitext like <code><nowiki>http://-{zh-cn:foo.com; zh-hk:bar.com; zh-tw:baz.com}-</nowiki></code> must be replaced. You will have to write <code><nowiki>-{zh-cn: http://foo.com ; zh-hk: http://bar.com ; zh-tw:http://baz.com }-</nowiki></code> instead. This only affects languages with Language Converter enabled. Examples of such languages are Chinese and Serbian. [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons_talk%3AWikiProject_Templates&type=revision&diff=208221135&oldid=168939481] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W41"/> 22:29, 10 oktobar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15976026 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/42|Tech News: 2016-42]] == <section begin="technews-2016-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [[m:Special:MyLanguage/Collaboration/Newsletter|new newsletter]] from the [[mw:Collaboration|Collaboration team]] at the Wikimedia Foundation. It will have more details about for example Flow and notifications. You can [[m:Special:MyLanguage/Collaboration/Newsletter/Issues/October 2016|read the first issue]]. '''Problems''' * Some users got a warning about Wikipedia's [[w:en:Public key certificate#Certificates and website security|security certificate]] last week. This was because of a problem [[w:en:GlobalSign|GlobalSign]] had. This has now been fixed. Only a small number of users got the warning. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20161013-GlobalSign] * Editors couldn't edit semi-protected pages in the [[mw:Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android. This has now been fixed in the beta version. [https://phabricator.wikimedia.org/T132834] '''Changes this week''' * There will be no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Deployments&oldid=898289] '''Future changes''' * The [[mw:Editing|Editing Department]] are working on a new wikitext editor. It will have tools that are in the visual editor but not in the wikitext editor today. You can [[mw:2017 wikitext editor|read more about this]]. This is an early plan and things can change. The old wikitext editor will still exist. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W42"/> 18:42, 17 oktobar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=15986496 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/43|Tech News: 2016-43]] == <section begin="technews-2016-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/43|Translations]] are available. '''Problems''' *The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filters]] had a problem and caught too many edits. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T148673] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.28/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from October 25. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from October 26. It will be on all wikis from October 27 ([[mw:MediaWiki 1.28/Roadmap|calendar]]). * The "Search" text in the search box will show the name of the project. For example, on Wikipedia it will say "Search Wikipedia". [https://phabricator.wikimedia.org/T144640] * About a dozen wikis now have [[m:Community Tech/Numerical sorting in categories|numerical sorting in categories]]. If your wiki wants numerical sorting in categories you can [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Numerical sorting in categories/How to request|ask for it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T146675] * Some wikis that want [[m:Community Tech/Numerical sorting in categories|numerical sorting in categories]] can also ask to use [[w:en:Unicode collation algorithm|UCA]] to sort categories. The biggest difference is that characters with [[w:en:Diacritic|diacritics]] will be sorted together. For example, for most languages Ä will be sorted with A instead of at the end of the alphabet. This is not true for languages that have Ä as a character in their alphabet. Wikis that already use UCA are [[m:Collation|listed on Meta]]. Languages that can use UCA [[mw:Manual:$wgCategoryCollation#Language-specific collations|are listed on MediaWiki.org]]. You [https://ssl.icu-project.org/icu-bin/collation.html can test it]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W43"/> 19:39, 24 oktobar 2016 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16009260 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/44|Tech News: 2016-44]] == <section begin="technews-2016-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Now you can include Commons video films with [[c:Commons:Video#Subtitles and closed captioning|subtitles]] in your wiki language. Before you could see translated videos on file page at Commons only. [https://phabricator.wikimedia.org/T122737] * Search now has [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|an updated preference tab]] to configure the search completion suggester. [https://phabricator.wikimedia.org/T148010] * The visual editor is now available on all wikis using only one language script. [https://phabricator.wikimedia.org/T142589] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from November 1^st. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from November 2^nd. It will be on all wikis from November 3^rd ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). * Now you can use autocomplete for page names in "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" field when editing templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T148324] * [[Special:NewPages|Special:NewPages]] can now be filtered by page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T12817] '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> New MediaWiki deployments will be now based on MediaWiki 1.29. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-October/086859.html] '''Miscellaneous''' * The Wikimedia Foundation's [[mw:Technical Collaboration Guideline|Technical Collaboration Guideline]] is available for community review. [[mw:Talk:Technical Collaboration Guideline|Any feedback welcome]], in any language. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/Ambassadors|tech ambassadors]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W44"/> 17:18, 31 oktobar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16023741 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/45|Tech News: 2016-45]] == <section begin="technews-2016-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://blog.wikimedia.org/2016/11/02/victoria-coleman-chief-technology-officer/ Victoria Coleman] is the new [[w:en:Chief technology officer|Chief technology officer]] for the Wikimedia Foundation. [https://blog.wikimedia.org/2016/11/02/victoria-coleman-chief-technology-officer/] * First release candidate for MediaWiki 1.28 is now available. [https://phabricator.wikimedia.org/diffusion/MW/browse/REL1_28/RELEASE-NOTES-1.28] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> <span dir="ltr"><code>.gitreview</code></span> for MediaWiki branches and extensions switched from targeting a specific branch to using <code>track=1</code>. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-October/086900.html] * Section numbers in Table of Contents boxes will use grey to improve readability. [https://phabricator.wikimedia.org/T125317] '''Changes this week''' * The [[m:Special:MyLanguage/2016 Community Wishlist Survey|2016 Community Wishlist Survey]] begins on 7 November. * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from November 8th. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from November 9th. It will be on all wikis from November 10th ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). * [[Special:ActiveUsers|Special:ActiveUsers]] will allow users groups selection. [https://phabricator.wikimedia.org/T116354] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=00&day=08&month=11&year=2016 8 November 2016 at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topics this week are Image Thumbnail API and allow SVG files uploaded on MediaWiki to have XHTML namespaces. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=09&month=11&year=2016 9 November at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be enabled by default on all beta wikis, on testwiki, testwiki2, mediawikiwiki and de.wikipedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T148646][https://phabricator.wikimedia.org/T149724][https://phabricator.wikimedia.org/T149725] * Upcoming holidays will impact deployments. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2016-November/000331.html The schedule has been published]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W45"/> 00:01, 8 novembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16043353 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/46|Tech News: 2016-46]] == <section begin="technews-2016-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' *When you edit with the visual editor you can use <code>meta</code> + <code>shift</code> + <code>k</code> to add a reference. The meta key is often the control key or command key. [https://phabricator.wikimedia.org/T99299] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from November 15. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from November 16. It will be on all wikis from November 17 ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). *In [[Special:Preferences]] you can choose which language menus and buttons will be in. If there is no translation for that language, MediaWiki has a list of [[mw:Fallback languages|fallback languages]]. A fallback language is a language many will understand better than English. MediaWiki will now use English when there is no Ukrainian translation. [https://phabricator.wikimedia.org/T39314] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=15&month=11&year=2016 15 November at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Help:Magic links|Magic links]] might not work in the future. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-November/001500.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W46"/> 20:17, 14 novembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16056918 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/47|Tech News: 2016-47]] == <section begin="technews-2016-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Administrators, bureaucrats, oversighters and checkusers can now use [[w:en:Multi-factor authentication|two-factor authentication]]. This makes their Wikimedia accounts more secure. This can be turned on in [[Special:Preferences]]. There are discussions on how to best turn it on for everyone. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Help:Two-factor_authentication] *You can now search for file properties. For example you can search for media type, how big a file is or what resolution it has. [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:CirrusSearch#File_properties_search] *The latest [[m:Collaboration/Newsletter/Issues/2016/11|Collaboration team products newsletter]] has been published. It has more details about their work than Tech News has. '''Problems''' * A hacker group is hacking Wikimedia accounts. They can probably do this because users have the same passwords on Wikimedia wikis as on other sites. Please have a password you use only on the Wikimedia wikis and nowhere else. This is especially important for administrators, bureaucrats, oversighters and checkusers. These users can also turn on [[w:en:Multi-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-November/087008.html] '''Changes this week''' *There is no new MediaWiki version this week. *[[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be a default feature on German, Arabic and Hebrew Wikipedia. This will happen on 22 November. It will come to other wikis later. [https://phabricator.wikimedia.org/T148646][https://phabricator.wikimedia.org/T149995][https://phabricator.wikimedia.org/T150573] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=22&month=11&year=2016 22 November at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *It will be possible to do cross-wiki search. The developers who work on this are looking for communities that want to test this. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2016-November/001502.html] *[[mw:Special:MyLanguage/Beta Features/Hovercards|Hovercards]] will leave the [[w:en:Software release life cycle#Beta|beta stage]]. The Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Team|Reading Web]] team wants communities to set Hovercards as a default option for readers who are not logged in. Communities that are interested can say so on the [[mw:Talk: Beta Features/Hovercards|Hovercards talk page]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-November/087041.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W47"/> 16:32, 21 novembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16088076 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/48|Tech News: 2016-48]] == <section begin="technews-2016-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/48|Translations]] are available. '''Changes this week''' *When someone tries to log in to a blocked account they will be blocked by a [[w:en:HTTP cookie|cookie]]. This means their [[w:en:Web browser|browser]] will be blocked even if they change their [[w:en:IP address|IP address]]. This makes it more difficult for returning vandals. [https://phabricator.wikimedia.org/T5233] *When you use [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation]] to adapt a template to a new translation it will work differently. You can adapt big templates such as infoboxes. Translators will have control over the template parameters. A first version of this is released this week. It is possible it will not work correctly with all templates. There will be more updates for this soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T139332] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 29 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 30 November. It will be on all wikis from 1 December ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Gadgets will have a new option called "hidden". This means you can register gadgets that can't be turned on or off from the preferences page. Hiding gadgets was already possible by using <code>[rights=hidden]</code>. You should now use <code>[hidden]</code> instead. <code>[rights=hidden]</code> in old gadgets should be changed to <code>[hidden]</code>. [https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Gadgets#Options][https://phabricator.wikimedia.org/T33150] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=29&month=11&year=2016 29 November at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[toollabs:|Tool Labs]] could get two new policies. One would be to be able to [[wikitech:Help:Tool Labs/Abandoned tool policy|adopt tools without an active developer]]. The other would be [[wikitech:Help:Tool Labs/Right to fork policy|a right to fork]]. There is a [[m:Requests for comment/Abandoned Labs tools|request for comment on Meta]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W48"/> 22:16, 28 novembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16107197 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/49|Tech News: 2016-49]] == <section begin="technews-2016-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You can choose to see users from specific user groups in [[Special:ActiveUsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T116354] *Everyone can now see [[Special:UserRights]]. Previously only those who could change user rights could. Other users got an error message. [https://phabricator.wikimedia.org/T27319] *[[m:Objective Revision Evaluation Service|ORES]] can now show how likely an edit is to be damaging to the wiki with different colours. This only works for languages that have [[m:Wiki labels|trained ORES]] to recognize damaging edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T144922] '''Changes this week''' *You will now see categories with 0 pages in [[Special:Categories]]. Previously you did not see empty categories there. [https://phabricator.wikimedia.org/T12915] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 December. It will be on all wikis from 8 December ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=06&month=12&year=2016 6 December at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:2016 Community Wishlist Survey|2016 Community Wishlist Survey]] will decide what the [[m:Community Tech|Community Tech]] team will work on next year. You vote for wishes on the [[m:2016 Community Wishlist Survey|survey page]] until 12 December. You can see what has happened to last year's wishes on the [[m:2015 Community Wishlist Survey/Results|2015 results page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W49"/> 19:06, 5 decembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16129460 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/50|Tech News: 2016-50]] == <section begin="technews-2016-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' *Users who have Yahoo email addresses could not use [[Special:EmailUser|Special:EmailUser]] to send emails. This has now been fixed. Emails will now come from a @wikimedia.org address. Users who get an email from you will still reply to your email address and be able to see it. [https://phabricator.wikimedia.org/T66795] * You can now see how many categories and pages there are in the categories in [[Special:TrackingCategories|Special:TrackingCategories]]. This is to help you find pages that could need attention. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/321225/] * Markup colours for reviewed and pending revisions in [[m:Help:Page history|the page history]] and [[Special:SpecialPages|recent changes and logs]] now match [[phab:M82|Wikimedia standard colours]]. The "You have a new message on your talk page" notification will have a slightly different colour. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-December/087151.html] '''Problems''' *Because of work on [[m:Community Tech/Cross-wiki watchlist|cross-wiki watchlists]] [[m:Special:MyLanguage/Global rename policy|global renaming]] is not working. The plan is to turn it on again on 16 December. Global renaming was turned off for a while in late November and early December as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T148242] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 December. It will be on all wikis from 15 December ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=13&month=12&year=2016 December 13 at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W50"/> 20:29, 12 decembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16155075 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/51|Tech News: 2016-51]] == <section begin="technews-2016-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2017. * The writers of the technical newsletter are asking for your opinion. Did you get the information you wanted this year? Did we miss important technical news in 2016? What kind of information was too late? [[m:Talk:Tech/News|Please tell us]]! You can write in your language. Thank you! '''Recent changes''' * Administrators and translation administrators can now use [[m:Special:PageLanguage|Special:PageLanguage]] on wikis with the [[m:Translate extension|Translate extension]]. This means you can say what language a page is in. The Translate extension will use that language as the source language when you translate. Previously this was always the wiki's default language. This was usually English. [https://phabricator.wikimedia.org/T153209] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Wikis connected to Wikidata can now use the parser function <code><nowiki>{{#statements: }}</nowiki></code> to get formatted data. You can also use <code><nowiki>{{#property: }}</nowiki></code> to get raw data. You [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Statements can see the difference] between the two statements. There are also similar new functions in Lua. [https://phabricator.wikimedia.org/T152780] '''Problems''' * Some abuse filters for uploaded files have not worked as they should. We don't know exactly which filters didn't work yet. This means some files that filters should have prevented from being uploaded were uploaded to the wikis. MediaWiki.org and Testwiki have been affected since 13 October. Commons and Meta have been affected since 17 October. Other wikis have been affected since 17 November. [https://phabricator.wikimedia.org/T153217#2876258] '''Changes this week''' * There is no new MediaWiki version this week. There will be no new MediaWiki version next week either. '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The next meeting with the VisualEditor team will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=03&month=01&year=2017 3 January at 20:00 (UTC)]. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/2016 Community Wishlist Survey|2016 Community Wishlist Survey]] is done. It decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on during 2017. You can [[m:2016 Community Wishlist Survey/Results|see the results]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2016/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2016-W51"/> 21:33, 19 decembar 2016 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16167800 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/02|Tech News: 2017-02]] == <section begin="technews-2017-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tabular Data|datasets on Commons]]. You can [[w:en:Template:Graph:Weather monthly history|see an example]] that is using [[c:Data:Ncei.noaa.gov/weather/New York City.tab|this source]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-December/087313.html] * There is a new opt-in beta feature of a [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|wikitext mode for the visual editor]]. You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|try it out]]. * When you update a page with translations on wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Translate|Translate extension]] the existing translations will be marked as outdated instead of removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T60429] * The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.7|new version]] of MediaWiki was released to all wikis last week ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). * [[mw:MoodBar|MoodBar]] has been removed from the Wikimedia wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T131340] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The <code>live</code> option for the Tipsy notice tool has been removed. Gadgets and user scripts which use it need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T85048] '''Problems''' * Editors who use Firefox 50 might get logged out or fail to save their edits. This is because of a browser bug. Until this is fixed you can enter <code>about:config</code> in the address bar and set <code>network.cookie.maxPerHost</code> to 5000. Firefox 50 is the current version of the Firefox. [https://phabricator.wikimedia.org/T151770] '''Changes this week''' * There is no new version of MediaWiki this week because of the [[mw:Wikimedia Developer Summit|Wikimedia Developer Summit]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W02"/> 20:12, 9 januar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16213513 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/03|Tech News: 2017-03]] == <section begin="technews-2017-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now upload [[w:en:WebP|WebP files]] to Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T27397] '''Problems''' * [https://tools.wmflabs.org/video2commons/ video2commons] was down for two weeks. This was because of a problem with Commons video transcoders. It is now back up. [https://phabricator.wikimedia.org/T153488] '''Changes this week''' *There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words|magic word]] called <code><nowiki>{{PAGELANGUAGE}}</nowiki></code>. It returns the language of the page you are at. This can be used on wikis with more than one language to make it easier for translators. [https://phabricator.wikimedia.org/T59603] *When an admin blocks a user or deletes or protects a page they give a reason why. They can now get suggestions when they write. The suggestions will be based on the messages in the dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T34950] * You will be able to use <code><nowiki><chem></nowiki></code> to write chemical formulas. Before you could use <code><nowiki><ce></nowiki></code>. <code><nowiki><ce></nowiki></code> should be replaced by <code><nowiki><chem></nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T153606] * You now can add exceptions for categories which shouldn't be shown on [[Special:UncategorizedCategories]]. The list is at [[MediaWiki:Uncategorized-categories-exceptionlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T126117] * The "Columns" and "Rows" settings will be removed from the Editing tab in Preferences. If you wish to keep what the "Rows" setting did you can add this code to [[Special:MyPage/common.css|your personal CSS]]: <code><nowiki>#wpTextbox1 { height: 50em; }</nowiki></code> You can change the number <code>50</code> to make it look like you want to. [https://phabricator.wikimedia.org/T26430] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Sometimes edits in MediaWiki by mistake are shown coming from private IP addresses such as [[w:en:localhost|127.0.0.1]]. Edits and other contributions logged to these IP addresses will be blocked and shown the reason from [[MediaWiki:Softblockrangesreason]]. This should not affect most users. Bots and other tools running on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Labs|Wikimedia Labs]], including [[wikitech:Portal:Tool Labs|Tool Labs]] will receive a "blocked" error if they try to edit without being logged in. [https://phabricator.wikimedia.org/T154698] *When you edit with the visual editor categories will be on the top of the page options menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T74399] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 January. It will be on all wikis from 19 January ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=17&month=01&year=2017 January 17 at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W03"/> 00:24, 17 januar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16230728 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/04|Tech News: 2017-04]] == <section begin="technews-2017-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/04|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can see a list of the templates on a page you edit with the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T149009] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 January. It will be on all wikis from 26 January ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W04"/> 21:14, 23 januar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16249712 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/05|Tech News: 2017-05]] == <section begin="technews-2017-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:OAuth|OAuth]] management interfaces now look slightly different. [https://phabricator.wikimedia.org/T96154] '''Changes this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ElectronPdfService|ElectronPdfService]] will be enabled by default on Meta and German Wikipedia. This is a new way to get articles as PDF files you can download. It will come to more wikis later. [https://phabricator.wikimedia.org/T150185] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from January 31. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from February 1. It will be on all wikis from February 2 ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' *The [[m:Special:MyLanguage/Community Tech team|Community Tech team]] will develop more tools to handle harassment of Wikimedia editors. The goal is to give the communities better tools to find, report and evaluate harassment. They will also work on more effective blocking tools. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_health_initiative][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-January/086013.html] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The Wikimedia technical community is doing a [[mw:Developer Wishlist|Developer Wishlist survey]]. Developers can propose ideas before 31 January [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20170131T235959&p1=1440 23:59 UTC]. This is soon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W05"/> 19:45, 30 januar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16270007 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/06|Tech News: 2017-06]] == <section begin="technews-2017-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/06|Translations]] are available. '''Problems''' * The block log sometimes showed blocks as being much longer than they were. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T156453] '''Changes this week''' * Wikimedia pages will now be better at showing pictures when you share them on social media. The descriptions will be different too. You can see an example of [[phab:F5432146|before]] and [[phab:F5432049|after]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T157055] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> There are some changes to the [[mw:OOjs UI|OOjs UI]]. Some old functions will not work anymore or not work as they used to. This could be a breaking change. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-February/087547.html] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 February. It will be on all wikis from 9 February ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=07&month=02&year=2017 7 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:HTML Tidy|Tidy]] will be replaced later this year. Instead, the HTML 5 parsing algorithm will be used to clean up bad HTML in wikitext. This [[mw:Parsing/Replacing Tidy|will cause problems]] on a number of wikis. They need to be fixed first. You can see if your wiki still has something to fix [https://tools.wmflabs.org/wikitext-deprecation/ here] for one of the HTML problems. This list does not cover all problems. You can read about [[mw: Parsing/Replacing Tidy#Things to fix|more problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T89331][https://phabricator.wikimedia.org/T134423] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W06"/> 20:45, 6 februar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16292356 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/07|Tech News: 2017-07]] == <section begin="technews-2017-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[wikitech:EventStreams|EventStreams]] is a new way to show activity on Wikimedia wikis. For now it works with the recent changes feed. It will do more things later. It will replace [[wikitech:RCStream|RCStream]]. Tools that use RCStream should move to EventStreams before 7 July. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/analytics/2017-February/005711.html] '''Problems''' * The [[w:en:Add-on (Mozilla)|Firefox add-on]] [https://firefogg.org/ Firefogg] can cause problems with the Upload Wizard. This will not be fixed, because Firefox will not support Firefogg in the future. The Upload Wizard will no longer work with Firefogg. [https://phabricator.wikimedia.org/T157201] * [[wikitech:Portal:Tool Labs|Tool Labs]] and [[wikitech:Portal:Wikimedia Labs|Wikimedia Labs]] databases will be under maintenance on 15 February. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=17&min=00&sec=0&day=15&month=02&year=2017 17:00 (UTC)] and last for about six hours. Some tools could have problems during or after this. [https://phabricator.wikimedia.org/T157358] '''Changes this week''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TwoColConflict|TwoColConflict]] extension is a new way to solve edit conflicts. It makes it easier to copy and paste the relevant text to the text field. It will come to Meta and German Wikipedia this week. It is already available on MediaWiki.org. It will come to more wikis later. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Edit_Conflicts] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 February. It will be on all wikis from 16 February ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=14&month=02&year=2017 14 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Beta Features/Hovercards|Page Previews]] will be turned on for logged-out users on the Catalan, Greek, Russian, and Italian Wikipedias in the middle of February. Page Previews shows readers a short part of a linked article when they rest their mouse pointer on the link. This is to help them understand what it is about without leaving the article they are reading. Page Previews used to be called Hovercards. It will come to more wikis later this spring. [https://www.mediawiki.org/wiki/Beta_Features/Hovercards#Rollout_Plan] *<span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The [[mw:Developer Wishlist|Developer Wishlist]] is a list where developers prioritize tools they need. The voting closes at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=23&min=59&sec=0&day=14&month=02&year=2017 14 February 23:59 (UTC)]. This process is only for developers. '''Review''' * You can read the [[mw:Wikimedia Product/2016 Product Summary|2016 product summary]] from the Wikimedia Foundation [[mw:Wikimedia Product|Product group]] to see what they did with things they said they would work on in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2016-2017/Final|annual plan]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W07"/> 19:06, 13 februar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16298673 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/08|Tech News: 2017-08]] == <section begin="technews-2017-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The edit summary box is now a little bit bigger. This is to make it follow the [[phab:M101|Wikimedia design guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T152025] '''Changes this week''' * [[mw:Page Previews|Page Previews]] will be updated on 23 February. This fixes many bugs. Page Previews can be turned on as the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] called Hovercards. [https://phabricator.wikimedia.org/T156290] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> There has been a problem where the [[w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] of [[w:en:Wikipedia:Gadget|gadgets]] has been loading twice. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets extension]] has two new options: <code>type</code> and <code>peers</code>. The <code>type</code> option solves this problem. You can use <code>peers</code> to create gadgets with more than one style module. Read more about [[mw:RL/MGU#Gadget type|type]] and [[mw:RL/MGU#Gadget peers|peers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T42284] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[mw:Special:MyLanguage/Extension:OAuth|OAuth]] will handle blocked users in a more consistent way. [https://phabricator.wikimedia.org/T156803] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 February. It will be on all wikis from 23 February ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=14&month=02&year=2017 21 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W08"/> 20:25, 20 februar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16341672 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/09|Tech News: 2017-09]] == <section begin="technews-2017-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/09|Translations]] are available. '''Problems''' *On 22 February the [https://www.wikipedia.org wikipedia.org] portal did not work for an hour. This was because of a problem with a JavaScript file. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20170222-www-portals] '''Changes this week''' *You will be able to use <code><nowiki><chem></nowiki></code> to write chemical formulas in the visual editor. Previously this only worked in the wikitext editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T153365] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 March. It will be on all wikis from 2 March ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=28&month=02&year=2017 28 February at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *You can soon upload 3D files to Commons. The file formats are [[w:Additive Manufacturing File Format|AMF]] and [[w:STL (file format)|STL]]. The plan is for this to work later this week but it could be later. [https://phabricator.wikimedia.org/T132058] *The name "Wikipedia" will be more obvious at the top of the page when you read Wikipedia in the mobile view. This is because many readers don't realize they are on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T148514][https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Improve_site_branding] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W09"/> 20:55, 27 februar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16361695 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/10|Tech News: 2017-10]] == <section begin="technews-2017-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now search on English, French, Hebrew and Greek wikis and find words even if you forget the [[w:diacritics|diacritics]]. It also works if you use diacritics in your search but the wiki doesn't. [https://phabricator.wikimedia.org/T155515] *When you use the mobile view and click on a link to an article in another language you will see that article in the mobile view. Previously it changed to the desktop view. [https://phabricator.wikimedia.org/T156578] '''Problems''' * Some watchlist gadgets didn't work for a period of time last week. This has now been fixed. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-March/date.html] * Admins who click on "mass delete" on a user's [[Special:Contributions|Special:Contributions]] will be taken directly to a list pages created by that user. It has worked like this before, but not lately. [https://phabricator.wikimedia.org/T158502] '''Changes this week''' *The way you switch between wikitext and the visual editors in the desktop view has changed. It is now a drop-down menu. This is the same as in the mobile view. [https://phabricator.wikimedia.org/T116417] *The "flag the edit in the abuse log" checkbox will be removed from the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filter]] interface. This is because the edits are always flagged in the abuse log. [https://phabricator.wikimedia.org/T154091] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 March. It will be on all wikis from 9 March ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=20&min=00&sec=0&day=07&month=03&year=2017 7 March at 20:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Clarification''' *The [[m:Tech/News/2017/09|2017/09 issue of Tech News]] mentioned 3D file formats you can soon upload to Commons. The [[w:Additive Manufacturing File Format|AMF]] format will be available later. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W10"/> 00:23, 7 mart 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16379261 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/11|Tech News: 2017-11]] == <section begin="technews-2017-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/11|Translations]] are available. '''Changes this week''' * You will be able to show references from <code><nowiki><references /></nowiki></code> tags in more than one column on your wiki. This is the list of footnotes for the sources in the article. How many columns you see will depend on how big your screen is. On some wikis, some templates already do this. Templates that use <code><nowiki><references /></nowiki></code> tags will need to be updated, and then later the change can happen for all reference lists. [https://www.mediawiki.org/wiki/Editing/Projects/Columns_for_references][https://phabricator.wikimedia.org/T33597#3082884] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 March. It will be on all wikis from 16 March ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=14&month=03&year=2017 14 March at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *Some old [[w:en:Web browser|web browsers]] will not be able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis in the future. If you have an old web browser on your computer you can upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T128115] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] in templates will be stored in a separate page in the future. [https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Tl7vrw6suzkxxoy9][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:TemplateStyles/Q%26A] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W11"/> 16:25, 13 mart 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16416593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/12|Tech News: 2017-12]] == <section begin="technews-2017-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <code>Save page</code> button now says <code>Publish page</code> or <code>Publish changes</code> on the Wikimedia wikis except for Wikipedias and Wikinewses. This change will come to Wikipedias later. The point is to make it more clear that the edit will change the page immediately. <code>Publish page</code> is when you save a new page and <code>Publish changes</code> when you edit an existing page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Editing/Publish] * [[w:en:DMOZ|DMOZ]] no longer works. Templates that use DMOZ can be redirected to [[w:en:Wayback Machine|archive.org]] or another [[:w:en:Website#mirror site|mirror]]. DMOZ has been removed from the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RelatedSites|RelatedSites extension]] on Wikivoyage. [https://phabricator.wikimedia.org/T128326] * You can see monthly page views when you click on <code>Page information</code> in the sidebar. Developers can also get monthly page views through the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T125917] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Linter|Linter extension]] is now on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=small.dblist smaller Wikimedia wikis]. It helps editors find some wikitext errors so they can be fixed. It will come to other Wikimedia wikis later. The extension will be able to find more errors later. [https://phabricator.wikimedia.org/T148609] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki-Vagrant|MediaWiki-Vagrant]] portable development environment has been updated to use [[:w:en:Debian version history#Debian 8 (Jessie)|Debian Jessie]]. This means local development and testing will be more like on the majority of Wikimedia production servers. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-March/087762.html] '''Problems''' * On 15 March some interwiki links to other languages were not correctly sorted. This has been fixed. If you still see pages where the interwiki links are not sorted as they should be, they should be fixed automatically with time or you can edit the page and save it without changing anything. If this doesn't work, please [[phab:T160465|report it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T160465] '''Changes this week''' * When you edit with the visual editor, you will be able to switch the direction you write in from right-to-left to left-to-right as you are editing. This is especially important for editors who edit in languages that write from right to left. You can do this with a tool in the editing menu. You can also use the keyboard shortcut <code>Ctrl</code>+<code>Shift</code>+<code>X</code> on PCs or <code>Cmd</code>+<code>Shift</code>+<code>X</code> on Macs. [https://phabricator.wikimedia.org/T153356] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 March. It will be on all wikis from 23 March ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=21&month=03&year=2017 21 March at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W12"/> 23:03, 20 mart 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16469530 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/13|Tech News: 2017-13]] == <section begin="technews-2017-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you edit with the visual editor, you can see a visual diff as well as a wikitext diff when you review your changes. [https://www.mediawiki.org/wiki/VisualEditor/Diffs] '''Problems''' * Special:AllPages was disabled for two days due to some performance issues. It is back, but the filter for redirects is gone as the cause of the performance problem. It still needs to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T160916][https://phabricator.wikimedia.org/T160983] '''Changes this week''' * [[:mw:Special:MyLanguage/Edit_Review_Improvements/New_filters_for_edit_review|New filters for Recent changes]] will be released on Portuguese and Polish Wikipedias and MediaWikiwiki [https://phabricator.wikimedia.org/T158336 on March 28]. Other wikis will get it [[phab:T146972|progressively]]. The new filters include [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filtering]], [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Highlighting function|highlighting]] and, on certain wikis, [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quality and Intent Filters|user intent prediction]]. * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from March 28. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from March 29. It will be on all wikis from March 30 ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W13"/> 16:46, 27 mart 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16496319 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/14|Tech News: 2017-14]] == <section begin="technews-2017-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <code>{{int:savearticle}}</code> button now says <code>{{int:Publishpage}}</code> or <code>{{int:Publishchanges}}</code> on most Wikipedias. The point is to make it more clear that the edit will change the page immediately. <code>{{int:Publishpage}}</code> is when you save a new page and <code>{{int:Publishchanges}}</code> when you edit an existing page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Editing/Publish] * The tracking category [[:{{ns:14}}:{{MediaWiki:Template-loop-category}}]] is now added when a template loop is found. A template loop is for example when a template tries to use a second template that uses the first template. [https://phabricator.wikimedia.org/T160743] *English Wikipedia now has cookie blocks. It will come to more wikis in the future. This is an extension to the autoblock system so when a user is blocked, the next time they visit the wiki a [[w:en: HTTP cookie|cookie]] will be set. This means that even if the user switches accounts and to a new [[w:en:IP address|IP address]] the cookie will block them again. [https://phabricator.wikimedia.org/T5233] '''Problems''' * Wikidata descriptions, aliases and labels that used some characters could not be saved. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T161263] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 April. It will be on all wikis from 6 April ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=14&month=03&year=2017 4 April at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. * You can join the next office hour with the Wikidata team. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=05&month=04&year=2017 5 April at 16:00 (UTC)]. See [[d:Wikidata:Events#IRC office hours|how to join]]. '''Future changes''' * [[:mw:Special:MyLanguage/Edit_Review_Improvements/New_filters_for_edit_review|New filters for Recent changes]] will come to Wikidata and Persian, Dutch, Russian, Turkish, Czech and Hebrew Wikipedia on 11 April. The new filters include [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filtering]], [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Highlighting function|highlighting]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quality and Intent Filters|user intent prediction]]. User intent prediction means the filter tries to help editors determine if the edit was made in good faith or not. Other wikis [[phab:T146972|will get it later]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T158332] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W14"/> 19:53, 3 april 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16526368 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/15|Tech News: 2017-15]] == <section begin="technews-2017-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:HTML Tidy|Tidy]] is going to be replaced with an HTML5 parsing algorithm. Bad HTML in wikitext [[mw:Parsing/Replacing Tidy|would cause problems]] on a number of wikis. There is now a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration extension]] on all wikis that you can use to help clean this up. You can [[mw:Special:MyLanguage/Parsing/Replacing Tidy#What this means for editors|read more about how you can use it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T141586] '''Changes this week''' * Some older [[w:en:Web browser|web browsers]] will not be able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. If you have an old web browser on your computer you can upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T128115] * [[:mw:Special:MyLanguage/Edit_Review_Improvements/New_filters_for_edit_review|New filters for Recent changes]] will come to Wikidata and Persian, Russian, Turkish and French Wikipedia on 11 April. The schedule has been changed to fix the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quality and Intent Filters|user intent prediction filters]] for some wikis. User intent prediction means the filter tries to make it easier for editors to determine if the edit was made in good faith or not. Other wikis [[phab:T146972|will get it later]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T158332] * The list of special characters in the wikitext editor and the visual editor will now have a group of Canadian Aboriginal characters. [https://phabricator.wikimedia.org/T108626] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 11 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 12 April. It will be on all wikis from 13 April ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=11&month=04&year=2017 11 April at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Because of a data centre test you will be able to read but not edit the wikis for 20 to 30 minutes on 19 April and 3 May. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=19&month=04&year=2017 14:00 (UTC)]. You might lose edits if you try to save during this time. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2017|You can read more about this]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will change how you move between revisions. This will be available on [[testwiki:Main Page|the test wiki]] from 11 April. It will come to other wikis later if users like the change. You can test it and [[mw: Extension talk:RevisionSlider|give feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W15"/> 20:34, 10 april 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16563313 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/16|Tech News: 2017-16]] == <section begin="technews-2017-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can add <code>?safemode=1</code> to the end of the URL on Wikimedia wikis to disable your personal [[w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] and [[w:en:JavaScript|JavaScript]]. Example: <code><nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/Literature?safemode=1</nowiki></code>. This means you can test if a problem is because of your user scripts or gadgets without uninstalling them. [https://phabricator.wikimedia.org/T152169] * You can now see a list of all autoblocks on [[Special:AutoblockList]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T146414] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The Wikiversity and Wikinews logos are now shown directly from the configuration and not from <code><nowiki>[[File:Wiki.png]]</nowiki></code>. If you want to change logo or have an anniversary logo, see [[:m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|how to request a configuration change]]. This is how it already works for other projects. They can request logo changes the same way. [https://phabricator.wikimedia.org/T161980] '''Problems''' * Because of a data centre test you will be able to read but not edit the wikis for 20 to 30 minutes on 19 April. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=19&month=04&year=2017 14:00 (UTC)]. You might lose edits if you try to save during this time. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2017|You can read more about this]]. This will also happen on 3 May. '''Changes this week''' * There is no new Mediawiki version this week. This is because of the data centre test. '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=18&month=04&year=2017 {{#time:j xg|2017-04-18|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * [http://stats.wikimedia.org stats.wikimedia.org] will be replaced. You can [https://analytics-prototype.wmflabs.org/#/ see the new prototype]. You can [[mw:Talk:Wikistats 2.0 Design Project/RequestforFeedback/Round2|leave feedback on this change]]. * [[mw:Beta Features/Hovercards|Page Previews]] will be turned on for logged-out users on a large number of wikis in May. It could be postponed and happen later. Page Previews shows readers a short part of a linked article when they rest their mouse pointer on the link. This is to help them understand what it is about without leaving the article they are reading. Page Previews used to be called Hovercards. Users who have tested the feature [[mw:Talk:Beta Features/Hovercards|can give feedback]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/User:CKoerner_(WMF)/Enable_Hovercards/Phase_1] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> From next week, user scripts using very old [[w:en:Deprecation#Software deprecation|deprecated]] wikibits functions will show errors. These functions have not worked since 2013. You should fix or disable broken scripts. You can see [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Legacy JavaScript#wikibits.js|examples of how to upgrade scripts]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-April/087965.html][https://phabricator.wikimedia.org/T122755] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W16"/> 21:32, 17 april 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16608022 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/17|Tech News: 2017-17]] == <section begin="technews-2017-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:mw:Special:MyLanguage/Edit_Review_Improvements/New_filters_for_edit_review|New filters for recent changes]] are now available as a beta feature on most wikis. You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|turn it on in your preferences]]. Remaining wikis will have the new filters on 9 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T158335] *When [[m:Administrator|administrators]], [[m:bureaucrat|bureaucrats]] and [[m:stewards|stewards]] make a user a member of a user group they can now set an expiry date. A user group is for example "administrators" or "bots". This means that they can give someone user rights for a limited time. This is similar to how blocks and page protections can be limited in time. [[Special:UserRights|Special:UserRights]] will have new options for this. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:User rights and groups#Assigning and revoking user groups|read more about user groups.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T159416] '''Problems''' *Since the [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2017|data centre test]] last week the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] has been disabled. This is because of a database problem. It will be back as soon as the problem has been solved. [https://phabricator.wikimedia.org/T163344] '''Changes this week''' *The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|GuidedTour extension]] will be enabled on all wikis. This is a tool to explain to new users how to edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T152827] *Wiktionary will handle interlanguage links in a new way. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Cognate|Cognate extension]] will automatically link pages with the same title between Wiktionaries. For this to work all old interlanguage links have to be removed. You can [[mw:Special:MyLanguage/User:Lea Lacroix (WMDE)/Cognate announcement|read more about this]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:Lea_Lacroix_(WMDE)/Cognate_announcement] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.29/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 April. It will be on all wikis from 27 April ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=25&month=04&year=2017 25 April at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W17"/> 18:40, 24 april 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16627468 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/18|Tech News: 2017-18]] == <section begin="technews-2017-W18"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="bs" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Najnovije '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tehničke vijesti]]''' Wikimedijine tehničke zajednice. Recite drugima o ovim izmjenama. Neće sve izmjene utjecati na Vas. Dostupni su [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/18|prijevodi]]. '''Nedavne izmjene''' *[[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Prijevod sadržaja]] ponovo radi. Bio je isključen zbog problema s bazom podataka. [https://phabricator.wikimedia.org/T163344] * <span title="Napredna stavka">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Skripte koje koriste [[w:en:Deprecation#Software deprecation|zastarjele]] wikibitsove funkcije prikazuju greške. Ove funkcije ne rade još od 2013. Trebali biste popraviti ili onemogućiti pokvarene skripte. Možete pogledati [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Legacy JavaScript#wikibits.js|primjere kako ih nadograditi]]. Ovo je ista stvar koja je spomenuta u ranijem izdanju tehničkih vijesti ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/16|2017/16]]). [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-April/087965.html][https://phabricator.wikimedia.org/T122755] '''Problemi''' * Zbog testiranja podatkovnog centra, moći ćete čitati, ali nećete moći uređivati wikije 3. maja u periodu od 20 do 30 minuta. Testiranje će započeti u [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=03&month=05&year=2017 14:00 (UTC)]. Mogli biste izgubiti izmjene ako ih pokušate sačuvati tokom tog perioda. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2017|Možete detaljnije pročitati o ovome]]. '''Izmjene ove sedmice''' * Ove sedmice nema izmjena u vezi s MediaWikijem zbog testiranja podatkovnog centra. '''Sastanci''' * <span title="Povratna stavka">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> Možete se pridružiti narednom sastanku s ekipom odgovornom za vizualni uređivač. Tokom sastanka, programerima možete dati do znanja koje su greške po Vama najvažnije. Sastanak će se održati [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=02&month=05&year=2017 {{#time:j xg|2017-05-02|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} u 19:00 (UTC)]. Pogledajte [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|kako se pridružiti]]. '''Buduće izmjene''' *Svi Wikimedijini wikiji imat će blokiranje uz pomoć kolačića od 8. maja. Ovo je proširenje sistemu automatskog blokiranja koje funkcionira tako što postavlja [[w:en: HTTP cookie|kolačić]] kad neko posjeti wiki nakon što je blokiran. To znači da, čak i ako blokirani korisnik promijeni račun ili [[w:en:IP address|IP-adresu]], kolačić će ga ponovo blokirati. [https://phabricator.wikimedia.org/T5233] *Dugmad <code>{{int:Publishchanges}}</code>, <code>{{int:Showpreview}}</code> i <code>{{int:Showdiff}}</code> izgledat će malo drukčije da se uklope s izgledom [[:mw:OOjs UI|OOUI]]-a. Korisnici mogu testirati rade li skripte, dodaci i dr. s novim interfejsom tako što će dodati <code>&ooui=1</code> na kraj URL-a. [https://phabricator.wikimedia.org/T162849] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tehničke vijesti]]''' priredili su [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|pisci]], a objavio ih je [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Doprinesite]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/18|Prevedite]] • [[m:Tech|Potražite pomoć]] • [[m:Talk:Tech/News|Dajte povratne informacije]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Pretplatite se ili otkažite pretplatu]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W18"/> 21:49, 1 maj 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16654620 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/19|Tech News: 2017-19]] == <section begin="technews-2017-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/19|Translations]] are available. '''Problems''' * Some users have a problem with the watchlist. Some changes in categories make the watchlist a blank page. The developers are working on this. Until this is fixed you can try some things that have helped other editors if you have this problem. You can turn on <code>{{int:tog-watchlisthidecategorization}}</code> in your watchlist preferences. You can turn off <code>{{int:tog-extendwatchlist}}</code> in your watchlist preferences. You can remove problematic categories from [[Special:EditWatchlist/raw|Special:EditWatchlist/raw]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T164059] * There was a problem with the visual editor for several days. You could not save edits that triggered a [[w:en:CAPTCHA|CAPTCHA]]. This would for example be when a new user added external links in references. This was fixed on 2 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T164157] '''Changes this week''' * When you edit you can switch between the visual editor and the wikitext editor. This works if the wiki you edit has the visual editor. The menu will now say <code>Visual editing</code> and <code>Source editing</code> instead of <code>Switch to visual editing</code> and <code>Switch to code editing</code>. This is because it was confusing when the menu said you could switch to the editor you were already using. [https://phabricator.wikimedia.org/T162864] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 May. It will be on all wikis from 11 May ([[mw:MediaWiki 1.29/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=09&month=05&year=2017 9 May at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * You will be able to get a notification when a page you created is connected to a Wikidata item. This will come to Wikivoyage on 9 May. If there are no problems it will come to most Wikipedias on 30 May. It will come to other projects and English, French and German Wikipedia later in the summer. It will be opt-in for existing users and opt-out for new users. [https://phabricator.wikimedia.org/T142102][https://phabricator.wikimedia.org/T142103#3223284] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Markup that looks like code for language variants might need to be fixed. If <code>-{</code> is used in [[w:en:Transclusion|transclusions]] or [[w:en:URL|web addresses]] it has to be [[w:en:Escape character|escaped]] appropriately. You can use <code>-<nowiki><nowiki/></nowiki>{</code> for transclusions and <code>%2D{</code> in web addresses. A transclusion could for example be when you use <code>-{</code> in a template: <code><nowiki>{{1x| sad :-{ face }}</nowiki></code>. This is because of some code fixes to the [[w:en:Preprocessor|preprocessor]] and affects all wikis. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/333997/][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsoid/Language_conversion/Preprocessor_fixups] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W19"/> 04:24, 9 maj 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16713536 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/20|Tech News: 2017-20]] == <section begin="technews-2017-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You can now use [[w:en:International Standard Book Number|ISBNs]] to automatically generate citations in the visual editor. This works on wikis that have [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|enabled Citoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T145462] *The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two_Column_Edit_Conflict_View|Two Column Edit Conflict View]] is available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] on all wikis. It is a new interface for the edit conflict resolution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T162806] '''Problems''' *The <code>mediawiki.util</code> library does not load automatically any more. Your [[Special:MyPage/common.js]] may use it. If you have technical problems that started a couple of weeks ago you can try adding <syntaxhighlight lang="js" inline class=nowrap>mw.loader.using( 'mediawiki.util' ).done(function(){</syntaxhighlight> as the first line in the file and <syntaxhighlight lang="js" inline class=nowrap>});</syntaxhighlight> as a last one. Tech News wrote about this in the [[m:Tech/News/2017/18|2017/18]] issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T122755] '''Changes this week''' *The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider extension]] will be a default feature on all wikis. RevisionSlider is an easier way to move between changes in the page history. It has been a default feature on German, Arabic and Hebrew Wikipedia and a beta feature on all wikis. You will be able to turn it off in your preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T163685] *There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' *Administrators will soon be able to search through deleted pages. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:Smalyshev_(WMF)/Archive_search][https://meta.wikimedia.org/wiki/2015_Community_Wishlist_Survey/Search#Provide_a_means_of_searching_for_deleted_pages] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Markup that looks like code for language variants might need to be fixed. Tech News wrote about this last week. If <code>-{</code> is used in [[w:en:Transclusion|transclusions]] or [[w:en:URL|web addresses]] it has to be [[w:en:Escape character|escaped]] appropriately. You can use <code>-<nowiki><nowiki/></nowiki>{</code> for transclusions and <code>%2D{</code> in web addresses. This is because of some code fixes to the [[w:en:Preprocessor|preprocessor]] and affects all wikis. You can now see [[mw: Parsoid/Language conversion/Preprocessor fixups/20170501|the full list of wikis with this problem]] and help fix them to avoid that things break later this month. You might find [[w:en:False positives and false negatives|false positives]]. You can [[mw: Parsoid/Language conversion/Preprocessor fixups/Edit logbook#Edit Rules|read more about what to fix]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/333997/][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsoid/Language_conversion/Preprocessor_fixups] '''Older unreported changes''' *Your [[m:Special:MyPage|Meta user page]] is shown on all wikis where you don't have a local user page. You can now add the magic word <code><nowiki>__NOGLOBAL__</nowiki></code> to your Meta user page to stop this. [https://phabricator.wikimedia.org/T90849][https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Help:Magic_words&diff=2462141&oldid=2425686] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W20"/> 23:48, 15 maj 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16757592 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/21|Tech News: 2017-21]] == <section begin="technews-2017-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/21|Translations]] are available. '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 May. It will be on all wikis from 25 May ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> There will be a <code><nowiki><div></nowiki></code> tag around HTML from the MediaWiki wikitext [[w:en:Parsing|parser]]. Gadgets with code that does not follow recommendations could have problems with this. You can [[phab:T163512|report new problems]] you think are related to this. [https://phabricator.wikimedia.org/T37247] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W21"/> 00:02, 23 maj 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16793800 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/22|Tech News: 2017-22]] == <section begin="technews-2017-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/22|Translations]] are available. '''Problems''' *Last week’s MediaWiki version was rolled back from some wikis because of a problem. This means planned changes did not happen. [https://phabricator.wikimedia.org/T163512] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=30&month=05&year=2017 30 May at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *You will be able to control who can notify you on the Wikimedia wikis. You will have a user blacklist. When you add a user to the blacklist you will not get a [[mw:Notifications|notification]] when they mention you. You can [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-echo test this on Beta Wikipedia]. You can [[m: Community health initiative/Notifications blacklist|read more and give feedback on Meta]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T150419] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W22"/> 14:18, 30 maj 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16821223 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/23|Tech News: 2017-23]] == <section begin="technews-2017-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can see new files on [[Special:NewFiles|Special:NewFiles]]. You can now pick which dates you want to see files from. [https://phabricator.wikimedia.org/T13836] * When you read Wikipedia on a mobile device the first paragraph now comes before the infobox. [https://phabricator.wikimedia.org/T150325] * You can now remove navigation elements from your results when you search. This could for example be part of an infobox that is only there to help you find the previous or next article. [https://phabricator.wikimedia.org/T162905] * New users on Wikivoyages and Wikipedias (except French, English and German) now get a notification when a page they created is connected to Wikidata. Other wikis will get it 13 June. [https://phabricator.wikimedia.org/T142102] '''Problems''' * The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.2|MediaWiki version]] from two weeks ago was rolled back. It was fixed late last week. Changes that were planned to go out last week did not happen. [https://phabricator.wikimedia.org/T165957] '''Changes this week''' * Wikimedia wikis can show fewer links to articles in other languages. This is to make it easier to find the languages likely to be useful to the reader or editor. Everyone can still click to see the full list. Logged-in users who use the [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/Compact Language Links|compact language links]] will see languages they have in their [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel box]] on their user page in the first, shorter list. You can turn the compact language list off or on in [[Special:Preferences|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T135371] * You can choose what dates to look at when you look at a user's contributions. [https://phabricator.wikimedia.org/T120733] * When you click on your watchlist in the mobile view you get a list of all pages in the watchlist instead of the latest changes to them. Logged-in users with at least ten edits will now get the latest changes instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T88270] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 June. It will be on all wikis from 8 June ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> String comparisons in Scribunto modules are now always done case-insensitively by byte order. Before they were sometimes in a case-sensitive US-English collation order. This could break some modules. [https://phabricator.wikimedia.org/T107128] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the VisualEditor team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=06&month=06&year=2017 6 June at 19:00 (UTC)]. See [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Editor|2006 wikitext editor]] will be removed the week of 27 June. This is the old toolbar with small square blue buttons. You can see [[m:File:Edit toolbar - 2.png|a picture of it]]. 0.03% of active Wikimedia editors use this old tool. They will not see a toolbar at all. [https://www.mediawiki.org/wiki/Editing/Projects/Removal_of_the_2006_wikitext_editor][https://phabricator.wikimedia.org/T30856] * Wikimedia wikis use [[mw:Offline content generator|OCG]] to create PDFs. The OCG code has a lot of problems and will stop working. It has to be replaced. An alternative is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ElectronPdfService|Electron]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/PDF Functionality|tell the developers]] what you need the PDF service to be able to do. Electron already works on German Wikipedia. It will be on English Wikipedia later this week so you can test it there too. [https://phabricator.wikimedia.org/T165956] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The [[mw:Architecture committee|Architecture Committee]] will change and get a new name. You can read and comment on the [[mw:Architecture committee/Charter|draft]] that describes the new committee. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W23"/> 21:04, 5 juni 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16850955 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/24|Tech News: 2017-24]] == <section begin="technews-2017-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' *Some wikis have the larger and brighter [[mw:OOjs UI|OOjs UI]] edit page buttons. When you write an edit summary there you can now see how many bytes you have left before the summary is too long. [https://phabricator.wikimedia.org/T165856] *When you search on Wikipedia you can now find pages on other Wikimedia projects that could be relevant. You see them next to the search results. [https://www.mediawiki.org/wiki/Cross-wiki_Search_Result_Improvements] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 June. It will be on all wikis from 15 June ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=13&month=06&year=2017 13 June at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *You will soon be able to get a notification when someone tries to log in to your account. You can test this on the [[testwiki:Main Page|test wiki]]. This will only work if they fail to log in to your account. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/LoginNotify] * Wikimedia wikis use [[mw:Offline content generator|OCG]] to create PDFs. The OCG code has a lot of problems and will stop working. It has to be replaced. An alternative is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ElectronPdfService|Electron]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/PDF Functionality|tell the developers]] what you need the PDF service to be able to do. Electron now works on all Wikimedia projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T165956] *Administrators can soon search for deleted page titles and find results that are similar to what they searched for. Today the search only finds pages that are exactly the same as what you search for. This is to make it easier to find pages when you don't know the exact title. Administrators on Arabic, Catalan, English, Persian, German, Italian, Polish, and Russian Wikipedia and on mediawiki.org can test this by adding <code>&fuzzy=1</code> to the end of the web address when looking at [[Special:Undelete|Special:Undelete]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:Smalyshev_(WMF)/Archive_search][https://phabricator.wikimedia.org/T109561] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W24"/> 17:29, 12 juni 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16872240 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/25|Tech News: 2017-25]] == <section begin="technews-2017-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/25|Translations]] are available. '''Problems''' *[[mw:ORES|ORES]] had some problems on 13 June between 16:00 and 19:40 [[w:en:Coordinated Universal Time|UTC]]. It has now been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20170613-ORES] '''Changes this week''' *<code>[[wikitech:Irc.wikimedia.org|irc.wikimedia.org]]</code> has to be rebooted. This will probably happen on 21 June. It may be postponed. Some tools use this to get the recent changes feed. They will not work when it is down. [https://phabricator.wikimedia.org/T167643] *<span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> <code>Special:PageData</code> will be an entry point for machine-readable page data. [https://phabricator.wikimedia.org/T163923] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 20 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 21 June. It will be on all wikis from 22 June ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=20&month=06&year=2017 20 June at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *<span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] in templates will be stored in a separate page in the future. You can now see how the [[mw:Extension:TemplateStyles|TemplateStyles extension]] works on [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/TemplateStylesTest Beta Labs]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W25"/> 17:44, 19 juni 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16885571 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/26|Tech News: 2017-26]] == <section begin="technews-2017-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <[[mw:Special:MyLanguage/Extension:InputBox|inputbox]]> has a new <code>searchfilter</code> parameter. You can add values like <code>searchfilter=insource:foo</code>. It will add that to the user's search query. [https://phabricator.wikimedia.org/T147951] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 27 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 28 June. It will be on all wikis from 29 June ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). * Users will be able to choose whether they want to see Wikidata changes in enhanced watchlist/recent changes. Previously, this was disabled for everyone. [https://phabricator.wikimedia.org/T46874] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=27&month=06&year=2017 27 June at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * You can join the next WMF Language team office hour, an open session to talk about Wikimedia Language projects. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=13&min=00&sec=0&day=27&month=06&year=2017 27 June at 13:00 UTC]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/mediawiki-i18n/2017-June/001126.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W26"/> 17:38, 26 juni 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16896487 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/27|Tech News: 2017-27]] == <section begin="technews-2017-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' *There was a problem with maps on Wikimedia wikis that used <[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|mapframe]]> when you clicked on the link to another map service. Open Street Map or Google Maps are examples of other map services. If you had marked a place on the map the marker would not be in the same place on the other map service. It was in the middle of the map. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T160782] '''Changes this week''' *Very old and inactive unpublished translations in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation]] database will be removed. This is because of technical maintenance. If you have not worked on a translation after 1 January 2016 you will lose it after 6 July. If you want to keep the unfinished translation you need to open it before 6 July with the Content Translation tool. You can continue working on it later. Translations that were started or have been worked on after 1 January 2016 will not be affected. *There is no new Mediawiki version this week. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[wikitech:EventStreams|EventStreams]] is a new way to show activity on Wikimedia wikis. It works with the recent changes feed. It will do more things later. It will replace [[wikitech:RCStream|RCStream]]. Tools that use RCStream should move to EventStreams before 7 July. Tech News wrote about this in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/07|2017/07]] issue. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/analytics/2017-February/005711.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W27"/> 17:32, 3 juli 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16943555 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/28|Tech News: 2017-28]] == <section begin="technews-2017-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There are sometimes links to pages about the same thing on other Wikimedia projects. A Wikipedia article about Berlin can link to the Wikivoyage guide or Wiktionary entry about Berlin. You can now see when that page has a badge. A badge could be the star that shows that an article is a featured article. [https://phabricator.wikimedia.org/T73887] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2017-07-11|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2017-07-12|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2017-07-13|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=11&month=07&year=2017 {{#time:j xg|2017-07-11|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *Mobile users will be able to edit Wikipedia without JavaScript. This will make it possible to edit the wikis from older mobile phones. This will probably happen on 18 July for most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T125174] *We will [[mw:Parsing/Replacing Tidy/FAQ|not use]] [[w:en:HTML Tidy|Tidy]] on Wikimedia wikis in the future. It will be replaced by June 2018. It could be earlier. Editors will need to fix pages that could break. You can read the [[mw:Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What will editors need to do.3F|simplified instructions for editors]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W28"/> 17:07, 10 juli 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=16977031 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/29|Tech News: 2017-29]] == <section begin="technews-2017-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * "Wikimedia Labs" is now called "Cloud VPS". "Wikimedia Tool Labs" is now called "Wikimedia Toolforge". This is to help clarify the purpose of these services. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-July/088466.html] '''Problems''' * On some pages, the Table of Contents is not being shown. It will normally appear if you edit the page again. Investigation is currently ongoing. [https://phabricator.wikimedia.org/T168040] '''Changes this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 July. It will be on all wikis from 20 July ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=18&month=07&year=2017 18 July at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Architecture committee. The topic this week is: Migrate to HTML5 section ids. [https://phabricator.wikimedia.org/T152540] The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=19&month=07&year=2017 19 July at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features/Hovercards|Page Previews]], currently a Beta Feature, will be enabled for logged-out users for all remaining Wikipedias (with the exception of English and German) the week of 24 July. An A/B test will be run on English Wikipedia to collect data before approaching the community for further discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T70860] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W29"/> 00:59, 18 juli 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17007159 --> == [[m:Special:MyLanguage/Collaboration/Newsletter/Issues/2017/30|Tech News: 2017-30]] == <section begin="technews-2017-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' *<span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] in templates will be stored in a separate page in the future. This will make it easier to make templates look good on mobile devices. This now works on [[mw:MediaWiki|mediawiki.org]] and [[wikitech:Main Page|Wikitech]]. It will come to more wikis later. [https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:TemplateStyles/Q%26A][https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Tl7vrw6suzkxxoy9][https://phabricator.wikimedia.org/T170863] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> <code dir=ltr>.mw-ui-constructive</code> modifier class is deprecated and has been removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T155203] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2017-07-25|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2017-07-26|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2017-07-27|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). * It will be possible to restrict who can send you notifications on a wiki. This new feature will accessible in your preferences, [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|in the Notifications tab]], on Wednesday, July 26. Please see [[mw:Help:Notifications#mute|the documentation]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T150419] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=25&month=07&year=2017 {{#time:j xg|2017-07-25|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title=" Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the Wikimedia Foundation July 2017 Metrics & Activities Meeting. The meeting is about how Wikipedia and the Wikimedia movement are perceived and understood by the world. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=27&month=07&year=2017 {{#time:j xg|2017-07-27|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} at 19:00 (UTC)]. See [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-July/088080.html the agenda and how to join]. '''Future changes''' * New Filters for Edit Review, at the moment available as a Beta feature, [[:m:Special:MyLanguage/Collaboration/Newsletter/Issues/2017/07|will be released by default]] for the Recent Changes in September. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W30"/> 17:57, 24 juli 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17017391 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/31|Tech News: 2017-31]] == <section begin="technews-2017-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/31|Translations]] are available. '''Problems''' *Some pages show the error <code>Lua error in mw.wikibase.entity.lua at line 34: The entity data must be a table obtained via mw.wikibase.getEntityObject</code>. This problem happens on pages with a [[:w:en: Lua (programming language)|Lua module]] that uses Wikidata. The developers are working on fixing the problem. You can fix a page by opening it for editing and then saving without changing anything. [https://phabricator.wikimedia.org/T170039] *Wikidata and German Wikipedia could not be edited for an hour on 28 July. You can read why and how we could avoid it in the future in the [[wikitech:Incident documentation/20170728-s5 (WikiData and dewiki) read-only|incident report]]. '''Changes later this week''' *Some wikis already have the larger and brighter [[mw:Contributors/Projects/Accessible_editing_buttons|OOjs UI edit page buttons]]. All remaining wikis except Commons will have these from 1 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T162849] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 1 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 2 August. It will be on all wikis from 3 August ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=01&month=08&year=2017 1 August at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * The default font in the edit window will soon change for some users. Instead of using the browser default it will be monospace. Users can change this in their preferences. This should only change this for some users on Macs and iOS devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T171201] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W31"/> 23:45, 31 juli 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17058990 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/32|Tech News: 2017-32]] == <section begin="technews-2017-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see which Wikipedia language versions are read in a specific country. This tool is called [https://stats.wikimedia.org/wikimedia/animations/pageviews/wivivi.html Wikipedia Views Visualized]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WiViVi] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The Architecture Committee is now the [[mw:Wikimedia Technical Committee|Wikimedia Technical Committee]]. You can read the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Committee/Charter|charter]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-July/088534.html] '''Problems''' * You can get an email when a page on your watchlist was edited. You can choose not to get emails for minor edits. There is a bug that means that you then don't get an email when someone does a normal edit after a minor edit. The developers are working on fixing this. Until it has been fixed you can activate "{{int:tog-enotifminoredits}}" at the bottom of "{{int:prefs-personal}}" in your preferences if you want to. [https://phabricator.wikimedia.org/T29884] * The thanks button sometimes didn't work for mobile users. This was because of a new bug and has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T170917] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 August. It will be on all wikis from 10 August ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Editors and readers who still use Internet Explorer 8 on Windows XP will not be able to use Wikipedia. Internet Explorer 8 on Windows XP can't connect securely to the wikis. When we allow them to do so it means that we get less security for everyone else. If you use Internet Explorer 8 on Windows XP you can install [https://www.mozilla.org/en-US/firefox/organizations/all/ Firefox 52 ESR] instead. Around 0.1% of the traffic to the Wikimedia wikis comes from Internet Explorer 8 on Windows XP. [https://phabricator.wikimedia.org/T147199] * Links to sections on Wikipedia don't work well in languages that don't use the [[w:en:Latin script|Latin script]]. The [[w:en:URL|URL]] in the address bar in your browser shows Latin characters like <code dir=ltr>.D0.A1.D1.81.D1.8B.D0.BB.D0.BA.D0.B8</code> instead of the section heading in the wiki's language. Links to sections in non-Latin scripts will be in the script of that wiki in the future. This will happen in the next few months. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-August/088559.html][https://phabricator.wikimedia.org/T152540] * Wiki pages printed by the web browser "Print" function will have an updated style. This new style will be similar to the when you download a page as PDF. It will be better at showing tables, infoboxes and headings. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Print_Styles#Desktop_Printing][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-August/088565.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W32"/> 23:45, 7 august 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17085059 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/33|Tech News: 2017-33]] == <section begin="technews-2017-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' *Bureaucrats can now set users as [[m:Special:MyLanguage/Meta:Confirmed users|confirmed]]. Previously only stewards could do this on most wikis. Nothing will change for wikis that have previously decided to let administrators set users as confirmed. [https://phabricator.wikimedia.org/T101983] '''Problems''' *The symbols in the language list that show that an article is good or featured in that language doesn't work. Links to the Commons category in the sidebar doesn't work either. The developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T172592][https://phabricator.wikimedia.org/T172805] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 August. It will be on all wikis from 17 August ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W33"/> 01:28, 15 august 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17112361 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/34|Tech News: 2017-34]] == <section begin="technews-2017-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You can now test the new [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Skin:Timeless?useskin=timeless Timeless skin] on [[testwiki:Main Page|the test wiki]] and [[mw:MediaWiki|mediawiki.org]]. You can turn it on in your preferences. You can report bugs [[phab:tag/timeless/|in Phabricator]]. It will come to more wikis soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T154371][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-August/088603.html] *Your watchlist can now have the option to unwatch pages. You have to turn this on in your preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T2424] *If a table has several columns you can often choose which column you want to use to sort the table. This has not worked for some columns for readers who have used Firefox or Safari. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T126886] *The [[mw:Extension:RelatedArticles|RelatedArticles extension]] has shown related pages on Wikivoyages. You will now see the related pages at the end of the article together with an image. Previously the links were in the sidebar. Wikis that want this extension can request it on [[phab:tag/wikimedia-site-requests/|Phabricator]]. '''Changes later this week''' *Videos will now be played in the [[w:en:WebM|WebM format]] in all browsers. Previously some browsers used [[w:en:Theora|Ogg Theora]] (.ogv). If you use Safari, Internet Explorer or Edge you may see slower playback speed at high resolutions. Instead we will get better quality and smaller file size. You can still upload video as Ogg files. They are automatically converted to WebM. This doesn't affect Ogg audio files. [https://phabricator.wikimedia.org/T172445] *The default font in the edit window will change for some users this week. Instead of using the browser default, it will be monospace. Users can change this in their preferences. This should only change this for some users on Macs and iOS devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T171201] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 August. It will be on all wikis from 24 August ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=23&month=08&year=2017 23 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=22&month=08&year=2017 22 August at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W34"/> 20:00, 21 august 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17130704 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/35|Tech News: 2017-35]] == <section begin="technews-2017-W35"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' *[[w:en:Syntax highlighting|Syntax highlighting]] is now a beta feature on Wikimedia wikis with text written from left to right. It will come to right-to-left wikis later. This beta feature is based on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Wikitext_editor_syntax_highlighting][https://phabricator.wikimedia.org/T165543] *You will now [[mw:Special:MyLanguage/Help:Login notifications|get a notification]] when someone tries to log in to your account and fails. If they try from a device or IP address that have logged in to your account before you will be notified after five failed attempts. You can turn this off or choose to get an email notification in your preferences. You can also turn on to get an email when someone logs in to your account from a new device or IP address. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-August/088368.html] '''Problems''' *Some pages show the error <code>Lua error in mw.wikibase.entity.lua at line 34: The entity data must be a table obtained via mw.wikibase.getEntityObject</code>. This problem happens on pages with a [[:w:en:Lua (programming language)|Lua module]] that use Wikidata. This has now been fixed and no new pages will get this problem. You still need to fix pages that were broken before and still show the error message. You can see how [[mw:Special:MyLanguage/Mw.wikibase.entity.lua bug fix instructions|on this page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170039] '''Changes later this week''' *You can block users from sending you notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T150419] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 29 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 30 August. It will be on all wikis from 31 August ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=29&month=08&year=2017 29 August at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Technical Committee. The topic this week is [[phab:T152540|Migrate to HTML5 section ids]]. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=21&min=00&sec=0&day=30&month=08&year=2017 30 August at 21:00 (UTC)]. See [[mw:Architecture meetings|how to join]]. '''Future changes''' *In the future you will have [[m:Community Tech/Global preferences|global preferences]]. This means you could set something in your preferences to work in the same way on all wikis. You will not be forced to use global preferences. The developers are now asking if editors need exceptions. This is where you want to use global settings on almost all wikis, but have some wikis where you want it to work in a different way. If you want this you need to tell the developers now. You can do so on [[m:Talk:Community Tech/Global preferences|the talk page]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-August/088447.html] * [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New filters for edit review]] is a beta feature to improve recent changes pages. It will work on watchlists from 5 September. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2017-August/001648.html] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The jQuery library will be upgraded to version 3 in September 2017. Wikis can [[phab:T124742|ask on Phabricator]] to get it early, so they can help find and solve problems now. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W35"/> 00:09, 29 august 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17163557 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/36|Tech News: 2017-36]] == <section begin="technews-2017-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/36|Translations]] are available. '''Tech News''' *We are asking Tech News readers five questions to make the newsletter better. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Reader feedback/2017|You can answer the questions here]]. We are grateful for every reply we get. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] user interface has changed. You can now select revisions by clicking on the bars. You can move the blue knob past the yellow one and the yellow one will move along, and the other way around. [https://phabricator.wikimedia.org/T173566][https://phabricator.wikimedia.org/T172092] '''Problems''' * Some users have problems loading very large watchlists. It is working better than earlier but the problem has not been solved. The developers are working on fixing it. Until it has been fixed you can turn on "{{int:tog-extendwatchlist}}" in your preferences and see if it helps. [https://phabricator.wikimedia.org/T171027] '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New filters for edit review]] is a beta feature to improve recent changes pages. It will work on watchlists from 5 September. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2017-August/001648.html] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 September. It will be on all wikis from 7 September ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=05&month=09&year=2017 5 September at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can see a presentation about and discuss the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Committee|Technical Committee]] on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=17&min=30&sec=0&day=05&month=09&year=2017 5 September at 17:30 (UTC)]. There will be a presentation on [https://www.youtube.com/watch?v=RtH-EmGmOWs YouTube] and a discussion in <code>#wikimedia-office</code> on [https://freenode.net/kb/answer/chat Freenode]. You can use the [https://webchat.freenode.net/ web chat]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-August/088651.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W36"/> 00:14, 5 septembar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17191730 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/37|Tech News: 2017-37]] == <section begin="technews-2017-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can get a [[d:Special:Diff/552232398|notification]] when a page you created is connected to a Wikidata item. You can choose to get these notifications in your preferences. Some wikis already had this option. It is now available on all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T142102] * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Newsletter|Newsletter extension]] is now on mediawiki.org. The newsletter extension is for newsletters where you can subscribe by getting a notification when a new issue has been published. It will come to more wikis later. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-September/088714.html] *The [[mw:Extension:Linter|Linter extension]] helps you find technical errors in articles. There is now a new high-priority category: <code>tidy-whitespace-bug</code>. This usually affects templates with horizontal lists. You can read more [[mw:Help:Extension:Linter|about using Linter]] and the [[mw: Help:Extension:Linter/tidy-whitespace-bug|Tidy whitespace bug]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T173096] '''Problems''' * Tech News [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/36|2017/36]] reported about [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]] coming to watchlists. This was planned to happen last week. It will happen next week instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T171030] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 September. It will be on all wikis from 14 September ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[mw:OOjs UI|OOjs UI]] will be updated. This could affect some icons. You can [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-September/088711.html read more about the changes]. '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=13&month=09&year=2017 13 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=12&month=09&year=2017 12 September at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' *You can't use [[mw:Offline content generator|OCG]] to create PDFs after 1 October. This is because of technical problems. You can use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ElectronPdfService|Electron]] instead. Most PDFs are already created with Electron. Electron will get missing features before 1 October. You can create books but they will not have all planned features until November or December. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/PDF Functionality|read more on mediawiki.org]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New filters for edit review]] are available now on recent changes as a beta feature. [[mw:Topic:Txr92g0lwqv1rpao|Some of those filters and other features]] will be deployed as default features in the coming weeks. Users will be able to opt out in their preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T164489] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W37"/> 21:15, 11 septembar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17211238 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/38|Tech News: 2017-38]] == <section begin="technews-2017-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You can now see contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] at [[Special:Contributions|Special:Contributions]]. Before you could only see contributions from single [[w:en:IP address|IP addresses]]. Some older contributions from IP ranges could be missing at first because it will take some time to add them. [https://phabricator.wikimedia.org/T175105][https://phabricator.wikimedia.org/T163562] * Flow has been re-scoped to become [[mw:Structured Discussions|Structured Discussions]] and the development [[mw:Structured_Discussions#Development_status|has restarted]]. Phabricator projects and repositories have been renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T167928] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 September. It will be on all wikis from 21 September ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=11&month=04&year=2017 19 September at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=20&month=09&year=2017 20 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * We are [[mw:Parsing/Replacing Tidy/FAQ|replacing]] [[w:en:HTML Tidy|Tidy]] on Wikimedia wikis. Editors need to fix pages that could break. You can read the [[mw:Parsing/Replacing Tidy/FAQ#What will editors need to do.3F|simplified instructions for editors]]. Some wikis have already switched. If your wiki would like to switch to the new format now, [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Parsing-Team,Tidy,Wikimedia-Site-requests&title=Enable%20RemexHTML%20on%20XXwiki&priority=10&parent=175706 you can file a task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W38"/> 17:31, 18 septembar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17219411 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/39|Tech News: 2017-39]] == <section begin="technews-2017-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikitext [[w:en:Syntax highlighting|syntax highlighting]] is a beta feature on Wikimedia wikis with text written from left to right. This beta feature is based on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]]. You can now search through the entire article with <code>CTRL</code>+<code>F</code> or <code>cmd</code>+<code>F</code> when you edit. Before it just searched through a part of the article. The developers are also fixing a couple of other bugs. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Wikitext_editor_syntax_highlighting#Status_Updates][https://phabricator.wikimedia.org/T95104] * Administrators on wikis that use [[mw:Structured Discussions/Request_Structured_Discussions_on_a_page/Beta_feature|Structured Discussions as a beta feature or by default]] can now [[mw:Special:MyLanguage/Help:Structured_Discussions/Activation#ActivationBySysops|create and move]] Structured Discussions boards. Structured Discussions was previously called Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T175934] '''Changes later this week''' *You now [[mw:Special:MyLanguage/Help:Login notifications|get a notification]] when someone tries to log in to your account and fails. If they try from a device or IP address that have logged in to your account before you will be notified after five failed attempts. For security reasons you will soon get an email by default when someone tries to log in to your account and when someone logs in to your account from a new device or IP address. This can be turned off in your preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T174263] * Users with extremely old browsers (for example Netscape 2–4, released from 1995–1997) which do not support Unicode will no longer be able to edit. They should try to install a new browser. [https://phabricator.wikimedia.org/T67297] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 September. It will be on all wikis from 28 September. ([[mw:MediaWiki 1.30/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=27&month=09&year=2017 27 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *The Wikimedia Foundation [[mw:Readers|Readers department]] has proposed changing the mobile website. You can [[mw:Reading/Web/Projects/NewMobileWebsite#Proposal|read more on mediawiki.org]]. This would be a big change. *You can't use [[mw:Offline content generator|OCG]] to create PDFs after 1 October. This is because of technical problems. You can still create PDFs. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/37|Tech News 2017/37]] said the function to create PDFs from books would still work. It is now clear it will not work for the next few months. The developers are working on fixing this. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/PDF Functionality|read more on mediawiki.org]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W39"/> 17:59, 25 septembar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17259189 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/40|Tech News: 2017-40]] == <section begin="technews-2017-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|preload]] features in the visual editor. This means you can create links to create new pages and some text will already be in the edit window when someone clicks on it. [https://phabricator.wikimedia.org/T51622] '''Changes later this week''' * If you have turned on "{{int:betafeatures-auto-enroll}}" you will now get the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]]. Before this you had to turn it on manually even though it is a beta feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T176181] * [[Special:Block|Special:Block]] and [[Special:Unblock|Special:Unblock]] will get the [[mw:UX standardization|OOUI look]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T107036] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The jQuery library will be upgraded to version 3 on all Wiktionary wikis from 2 October. It will be on all non-Wikipedia wikis from 4 October. It will be on all wikis from 5 October. [https://phabricator.wikimedia.org/T124742] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.30/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 3 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 4 October. It will be on all wikis from 5 October ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=03&month=10&year=2017 3 October at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=04&month=10&year=2017 4 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * A new feature called Reading Lists are coming to the Wikipedia mobile apps. First it will be in the Android version. Reading Lists are a private user preference where you can see lists of articles on multiple devices. You can [[mw:Talk:Wikimedia Apps/Synced Reading Lists|give feedback on this feature]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Synced_Reading_Lists] * The search function has used [[mw:Manual:Language#Fallback languages|fallback languages]] for language analysis. This means a language could be analysed with the grammar of a completely unrelated language to find related words. This will be removed from most wikis the week starting with 9 October. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Discovery/Disabling Messaging Fallbacks for Language Analysis|read more and give feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W40"/> 01:25, 3 oktobar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17287248 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/41|Tech News: 2017-41]] == <section begin="technews-2017-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The number of active users listed by <code><nowiki>{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}</nowiki></code> and on [[Special:Statistics|Special:Statistics]] will now only include Wikidata edits as activity on Wikidata and not on other wikis too. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/380887/] * Previously you could create wiki links starting with two colons. Now you need to use one colon. <nowiki>[[::File:X.jpg]]</nowiki> now has to be <nowiki>[[:File:X.jpg]]</nowiki>. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter/multi-colon-escape|Linter category]]. You can see a list on [[Special:Linterrors/multi-colon-escape|Special:Linterrors/multi-colon-escape]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Linter|Linter extension]] helps you find technical errors in articles. You can read more [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|about using Linter]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/361597/] '''Problems''' * You will not be able to edit or upload files to Commons for around 30 minutes on 11 October. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=06&min=00&sec=0&day=11&month=10&year=2017 06:00 UTC]. This is because of work to let Commons show 3D models. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Village_pump#Read-only_Commons_in_preparation_for_3D_file_support_-_11_October] '''Changes later this week''' * The font in the edit window is [[w:en:Monospaced font|monospace]] by default. Today you can change preferences to another font family or use "the browser default" instead of monospace. Switching to the browser default has only changed the font on Macs. The option to use browser default will be removed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T170223] * If you want to print a page or make a PDF of a page you can do so in the side menu. The way the pages look when you do this will change. You can [[mw:Reading/Web/Projects/Print Styles#Desktop Printing|read more on mediawiki.org]]. * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 October. It will be on all wikis from 12 October ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=10&month=10&year=2017 10 October at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=11&month=10&year=2017 11 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W41"/> 16:21, 9 oktobar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17309468 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/42|Tech News: 2017-42]] == <section begin="technews-2017-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you edit a template with the visual editor it follows the template's <code>format</code> configuration on how to save it. You can now change the format in [[mw:Help:TemplateData#Custom_formats|more powerful ways]] if your wiki wants it. [https://phabricator.wikimedia.org/T138492][https://phabricator.wikimedia.org/T135667] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TwoColConflict|TwoColConflict]] extension is a new way to solve edit conflicts. It makes it easier to copy and paste the relevant text to the text field. It has been a beta feature for the last five months. You can now [[m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts/Feedback Round Test Page|try out the new interface]] on a page where you will actually get simulated edit conflicts. You can [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts/Feedback Round Test Page|give feedback]] to the developers. '''Problems''' * There is a problem with recent changes pages and your watchlist that show a large number of pages. Until it is fixed, Wikidata edits will not be shown on recent changes or in your watchlist on Commons or Russian Wikipedia. If necessary, Wikidata edits will be removed from all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T171027] * Notifications are not working for some actions. For example some users don't get a notification when they are mentioned. The developers are working on fixing this. [https://phabricator.wikimedia.org/T177825] * Users on some wikis could not change their preferences. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T177478] '''Changes later this week''' * Editors and readers who still use Internet Explorer 8 on Windows XP will not be able to use Wikipedia from 17 October. Internet Explorer 8 on Windows XP can't connect securely to the wikis. When we allow them to do so it means that we get less security for everyone else. If you use Internet Explorer 8 on Windows XP you can install [https://www.mozilla.org/en-US/firefox/organizations/all/ Firefox 52 ESR] instead. Around 0.1% of the traffic to the Wikimedia wikis comes from Internet Explorer 8 on Windows XP. [https://phabricator.wikimedia.org/T147199] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 October. It will be on all wikis from 19 October ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=17&month=10&year=2017 17 October at 19:00 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=18&month=10&year=2017 18 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W42"/> 17:31, 16 oktobar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17314765 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/43|Tech News: 2017-43]] == <section begin="technews-2017-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can use <code>ccnorm_contains_any</code> when you create an abuse filter. This can be used to look for multiple words or phrases within a string. It will find words where some characters have been replaced. You can read more [[mw:Extension:AbuseFilter/Rules format|in the documentation]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177711] '''Changes later this week''' * When you search in some languages the search function could use specific other languages if the first language didn't work. This is called a fallback language. This didn't work properly and created bad searches. The search index is being fixed to work better. [https://phabricator.wikimedia.org/T177871] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 October. It will be on all wikis from 26 October ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&day=24&month=10&year=2017 24 October at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=25&month=10&year=2017 25 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *There is a [[c:Commons:Structured data/Get involved/Community focus group|Structured Commons community focus group]] for Commons and Wikidata contributors who want to give input on structured data on Wikimedia Commons. You can [[m:Global message delivery/Targets/Structured Commons focus group|sign up]] to join it. [https://phabricator.wikimedia.org/T174142] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W43"/> 20:18, 23 oktobar 2017 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17344086 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/44|Tech News: 2017-44]] == <section begin="technews-2017-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You can now block users from emailing you through the Wikimedia wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T177319] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 31 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 November. It will be on all wikis from 2 November ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2017&month=10&day=31 31 October at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=01&month=11&year=2017 1 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W44"/> 01:20, 31 oktobar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17372700 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/45|Tech News: 2017-45]] == <section begin="technews-2017-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' *You will no longer see the patrol log on [[Special:Log|Special:Log]] unless you specifically select it. [https://gerrit.wikimedia.org/r/384197] '''Changes later this week''' *The [[m:Special:MyLanguage/2017 Community Wishlist Survey|2017 Community Wishlist Survey]] begins on 6 November. You can post proposals from [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=00&sec=0&day=06&month=11&year=2017 19:00 UTC] and until November 19. * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 November. It will be on all wikis from 9 November ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=08&month=11&year=2017 8 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *[[:w:en:URL|URLs]] that link to sections on Wikimedia wikis with non-Latin scripts have looked like this: <code>https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия#.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F</code> instead of <code>https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия#История</code>. This will soon be fixed. Old links will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T152540][https://phabricator.wikimedia.org/T75092] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W45"/> 19:45, 6 novembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17381742 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/46|Tech News: 2017-46]] == <section begin="technews-2017-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/46|Translations]] are available. '''Changes later this week''' *The diff you see when you compare two different versions of a page has changed on [[mw:MediaWiki|MediaWiki.org]] and [[testwiki:Main Page|the test wiki]]. This is to make it easier to find a text change in a moved paragraph. It will hopefully soon come to more wikis. You can [[phab:T146781|report bugs in Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-November/089099.html] *A new user group on Commons will be able to upload [[w:en:MP3|MP3 files]]. The plan is to have this user group from 17 November. [https://phabricator.wikimedia.org/T180002] * Wikis using Flagged Revisions will get the [[:mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New filters for Edit Review]] by default on the recent changes pages. It will be possible to opt-out in user preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T178990] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 November. It will be on all wikis from 16 November ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=15&month=11&year=2017 15 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *Support for uploading and viewing 3D models is coming soon to Wikimedia Commons. The feature will support the [[w:en:STL (file format)|.STL file format]]. You can see an example [[testwiki:File:Programmatically created crystal.stl|on the test wiki]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:3d] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W46"/> 20:19, 13 novembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17417996 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/47|Tech News: 2017-47]] == <section begin="technews-2017-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you use the Chrome web browser on [[w:en:Android (operating system)|Android]] you can see a download icon on the mobile website. You can download a formatted PDF. It will work in other mobile browsers in the future. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Mobile_PDFs] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> The abuse filter now has a function called <code>get_matches</code>. You can use it to store matches from regular expressions – one of each capturing group. You can read more [[phabricator:T179957|in Phabricator]]. '''Problems''' * Last week's MediaWiki version didn't come to all Wikipedias because of a database crash. It will be on all wikis on 20 November. [https://phabricator.wikimedia.org/T180714][https://phabricator.wikimedia.org/T178635][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20171116-s5-dewiki-wikidata] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2017&month=11&day=21 21 November at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=22&month=11&year=2017 22 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Language converter syntax will no longer work inside external links. Wikitext like <code><nowiki>http://-{zh-cn:foo.com; zh-hk:bar.com; zh-tw:baz.com}-</nowiki></code> must be replaced. You will have to write <code><nowiki>-{zh-cn: http://foo.com ; zh-hk: http://bar.com ; zh-tw:http://baz.com }-</nowiki></code> instead. This only affects languages with Language Converter enabled. Examples of such languages are Chinese and Serbian. This will happen next week. [https://phabricator.wikimedia.org/T119158][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2017-November/001730.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W47"/> 20:18, 20 novembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17447294 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/48|Tech News: 2017-48]] == <section begin="technews-2017-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now test the new [[mw:Help:Extension:AdvancedSearch|advanced search function beta feature]] on mediawiki.org. It makes it easier to use some of the special search functions that most editors don't know exist. It will come to German and Arabic Wikipedia this week. It will come to more wikis later. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2017-November/089148.html] * You can now upload large files with the [https://tools.wmflabs.org/ia-upload/commons/init Internet Archive upload tool]. Previously you could not upload files larger than 100 MB. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikisource-l/2017-November/003365.html] * You can now use the [https://www.mediawiki.org/wiki/Skin:Timeless?useskin=timeless Timeless skin] on all wikis. You can choose skins in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Special:Preferences#Appearance]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T154371] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 29 November. It will be on all wikis from 30 November ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2017&month=11&day=28 28 November at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=29&month=11&year=2017 29 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W48"/> 21:30, 27 novembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17468068 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/49|Tech News: 2017-49]] == <section begin="technews-2017-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible to upload [[w:en:MP3|MP3 files]] to Commons. Only users with [[c:Commons:MP3 uploaders|MP3 file upload rights]] can upload MP3 files. [https://phabricator.wikimedia.org/T120288] * You can now use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Live updates|live updates]] for recent changes if you use [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|the new filters]]. This feature updates the filtered recent changes every three seconds when you activate it. [https://phabricator.wikimedia.org/T173614] * There is an experimental [[m:Grants:IdeaLab/A Tor Onion Service for Wikipedia|onion service]] for Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-November/089157.html] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 December. It will be on all wikis from 7 December ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). * Very old versions of the [[w:en:Opera (web browser)|Opera Web browser]] are no longer supported. This means that technical development will not be tested to make sure it works with those Opera versions. Use Opera 15 or above or another browser if you have problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T121517] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Almost 170 wikis with no high-priority errors in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter]] categories will switch to use the [[mw:RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. A few larger wikis such as German and Italian Wikipedia will also make this switch. It will happen on 5 December. Other wikis will be recommended to switch soon when they have fixed the errors that must be fixed. Tidy will be removed in the middle of 2018. [https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/Linter/Stats/2017-11-20#Wikis_with_zero_high-priority_errors][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2017&month=12&day=05 5 December at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=06&month=12&year=2017 6 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *The [[m:2017 Community Wishlist Survey|2017 Community Wishlist Survey]] will decide what the [[m:Community Tech|Community Tech]] team will work on next year. You can vote for wishes on the [[m:2017 Community Wishlist Survey|survey page]] until 10 December. You can see what has happened to last year's wishes on the [[m:2016 Community Wishlist Survey/Results|2016 results page]]. *The Community Liaisons team at the Wikimedia Foundation is looking for [[m:Tech/Ambassadors/List|active tech ambassadors]]. This is to make sure the Wikimedia communities get all the information they need about new features and can be involved in the technical development. [https://phabricator.wikimedia.org/T176476] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W49"/> 18:50, 4 decembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17506639 --> == Invitation to Blocking tools consultation == Hello all, The Wikimedia Foundation's [[meta:Community health initiative/The Team|Anti-Harassment Tools team]] invites all Wikimedians to [[meta:Community health initiative/Blocking tools and improvements|discuss new blocking tools and improvements to existing blocking tools in December 2017]] for development work in early 2018. How can you help? #Share your ideas on the '''[[meta:Talk:Community health initiative/Blocking tools and improvements|discussion page]]''' or '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:EmailUser/SPoore_(WMF) send an email to the Anti-Harassment Tools team]'''. #Spread the word that the consultation is happening; this is an important discussion for making decisions about improving the blocking tools. #Help with translation. #If you know of previous discussions about blocking tools that happened on your wiki, [[meta:Community health initiative/Blocking tools and improvements/Links|share the links.]] We are looking forward to learning your ideas. For the Anti-Harassment Tools team [[User:SPoore (WMF)|SPoore (WMF), Community Advocate, Community health initiative]] ([[User talk:SPoore (WMF)|talk]]) 00:23, 8 decembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:SPoore (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SPoore_(WMF)/Tech_vp_massessage_list&oldid=17521361 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/50|Tech News: 2017-50]] == <section begin="technews-2017-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:w:en:URL|URLs]] that link to sections on Wikimedia wikis with non-Latin scripts have looked like this: <code>https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия#.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F</code> instead of <code>https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия#История</code>. This has now been fixed on all wikis. Old links will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T152540] * A new [[Special:Tags|tag]] marks edits where a redirect was created or removed. This still works when the editor writes something else in the edit summary. You can see the tags for example in the recent changes feed, article history, user contributions or on your watchlist. [https://phabricator.wikimedia.org/T73236] * If you use [[w:en:Google Chrome|Chrome]] on [[w:en:Android (operating system)|Android]], you can now use the print to PDF button to create a PDF of an article. [https://phabricator.wikimedia.org/T179914] * Filter by number of edits or filter by time range have been grouped on a same menu on the recent changes page if you use the new filters. The "{{int:rcfilters-show-new-changes}}" link is now more prominent. [https://phabricator.wikimedia.org/T177926] * Some of the web fonts that were provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] extension are being removed. This is to reduce the load time on pages. The [[mw:Universal Language Selector/WebFonts|web fonts were added many years ago]] to help users read text in scripts which did not have fonts or had broken fonts. This is not the case any more. You can [[mw:Universal Language Selector/WebFonts/WebFonts Status|check the status page]] for a list of all web fonts and whether they are currently being used and especially for special requirements. [https://phabricator.wikimedia.org/T180422] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 December. It will be on all wikis from 14 December ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2017&month=12&day=12 12 December at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=13&month=12&year=2017 13 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You can discuss [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Blocking tools and improvements|new or improved blocking tools]] with the Wikimedia Foundation [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative#Anti-Harassment Tools|Anti-Harassment Tools team]]. They will work on building better blocking tools. Leave comments on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community health initiative/Blocking tools and improvements|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W50"/> 18:57, 11 decembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17532179 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/51|Tech News: 2017-51]] == <section begin="technews-2017-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2018. '''Problems''' * When you import a page from another wiki the usernames of the users who edited the article on the wiki you imported it from are shown in the article history. This should link to the users on the original wiki. A script to fix this caused problems for Wikidata and German Wikipedia. It also created a large number of [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL accounts]] on wikis where editors had never edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T181731] * Some bot owners got email about their bots logging in from a new computer. If this is from one or a couple of wikis, you can turn these messages off [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|in your preferences]] on those wikis until the problem has been solved. If not, you can report more about the problem [[phab:T182867|in Phabricator]]. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. There will be no new MediaWiki version next week either. '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2017&month=12&day=19 {{#time:j xg|2017-12-19|{{CURRENTCONTENTLANGUAGE}}}} at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. '''Future changes''' * Files on Commons will have [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|structured metadata]] in the future. The developers are now looking for examples of different kinds of metadata to make sure they are aware of them when they build prototypes for structured data on Commons. You can [[c:Commons:Structured data/Get involved/Feedback requests/Interesting Commons files|read more and help]] by giving examples of interesting media files. * The [[c:Commons:Structured data/Development/Team|Structured Commons team]] are making sure Commons work with structured data. If you regularly contribute to Commons and Wikidata you can [http://www.allourideas.org/commonswdtools answer a survey] that helps the team prioritise the tools that are important for the Commons and Wikidata communities. The survey ends on 22 December. You can [[c:Commons:Structured data/Get_involved/Tools|read more on Commons]]. You can also [[c:Commons:Structured data/Get involved/Feedback requests/Renaming 'captions' and 'descriptions'|help the team decide]] on better names for "captions" and "descriptions". This ends on 3 January 2018. * The [[m:Special:MyLanguage/2017 Community Wishlist Survey|2017 Community Wishlist Survey]] has now ended. You can [[m:Special:MyLanguage/2017 Community Wishlist Survey/Results|see the results]]. They decide what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on next year. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2017/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2017-W51"/> 16:26, 18 decembar 2017 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17556688 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/02|Tech News: 2018-02]] == <section begin="technews-2018-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikidata, the "{{int:wikibase-save}}" button when you edit is now called "{{int:wikibase-publish}}". This means all Wikimedia wikis have now changed from "{{int:savearticle}}" to "{{int:publishchanges}}". This is to help new editors understand what it does. [https://phabricator.wikimedia.org/T161367][https://phabricator.wikimedia.org/T131132] * Some edits will get an automatic [[Special:Tags|tag]] on all wikis. This will happen when making a page a redirect, blanking a page, removing almost all content, undoing an edit, or rolling back an edit. You can see the tags for example in the recent changes feed, article history, user contributions or on your watchlist. Some wikis had already marked edits like these in other ways. [https://phabricator.wikimedia.org/T167656] * [[Special:UnusedFiles|Special:UnusedFiles]] shows files that have been uploaded but are not used. It will show a file that is not used on the wiki it has been uploaded to, even if the file is used on another wiki. The new [[c:Special:GloballyUnusedFiles|Special:GloballyUnusedFiles page on Commons]] only shows files that are not used on any wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T183673] * [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions|Structured discussions]] now uses the 2017 wikitext editor instead of its old custom one. This will work with your preference for wikitext or visual editor. The documentation [[mw:Help:Structured_Discussions/Quick_tour#basics|has been updated]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T155861][https://phabricator.wikimedia.org/T178719] '''Problems''' * Older versions of the Chrome web browser on mobile devices may see the PDF download button, but it does not work. The developers are looking into the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T182059] * With the new filters in the recent changes, "{{int:rcfilters-exclude-button-off}}" in "{{int:namespaces}}" did not work for "{{int:rcfilters-quickfilters}}" between 13 December and 2 January. When you loaded the saved filter all other namespaces were excluded instead. This has now been fixed. If you made any changes to your saved filters between 13 December and 2 January, you need to save your filters with excluded namespaces again. [https://phabricator.wikimedia.org/T183910] * The latest version of [[w:en:Google Chrome|Google Chrome]] broke how section links are shown in the address bar. You now see <code>#R%C3%A9sum%C3%A9</code> instead of <code>#Résumé</code> even if MediaWiki did not encode it that way. This happened in early December. This problem has been solved. The fix will be in Chrome 64 (23 January) or Chrome 65 (6 March). [https://phabricator.wikimedia.org/T152540#3830013] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> Some POST requests to the API took longer than usual in parts of December. This affected the Wikidata UI and some gadgets the most. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T182322] '''Changes later this week''' * Wikidata will be moved to its own database [[w:en:Server (computing)|servers]]. This is because it is growing and needs more resources. Because of this '''you will be able to read but not edit''' Wikidata and the German Wikipedia between 06:00 and 06:30 [[w:en:Coordinated Universal Time|UTC]] on 9 January. You might lose edits if you try to save during this time. This includes editing the language links on other wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T181645] * The font size in the editing window will change slightly for some users. It will now look the same on all browsers and operating systems. [https://phabricator.wikimedia.org/T182320][https://www.mediawiki.org/wiki/Editing/Projects/Font_size_in_the_editing_window] * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 January. It will be on all wikis from 11 January ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> WikiEditor's ResourceLoader modules have been simplified to one: <code>ext.wikiEditor</code>. All the other modules are now deprecated aliases and should be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T165112] '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=01&day=09 9 January at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=10&month=01&year=2018 10 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W02"/> 17:19, 8 januar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17612475 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/03|Tech News: 2018-3]] == <section begin="technews-2018-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Bureaucrats on Wikimedia wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] is installed can now add and remove the translation administrator permission by default. Administrators of wikis where this extension is enabled can add and remove this permission to or from themselves. Wikis that used a different configuration before have not changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184610] * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> There is a new [https://discourse-mediawiki.wmflabs.org/ Discourse test support channel] for Wikimedia developers. You can ask questions or answer others questions about MediaWiki and Wikimedia software development. [https://discourse-mediawiki.wmflabs.org/t/welcome-to-wikimedia-developer-support/8] '''Problems''' * Last week's MediaWiki update was rolled back. This was because of a bug that changed non-[[w:en:ASCII|ASCII]] characters when a page was edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T184749][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-January/089399.html] '''Changes later this week''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 January. It will be on all wikis from 18 January ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * <span title="Recurrent item">[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=]]</span> You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=01&day=16 16 January at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=17&month=01&year=2018 17 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * <span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> A few hundred wikis with less than ten high-priority errors in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter]] categories will switch to use the [[mw:RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. It will happen on 31 January. Other wikis will be recommended to switch soon when they have fixed the errors that must be fixed. Tidy will be removed in the middle of 2018. [https://phabricator.wikimedia.org/T184656][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W03"/> 19:45, 15 januar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17629330 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/04|Tech News: 2018-04]] == <section begin="technews-2018-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/04|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Filters on [[Special:RecentChangesLinked|Special:RecentChangesLinked]] will get the new look similar to on the recent changes page. Special:RecentChangesLinked will also get some new features. [https://phabricator.wikimedia.org/T172161][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Global_Collaboration/Newsletter/Issues/2018/01] '''Problems''' * With the new [[mw:UX standardization|OOUI look]] menus and popups can open upwards instead of downwards. This was meant to make long dropdown menus easier to use. Sometimes these menus have been overlapped by other things. This is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T183069] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=24&month=01&year=2018 24 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *<code>[[wikitech:Irc.wikimedia.org|irc.wikimedia.org]]</code> will be rebooted on 22 February. Some bots use this to get the recent changes feed. They need to be able to reconnect automatically or they will not work until they have been fixed. Most bots can reconnect automatically. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-January/089426.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W04"/> 00:55, 23 januar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17666647 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/05|Tech News: 2018-05]] == <section begin="technews-2018-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/05|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=31&month=01&year=2018 31 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikimedia Foundation is working on how to get less unmaintained code on Wikimedia wikis. This could be by finding maintainers or removing unmaintained features. They are now [[mw:Code stewardship reviews/Feedback solicitation|looking for feedback]] on what do do with [[mw:Code stewardship reviews/Feedback solicitation/AbuseFilter|AbuseFilter]], the [[mw:Talk:Code stewardship reviews/Feedback solicitation/IRCRecentChanges|IRC RecentChanges feed]], the [[mw:Talk:Code stewardship reviews/Feedback solicitation/RelatedSites|RelatedSites extension]] and [[mw:Talk:Code stewardship reviews/Feedback solicitation/TimedMediaHandler|TimedMediaHandler]]. You can leave feedback on the linked talk pages. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-January/089439.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W05"/> 18:06, 29 januar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17685596 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/06|Tech News: 2018-06]] == <section begin="technews-2018-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Bureaucrats can now add and remove the accountcreator permission by default. This means the user can help create a large number of accounts, for example for an [[w:en:Edit-a-thon|editathon]]. Wikis can change this if they want to. [https://phabricator.wikimedia.org/T185417] * The [https://tools.wmflabs.org/wdvd/index.php Wikidata vandalism dashboard] is a new tool to monitor vandalism on Wikidata labels and descriptions. It is filtered by language. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2018-January/011741.html] * Info pages for file pages now show the file's [[w:en:File verification|SHA1 hash value]] in the table of basic information. This is so users can see that the file is the same as the one they uploaded. [https://phabricator.wikimedia.org/T181651] '''Problems''' * [[Special:Export|Special:Export]] has a higher error rate right now. This means that the export does not always work. You should check to make sure your page exports worked. The developers are working on fixing this. [https://phabricator.wikimedia.org/T186318] '''Changes later this week''' * When you review an edit made with the visual editor you can check a [[mw:Special:MyLanguage/Visual diffs|visual diff]] of your changes besides the wikitext diff. If you pick one diff type it will remember and show you that in future. The visual diff will now be the type first shown to new users. [https://phabricator.wikimedia.org/T178248] * When you use a gallery to show images you can define the size, like <code>gallery widths="150px"</code>. You could use <code>em</code> or <code>%</code> instead of <code>px</code> but it would make no difference. You can now only use <code>150px</code> or nothing (<code>150</code>). If you write something else, instead of treating it like <code>px</code>, it will not work. [https://phabricator.wikimedia.org/T129372] * The wording when you send a thanks message will change. Instead of <code>{{int:confirmable-yes}}</code> or <code>{{int:confirmable-no}}</code> it will say <code>Thank</code> and <code>Cancel</code>. It will also be easier to understand that all thanks are public. [https://phabricator.wikimedia.org/T159302] * Redirects connected to Wikidata can create double Wikidata items. There will now be a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking categories|tracking category]] for this. Wikis that don't want it [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking categories|can disable it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T185743] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 February. It will be on all wikis from 8 February ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=02&day=06 6 February at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=07&month=02&year=2018 7 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Education Program|Education Program extension]] will be removed on 30 June. It is replaced by the [https://outreachdashboard.wmflabs.org/ Programs and Events Dashboard]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/education/2018-February/001917.html][https://outreach.wikimedia.org/wiki/Education/News/January_2018/Education_Extension_scheduled_shutdown] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W06"/> 21:51, 5 februar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17707607 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/07|Tech News: 2018-07]] == <section begin="technews-2018-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * TemplateStyles has been deployed to the Swedish Wikipedia. TemplateStyles is a feature to make it easy to add CSS to templates without administrator privileges. This allows for better adaptability to screen sizes, especially on mobile where are half our total page views. If your community would like to be the next to have the feature, please [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=TemplateStyles submit a task on Phabricator]. [https://phabricator.wikimedia.org/T176082][https://www.mediawiki.org/wiki/Help:TemplateStyles][https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=TemplateStyles] * Registration pages now collect keyboard/mouse usage information for [[m:Research:Spambot detection via registration page behavior|research on identifying spambots]]. '''Changes later this week''' * You can opt in to a new beta feature that lets you use [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T185708] * The visual editor shows and lets you edit templates in one way, and reference lists in another. This meant that templates that only contain a fake reference list, like <code><nowiki>{{reflist}}</nowiki></code>, would not get updated as you edited. Now they will update as you edit, but you will no longer be able to visually edit them as templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T52769] * The abuse filter extension has a new feature <code>contains_all</code> that you may use to check if one or more strings are all contained in another given string. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 February. It will be on all wikis from 15 February ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2018&month=02&day=13 13 February at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=14&month=02&year=2018 14 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Reading/Web/Settings|settings page and beta options]] for the mobile website are being improved. [https://phabricator.wikimedia.org/T67079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W07"/> 22:59, 12 februar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17726593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/08|Tech News: 2018-08]] == <section begin="technews-2018-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The explanation of the abbreviations on the recent changes page could overlap with the list of changes. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T182156][https://phabricator.wikimedia.org/T184165] * You can now [https://stats.wikimedia.org/v2/#/all-projects see statistics] for pageviews per wiki per country. You can see this on maps or in a table. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-February/089518.html] '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Linter|Linter]] is reporting estimated counts instead of actual counts for some wikis. This is because of performance problems. You might notice a false higher number in linter counts for some categories. This will be fixed as soon as the performance problem has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184280] * Last week the way that Visual Editor displays references lists was changed. As a result, the references generated by specific templates like <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code> are not visible in the references list whilst editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T187495][https://phabricator.wikimedia.org/T52769] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 20 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 21 February. It will be on all wikis from 22 February ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=02&day=20 20 February at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=21&month=02&year=2018 21 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The way edit summaries and log comments are stored in the database is being changed. In the future this will [[phab:T6714|make longer comments possible]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T185948] * Edit conflicts could be solved in a different way in the future. You can [[m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts/Feedback Round Paragraph-Based Prototype|test a new prototype]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W08"/> 23:54, 19 februar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17748904 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/09|Tech News: 2018-09]] == <section begin="technews-2018-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Checkusers and stewards can now view private data such as the IP address in the abuse log. This data is removed regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T160357] '''Problems''' * Last week's MediaWiki version was rolled back because of a bug. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-February/089550.html][https://phabricator.wikimedia.org/T187942] * Since the deployment train last week until late evening on 20 February [[w:en:Coordinated Universal Time|UTC]], when you thanked someone for an edit, the thank went to the latest unthanked edit to that page. It didn't matter which edit you tried to give thanks for. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T187757] * [[Special:Statistics|Special:Statistics]] did not take newly created pages into account since 13 February 2018. Because of this the statistics are recreated. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/411400/][https://phabricator.wikimedia.org/T187845][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Tech/News/2018/09] '''Changes later this week''' * Users with version 10 of the Internet Explorer browser will no longer get JavaScript on Wikimedia wikis. If you use this browser on your computer, you can try upgrading to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T187869] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikinews wikis will switch to use the [[mw:RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. It will happen on 27 February. Other wikis will be recommended to switch soon when they have fixed the errors that must be fixed. Tidy will be removed in the middle of 2018. [https://phabricator.wikimedia.org/T188000][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 27 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 28 February. It will be on all wikis from 1 March ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=02&day=27 27 February at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=28&month=02&year=2018 28 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W09"/> 20:52, 26 februar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17769917 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/10|Tech News: 2018-10]] == <section begin="technews-2018-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now make longer edit summaries. [https://phabricator.wikimedia.org/T6715] '''Changes later this week''' * You can [[m:Community Tech/Ping users from the edit summary|notify users in edit summaries]]. They will get a ping just as if they had been mentioned on a wiki page. [https://phabricator.wikimedia.org/T32750] * On [[Special:AbuseLog|Special:AbuseLog]] you can now choose to list only actions that actually made an edit. Other actions are when the filter warned the editor or blocked the edit from being made. There are also more search options. [https://phabricator.wikimedia.org/T159061][https://phabricator.wikimedia.org/T187971] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikis can [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|enable Citoid]] to provide automatic reference look-up in the visual editor and the 2017 wikitext editor, but it is complex. The tool will now warn in the JavaScript console if the configuration isn't correct. Soon Citoid will disable itself if the configuration isn't correct. Check that your wiki is configured correctly. You can [[mw:Talk:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|ask for help]] if you need it. [https://phabricator.wikimedia.org/T186276] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 March. It will be on all wikis from 8 March ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=03&day=06 6 March at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=07&month=03&year=2018 7 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * In the future you will be able to use global preferences. This means you could change a preference for all wikis instead of having to change it every time for each wiki. You can now [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:GlobalPreferences test global preferences] and [[mw:Help talk:Extension:GlobalPreferences|give feedback]]. * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Map improvements 2018|read about planned works on maps]] during 2018. This will be done by June. You [[mw:Talk:Map improvements 2018|can give feedback]] on the planned maps work. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W10"/> 18:12, 5 mart 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17798793 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/11|Tech News: 2018-11]] == <section begin="technews-2018-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * 3D models can now be uploaded to Commons. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/commons-l/2018-February/007972.html] * [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page Previews]] has been updated to use [[w:en:HTML|HTML]] for previews. This has fixed many issues. An [[w:en:A/B testing|A/B test]] was done on English and German Wikipedia to measure how it is used. Other changes were also made. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-March/089609.html] * Some edits have to be checked against too many conditions before they can trigger an [[w:en:Wikipedia:Edit filter|abuse filter]]. If that is the reason no filter is triggered the edit will be [{{fullurl:Special:RecentChanges|tagfilter=abusefilter-condition-limit}} tagged] for review. [https://phabricator.wikimedia.org/T71492] * Auto-saving has been added to the visual editor and the 2017 wikitext editor. Right now it is meant to help if your browser crashes or if you accidentally close a tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T57370] '''Problems''' * The [[w:en:Wikipedia:Edit filter|abuse filter]] did not tag all edits that should have been tagged after last week's MediaWiki version had come to the wikis. It was fixed on 9 March (UTC). [https://phabricator.wikimedia.org/T189299] '''Changes later this week''' * You can [[m:Community Tech/Ping users from the edit summary|notify users in edit summaries]]. They will get a ping just as if they had been mentioned on a wiki page. This was originally planned to happen last week. [https://phabricator.wikimedia.org/T32750] * It is now possible to specify the block parameters for each filter in [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. The parameters include block duration and if the user should be blocked from editing their own talk page. The block duration is separate for anonymous and registered users. [https://phabricator.wikimedia.org/T32024][https://phabricator.wikimedia.org/T170014] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A hundred Wikimedia wikis will switch to use the [[mw:RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. It will happen on 13 and 14 March. Other wikis will be recommended to switch soon when they have fixed the errors that must be fixed. Tidy will be removed in the middle of 2018. [https://phabricator.wikimedia.org/T188869][https://phabricator.wikimedia.org/T188010][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 March. It will be on all wikis from 15 March ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=19&min=30&sec=0&year=2018&month=03&day=13 13 March at 19:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=14&month=03&year=2018 14 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W11"/> 20:44, 12 mart 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17827223 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/12|Tech News: 2018-12]] == <section begin="technews-2018-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/12|Translations]] are available. '''Problems''' * On March 12 early morning UTC, the number of 503 error messages increased due to an issue on esams datacenter. It has been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20180312-Cache-text] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2018-03-20|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2018-03-21|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2018-03-22|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] There is no Editing team meeting this week. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=21&month=03&year=2018 {{#time:j xg|2018-03-21|{{PAGELANGUAGE}}}} at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * From April 4, the autopatrol status of edits will only be accessible in the Recent Changes database table, so only for 30 days. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-March/001812.html][https://phabricator.wikimedia.org/T184485] * [[mw:In-context_help_and_onboarding|In-Context Help and Onboarding]] is a new project, aiming to improve retention of new wiki editors. The goal is to give them short tutorials and other training experiences based on their activity. [[mw:Collaboration|Collaboration team]] is expecting feedback and comments on [[mw:Talk:In-context_help_and_onboarding|the project talk page]], especially from people working with newcomers. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W12"/> 16:03, 19 mart 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17845447 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/13|Tech News: 2018-13]] == <section begin="technews-2018-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/13|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Some of the interface icons and text sizes will change slightly, as part of the updates for improved accessibility and consistency. These icons are used in many features, including Notifications, Recent Changes, Beta Features, Visual Editor, 2017 Wikitext Editor, Code Editor, and others. While editor toolbars, dialogs, and menus will appear slightly bigger; elements on special pages will be slightly smaller. Functionality will not change. [https://phabricator.wikimedia.org/T177432] [https://phabricator.wikimedia.org/T97631] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The deprecated #toc and #toctitle CSS ids have been removed. If your wiki was still using these for fake Tables of Content (ToC) then these might lose their styling. They can be replaced with .toc and .toctitle classes where appropriate. [https://phabricator.wikimedia.org/T187808] * [[mw:Extension:TemplateStyles|TemplateStyles]] will be deployed to the Wikivoyages on 28 March 2018. [https://phabricator.wikimedia.org/T189834] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 27 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 28 March. It will be on all wikis from 29 March ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2018&month=03&day=27 27 March at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be one hour earlier than usual on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=16&min=00&sec=0&day=28&month=03&year=2018 28 March at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * From 9 April, the sort order of categories will be distorted for a short time. We are upgrading versions of an internationalisation library (ICU) and using a maintenance script to update existing database entries. This will last anywhere from a few hours to a few days, depending on wiki size. Read [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|more details]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T189295] * Changes are coming to search for Serbian projects. Cyrillic and Latin variants of a word and different grammatical forms of a word will be able to find each other. Read more on MediaWiki in [[mw:Wikimedia_Search_Platform/Serbian_Search_Update/sr|Serbian]] or [[mw:Wikimedia_Search_Platform/Serbian_Search_Update|English]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W13"/> 22:04, 26 mart 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17870513 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/14|Tech News: 2018-14]] == <section begin="technews-2018-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Community Tech/Template wizard|Template Wizard]] script available for testing. It will show up as a puzzle-piece icon in the 2010 WikiEditor. You can click on the icon to insert a template. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=| Advanced item]] The Wikimedia Communities and Contributors survey is to be sent to participants around the world this week. If you are volunteer developer, and have contributed code to any pieces of MediaWiki, gadgets, or tools, [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=DEV please take 20 to 40 minutes to complete the survey]. '''Problems''' * MediaWiki deployment train has been rolled back to version <span dir=ltr>1.31.0-wmf.26</span> on week 13, due to a multiplication of lost connections during MySQL queries. Some of the recent changes may have not been applied. They will be deployed next week. [https://phabricator.wikimedia.org/T190960][https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-March/000523.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-March/000524.html] * The Notifications badge icons were overlapping other links. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T183539] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 3 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 4 April. It will be on all wikis from 5 April ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] User subpages ending in <code dir=ltr>.json</code> will now be protected from other people editing them, like <code dir=ltr>.js</code> and <code dir=ltr>.css</code> pages already are. If you have a tool that stores static configuration, you can now use a subpage like <code>User:Example/mygadget.json</code> to do this without concerns. [https://phabricator.wikimedia.org/T76554] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Parsing/Replacing Tidy|Tidy will be replaced by RemexHtml]] on the next set of wikis. On April 4, we plan to turn off Tidy on all Wikiquotes (except frwikiquote) and Wikimedia chapters and user groups wikis. 23 wikis will have Tidy replaced this time. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-March/001821.html][https://phabricator.wikimedia.org/T188881][https://phabricator.wikimedia.org/T190726] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] will transition to use [[mw:OOUI|OOUI]] starting April 4, and the rule editor will also be changed to a CodeEditor (ACE) similar to what is found on user JavaScript pages. The move to OOUI will continue over the next few weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T132284] [https://phabricator.wikimedia.org/T39192] * In Special:Preferences, the preference "{{int:tog-watchlistreloadautomatically}}" is now only visible for users who have opt-out the New Filters for the Watchlist. [https://phabricator.wikimedia.org/T186277] * You can see names of individual abuse filters in [[Special:AbuseLog]]. Now if the name of an abuse filter contains some wikisyntax like links, it will not change to a link when displayed. [https://phabricator.wikimedia.org/T141670] * You can now search through filter patterns at [[Special:AbuseFilter]]. You may specify either a plain string or a [[:w:regular expression|regular expression]] and the matching filters will show a snippet of their pattern with the match highlighted. [https://phabricator.wikimedia.org/T87455] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2018&month=04&day=03 3 April at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=04&month=04&year=2018 4 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * If you're using, creating or improving Lua modules, you can [[d:Wikidata:New convenience functions for Lua|give your feedback]] to help harmonizing the modules across wikis and add more useful functions. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] On April 11th, we plan to turn off Tidy on all wikis with less than 50 entries in all high priority linter categories. About 60 wikis will have Tidy replaced. Currently about 600 wikis have had Tidy replaced and we have another 300 wikis to go. We plan to finish this transition from Tidy to RemexHtml by end of June 2018. Please follow [[phab:T175706|T175706]] to monitor progress of [[mw:Parsing/Replacing Tidy|Tidy replacement]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190731][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-March/001821.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W14"/> 21:28, 2 april 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17894791 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/15|Tech News: 2018-15]] == <section begin="technews-2018-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' *Some pages have templates that describe problems with that article. There is now more information for mobile readers and what is wrong with the article and how they could help fix it. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues#Updates_to_the_page_issue_modal] *You can now thank users for many more actions than edits to a page. This was [[m:2017 Community Wishlist Survey/Miscellaneous/Allow %27thanks%27 notification for a log entry|one of the top ten requests in the Wishlist Survey]] last year. [https://phabricator.wikimedia.org/T60485] * The sort order of categories will have errors for a short time starting Monday 9 April (UTC). We are upgrading versions of an internationalisation library (ICU) and using a script to update the database. This will take between a few hours and a few days depending on wiki size. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more details]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T189295] * Tag filter titles will now work better on wikis where the tag filter title is in a language that is written in another direction than the language of that wiki. This could for example be an English title (written from left to right) on a Hebrew or an Arabic wiki (written from right to left). [https://phabricator.wikimedia.org/T190718] '''Problems''' *The bookmark icon for saved filters on the recent changes page disappeared because of new icon changes. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T191366] *For a week in March rollbacks got both the <code>rollback</code> and the <code>undo</code> tag on the recent changes page and other pages where you see tags. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T190374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 April. It will be on all wikis from 12 April ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). * Patrolled edits now have three states instead of two. Recent changes filters are updated to show unpatrolled, autopatrolled and manually patrolled edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T190408] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=18&min=30&sec=0&year=2018&month=04&day=10 10 April at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=11&month=04&year=2018 11 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The iOS and Android apps will get [[mw:Wikimedia Apps/Synced Reading Lists|synced reading lists]] later in April. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W15"/> 20:08, 9 april 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17924500 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/16|Tech News: 2018-16]] == <section begin="technews-2018-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/16|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Profiling statistics for an [[mw:Extension:AbuseFilter|abuse filter]] tell how often edits match the filter. The statistics for the abuse filters were reset after 10000 actions. Wikis can now decide to reset it more or less often. They can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?tags=AbuseFilter file a phabricator task] to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T132925] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:mw:Extension:AbuseFilter|Abuse filters]] will now treat integers and [[:en:Floating-point arithmetic|floats]] more precisely. For example, 5/2 was rounded down to 2 but will now be 2.5 and 2*4 will be the integer 8 and not the floating-point number 8.0. Division values are the only ones changed. For the rest only strict comparisons (<code>===</code> and <code>!==</code>) will be affected leaving the values unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T191688][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:AbuseFilter/Rules_format#Arithmetic] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.31/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 April. It will be on all wikis from 19 April ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180417T1830 17 April at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180418T15 18 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[phab:T181084|new PDF renderer]] could not create PDFs from [[w:en:Wikipedia:Books|books]]. Books are in this case collections of pages on a Wikimedia wiki. [[w:en:PediaPress|PediaPress]] will take over development of the books-to-PDF function. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/PDF_Functionality] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] will no longer support Python 2.7.2 and 2.7.3. [https://phabricator.wikimedia.org/T191192] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Volunteer developers can fill out the [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=DEV Wikimedia Communities and Contributors survey]. The last day is April 22 (UTC). This is a third-party service survey. See [[wmf:Community Engagement Insights 2018 Survey Privacy Statement|the privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W16"/> 17:20, 16 april 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17931273 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/17|Tech News: 2018-17]] == <section begin="technews-2018-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * All Wikipedias now have [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page Previews]]. * The iOS and Android apps now have [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Synced Reading Lists|synced reading lists]]. This means you can save articles to a private list that can be seen on your other devices if you use the apps. * The icons in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|2010 wikitext editor]] have changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T191031] * The visual editor and the 2017 wikitext ask you to write an edit summary after you press <code>Publish</code>. This button now also shows an [[w:en:ellipsis|ellipsis]]. This is to show that pressing <code>Publish</code> is not the last step. [https://phabricator.wikimedia.org/T189803] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 April. It will be on all wikis from 26 April ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180424T1830 24 April at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180425T15 25 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|<nowiki><mapframe></nowiki>]] will come to most Wikipedias in May. This means that you can put interactive maps in the articles. Nine Wikipedias that use a strict version of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|flagged revisions]] will not get this feature in May. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/User:JMatazzoni_(WMF)/mapframe-to-all-wikipedias-notice] * The rollback function could change. This was a [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Rollback|German community request]]. All editors with rollback rights can [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Rollback/Feedback round|leave feedback]] on the proposed solution. The last day to leave feedback is 4 May (UTC). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W17"/> 20:16, 23 april 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17965874 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/18|Tech News: 2018-18]] == <section begin="technews-2018-W18"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The parameter for unpatrolled edits in recent changes filters changed name. You might need to update saved filters and links. [https://phabricator.wikimedia.org/T190408] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Parsing/Replacing Tidy|We are migrating wikis from Tidy to Remex]]. Because of a bug the 250 wikis which do not yet use Remex were switched on 23 April. This is two months early. This meant that pages with broken wikitext showed wrongly to readers. The bug was undone the next day. You can [[mw:Special:MyLanguage/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F|help fix broken wikitext]] to avoid this problem when your wiki switches. Tidy will be removed on all wikis before July 2018. You can follow the process [[phab:T175706|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T192855] '''Changes later this week''' * You will be able use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] in the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] on all wikis. CodeMirror helps with [[w:en:Syntax highlighting|syntax highlighting]]. It has previously been a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] and only available on wikis with scripts that are written from left to right. [https://phabricator.wikimedia.org/T191923] * When an administrator blocks someone they will have a calendar they can use to choose when the block ends. This is to make it easier to pick a specific date. [https://phabricator.wikimedia.org/T132220] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can soon turn on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:PerformanceInspector|Performance Inspector]] in the {{int:prefs-editing}} section in your preferences. It shows information about the [[w:en:Computer performance|performance]] of pages. This could be the size of modules in the page, how many CSS selectors are defined on the page and how many are used, or the size of the images on the page. This tool is intended to help editors fix pages that load slowly. [https://phabricator.wikimedia.org/T117411] *[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new [[:mw:Extension:AbuseFilter|abuse filter]] function called <code>equals_to_any</code>. You can use it to check if its first argument is equal (<code>===</code>) to any of the following ones. For example you can use it to check if the page's namespace is amongst a given set of values in a more compact way than you could earlier. You can [[mw:Extension:AbuseFilter/Rules format#Functions|read more on mediawiki.org]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 1 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 2 May. It will be on all wikis from 3 May ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180501T1830 1 May at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180502T15 2 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services team|Wikimedia Cloud Services team]] is working on a new project called [[m:Toolhub|Toolhub]]. The goal is to make it easier for Wikimedians to discover software tools they can use. You can leave feedback on [[m:Talk:Toolhub|the talk page]] or email jhare{{@}}wikimedia.org to leave private feedback. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] All wikis with fewer than 100 high-priority linter errors in all namespaces will switch to use the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. It will happen on 2 May. Other wikis will be recommended to switch soon when they have fixed the errors that must be fixed. Wikibooks wikis with fewer than 100 high-priority linter errors in the main namespace will switch on 9 May. Tidy will be removed on all wikis before July 2018. [https://phabricator.wikimedia.org/T192821][https://phabricator.wikimedia.org/T192299][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W18"/> 18:18, 30 april 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=17980974 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/19|Tech News: 2018-19]] == <section begin="technews-2018-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[c:Special:MyLanguage/Commons:Mobile app|Wikimedia Commons mobile app]] has a new version. It is now easier to find nearby places that need pictures. It helps you with direct uploads and title and category suggestions. The app only works on Android phones. [https://cookiesandcodeblog.wordpress.com/2018/04/21/commons-app-version-2-7-beta-release/] '''Problems''' *[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filters]] had a problem with blocks where you had changed how long they last. It used the default length everywhere. This was in late April. Abuse filter users should make sure the right block length is used and change them if needed. This is only for filters where how long blocks last had been changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T193324] '''Changes later this week''' * The [[mw:Help:Extension:AdvancedSearch|advanced search function beta feature]] will be on all Wikimedia wikis. It makes it easier to use some of the special search functions that most editors don't know exist. [https://phabricator.wikimedia.org/T193182] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 May. It will be on all wikis from 10 May ([[mw:MediaWiki 1.31/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180508T1830 8 May at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180509T15 9 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] All wikis with fewer than 100 high-priority linter errors in the main namespace will switch to use the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. It will happen on 16 May. Other wikis will switch soon when they have fixed the errors that must be fixed. Tidy will be removed on all wikis before July 2018. [https://phabricator.wikimedia.org/T193685][https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W19"/> 18:27, 7 maj 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18001263 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/20|Tech News: 2018-20]] == <section begin="technews-2018-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Dynamic maps]] are now available on most Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Map_languages|Labels on maps]] can also be in different languages. * The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:AdvancedSearch|Advanced Search]] interface is now available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] on all wikis. This makes it easier to learn about and to use many of the powerful options in our search. Feedback is appreciated. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-May/001851.html] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 May. It will be on all wikis from 17 May ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180516T15 16 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * In the mobile view, warnings for when something is wrong with a page are not as clear as they should be. The developers are working on this. You can [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile Page Issues|give feedback and suggestions]]. * The developers are working on making the Wikipedia Android app available in more languages. You can give feedback, suggestions and help test it. [[mw:Wikimedia Apps/Android/Multilingual Support|Read more on mediawiki.org]] [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps#Android] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W20"/> 00:22, 15 maj 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18004437 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/21|Tech News: 2018-21]] == <section begin="technews-2018-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/21|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 May. It will be on all wikis from 24 May ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180523T15 23 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * It could become easier to reference different pages of a book in an article. You can [[m:WMDE Technical Wishes/Book referencing/Call for feedback (May 2018)|give feedback]]. The last day for feedback is 27 May. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W21"/> 19:33, 21 maj 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18060878 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/22|Tech News: 2018-22]] == <section begin="technews-2018-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:GlobalPreferences|global preferences]] on most wikis. This means you can set preferences for all wikis at the same time. Before this you had to change them on each individual wiki. Global preferences will come to the Wikipedias later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T16950][https://phabricator.wikimedia.org/T189806#4221561] * It is now easier for blocked mobile users to see why they were blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T165535] * Wikidata now supports [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Lexicographical data|lexicographical data]]. This helps describe words. * There is now a checkbox on [[Special:ListUsers|Special:ListUsers]] to let you see only users in temporary user groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T174313] * Some rare invisible Unicode characters have recently been banned from page titles. This includes soft hyphens (U+00AD) and left-to-right (U+2066) and right-to-left (U+2067) isolate markers. Existing pages with these characters will soon be moved by a script. [https://phabricator.wikimedia.org/T121979] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There's a new Wikimedia Foundation team to support the Wikimedia technical communities. It's called the Technical Engagement team. Most of the team members did similar work in other teams before this. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-May/090016.html] '''Problems''' * Some translatable pages are showing old translations instead of latest ones. The cause of this issue has been fixed. We will update all pages automatically to show the latest translations. [https://phabricator.wikimedia.org/T195347] '''Changes later this week''' * There will be a new special page named [[Special:PasswordPolicies|PasswordPolicies]]. This page gives information about the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgPasswordPolicy|password rules]] for each user group on that wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T174812] * A new way to see moved paragraphs in diffs is coming to most wikis. This is to make it easier to find the moved paragraphs and the changes in them. [https://phabricator.wikimedia.org/T195375] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 29 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 30 May. It will be on all wikis from 31 May ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikis can [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|enable Citoid]] to provide automatic reference look-up in the visual editor and the 2017 wikitext editor. This is complex. The tool will now disable itself if the configuration isn't correct. It has warned about this in the JavaScript console since February. Check that your wiki is configured correctly. You can [[mw:Talk:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|ask for help]] if you need it. [https://phabricator.wikimedia.org/T186276] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180529T1830 29 May at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180530T15 30 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation]] drafts which have not been updated in over a year will be removed. This allows other users to translate those articles. [https://phabricator.wikimedia.org/T189088] * A survey is collecting information on what users think about how Wikimedia wiki pages are loaded. This information could be used in future development. [https://phabricator.wikimedia.org/T187299] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some wikis will switch to use the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]]. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. It will happen on 30 May and 13 June. Wikis with fewer than 100 linter issues in the main namespace in all high-priority linter categories will switch. This includes Wikidata. Tidy will probably be removed on all wikis in the first week of July. [https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F][https://phabricator.wikimedia.org/T195263] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W22"/> 14:40, 29 maj 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18082338 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/23|Tech News: 2018-23]] == <section begin="technews-2018-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|MonoBook skin]] has been optimised for mobile devices. It now looks different. [https://phabricator.wikimedia.org/T195625] * [[m:Planet Wikimedia|Planet Wikimedia]] collects blogs about Wikimedia. It will now use the [https://directory.fsf.org/wiki/Rawdog Rawdog] [[w:en:News aggregator|feed aggregator]] to do this instead of [[w:en:Planet (software)|Planet]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T180498][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-May/090036.html] * Redirect links in [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] now link to the original page and not the target page. This was done earlier and changed the used messages on some pages. This was a problem for wikis that customized the message. A new change fixed this by using the old messages with one more parameter for customization. Wikis that already changed their customized messages will have to move the customization back again. [https://phabricator.wikimedia.org/T189860] '''Problems''' * You will not be able to edit some wikis between 06:00 and 06:30 UTC on 13 June. You can see if [[phab:T195487|your wiki is one of them]]. * [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]] did not work 24–28 May. This is also why last week's Tech News was late. [https://phabricator.wikimedia.org/T195500] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 June. It will be on all wikis from 7 June ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180605T1830 5 June at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180606T15 6 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]] tools and interface for watchlists will leave [[mw:Special:MyLanguage/Beta|beta]]. This is planned to happen in June or early July. [https://phabricator.wikimedia.org/T181193][https://phabricator.wikimedia.org/T195993] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W23"/> 23:54, 4 juni 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18103288 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/24|Tech News: 2018-24]] == <section begin="technews-2018-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|the Wikipedia app]] for Android or iOS users can create [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Synced Reading Lists|reading lists]]. The reading lists can be seen on different devices if you are logged in to your account. There is now a browser extension so you can add pages to your reading list from a web browser. At the moment it works with Firefox and Chrome. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Reading_list_browser_extension] *[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new version of [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]]. Pywikibot is a tool to automate tasks on MediaWiki wikis. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot/2018-June/009842.html] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|MonoBook skin]] was changed to make it work better for mobile users. This caused some problems. The change was rolled back to fix them. The new version is now back on the wikis. MonoBook users can opt out from the new responsive design. [https://phabricator.wikimedia.org/T195625] '''Changes later this week''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]] tools and interface for watchlists will leave [[mw:Special:MyLanguage/Beta|beta]]. For most wikis this will happen on 18 June. For the rest it will happen on 25 June. [https://phabricator.wikimedia.org/T181193][https://phabricator.wikimedia.org/T195993] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 June. It will be on all wikis from 14 June ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * You can join the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Team|Readers Web team]] IRC office hour. There you can discuss tools to contribute on the mobile web for the existing MediaWiki skins. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180618T16 18 June at 16:00 (UTC)]. See [[m:Special:MyLanguage/IRC office hours|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180612T1830 12 June at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180613T15 13 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will be able to [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical Wishes/Move files to Commons|move local wiki files to Commons]] and keep their original data intact. This is [[phab:T190716|planned to come]] to the first wikis in June. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W24"/> 23:55, 11 juni 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18115892 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/25|Tech News: 2018-25]] == <section begin="technews-2018-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:Syntax highlighting|Syntax highlighting]] has been a beta feature on Wikimedia wikis with text written from left to right. It is now a normal feature. It is based on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T185030] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180619T1830 19 June at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180620T15 20 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Some old web browsers will not be able to read the Wikimedia wikis. This is because they use an insecure way to connect to them. This means that we get less security for everyone else too. This affects about 0.08% of all traffic to the Wikimedia wikis. This affects for example those who read Wikipedia on a [[w:en:PlayStation 3|PlayStation 3]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T147202][https://phabricator.wikimedia.org/T196371] * The [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]] tools and interface for watchlists will leave [[mw:Special:MyLanguage/Beta|beta]]. Because there is no new MediaWiki version this week it will happen on 25 June for most wikis. For the rest it will happen in early July. [https://phabricator.wikimedia.org/T181193][https://phabricator.wikimedia.org/T195993] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] All wikis that have not already done so will switch to use the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]] on 5 July. This is [[mw:Parsing/Replacing Tidy|to replace Tidy]]. You [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-June/001867.html can help] fix remaining errors. [https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W25"/> 23:47, 18 juni 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18136222 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/26|Tech News: 2018-26]] == <section begin="technews-2018-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [https://paws.wmflabs.org PAWS], our JupyterHub system, got [[mw:PAWS/News/2018-06-21|an upgrade and a logo]]. Several bugs should be fixed. '''Problems''' * When a link text was in ''italics'' or had other formatting you could sometimes not edit it in the visual editor. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T197213][https://phabricator.wikimedia.org/T196914] '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content translation]] users who translate between any two of Arabic, English, French, Japanese and Russian will be asked to be part of a research project. This is to create better tools for translating articles. [https://phabricator.wikimedia.org/T194467] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 June. It will be on all wikis from 28 June ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180626T1830 26 June at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180627T15 27 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W26"/> 01:10, 26 juni 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18154936 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/27|Tech News: 2018-27]] == <section begin="technews-2018-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The database for [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|tags]] will be changed. This will happen on 2 July on French Wikipedia and 9 July on all other wikis. Please [[phab:T185355|report]] if recent changes get slower or you can't save edits. This could especially affect editors who use the database on ToolForge. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata-tech/2018-June/001283.html] '''Problems''' * Last week's MediaWiki update was rolled back. This was because of a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T198350] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180703T1830 3 July at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180704T15 4 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W27"/> 02:46, 3 juli 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18169586 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/28|Tech News: 2018-28]] == <section begin="technews-2018-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:WebM|WebM video files]] have smaller file size but still be of the same quality. Creating WebM files will take longer time. [https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:TimedMediaHandler/VP9_transition] * The [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]] tools and interface for watchlists will leave [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta]]. This was supposed to already have happened but was delayed. For most wikis this will happen on 9 July. For the rest it will happen on 16 July. [https://phabricator.wikimedia.org/T195993] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] All wikis now use the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]] instead of [[mw:Parsing/Replacing Tidy|Tidy]]. This could cause errors. You [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-June/001867.html can help] fix the errors. [https://www.mediawiki.org/wiki/Parsing/Replacing_Tidy/FAQ#What_will_editors_need_to_do.3F] '''Problems''' * When you rolled back an edit it could get both the <code>Rollback</code> and <code>Undo</code> tags. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T190374] * Rollbacks from autopatrolled users were not marked as patrolled. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T198449] '''Changes later this week''' * When you edit a link in the visual editor there will be two separate buttons to change which page the link goes to (target) or its text (label). [https://phabricator.wikimedia.org/T55973][https://phabricator.wikimedia.org/T124305] * On the mobile version you can find a link to an editor's contributions from their user page. Now this will work even if they haven't created a user page. [https://phabricator.wikimedia.org/T197581] * When you edit a discussion on the mobile version you sometimes get your signature automatically added. This will now not happen if you have already added a signature manually. This is to avoid double signatures. [https://phabricator.wikimedia.org/T192725] * [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions|Structured discussions]] toolbars will have more style options. [https://phabricator.wikimedia.org/T109123#4400917] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] When you look at Wikimedia code in [[w:en:Gerrit (software)|Gerrit]] there will be a new interface. It is on by default for new users. This is also true for developers. This is to make it easier to understand what is happening. [https://phabricator.wikimedia.org/T196812] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 July. It will be on all wikis from 12 July ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180710T1830 10 July at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180711T15 11 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Today all administrators can edit [[w:en:CSS|CSS]] and [[w:en:JavaScript|JavaScript]] for the entire wiki. There will be a new user group for editing CSS and JavaScript. Administrators will no longer automatically be able to do this. This is because it is a security risk when all administrator accounts can edit JavaScript even if they never plan to or do not know how it works. You can [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190015] * [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page previews]] will be on by default for new accounts. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-July/090297.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W28"/> 01:09, 10 juli 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18194890 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/29|Tech News: 2018-29]] == <section begin="technews-2018-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[mw:Help:Extension:GlobalPreferences|global preferences]] on Wikimedia wikis. You can set them on the [[Special:GlobalPreferences|global preferences page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T16950] * You can now see a new log of pages being created at [[Special:Log/create|Special:Log/create]]. It includes pages which are later deleted. It is now available on all Wikimedia wikis except Commons and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T12331] * You can see how many pageviews a wiki had from specific countries. The [https://stats.wikimedia.org/v2/#/en.wikipedia.org/reading/page-views-by-country/normal{{!}}map{{!}}2-Year~2016060100~2018071100{{!}}~total Wikistats2 maps] have now been updated. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-July/090327.html] '''Changes later this week''' * Your watchlist will show changes from the last seven days instead of three. If you have already set a length preference it will not change. [https://phabricator.wikimedia.org/T194414] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from July 17. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from July 18. It will be on all wikis from July 19 ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180717T1830 July 17 at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180718T15 July 18 at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Some articles have messages to readers about problems with the article. For example that it does not cite sources or might not be neutral. Readers do not see these messages on the mobile version. The developers now want to show them. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Projects/Mobile Page Issues|read more and leave feedback]]. * You can use <code><nowiki><inputbox></nowiki></code> to create search boxes for specific pages. For example to search the archives of a community discussion page. Instead of <code><nowiki>prefix:Page name</nowiki></code> you will see a text that explains which pages are being searched. You can [[phab:T198318|read more and leave feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W29"/> 18:00, 16 juli 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18215334 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/30|Tech News: 2018-30]] == <section begin="technews-2018-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you log in to your account you can choose to keep being logged in. This checkbox now works better than before on the mobile version for users without JavaScript. [https://phabricator.wikimedia.org/T196947] * Wikis that use [[mw:Citoid|Citoid]] can automatically generate citations for Swedish news sites. This only works in the visual editor. This now works for [[w:en:Sveriges radio|Swedish public service radio]]. More will come. Others could use this to add news sites in other languages in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T187023] * Editors can do max 90 edits per minute. This is new since last month. This does not affect bots or administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T56515] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2018-07-24|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2018-07-25|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2018-07-26|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180725T15 {{#time:j xg|2018-07-25|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W30"/> 11:44, 24 juli 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18233172 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/31|Tech News: 2018-31]] == <section begin="technews-2018-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The design on [[Special:Log]] has changed. It will change again soon. Developers are working on fixing problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T117737] '''Problems''' * Deployment of 1.32.0-wmf.13 has been partially delayed. All deployments have been resumed and successfully done after bug fixes. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-July/000577.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-July/000585.html] * Deployment of 1.32.0-wmf.14 has been partially delayed. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-July/000587.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-July/000589.html] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2018-07-31|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2018-08-01|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2018-08-02|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180731T1830 {{#time:j xg|2018-07-31|{{PAGELANGUAGE}}}} at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180801T15 {{#time:j xg|2018-08-01|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)] as well as at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180801T23 23:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * After [[:m:special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|a community discussion]], a new group for users will be created. "[[:m:Special:MyLanguage/Interface administrators|Interface administrators]]" will be the only users allowed to edit interface pages like [[MediaWiki:Common.css]] or [[MediaWiki:Common.js]]. This is done to avoid technical issues and improve security. That change will be effective by the end of August 2018. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W31"/> 16:05, 30 juli 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18237696 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/32|Tech News: 2018-32]] == <section begin="technews-2018-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[Special:NewPages|Special:NewPages]] now has the [[mw:UX standardization|OOUI look]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T117739] '''Problems''' * The MediaWiki version that was released two weeks ago was late to some Wikimedia wikis. This was because of bugs. It was on all wikis 30 July. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20180724-Train][https://lists.wikimedia.org/pipermail/engineering/2018-July/000591.html] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 August. It will be on all wikis from 9 August. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180807T1830 7 August at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180808T15 8 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W32"/> 21:39, 6 august 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18277179 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/33|Tech News: 2018-33]] == <section begin="technews-2018-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' *<span title="Advanced item">[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]]</span> [[w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] in templates can now be stored in a separate page on all wikis. This is called [[mw:Extension:TemplateStyles|TemplateStyles]]. This is to make it easier to edit how templates look. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-August/090481.html] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180814T1830 14 August at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180815T15 15 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The developers are planning more ways to block users. This could be blocking someone from just a page or a namespace. You can [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Per-user page, namespace, and upload blocking|read more]]. You can leave feedback on the [[m:Talk:Community health initiative/Per-user page, namespace, and upload blocking|talk page]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2018-August/090842.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W33"/> 19:52, 13 august 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18292380 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/34|Tech News: 2018-34]] == <section begin="technews-2018-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/34|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 August. It will be on all wikis from 23 August ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180822T15 22 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' *The [[m:Special:MyLanguage/2018 Community Wishlist Survey|2018 Community Wishlist Survey]] begins on 29 October. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals from 29 October to 11 November. You can vote on proposals from 16 November to 30 November. *[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Manual:$wgLegacyJavaScriptGlobals|Legacy JavaScript global variables]] have been deprecated for seven years. They will soon be removed from all wikis. Gadgets and scripts that use them will stop working. You can test your community's gadgets on "group0" wikis. For example [[testwiki:Main Page|Test Wikipedia]] or [[mw:MediaWiki|mediawiki.org]]. The legacy JavaScript global variables are already disabled there. You can [[mw:ResourceLoader/Migration guide (users)#Global wg variables|read the migration guide]] to fix old scripts. [https://phabricator.wikimedia.org/T72470] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W34"/> 18:46, 20 august 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18310555 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/35|Tech News: 2018-35]] == <section begin="technews-2018-W35"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see moved paragraphs in diffs in the mobile view. It also works on all languages in the desktop view. [https://phabricator.wikimedia.org/T199800] * Bureaucrats on all Wikimedia wikis can now remove the [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admin]] user right. [https://phabricator.wikimedia.org/T202298] '''Problems''' * Some diffs show lines in the wrong order. The developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T197157] '''Changes later this week''' * The message you see when you thank a user will change. This is to make it easier to understand. [https://phabricator.wikimedia.org/T159302] * [[w:en:Wikipedia:AutoWikiBrowser|AWB]] will stop adding <code>using AWB</code> in the edit summary. Instead it will add a [[Special:Tags|tag]] that says <code>AWB</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T111663] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filter]] variables have changed. They are now easier to understand for non-experts. The old variables will still work but filter editors are encouraged to replace them with the new ones. You can find the list of changed variables [[mw:Extension:AbuseFilter/Rules format#Variables|on mediawiki.org]]. They have a note which says <code>Deprecated. Use ... instead</code>. An example is <code>article_text</code> which is now <code>page_title</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T173889] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Abuse filters can now use how old a page is. The variable is <code>page_age</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T30844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 29 August. It will be on all wikis from 30 August ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180828T1830 28 August at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180829T15 29 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Because of a data centre test you will be able to read but not edit the wikis for up to an hour on 12 September and 10 October. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=12&month=09&year=2018 14:00 (UTC)]. You might lose edits if you try to save during this time. The time when you can't edit might be shorter than an hour. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|You can read more about this]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W35"/> 18:15, 27 august 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18330273 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/36|Tech News: 2018-36]] == <section begin="technews-2018-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new user right for users who can edit [[w:en:CSS|CSS]] and [[w:en:JavaScript|JavaScript]] for the entire wiki. Before this all admins could edit CSS and JavaScript. This was a security risk. This group is called [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrators]]. Administrators can delete user CSS and JavaScript pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T190015][https://phabricator.wikimedia.org/T200176] * There will be an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on the Wikipedia mobile website. It starts this week. It tests how we show templates that show information about an article. The test will last two weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T200792][https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues] * You can now use different CSS rules for different skins when you edit templates. This is because of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TemplateStyles|TemplateStyles]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T197617] * <code>wp10</code> in [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]] is now called <code>articlequality</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T196240] * When you get a new message on your talk page you get a yellow message in the toolbar. The preference to show or not show this has been removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T58845] '''Problems''' * [[c:Commons:Upload Wizard|UploadWizard]] had problems with [[mw:Extension:UploadWizard/Campaigns|campaigns]]. Users could not upload files. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202760] * You can get a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|notification]] when a link is made to a page you created. This has not worked since June. It was fixed last week. [https://phabricator.wikimedia.org/T200119] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 September. It will be on all wikis from 6 September ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180905T15 5 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Readers|Readers department]] will work on advanced mobile editing. You can [[c:File:Wikimedia Foundation Readers Roadmap Review - 2018-08-27.pdf|read more]] about this and other things they plan to work on over the next year. You can also [[c:File:Wikimedia Foundation Readers Roadmap Review - 27 August 2018.webm|see the presentation]]. * [[m:Special:MyLanguage/User:Keegan (WMF)/RelatedSites2|The RelatedSites extension]] will be removed from Wikivoyage. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Unused projects on the [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Wikimedia Cloud virtual private server]] will [[wikitech:Cloud VPS 2018 Purge|be removed]]. This will happen in October. Projects can be marked if they are being used. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-August/090735.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W36"/> 18:47, 3 septembar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18344596 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/37|Tech News: 2018-37]] == <section begin="technews-2018-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you added or edited a template with the visual editor the input boxes were very big. This has been fixed. The input boxes will now be smaller until you click on them. Then they will change size to fit the text. [https://phabricator.wikimedia.org/T200834] '''Problems''' * Some diffs showed lines in the wrong order. This was fixed last week. [https://phabricator.wikimedia.org/T197157] * Marking a cross-wiki notification as read didn't work every time. The other wiki was not updated. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T121930] * <code><nowiki><maplink></nowiki></code> did not work for a few days. This was because of a bug. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T203427] * <code><nowiki>{{subst:REVISIONUSER}}</nowiki></code> is used by some templates. For a period edits saved with <code><nowiki>{{subst:REVISIONUSER}}</nowiki></code> would save the previous user's name and not your username. This is now fixed. Edits made before the bug was fixed will still be wrong and need to be corrected. [https://phabricator.wikimedia.org/T203583] * When you move a page the title still shows the old page name. The developers are working on fixing this. [https://phabricator.wikimedia.org/T203661] '''Changes later this week''' * Because of a data centre test you will be able to read but not edit the wikis for up to an hour on 12 September and 10 October. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=12&month=09&year=2018 14:00 (UTC)]. You might lose edits if you try to save during this time. The time when you can't edit might be shorter than an hour. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|You can read more about this]]. * Because of [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|the data centre test]] there will be no new version of MediaWiki this week. Changes for this week will come next week instead. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] You can join the next meeting with the Editing team. During the meeting, you can tell developers which bugs you think are the most important. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180911T1830 11 Septmber at 18:30 (UTC)]. See [[mw:Editing team/Weekly triage meetings|how to join]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180912T15 12 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Team|The developers]] work on making the wikis work better on mobile phones. There is a list [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for mobile friendly articles|of common problems when making content easier to read in the mobile view]]. You can add things to the page and ask others to help. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W37"/> 00:35, 11 septembar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18369657 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/38|Tech News: 2018-38]] == <section begin="technews-2018-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[c:Special:MyLanguage/Commons:Mobile app|Wikimedia Commons mobile app]] has a new version. Images uploaded using Nearby are now automatically added to the associated Wikidata item. You can browse other images on Commons. You can see your achievements and your upload statistics. It has also fixed some bugs. [https://cookiesandcodeblog.wordpress.com/2018/08/10/commons-app-version-2-8-beta/] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] MediaWiki web requests now have a time limit of 60 seconds for GET requests and 200 seconds for POST requests. [https://phabricator.wikimedia.org/T97192] '''Problems''' * You could not see the menu on the notifications page on the mobile version. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T192475] '''Changes later this week''' *[[Special:AncientPages|Special:AncientPages]] can hide disambiguation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T76287] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 September. It will be on all wikis from 20 September ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180919T15 19 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Team|The developers]] are testing new mobile web navigation. You can [[mw:Reading/Web/Advanced_mobile contributions/Navigation prototype feedback|use it and give feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W38"/> 23:58, 17 septembar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18389264 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/39|Tech News: 2018-39]] == <section begin="technews-2018-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/39|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * The [[Special:Preferences|preferences form]] will change to use the standard look. If you see any problems please [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/3/?projects=ui-standardization,mediawiki-special-pages report them on Phabricator]. [https://phabricator.wikimedia.org/T117781] *[[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 September. It will be on all wikis from 27 September ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20180926T15 26 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W39"/> 17:23, 24 septembar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18408633 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/40|Tech News: 2018-40]] == <section begin="technews-2018-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Ordinary pages can no longer be loaded as [[w:en:JavaScript|javascript]]. You could do this using <code dir=ltr>?action=raw&ctype=text/javascript</code> in the [[w:en:URL|URL]]. Only fully protected pages in the MediaWiki: namespace or user javascript subpages can be loaded as javascript now. This is for better security. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-September/001955.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-September/090882.html] '''Problems''' * New and updated translations from [[:en:w:translatewiki.net|translatewiki.net]] will not reach the wikis for a while. You can still translate messages on translatewiki.net. The Wikimedia wikis will be updated with the new translations later. This is because of work on the translation system. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-September/001951.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-September/090882.html] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 2 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 3 October. It will be on all wikis from 4 October ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181003T15 3 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. * You can join the meeting with the Wikimedia Foundation Search Platform team. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181003T15 3 October at 15:00 UTC]. See [[m:IRC office hours#Upcoming office hours|how to join]] if you want to know how the search function works or have questions. '''Future changes''' * Because of a data centre test you will be able to read but not edit the wikis for up to an hour on 10 October. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=10&month=10&year=2018 14:00 (UTC)]. You might lose edits if you try to save during this time. The time when you can't edit might be shorter than an hour. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018 2|You can read more about this]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W40"/> 19:34, 1 oktobar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18433392 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/41|Tech News: 2018-41]] == <section begin="technews-2018-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Education Program|Education Program extension]] was removed from all Wikimedia projects. You can use the [https://outreachdashboard.wmflabs.org/ Programs and Events Dashboard] or the [https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/ Fountain] instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T125618] '''Problems''' * There was a problem when you copied and pasted from a table with the visual editor. It could add <code>href</code> where it shouldn't be. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T108506] '''Changes later this week''' * Because of a data centre test you will be able to read but not edit the wikis for up to an hour on 10 October. This will start at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=14&min=00&sec=0&day=10&month=10&year=2018 14:00 (UTC)]. You might lose edits if you try to save during this time. The time when you can't edit might be shorter than an hour. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|You can read more about this]]. * Because of [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|the data centre test]] there will be no new version of MediaWiki this week. Changes for this week will come next week instead. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181010T15 10 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W41"/> 01:38, 9 oktobar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18453674 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/42|Tech News: 2018-42]] == <section begin="technews-2018-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/42|Translations]] are available. '''Problems''' * Some pages, edits and users disappeared for a short while after the [[m:Tech/Server switch 2018|server switch]]. Missing content and users was fixed within a day. Some preferences and other things might take a few more days to fix. [https://phabricator.wikimedia.org/T206743] * Wikis are updated with new and updated translations from [[m:translatewiki.net|translatewiki.net]] again. This will happen once a week. The developers are working on fixing the problem so we can have translation updates more often again. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/121/translationwiki.net_security_incident/] '''Changes later this week''' * When you create an abuse filter that prevents edits you can now write a specific error message for it. Before this all abuse filters that prevented edits had the same error message. [https://phabricator.wikimedia.org/T27086] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.32/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 October. It will be on all wikis from 18 October ([[mw:MediaWiki 1.32/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * There will be no more meetings with the Editing team. This is because not enough Wikimedians were interested. To tell developers which bugs you think are the most important you can use [https://phabricator.wikimedia.org/ Phabricator] as normal. [https://www.mediawiki.org/wiki/Editing_team/Weekly_triage_meetings] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181017T15 17 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W42"/> 00:40, 16 oktobar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18470532 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/43|Tech News: 2018-43]] == <section begin="technews-2018-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/43|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 October. It will be on all wikis from 25 October ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181024T15 24 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]] begins on 29 October. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals from 29 October to 11 November. You can vote on proposals from 16 November to 30 November. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W43"/> 01:11, 23 oktobar 2018 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18491932 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/44|Tech News: 2018-44]] == <section begin="technews-2018-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can post proposals for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]]. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals until 11 November. You can vote on proposals from 16 November to 30 November. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The wikis now have a [[:w:en:Content Security Policy|content security policy report]]. This means that you might get a warning in your javascript console when you load external resources in your user scripts. For security reasons it is recommended that you don't do this. It might not be possible to load external resources in your scripts in the future. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-October/001994.html] '''Problems''' * Your watchlist can show which changes you have already seen. This did not work for a few days. It has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T207472] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 31 October. It will be on all wikis from 1 November ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). * The 2006 wikitext editor is no longer available. It will be removed from [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|Special:Preferences]]. It has not been the standard editor for a long time. It was replaced by the [[mw:Extension:WikiEditor|2010 wikitext editor]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Contributors/Projects/Removal_of_the_2006_wikitext_editor][https://phabricator.wikimedia.org/T30856] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181031T15 31 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W44"/> 21:08, 29 oktobar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18519160 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/45|Tech News: 2018-45]] == <section begin="technews-2018-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:TemplateWizard|TemplateWizard]] to edit templates. This works only with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|2010 wikitext editor]] and not in the visual editor or the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]]. If you click on [[File:OOjs UI icon puzzle-ltr.svg|17px|link=|Puzzle icon]] you can enter the information in a pop-up. You can turn on TemplateWizard in your beta feature preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T202545] '''Changes later this week''' * You can choose to see edit conflicts in a two-column view. This is a beta feature. You can find it in your preferences. The interface for the two-column edit conflict will change. You can [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Solution: Solving edit conflicts line by line (new beta feature)|read more]]. * When you edit with the visual editor you can use the "Automatic" citation tab. This helps you generate citations. You will now be able to write plain text citations or the title of a journal article or a book in this tab. This will search the [[:w:en:Crossref|Crossref]] and [[:w:en:WorldCat|WorldCat]] databases and add the top result. [https://phabricator.wikimedia.org/T198567] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 November. It will be on all wikis from 8 November ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181107T15 7 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W45"/> 18:29, 5 novembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18540415 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/46|Tech News: 2018-46]] == <section begin="technews-2018-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some old mobile browsers can use the watchlist again. This has not worked for a while. These browsers are called [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Basic (Grade_C)|grade C browsers]]. This helps for example Windows Phone 8.1 with Internet Explorer and Lumia 535 with Windows 10. [https://phabricator.wikimedia.org/T196893] '''Problems''' * You can choose to see edit conflicts in a two-column view. This is a beta feature. You can find it in your preferences. Users who use this view saw the edit conflict resolution page when they wanted to see a preview. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T208840][https://phabricator.wikimedia.org/T209012][https://phabricator.wikimedia.org/T209036] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 November. It will be on all wikis from 15 November ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181114T15 14 November at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation]] tool to translate articles. The developers are working on [[mw:Content translation/V2|a new version]]. One of the changes will be a maintenance category. Articles where users add a lot of text from machine translation without changing it will be in that category. This is so the community can review it. The users will also have been warned before they publish the article that it has a lot of unchanged text from machine translations. [https://phabricator.wikimedia.org/T190798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W46"/> 20:21, 12 novembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18568837 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/47|Tech News: 2018-47]] == <section begin="technews-2018-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]]. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can vote until 30 November. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] for <code>sameAs</code> data. This is to make it easier to find the right information with a search engine. This changes the [[:w:en:Metadata|metadata]] for a wiki page. It doesn't change how the page looks. [https://phabricator.wikimedia.org/T209306] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181121T15 21 November at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The Wikimedia wikis use templates to show readers there are problems with the content on some pages. For example if there are no sources or the page needs to be rewritten. The mobile website will soon show more information when you use these templates. Some templates may need to be updated. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-November/091113.html] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Education Program|Education Program extension]] was removed from all Wikimedia projects. The [[:w:en:Table (database)|database tables]] used by the extension will be archived. This will happen in a month. If you want the information on your wiki you should move it to a normal wiki page. [https://phabricator.wikimedia.org/T174802] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W47"/> 00:28, 20 novembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18611020 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/48|Tech News: 2018-48]] == <section begin="technews-2018-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Translate|translatable pages]] you could create a mess when you moved a page that had translatable subpages. A subpage is when you use <code>/</code> to create a new page: <code>/wiki/Page/Subpage</code>. The subpages would be moved but not the translations. The subpages are no longer automatically be moved. This is to make it safer to move pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T114592] '''Changes later this week''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:AdvancedSearch|advanced search interface]] will be available by default on all Wikimedia wikis. It makes it easier to use some of the special search functions that most editors don't know exist. It's already active on German, Farsi, Arabic and Hungarian Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T193182] * [[Special:UnusedCategories|Special:UnusedCategories]] show empty categories with no files or other categories. You can soon choose to not show soft redirect categories or some maintenance categories there. You can do this with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words|magic word]] <code><nowiki>__EXPECTUNUSEDCATEGORY__</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T96041] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 27 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 28 November. It will be on all wikis from 29 November ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181128T16 28 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code>mw.util.jsMessage()</code> function was deprecated in 2012. It will be removed next week. [[:w:en:Wikipedia:Reporting JavaScript errors|Look for the warning]] <code>Use of "mw.util.jsMessage" is deprecated</code> in the JavaScript console to know if you use an affected script or gadget. If you are a gadget maintainer you should check if your JavaScript code contains <code>mw.util.jsMessage</code>. There is a [[mw:ResourceLoader/Migration guide (users)#mw.util.jsMessage|migration guide]]. It explains how to use <code>mw.notify</code> instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T193901] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W48"/> 23:21, 26 novembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18638702 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/49|Tech News: 2018-49]] == <section begin="technews-2018-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Admins will not be able to unblock themselves if they are blocked by someone other than themselves. This is because it can cause damage if someone else takes over an admin account and other admins can't block them. If this is a problem for your community you can [[phab:T150826|report it on Phabricator]]. You can also ask questions [[m:Tech|on Meta]]. There is a discussion [[phab:T150826|on Phabricator]] about how to solve this if two admins fight with each other on a small wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T150826] * Small [[:w:en:Scalable Vector Graphics|SVG images]] are now bigger when you see them in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:MediaViewer|MediaViewer]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T71237] * You can go to a section from the edit summary by clicking on the section name. Before this you had to click on the arrow. [https://phabricator.wikimedia.org/T165189] * When you jumped to a footnote that was referenced several times in an article it could be difficult to see where you were in the text. Now there are jump marks and highlights to help you find your way back. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Footnote_highlighting][https://phabricator.wikimedia.org/T194511] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181205T23 5 December at 16:00 (UTC)] and [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181205T23 at 23:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W49"/> 17:12, 3 decembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18671340 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/50|Tech News: 2018-50]] == <section begin="technews-2018-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/50|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 11 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 12 December. It will be on all wikis from 13 December ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181212T16 12 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * New accounts will need passwords that are at least 8 characters long. Admins, interface admins, bureaucrats, oversighters, CentralNotice admins, global renamers, check users, stewards and some other user groups will need passwords that are at least 10 characters long. This is because an attacker could cause damage to the wikis if they took over these accounts. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019][https://meta.wikimedia.org/wiki/Password_policy] * When you hover over a footnote it will show you the reference as a pop-up. This is so you don't have to jump down to the bottom of the page to see a reference. This will happen in 2019. Some wikis already have gadgets that do this. You will be able to turn it off. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W50"/> 18:33, 10 decembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18699559 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/51|Tech News: 2018-51]] == <section begin="technews-2018-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 7 January 2019. '''Recent changes''' * Some templates that show notices about the content of the page will now be shown on the mobile website. In many cases they were hidden before. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues][https://phabricator.wikimedia.org/T210553] * Admins can no longer unblock themselves, except for self-blocks. A blocked admin can block the user who blocked them but no one else. This is so no one can block all admins on a wiki without being stopped. [https://phabricator.wikimedia.org/T150826] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration extension]] has been removed. It compared the result of two versions of the MediaWiki wikitext parsing pipeline. It was used when we moved to the [[mw:Special:MyLanguage/RemexHtml|Remex parsing library]] instead of [[mw:Parsing/Replacing Tidy|Tidy]]. '''Problems''' * <code><nowiki><ref></nowiki></code> tags can use parameters such as "name" or "group". For example <code><nowiki><ref name="adams" group="books"></nowiki></code>. If a <code><nowiki><ref></nowiki></code> tag has more than two parameters all parameters are ignored. You don't get a warning that they don't work. This will soon be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T211576] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 December. It will be on all wikis from 20 December ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181219T16 19 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Android app team]] are working on making it easier to edit on mobile phones. You can [[mw:Android editing features|read more]] about these plans. If you have an Android phone and speak at least two languages you can help testing in English. Tell [[:m:User:Dchen (WMF)|Dchen (WMF)]] you want to be part of the testing by writing on her talk page or email her. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] <code>tiles.wmflabs.org</code> and <code>wma.wmflabs.org</code> will stop working. They have no maintainers and run an old operating system. Tools which use it could stop working. This includes [[:w:en:Mapnik|the mapnik gadget]], hill shading, and hike and bike layers. New maintainers could help out and keep it going. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2018-December/091216.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2018/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2018-W51"/> 21:34, 17 decembar 2018 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18718987 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/02|Tech News: 2019-02]] == <section begin="technews-2019-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/02|Translations]] are available. ''Tech News writers, editors and translators wish you a pleasant 2019 year.'' '''Recent changes''' * RelatedSites extension has been undeployed. It was used to create interwiki links on Wikivoyage, now handled by Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T128326] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] MediaWiki logstash logging is moving to a new infrastructure. This is an ongoing deployment. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/File:Logging_infrastructure_design_document.pdf] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [https://codesearch.wmflabs.org codesearch.wmflabs.org] has been updated, with new and updated repositories and a new search options for code. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2019-January/002045.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] On several wikis, an account named "{{int:abusefilter-blocker}}" has been created on December 17 to perform some technical maintenance on AbuseFilter. This account has sysop rights but it's a system user and no human can use it. The account already existed on wikis where AbuseFilter can perform blocks, which are issued using this account. See [[:phabricator:T212268|T212268]] for more information and future plans. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]], the "{{int:abusefilter-action-throttle}}" action takes three parameters: count, period and groups. They must now strictly respect the requirements listed [[:mw:Extension:AbuseFilter/Actions#Throttling|on mediawiki.org]]. A list of broken filters is [[:phabricator:P7956|on Phabricator]]. If you're familiar with AbuseFilter, please take a look and fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T209565] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from January 8. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from January 9. It will be on all wikis from January 10 ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * Search Platform Office Hours is rescheduled to January 9. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-January/091280.html Check the details] for time and date. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W02"/> 19:29, 7 januar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18759682 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/03|Tech News: 2019-03]] == <section begin="technews-2019-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[:w:en:Google Translate|Google Translate]] in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T90208][https://wikimediafoundation.org/2019/01/09/you-can-now-use-google-translate-to-translate-articles-on-wikipedia/] * You can now add [[mw:Special:MyLanguage/Help:File captions|captions]] to files on Commons. Captions are short descriptions of the file. They can be translated to all languages we use. They can't use wikitext markup. * Earlier a [[:w:en:Attribute (computing)|quoted HTML attribute]] had to be followed by a space. Now it doesn't. This means that some pages could look different when you save them even if you didn't edit that part of the text. [https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Uqhg1it7nojfnjfg][https://github.com/wikimedia/mediawiki/commit/59bb8864a23f3df120789c7619ef07acefa27b9c] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Templates with [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|<nowiki><templatestyles></nowiki>]] could not show the difference between the live template and the [[w:en:Sandbox (software development)|sandbox]] version when they were tested. This has now been fixed. <nowiki><templatestyles></nowiki> has a new <code>wrapper</code> parameter now. You can use it for selectors like <code dir="ltr">.mw-parser-output <nowiki><wrapper parameter value> <selector from CSS page></nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T200441] '''Problems''' * When you see an edit in the recent changes feed or in the history of a page some of them have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|tags]]. Some tags are added automatically. You can also add tags manually. Tags for edits that have been added manually can be edited. This didn't work for a little while. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T212703] '''Changes later this week''' *You can move files from your wiki to Wikimedia Commons and keep the file history with the new [[m:WMDE Technical Wishes/Move files to Commons|FileExporter]]. It will be a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] on all wikis from 16 January. If you want to test it you [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|activate it]] and check [[m:WMDE Technical Wishes/Move files to Commons/Configuration file documentation|your wiki's configuration file]]. * Users who could cause more damage to the wikis if someone took over their account have to have more secure passwords. This includes administrators and other user groups. They can't use passwords that are in a list of common passwords. Accounts with common passwords are easy to take over. The list of common passwords was made longer a few weeks ago and has a different error message. Some user groups have been added to those who can't use common passwords. This is to protect all accounts with user rights that could cause damage. [https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/operations/mediawiki-config/+/481115/] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] variable <code>minor_edit</code> has been removed. It was deprecated in 2016. Now you can't use it. You can fix the filters using it. You can find them if you use the search bar on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from January 15 <section end="technews-2019-W03"/> 18:54, 14 januar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18781471 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/04|Tech News: 2019-04]] == <section begin="technews-2019-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/04|Translations]] are available. '''Tech News''' * Some people did not get last week's issue of Tech News. This was because of a problem with [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]]. If you did not get last week's issue, you can [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/03|read it on Meta]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T213942] '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] can now use [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/V2|version 2]] as the default version for users who turned on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]]. For example it adds the tracking category <code>{{int:cx-unreviewed-translation-category}}</code> to translations that might have used machine translations without fixing the problems. This is so others can find them. You can find this category in <code>Special:TrackingCategories</code> on Wikipedias. * [https://mediawiki2latex-large.wmflabs.org https://mediawiki2latex-large.wmflabs.org] can now convert collects of up to 800 pages to [[:w:en:PDF|PDF]], [[:w:en:EPUB|EPUB]] or [[:w:en:OpenDocument|ODT]]. Previously this was 200 pages. '''Problems''' * When a template was edited with the visual editor, it would sometimes put all information on one line. This makes it difficult to read for editors who use the wikitext editor. It also makes it more difficult to see what happened in a diff. This problem affected edits made between 8 and 17 January and is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T213922] * [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]] is used to post a message to many pages. It has not been working reliably. Some messages have not been posted to everyone. [https://phabricator.wikimedia.org/T213942][https://phabricator.wikimedia.org/T139380] * Because of a database problem that had to be fixed immediately you could not edit most wikis for a couple of minutes on 17 January (UTC). This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T213858] '''Changes later this week''' * You will be able to use [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|template styles]] in the <code>Module</code> namespace. [https://phabricator.wikimedia.org/T200914] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 January. It will be on all wikis from 24 January ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190123T16 23 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W04"/> 21:33, 21 januar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_targets/1&oldid=18802322 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/05|Tech News: 2019-05]] == <section begin="technews-2019-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Wikimedia servers use [[:w:en:HHVM|HHVM]] to run the [[:w:en:PHP|PHP]] code. They are [[mw:Wikimedia Technology/Annual Plans/FY2019/TEC4: PHP7 Migration/Goals|going to use PHP7]] and stop using HHVM. You can test PHP7 with a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features/PHP7|new beta feature]]. That way you can [[mw:Talk:Beta Features/PHP7|help find and report]] problems. '''Problems''' * When someone moves a page to a name that already exists that page that had the name the article is moved to is deleted. For a couple of months this didn't always work. Some users saw an error message instead. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T210739] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190130T16 30 January at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W05"/> 19:14, 28 januar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18821217 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/06|Tech News: 2019-06]] == <section begin="technews-2019-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/06|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * It was easy to untick a box by accident in [[Special:Preferences|Special:Preferences]]. This will now be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T213517] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 February. It will be on all wikis from 7 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190206T16 6 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W06"/> 18:11, 4 februar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18846213 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/07|Tech News: 2019-07]] == <section begin="technews-2019-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for mobile friendly articles on Wikimedia wikis#Making page issues (ambox templates) mobile friendly|ambox]]</code> [[:w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] class to show page issues to mobile readers. When you use <code>ambox</code> there are [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for mobile friendly articles on Wikimedia wikis#Making page issues (ambox templates) mobile friendly|classes]] you can use. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 February. It will be on all wikis from 14 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190213T16 13 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W07"/> 19:45, 11 februar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18862544 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/08|Tech News: 2019-08]] == <section begin="technews-2019-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] someone on the mobile web you will now have two seconds to cancel the thank. This is in case you clicked on the thank button by accident. [https://phabricator.wikimedia.org/T63737] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 February. It will be on all wikis from 21 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190220T16 20 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * There is a proposal to add a red link to mobile search results if there is no page with that name. This is how it works on desktop. You can [[mw:Talk:Readers/Web/Advanced mobile contributions|leave feedback]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T211006] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W08"/> 00:13, 19 februar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18883065 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/09|Tech News: 2019-09]] == <section begin="technews-2019-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [https://itunes.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewSoftware?id=324715238&mt=8 new version] of the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS FAQ|iOS Wikipedia app]]. It has for example [[:w:en:Syntax highlighting|syntax highlighting]] and new toolbars to make it easier to write wikitext. It also has night mode, a find-on-page function and other things. You can [[mw:Talk:Wikimedia Apps|give feedback and suggestions]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Editing_program] '''Changes later this week''' * When you look at your watchlist or the recent changes page you can use the [[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|new filters for edit review]]. There you can choose tags to filter different edits. Empty tags will no longer be shown. [https://phabricator.wikimedia.org/T182219] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 February. It will be on all wikis from 28 February ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190227T16 27 February at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android will invite users to add Wikidata descriptions to Wikidata objects that have Wikipedia articles but no Wikidata descriptions. It will only invite users who have added a number of Wikidata descriptions in the app without being reverted. This is to avoid spam and bad edits. You can [[mw: Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|read more]] and [[mw:Talk:Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks|leave feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W09"/> 22:16, 25 februar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18898106 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/10|Tech News: 2019-10]] == <section begin="technews-2019-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/10|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 March. It will be on all wikis from 7 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190306T16 6 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You can [[mw:Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up|give feedback]] on the future of talk pages. * The mobile website will use the standard [[:w:en:Font|fonts]] on your computer or phone instead of a generic font. This will make it easier to read text in many scripts. [https://www.mediawiki.org/wiki/Design/Projects/Improve_mobile_reading_experience][https://phabricator.wikimedia.org/T175877] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W10"/> 17:37, 4 mart 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18912959 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/11|Tech News: 2019-11]] == <section begin="technews-2019-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Pages can use [[:wikidata:Property:P625|geocoordinates]] from Wikidata with the <code>mw.wikibase.entity:formatStatements</code> [[w:Lua (programming language)|Lua]] function or the <code>#statements</code> [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions|parser function]]. If they do, they will now be shown using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#<maplink>|a Kartographer <code><maplink></code>]] if the wiki can use Kartographer. You can report bugs or ask questions [[phab:T210926|on Phabricator]]. * There is now an [[:wikitech:EventStreams|EventStream]] to see when [https://stream.wikimedia.org/?doc#!/Streams/get_v2_stream_page_links_change links are added or removed] on Wikimedia wikis. You can read the [[phab:T115119|discussions and plans]]. '''Problems''' * Some wikis will not be able to edit for a short period of time on 19 March ([[:w:en:Coordinated Universal Time|UTC]]). This will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190319T15 15:00 UTC]. It will last up to 15 minutes but probably shorter. You can [[phab:T217441|see the list of affected wikis]]. This is because of network maintenance. You can still read the wikis. * Editors who use Firefox to edit with the visual editor had a problem with copying text. When they tried to select text that included footnotes, templates or block images in the middle they would often only get part of the text. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T214976] * Some maps didn't work for a while on 8 March. This has been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20190308-wdqs][https://phabricator.wikimedia.org/T217898] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 March. It will be on all wikis from 14 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190313T16 13 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W11"/> 20:28, 11 mart 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18925338 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/12|Tech News: 2019-12]] == <section begin="technews-2019-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/12|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * When you use [[:m:Help:Reverting#Advanced features|rollback]] you will be able to get a confirmation prompt on most wikis. It asks you if you wanted to do the rollback. This is to avoid misclicks. You will have to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|opt in]] to get it. On German Wikipedia it will be an opt-out feature from 28 March. [https://phabricator.wikimedia.org/T199534][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Rollback] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 19 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 20 March. It will be on all wikis from 21 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190320T16 20 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Admins will be able to block someone from editing a page or a namespace. This already works on a few Wikimedia wikis. You can [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks|read more]]. If your wiki wants to be an early tester of this, you can [[m:Talk:Community health initiative/Partial blocks|tell the developers]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2018-August/090842.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:Help:Toolforge|Toolforge]] will [[:wikitech:News/Toolforge Trusty deprecation|shut down the Ubuntu Trusty job grid]]. This will happen the week of 25 March. Tools that use this grid needs to be moved to the new Debian Stretch job grid. If they haven't, they will be taken offline. Maintainers can restart the tools later. Users may not be able to use them in the meanwhile. You can see a [[:toolforge:trusty-tools/|list of affected tools]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W12"/> 20:43, 18 mart 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18939566 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/13|Tech News: 2019-13]] == <section begin="technews-2019-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/V2|new version of the content translation tool]] will be used for all new translations. The older version will still be used for translations that were started with it. Most users won’t see any change. More than 80% of the published translations are already using the new version. [https://phabricator.wikimedia.org/T212646] '''Problems''' * There was a problem with editing with [[:w:en:Safari (web browser)|Safari]] on [[:w:en:IOS|iOS]]. When you wrote an edit summary you couldn't save the edit. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T218352] * The editing toolbar sometimes disappears when you scroll on [[:w:en:IOS|iOS]] devices. This will be fixed soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T218414] * Wikis can [[mw:Special:MyLanguage/Help:System message|over-ride interface messages]] on-wiki. A problem meant that sometimes an old versions of any changed messages were shown instead. This included the sitenotice and other important parts of the interface. This was fixed at around 2019-03-22 16:00 (UTC). Logged-out users may still get the wrong message. Purging the page should fix it for them. [https://phabricator.wikimedia.org/T218918] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 27 March. It will be on all wikis from 28 March ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190327T16 27 March at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W13"/> 19:04, 25 mart 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18947493 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/14|Tech News: 2019-14]] == <section begin="technews-2019-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/14|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|Notifications]] tell you about things that happen on the wiki. You can turn on notifications about [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications_types#echo-category-title-article-linked|new links to pages you created]]. For performance reasons you can no longer get e-mails about this. [https://phabricator.wikimedia.org/T219444] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 2 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 3 April. It will be on all wikis from 4 April ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190403T16 3 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W14"/> 18:28, 1 april 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18980992 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/15|Tech News: 2019-15]] == <section begin="technews-2019-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * More wikis are now testing visual editor section editing for mobile users. You can [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor on mobile/Section editing|read more]]. * Admins on French and Polish Wikipedia can [[m:Community health initiative/Partial blocks|block someone from editing a page or a namespace]]. If your wiki wants to get these blocks before they are available to all wikis, you can [[m:Talk:Community health initiative/Partial blocks|tell the developers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T219327][https://phabricator.wikimedia.org/T219218] '''Problems''' * You will be able read but not edit most wikis for 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190411T05 11 April at 05:00 (UTC)]. This is because of a hardware problem. You can [[phab:T220080|see a list of the affected wikis]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-April/091900.html] * A map update caused some problems on 29 March and 30 March. It was rolled back. [https://phabricator.wikimedia.org/T217087] * Pages on some Wikivoyages had problems with the top headline. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T97891#5079408] '''Changes later this week''' * When you add an edit summary the VisualEditor will search your recent edit summaries in case you want to re-use one. This works in both the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|visual]] and [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|wikitext]] modes on desktop. It also works [[mw:VisualEditor on mobile|on the mobile site]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T50274] * The Wikimedia wikis will get a [[:w:en:URL shortening|URL shortener]]. This will work from 11 April. You can [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|read more]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-April/012893.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code><nowiki>{{REVISIONID}}</nowiki></code> magic word will no longer work. This is for performance reasons. When you preview a page it will return <code>""</code> (empty string). When you read a page it will return <code>"-"</code> (dash). For now this will only affect content namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T137900] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 April. It will be on all wikis from 11 April ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190410T15 10 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will be able to preview references. This means that when you hover over the link you will get a popup that shows you a preview of the reference. It will work much like [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|page previews]]. This is so you don't have to go to the bottom of the page to see a reference. This will now be available as a beta feature on German and Arabic Wikipedia. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews][https://phabricator.wikimedia.org/T67114] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikidata [[:w:en:JSON|JSON]] output will change. Empty containers will be serialised as empty objects. This is a breaking change that will affect tools that use JSON outputs and APIs. It will happen on 30 April. You can [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-April/012891.html read more and see how to test your code]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W15"/> 20:23, 8 april 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=18988936 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/16|Tech News: 2019-16]] == <section begin="technews-2019-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' *All wikis now have the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:TemplateWizard|TemplateWizard]] for the wikitext editor. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 April. It will be on all wikis from 18 April ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190417T15 17 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikidata will get a new [[:wikidata:Help:Property constraints portal#Constraint statements on properties|constraint status]] called <code> suggestion</code>. This [[mailarchive:wikidata/2019-April/012911.html|will change]] how the <code>WikibaseQualityConstraints</code> constraint checking API works. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-April/012910.html][https://phabricator.wikimedia.org/T204439] * You can test the [[c:Commons:Structured data/Get involved/Feedback requests/Depicts testing|<code>depicts</code> property]] for structured data on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W16"/> 00:59, 16 april 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19011282 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/17|Tech News: 2019-17]] == <section begin="technews-2019-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/AdvancedSearch|advanced search]] function [[:w:en:URL|URL]] now shows which namespaces you search in. The namespace field is collapsed by default on the search page. You can also [[gerrit:plugins/gitiles/mediawiki/extensions/AdvancedSearch/+/refs/heads/master/docs/adding_fields.md|add new fields]] to the search interface through a [[:w:en:Hooking|hook]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T217445][https://phabricator.wikimedia.org/T217443][https://phabricator.wikimedia.org/T217446] * The wikis now look slightly different in the mobile web version. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-April/091978.html] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190423T15 23 April at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikipedia articles will have the <code>[https://schema.org/sameAs sameAs]</code> [https://schema.org/Property meta property]. It adds structured data. This makes it easier for search engines to find Wikipedia articles. It also makes it easier to reuse content. There will an [[:w:en:A/B testing|A/B test]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Reading/Seach_Engine_Optimization/sameAs_test][https://phabricator.wikimedia.org/T209306] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W17"/> 21:07, 23 april 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19030007 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/18|Tech News: 2019-18]] == <section begin="technews-2019-W18"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android now invites users to add Wikidata descriptions to Wikidata objects that have Wikipedia articles but no Wikidata descriptions. It will only invite users who have added a number of Wikidata descriptions in the app without being reverted. This is to avoid spam and bad edits. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks][https://phabricator.wikimedia.org/T205125] '''Problems''' * Tech News was late last week because of a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:MassMessage|MassMessage]] bug. Other newsletters had the same problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T221570] '''Changes later this week''' * You will see when you last refreshed the recent changes page. This is so you can see how recent the changes are. [https://phabricator.wikimedia.org/T200353] * When you write a comment in [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions|Structured Discussions]] but have not posted it yet your [[:w:en:Web browser|web browser]] will save it in <code>[[:w:en:Web storage#Local and session storage|local storage]]</code> instead of <code>[[:w:en:Web storage#Local and session storage|session storage]]</code>. This means you do not lose them even if you close your web browser. Structured Discussions used to be called Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T93612] * You will be able to turn off [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications/Notifications types#Milestone|milestone notifications]]. Milestone notifications congratulate you when you have made certain numbers of edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T169924] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.33/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 May. It will be on all wikis from 2 May ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190501T15 1 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikidata <code>wb_terms</code> table will be dropped. This will affect some Wikidata tools. They need to be updated. The table has become too big which is causing problems. This will happen on 29 May. You can [[mailarchive:wikidata/2019-April/012987.html|read more]]. You can ask for help if you need it. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikimedia wikis will soon use a token when you log out. This changes how the API works. Some tools might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T25227] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W18"/> 00:27, 30 april 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19046269 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/19|Tech News: 2019-19]] == <section begin="technews-2019-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/19|Translations]] are available. '''Problems''' * [[Special:Watchlist|Special:Watchlist]] can show the wrong information. It does not always show which edits are read and which are unread. The developers are working on solving the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T218511] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 May. It will be on all wikis from 9 May ([[mw:MediaWiki 1.33/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190507T15 8 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W19"/> 18:27, 6 maj 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19073915 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/20|Tech News: 2019-20]] == <section begin="technews-2019-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 May. It will be on all wikis from 16 May ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190514T15 15 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W20"/> 02:48, 14 maj 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19091659 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/21|Tech News: 2019-21]] == <section begin="technews-2019-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The report for phase 1 of the talk pages consultation 2019 [[mw:special:MyLanguage/Talk pages consultation_2019/Phase 1 report|has been published]]. Communities are invited to [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up#Phase2|start phase 2 of the consultation]] on their wikis. '''Problems''' * File descriptions for files from Commons were not shown properly on other Wikimedia wikis for a few days. For example the image descriptions and license information were missing. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T222935][https://phabricator.wikimedia.org/T222954] * Some diffs show an error message when you try to see them. The developers are working on fixing it. It could be because of some edit comments. [https://phabricator.wikimedia.org/T222857][https://phabricator.wikimedia.org/T222628] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-05-21|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-05-22|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-05-23|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190521T15 {{#time:j xg|2019-05-22|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Content translation/V2|content translation tool]] on Wikipedia can use machine translations. There is a system to stop translations where the editors do not fix machine translation mistakes. This warns or stops them if they seem to just copy what the machine translation gives them. If this system is too strict or not strict enough you can [[mw:Talk:Content translation|tell the language team]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Content_translation/Translating/Translation_quality] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikidata <code>wbeditentity</code> [[:w:en:Application programming interface|API]] endpoint will remove all aliases if the request includes an empty alias. This is how it supposed to work. It has not been working this way because of a bug. This will start on 12 June. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-May/013051.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W21"/> 15:03, 20 maj 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19108030 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/22|Tech News: 2019-22]] == <section begin="technews-2019-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/22|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Big changes to the [[w:en:Replication (computing)|replica database]] will happen on 3 June. Some tools on [[:wikitech:Help:Cloud Services Introduction|Cloud Services]] will stop working if the maintainers do not update them to use the new schema. This probably affects tools that query for revisions or log entries made by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T223406][https://lists.wikimedia.org/pipermail/cloud-announce/2019-May/000172.html] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 29 May. It will be on all wikis from 30 May ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190529T15 29 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W22"/> 17:33, 27 maj 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19120221 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/23|Tech News: 2019-23]] == <section begin="technews-2019-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now write all special letters in all African Wikipedia languages. This works in the desktop version. [https://aharoni.wordpress.com/2019/05/25/happy-africa-day-keyboards-for-all-african-wikipedia-languages/] * There is now a field called <code>[[:c:Commons:Depicts|depicts]]</code> on Commons. This is a way to show what is in a picture with the help of Wikidata. It is still in development. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Village_pump#Adding_qualifiers_to_Depicts] * Some tools on Toolforge may break on or after 3 June because of database changes. Maintainers should update their tools to use the new schema. [https://phabricator.wikimedia.org/T223406][https://lists.wikimedia.org/pipermail/cloud-announce/2019-May/000172.html] '''Problems''' * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190619T05 19 June at 05:00 (UTC)]. This is to fix a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T224516] '''Changes later this week''' * Some wikis have one tab for the visual editor and one tab for a wikitext editor. Others wikis just have one tab. If your wiki has two tabs, clicking a link to create a new page has always opened a wikitext editor. It will now open the editor you used the last time you edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T223793] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 May. It will be on all wikis from 6 May ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190605T15 5 May at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W23"/> 17:24, 3 juni 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19133752 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/24|Tech News: 2019-24]] == <section begin="technews-2019-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When you create a PDF from a page on the wiki this is now done by [[mw:Proton|Proton]]. Before this we used [[mw:Electron|Electron]]. It should look the same but work better. Both use Chromium. This is a different system from when you collect several articles into a book and make a PDF from them. [https://phabricator.wikimedia.org/T210651][https://phabricator.wikimedia.org/T186748] * The Flagged Revisions extension now uses the standard OOUI icons. There will be additional minor fixes for positioning in the next deployment. [https://phabricator.wikimedia.org/T155878] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Bots and other scripts that do not set an identifiable [[m:Special:MyLanguage/User-Agent policy|User-Agent]] may find their requests strictly rate-limited until they identify themselves properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T224891] '''Problems''' * Please check if the Flagged Revisions configuration on your wiki is as you expect (or as it was a few weeks ago). If not, please [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Wikimedia-Site-Requests%2CMediaWiki-extensions-FlaggedRevs report it]. [https://phabricator.wikimedia.org/T225144] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190612T15 12 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W24"/> 19:06, 10 juni 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19143311 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/25|Tech News: 2019-25]] == <section begin="technews-2019-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/25|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190619T05 19 June at 05:00 (UTC)]. This is to fix a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T224516] '''Changes later this week''' * [[:w:en:MIDI|MIDI]] files can soon be played without the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]]. You can then add them with <code><nowiki>[[File:Filename.midi]]</nowiki></code>. Later <code>override_midi</code> and <code>override_audio</code> will stop working. Instead you will need to add the MIDI file below the music score. [https://phabricator.wikimedia.org/T135597] * A new video player will soon replace the old one. You will be able to enable it as a beta feature in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|your preferences]]. It will later be enabled for everyone if there are no big problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T148103] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 June. It will be on all wikis from 20 June ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190619T15 19 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and user scripts still use the old <code>wgEnableAPI</code> and <code>wgEnableWriteAPI</code> values. These values are always true. They will soon be removed. This might break the gadgets and scripts. You should fix your gadgets to not use these values. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/core/+/504076] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W25"/> 22:37, 17 juni 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19152213 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/26|Tech News: 2019-26]] == <section begin="technews-2019-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/26|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.10|new version]] of MediaWiki for last week was not fully released due to issues. It was removed from most wikis on Tuesday and from test wikis on Thursday. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-June/092212.html] * Most wikis were slow and then briefly read-only last week due to one of the database servers having a problem. It is now replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T225981] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 June. It will be on all wikis from 27 June ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * You can watch or join the next [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-June/092210.html Wikimedia Language showcase]. It will be about the usage of Machine Translation in Wikimedia projects. The showcase will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190626T13 26 June at 13:00 (UTC)]. A recording will be kept for later viewing * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190626T15 26 June at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W26"/> 19:29, 24 juni 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19168431 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/27|Tech News: 2019-27]] == <section begin="technews-2019-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The development of [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Bridge|Wikidata Bridge]] has started. The goal is to allow Wikidata edits from Wikipedia. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-June/013216.html] '''Problems''' * Sometimes pages load slowly for users routed to the Amsterdam data center. Investigation is in progress. [https://phabricator.wikimedia.org/T226048] * Wikidata query service was overloaded between 11:50 UTC until 13:15 UTC on June 24. It has been fixed. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20190624-wdqs] '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit all wikis for a short amount of time, on 3 July at 06:00 (UTC). This is to move a database. [https://phabricator.wikimedia.org/T226358] * There is no deployment of a new version of MediaWiki on the wikis this week ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190703T15 3 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W27"/> 23:22, 1 juli 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19175317 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/28|Tech News: 2019-28]] == <section begin="technews-2019-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * For event organizers, if you [[m:Special:MyLanguage/Mass_account_creation#Requesting_temporary_lift_of_IP_cap|request a temporary lift of the IP cap]] for mass account creation, this will now also raise the edit rate limit for those new accounts at the event, which will prevent another bottleneck. [https://phabricator.wikimedia.org/T204583] * Administrators at all Wiktionary, Wikivoyage, and Wikisource wikis are now able to use the new [[m:Special:MyLanguage/Community_health_initiative/Partial_blocks|partial blocks]] feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T218626] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 July. It will be on all wikis from 11 July ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * The design of MediaWiki's software windows will change for desktop users. Layout will be simpler, buttons will be bolder and clearer, and close buttons will be just icons. This is like the mobile design. This will affect ContentTranslation, VisualEditor, TemplateWizard, and other tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T226045] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190710T15 10 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikidata will be in read-only mode on 30 July from 05:00 to 05:30 UTC because of a server switch. [https://phabricator.wikimedia.org/T227063] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There will be a change in the name format of new Wikidata RDF dumps starting on 15 July. [https://phabricator.wikimedia.org/T226153] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W28"/> 22:12, 8 juli 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19192465 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/29|Tech News: 2019-29]] == <section begin="technews-2019-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The mobile web will get more advanced editing tools. Seven more Wikipedias can use them now. This works for Arabic, Indonesian, Italian, Persian, Japanese, Spanish and Thai Wikipedia. You can try the tools on the mobile web and give feedback. [https://meta.wikimedia.org/wiki/User:CKoerner_(WMF)/Advanced_mobile_contribution_options_second_update] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The abuse filter system user will soon do maintenance edits on broken abuse filters. This user is called <code>{{int:abusefilter-blocker}}</code> and has administrator rights. This is meant to fix technical problems. It will not do any other changes. You [[phab:T209565|can read more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 July. It will be on all wikis from 18 July ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190717T15 17 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android will invite users to add image captions to images on Commons. It will only invite users who have added a number of edits in the app without being reverted. This is to avoid spam and bad edits. You can [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|read more]] and [[mw:Talk:Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks|leave feedback]]. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Village_pump/Archive/2019/03#Edit_action_feed_(Android_Wikipedia_app)] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W29"/> 17:29, 15 juli 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19199404 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/30|Tech News: 2019-30]] == <section begin="technews-2019-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Communities interested by easing newcomers' first steps can now benefit from the Growth team experiments on their wikis. Check [[mw:Growth/Communities/How to get the Growth experiments on your wiki|the conditions and the request process]]. * The [[m:Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2019]] is looking for nominations. You can recommend tools by July 29. The awarded tools will be presented at Wikimania. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-July/092301.html] '''Problems''' * The release of the last version of MediaWiki (1.34.0-wmf.14) has been blocked for groups 1 and 2. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2019-July/002184.html] '''Changes later this week''' * Phabricator database will be moved to a different server. Writes will be blocked on Thursday 25 July, between 05:30 and 06:00 AM UTC. Reads will remain unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T228243] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 July. It will be on all wikis from 25 July ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190723T15 24 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Some items in the visual editor]] will change later this week. This will make it easier to edit links, citations, and templates on both desktop and mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T225834][https://phabricator.wikimedia.org/T221247] * With [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:AdvancedSearch|advanced search]] turned on you will be able to choose the sorting order of the search results when you do a search. [https://phabricator.wikimedia.org/T225479][https://phabricator.wikimedia.org/T197525] * Users who edit from IP addresses whitelisted on a [[:m:Special:MyLanguage/Mass_account_creation#Requesting temporary lift of_IP cap|request for temporary lift of the IP cap for mass account creation]] will bypass CAPTCHAs. This will happen in August. If you think this should not happen for some reason, please [[:phab:T227487|let us know]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The variable <code>user_wpzero</code> will be removed from AbuseFilter. [[phab:T227843#5344413|A list of filters needing a fix is provided]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W30"/> 15:07, 22 juli 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19224936 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/31|Tech News: 2019-31]] == <section begin="technews-2019-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/31|Translations]] are available. '''Problems''' * Wikidata will be in read-only mode on 30 July from 05:00 to 05:30 UTC because of a server switch. [https://phabricator.wikimedia.org/T227063] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 31 July. It will be on all wikis from 1 August ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190731T15 31 July at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W31"/> 23:42, 29 juli 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19235136 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/32|Tech News: 2019-32]] == <section begin="technews-2019-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/32|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 August. It will be on all wikis from 8 August ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Problems''' *A change in [[mw:Extension:RelatedArticles|RelatedArticles extension]] accidentally enabled it for everyone, not just for mobile users. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T181242][https://phabricator.wikimedia.org/T229644] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190807T15 7 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Today everyone can see [[:w:en:IP addresses|IP addresses]] if someone edits without an account. In the future this could be more hidden. This is to protect unregistered editors so fewer can see their IP address. This would only happen after we make sure the tools for vandal fighting can still be effective. You can [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W32"/> 15:24, 5 august 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19263690 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/33|Tech News: 2019-33]] == <section begin="technews-2019-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors using the mobile website on Wikipedia can opt-in to new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions|advanced features]] via your settings page. This will give access to more interface links, special pages, and tools. Feedback on the discussion page is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T228916] * Due to the absence of volunteer maintenance of Cologne Blue skin, the link to activate it will be hidden. The skin will still work, but editors using it are encouraged to switch to another skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T223824] '''Changes later this week''' * Due to Wikimania, there is no deployment this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments#Week_of_August_12th] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190813T15 13 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The "Wikidata item" link will be moved from "Tools" to "In other projects" section on all Wikimedia projects, starting on August 21. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-August/013316.html Full announcement], [[phab:T66315|Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W33"/> 20:19, 12 august 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19280448 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/34|Tech News: 2019-34]] == <section begin="technews-2019-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/34|Translations]] are available. '''Tech News''' * There will be no Tech News issue next week. The next issue of Tech News will be sent out on 2 September 2019. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some abuse filters stopped working because of a code change. Only variables for the current action will work. Variables defined inside a branch may not work outside of that branch. You can [[phab:T230256|read more]] to see how to fix the filters. * Only six accounts can be created from one [[:w:en:IP address|IP address]] per day. Between 12 August and August 15 this was two accounts per day. This was because of a security issue. It is now six accounts per day again. [https://phabricator.wikimedia.org/T230521] '''Changes later this week''' * Only a limited number of accounts can be created from one [[:w:en:IP address|IP address]]. An IP address can be [[:w:en:Whitelisting |whitelisted]] so that it can create as many accounts as needed. This is useful at events where many new persons learn to edit. IP addresses that are whitelisted for this reason will also not show [[w:en:CAPTCHA|CAPTCHAs]] when you create accounts. This will happen on Wednesday. [https://phabricator.wikimedia.org/T227487] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 20 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 21 August. It will be on all wikis from 22 August ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190821T15 21 August at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * There is an [[:w:en: Request for Comments|RFC]] about creating a new global user group with the right to edit [[:mw:Extension:AbuseFilter|abuse filters]]. This will be used to fix broken filters and make sure all filters will still work when software changes happen. You can [[:m:Requests for comment/Creating abusefilter-manager global group|read more and comment]]. * <code>Special:Contributions/newbies</code> will no longer be working. This is because of performance reasons. It showed edits by new accounts. You can see this in the recent changes feed instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T220447] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W34"/> 17:20, 19 august 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19310286 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/36|Tech News: 2019-36]] == <section begin="technews-2019-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use the new [[wikidata:Wikidata:Development/Termbox|termbox]] interface if you edit Wikidata on a mobile device. This is to edit labels, descriptions and aliases easier on the mobile pages. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2019-August/013355.html] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.20|new version]] of MediaWiki has been deployed during the last week. * The previously announced change of positions of the "Wikidata item" link on all wikis has been rollbacked due to unexpected cache issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T66315#5431632] * The limit for rollbacks has been increased from 10 to 100 rollbacks per minute. [https://phabricator.wikimedia.org/T228708] * The advanced version of the edit review pages (Recent Changes, Watchlist, and Related Changes) now include two new filters. These filters are for "All contents" and "All discussions". They will filter the view to just those namespaces. However the "All discussions" filter does not include pseudo talk pages, like discussions that are in the ''Project:'' or ''Wikipedia:'' namespaces. But it will include changes happening on ''Project talk:'' or the ''Wikipedia talk:''. [https://phabricator.wikimedia.org/T201520] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-09-03|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-09-04|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-09-05|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * When you log in, the software checks your password to see if it follows the [[Special:MyLanguage/Password policy|Password policy]]. From this week, it will also complain if your password is one of the most common passwords in the world. If your password is not strong enough, please consider to [[Special:PasswordReset|change your password]] for a [[w:en:Password strength|stronger password]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T151425] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190904T15 {{#time:j xg|2019-09-04|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will be able to read but not to edit Wikidata for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190910T05 September 10 at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190917T05 September 17 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s2.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190924T05 September 24 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s3.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190926T05 September 26 at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W36"/> 11:07, 4 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19350205 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Tech News: 2019-37]] == <section begin="technews-2019-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit Wikidata for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190910T05 10 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * When you log in, the software checks your password to see if it follows the [[m:Special:MyLanguage/Password policy|Password policy]]. From this week, it will also complain if you are a "privileged user" and your password is too short. If your password is not strong enough, please consider to [[Special:PasswordReset|change your password]] for a [[w:en:Password strength|stronger password]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/operations/mediawiki-config/+/534707] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 September. It will be on all wikis from 12 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190911T15 11 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Soon, the AbuseFilter will recognize new syntax errors. Specifically, it will recognize errors about empty operands. You can see a list of examples in [[phab:T156096]]. Any active filter with such an error will stop working; hence, please take a look at the [[phab:T156096#5464310|list of affected filters]], and fix the ones that you can fix. Note that there is also an ongoing [[:m:Requests_for_comment/Creating_abusefilter-manager_global_group|RFC on meta-wiki]] about the creation of a new abusefilter-manager global group. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W37"/> 19:42, 9 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19361962 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Tech News: 2019-37]] == <section begin="technews-2019-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit Wikidata for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190910T05 10 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * When you log in, the software checks your password to see if it follows the [[m:Special:MyLanguage/Password policy|Password policy]]. From this week, it will also complain if you are a "privileged user" and your password is too short. If your password is not strong enough, please consider to [[Special:PasswordReset|change your password]] for a [[w:en:Password strength|stronger password]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/operations/mediawiki-config/+/534707] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 September. It will be on all wikis from 12 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190911T15 11 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Soon, the AbuseFilter will recognize new syntax errors. Specifically, it will recognize errors about empty operands. You can see a list of examples in [[phab:T156096]]. Any active filter with such an error will stop working; hence, please take a look at the [[phab:T156096#5464310|list of affected filters]], and fix the ones that you can fix. Note that there is also an ongoing [[:m:Requests_for_comment/Creating_abusefilter-manager_global_group|RFC on meta-wiki]] about the creation of a new abusefilter-manager global group. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W37"/> 19:43, 9 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19361962 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Tech News: 2019-37]] == <section begin="technews-2019-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit Wikidata for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190910T05 10 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * When you log in, the software checks your password to see if it follows the [[m:Special:MyLanguage/Password policy|Password policy]]. From this week, it will also complain if you are a "privileged user" and your password is too short. If your password is not strong enough, please consider to [[Special:PasswordReset|change your password]] for a [[w:en:Password strength|stronger password]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/operations/mediawiki-config/+/534707] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 September. It will be on all wikis from 12 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190911T15 11 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Soon, the AbuseFilter will recognize new syntax errors. Specifically, it will recognize errors about empty operands. You can see a list of examples in [[phab:T156096]]. Any active filter with such an error will stop working; hence, please take a look at the [[phab:T156096#5464310|list of affected filters]], and fix the ones that you can fix. Note that there is also an ongoing [[:m:Requests_for_comment/Creating_abusefilter-manager_global_group|RFC on meta-wiki]] about the creation of a new abusefilter-manager global group. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W37"/> 19:49, 9 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19361962 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Tech News: 2019-38]] == <section begin="technews-2019-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] * There was a problem with the new MediaWiki version last week. The new version was paused. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-September/092535.html] '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190917T05 on September 17 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s2.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 September. It will be on all wikis from 19 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190918T15 18 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android invites users to do small tasks. This is to get more readers to edit. If they get reverted too many times it will pause or block the tasks for that user. All normal editing will still work if the community doesn't block the user. The developers want to know if the plan looks OK. You can [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 3.0 - Improved Suggested Edits Homescreen and Feature Pausing|see what it could look like]] and [[:mw:Talk:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] When you look at an old version of a page you get a warning that this is not the newest version. This uses the [[:w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] class <code>.mw-revision</code>. It will use the CSS class <code>.warningbox</code> for styling instead. If your wiki uses templates to change how the warning looks they will have to be updated. This will happen later. If this would cause problems you should tell the developers in the next couple of weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T232415] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W38"/> 17:07, 16 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19379999 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Tech News: 2019-38]] == <section begin="technews-2019-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] * There was a problem with the new MediaWiki version last week. The new version was paused. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-September/092535.html] '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190917T05 on September 17 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s2.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 September. It will be on all wikis from 19 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190918T15 18 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android invites users to do small tasks. This is to get more readers to edit. If they get reverted too many times it will pause or block the tasks for that user. All normal editing will still work if the community doesn't block the user. The developers want to know if the plan looks OK. You can [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 3.0 - Improved Suggested Edits Homescreen and Feature Pausing|see what it could look like]] and [[:mw:Talk:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] When you look at an old version of a page you get a warning that this is not the newest version. This uses the [[:w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] class <code>.mw-revision</code>. It will use the CSS class <code>.warningbox</code> for styling instead. If your wiki uses templates to change how the warning looks they will have to be updated. This will happen later. If this would cause problems you should tell the developers in the next couple of weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T232415] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W38"/> 17:08, 16 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19379999 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Tech News: 2019-38]] == <section begin="technews-2019-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] * There was a problem with the new MediaWiki version last week. The new version was paused. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-September/092535.html] '''Changes later this week''' * You will be able to read but not to edit some mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190917T05 on September 17 at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s2.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 September. It will be on all wikis from 19 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190918T15 18 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android invites users to do small tasks. This is to get more readers to edit. If they get reverted too many times it will pause or block the tasks for that user. All normal editing will still work if the community doesn't block the user. The developers want to know if the plan looks OK. You can [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 3.0 - Improved Suggested Edits Homescreen and Feature Pausing|see what it could look like]] and [[:mw:Talk:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] When you look at an old version of a page you get a warning that this is not the newest version. This uses the [[:w:en:Cascading Style Sheets|CSS]] class <code>.mw-revision</code>. It will use the CSS class <code>.warningbox</code> for styling instead. If your wiki uses templates to change how the warning looks they will have to be updated. This will happen later. If this would cause problems you should tell the developers in the next couple of weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T232415] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W38"/> 17:14, 16 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19379999 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Tech News: 2019-39]] == <section begin="technews-2019-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translations]] are available. '''Problems''' * Some edits that used the visual editor were not working. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T230272] * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 September. It will be on all wikis from 26 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * You will be able to read but not to edit an important number of mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190924T05 on 24 September at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s3.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190926T05 26 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190925T15 25 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[w:en:Internet Explorer|Internet Explorer]] 6 and 7 might not [[:mw:Compatibility|be supported]] in the future. This means the browsers might start looking a bit weird. They would not get security support. This is because almost no one uses the browsers anymore. Supporting them makes the wikis less secure for everyone else. [https://phabricator.wikimedia.org/T232563] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W39"/> 22:20, 23 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19401685 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Tech News: 2019-39]] == <section begin="technews-2019-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translations]] are available. '''Problems''' * Some edits that used the visual editor were not working. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T230272] * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 September. It will be on all wikis from 26 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * You will be able to read but not to edit an important number of mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190924T05 on 24 September at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s3.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190926T05 26 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190925T15 25 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[w:en:Internet Explorer|Internet Explorer]] 6 and 7 might not [[:mw:Compatibility|be supported]] in the future. This means the browsers might start looking a bit weird. They would not get security support. This is because almost no one uses the browsers anymore. Supporting them makes the wikis less secure for everyone else. [https://phabricator.wikimedia.org/T232563] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W39"/> 22:21, 23 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19401685 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Tech News: 2019-39]] == <section begin="technews-2019-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translations]] are available. '''Problems''' * Some edits that used the visual editor were not working. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T230272] * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The developers are working on the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 September. It will be on all wikis from 26 September ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * You will be able to read but not to edit an important number of mid-sized wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190924T05 on 24 September at 05:00 (UTC)]. You can [https://raw.githubusercontent.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/master/dblists/s3.dblist see which wikis]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for up to 30 minutes on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190926T05 26 September at 05:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230788] '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190925T15 25 September at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[w:en:Internet Explorer|Internet Explorer]] 6 and 7 might not [[:mw:Compatibility|be supported]] in the future. This means the browsers might start looking a bit weird. They would not get security support. This is because almost no one uses the browsers anymore. Supporting them makes the wikis less secure for everyone else. [https://phabricator.wikimedia.org/T232563] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W39"/> 22:27, 23 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19401685 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/40|Tech News: 2019-40]] == <section begin="technews-2019-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/40|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week's Tech News had delivery problems. Some did not get the newsletter. Some got it more than one time. The problem where some pages got it three times should now be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T232379] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.34/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-10-01|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-10-02|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-10-03|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191002T15 {{#time:j xg|2019-10-02|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation [[m:Community Tech|Community Tech team]] is working on a [[:m:Community Tech/Watchlist Expiry|watchlist expiry feature]]. This means you can put things on your watchlist for a period of time instead of forever. They are looking for [[:m:Community Tech/Watchlist Expiry#Open Questions|feedback on the questions they have]]. * [[Special:Contributions|Special:Contributions]] will get the standard [[mw:UX standardization|OOUI look]]. This makes it easier to use on mobile and makes it look like other <code>Special:</code> pages. There is a [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/User:Jdlrobson/compactspecialcontributions.css script] you can use to make the form smaller if you want to. [https://phabricator.wikimedia.org/T117736] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W40"/> 18:49, 30 septembar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19425400 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/41|Tech News: 2019-41]] == <section begin="technews-2019-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Extension:AbuseFilter|abuse filter function]] now has a faster [[w:en:Parsing|parser]]. This is to shorten the waiting time when you save an edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T156095] '''Problems''' * There is a problem in the visual editor when you copy or delete text with footnotes. It will be fixed soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T234489] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 October. It will be on all wikis from 10 October ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191009T15 9 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:Community Wishlist Survey 2020|Community Wishlist Survey]] has a new format. It will focus on wikis that typically get less support. It will probably go back to the normal format next year. It is not decided exactly how it will work this year. You can [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2020|leave feedback]]. * The [[:w:en:URL|URL]] of the Wikimedia wiki main pages could be changed. This is because the current URLs cause several problems. For example <code>https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page</code> would be <code>https://www.wikidata.org/</code> instead. You can [[phab:T120085|tell the developers]] if this would cause problems for your wiki. * There is a new [[mw:Technical Community Newsletter/2019/October|technical community newsletter]]. You can read more about the work of Wikimedia's technical community. [[mw:Technical Community Newsletter/Subscribe|Subscribe]] to get the information in the future. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[w:en:Outreachy|Outreachy]] is an internship program for groups who are underrepresented in free and open-source software. There are seven Wikimedia projects about coding, documentation and quality assurance in the next round. Persons who fit the criteria [https://www.outreachy.org/apply/project-selection/#wikimedia can apply]. The last day to apply is 5 November. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W41"/> 17:34, 7 oktobar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19426372 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/42|Tech News: 2019-42]] == <section begin="technews-2019-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use [[:mw: Reading/Web/Advanced mobile contributions |more advanced editing tools]] on the mobile web. You can turn them on and off in your preferences in the mobile version. [https://phabricator.wikimedia.org/T233612] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 October. It will be on all wikis from 17 October ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191016T15 16 October at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[w:en:Internet Explorer|Internet Explorer]] 6 and 7 are no longer [[:mw:Compatibility|supported]]. This means the browsers might start looking a bit weird. They will not get security support. You [[:wikitech:HTTPS/Browser Recommendations|can't read]] Wikimedia wikis in Internet Explorer on Windows XP or Windows versions that are older than Windows XP. This is because almost no one uses the browsers anymore. Supporting them made the wikis less secure for everyone else. [https://phabricator.wikimedia.org/T232563] * In the future section headings might have a share link. This is to make it easier to link to the section. You can [[phab:T18691|read more and discuss]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W42"/> 01:04, 15 oktobar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=19457637 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/43|Tech News: 2019-43]] == <section begin="technews-2019-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|'''''[[$technews|Tech news]]''' prepared by [[$ambassadors|Tech News writers]] and posted by [[$bot|bot]] • [[$contribute|Contribute]] • [[$translate|Translate]] • [[$tech|Get help]] • [[$talk|Give feedback]] • [[$list|Subscribe or unsubscribe]].'']] The [[w:en:Application programming interface|API]] sandbox and help pages now show more clearly when API modules are marked as <code>internal</code>. API modules marked as internal were probably internal before. It was easier to miss. You should look for non-internal alternatives. [https://phabricator.wikimedia.org/T185508] '''Problems''' * There is a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Translate|translation tool]] we use on wikis with more than one language. For a few days it did not create pages for new languages when someone translated a page. The languages did not show in the language bar. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T235027] * The history and diffs can show wrong content. This is because of a cache problem. It will soon be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T235188] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 October. It will be on all wikis from 24 October ([[mw:MediaWiki 1.34/Roadmap|calendar]]). * [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] will be a beta feature on [[phab:T235083|all Wikipedias and some Wikivoyages]]. It shows you a preview of the footnote when you hover over or click on the number. It has been a beta feature on German and Arabic Wikipedia since April. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191023T15 23 October]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W43"/> 16:18, 21 oktobar 2019 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=19479478 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/44|Tech News: 2019-44]] == <section begin="technews-2019-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can post proposals for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020|Community Wishlist Survey]]. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals until 11 November. You can vote on proposals from 20 November to 2 December. This year the wishlist will focus on Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote, Wikisource, Wikiversity, Wikispecies, Wikivoyage and Wikinews. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020#newformat|read more]] about the format for this year. * Mobile users now have a specific design for their Watchlist. [https://phabricator.wikimedia.org/T225127][https://phabricator.wikimedia.org/T235414] * You can share feedback and ideas on the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. The goal is to make the interface easier to use for readers and editors without removing any functionality. The Foundation's Readers Web team will work on this over the next two years. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/OOUI|OOUI]] now allows using <code>px</code> (pixels) instead of <code>em</code> ([[:w:en:Em (typography)|em]]) for some specific cases. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/design/2019-October/002646.html][https://phabricator.wikimedia.org/T220671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2019-10-29|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2019-10-30|{{PAGELANGUAGE}}}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2019-10-31|{{PAGELANGUAGE}}}} ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191030T15 {{#time:j xg|2019-10-30|{{PAGELANGUAGE}}}} at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * There will be no software changes from 19 December to 2 January. The first MediaWiki version next year will come the week of 6 January. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2019-October/092682.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets and user scripts can access variables about the current page in JavaScript. In 2015, this information was moved from global variables named <code dir=ltr>wg*</code> to <code style="white-space:nowrap;">mw.config</code>. The old global variables will be removed later this year. You can [[Phab:T72470|know more about it and tell the developers]] if you want to try this out on your wiki first. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W44"/> 17:09, 28 oktobar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19499434 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/45|Tech News: 2019-45]] == <section begin="technews-2019-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At [[Special:Contributions|Special:Contributions]] you could see up to 5000 edits at the same time if you edited the [[:w:en:URL|URL]]. This has been lowered to 500. This is to stop requests which break the sites. [https://phabricator.wikimedia.org/T234450] '''Changes later this week''' * <code>MediaWiki:ipb-default-expiry</code> can set the default length to block a user for your wiki. You will be able to use <code>MediaWiki:ipb-default-expiry-ip</code> to set a different default block length for IP editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T219126] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 November. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 November. It will be on all wikis from 7 November ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191106T15 6 November at 15:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W45"/> 17:47, 4 novembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19523120 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/46|Tech News: 2019-46]] == <section begin="technews-2019-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex-large.wmflabs.org MediaWiki2LaTeX] can put different pages from a Wikimedia wiki into a [[:w:en:PDF|PDF]]. It can now make a PDF with around 5000 pages. Previously this was 800 pages. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191113T16 13 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * Wikimedia will take part in [[:w:en:Google Code-in|Google Code-in]]. This is for young students who want to help with open source software. You can [[:mw:Google Code-in/2019|read more]]. Experienced technical Wikimedians can mentor students. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W46"/> 23:02, 11 novembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547303 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/47|Tech News: 2019-47]] == <section begin="technews-2019-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/47|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit some wikis for up to 30 minutes [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191126T06 on 26 November at 06:00 (UTC)]. You can [[phab:T238046|see which wikis]]. It will probably last much shorter than 30 minutes. This will also affect the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CentralAuth|centralauth]]</code> database. This could for example affect changing passwords, logging in to new wikis, changing emails or [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CentralAuth/Global rename|global renames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T238046] '''Changes later this week''' * You can soon vote on proposals for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020|Community Wishlist Survey]]. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can vote on proposals from 20 November to 2 December. This year the wishlist will focus on Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote, Wikisource, Wikiversity, Wikispecies, Wikivoyage and Wikinews. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020#newformat|read more]] about the format for this year. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191120T16 20 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W47"/> 21:16, 18 novembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547866 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/48|Tech News: 2019-48]] == <section begin="technews-2019-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * The mobile beta mode will be disabled to have less maintenance. The developers will focus on the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements|desktop improvements]] project. You can turn on [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mobile contributions mode]] if you want to see the categories. You could also jump back to the top. This can instead be done with a [[w:en:User:Jdlrobson/scripts/backtotop.js|gadget or user script]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T237290] * [[:mw:Parsoid|Parsoid]] is software we use for the visual editor, content translation, Flow and the Android app. This has been rewritten. It will come to the wikis gradually over the next two weeks. It has been tested, but there could be some diffs or previews that don't look right. If you see any you can [[phab:T229015|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T229015] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 26 November. It will be on the other wikis next week ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). This is because of holidays. '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191127T16 27 November at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You will switch between the article and the talk page in a new way in the mobile view in the future. It will use tabs. This is more like in the desktop view. [https://phabricator.wikimedia.org/T230695] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W48"/> 17:51, 25 novembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547866 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/49|Tech News: 2019-49]] == <section begin="technews-2019-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Mix'n'match|Mix'n'match]] is a tool to connect Wikidata items to information in other databases. It can be used to find subjects that are missing in a Wikipedia. It now has more than 3000 datasets. Before it was closer to 2000. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 3 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 4 December. It will be on all wikis from 5 December ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191204T16 4 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There will be a new schema for [https://dumps.wikimedia.org/ XML dumps]. Scripts and apps that use them will need to be updated. If they are not updated they will no longer work. [https://phabricator.wikimedia.org/T238972] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code><nowiki>{{REVISIONID}}</nowiki></code> magic word will no longer work in the content namespaces. This is for performance reasons. When you preview a page it returns <code>""</code> (empty string). When you read a page it returns <code>"-"</code> (dash). In the future this will also affect other namespaces. The next ones are file and category namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T235957] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W49"/> 17:57, 2 decembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19547866 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/50|Tech News: 2019-50]] == <section begin="technews-2019-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikimedia projects use [https://translatewiki.net/ Translatewiki] to translate the wiki interface. You can now use [https://tools.wmflabs.org/watch-translations/ WatchTranslations] to watch projects there. You would get an email if there are missing translations to your language. [https://phabricator.wikimedia.org/T238216] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new dataset you can use. It shows the number of editors per country per month for a number of countries. You can [[:wikitech:Analytics/Data Lake/Edits/Geoeditors/Public|read the documentation]] and [https://dumps.wikimedia.org/other/geoeditors/readme.html download the dataset]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 December. It will be on all wikis from 12 December ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191211T16 11 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * You can test a new [[m:WMDE Technical Wishes/Book referencing|reference tool]]. It makes it possible to reference different parts of a source without repeating all information. You can test it on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|beta cluster]]. You can see [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Draft:Cut_the_Crap#cite_ref-3 an example article]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Vc9k7gf9kvqxkkva] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W50"/> 17:35, 9 decembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/51|Tech News: 2019-51]] == <section begin="technews-2019-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/51|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Linter|Linter extension]] helps you find technical errors in articles. It did not show new changes last week. This was because of an [[:w:en:Application programming interface|API]] problem. It is now working again. [https://phabricator.wikimedia.org/T240057] * [[Special:Watchlist|Special:Watchlist]] can show the wrong information again. It does not always show which edits are read and which are unread. This is because of a database problem. The developers are working on solving the problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T218511] '''Changes later this week''' * You can get email notifications. You can get them immediately, a summary every day or a summary once every week. If you choose a summary you can soon choose not to get notifications you have already marked as read on the wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T169386] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 December. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 December. It will be on all wikis from 19 December ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Meetings''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can join the technical advice meeting on IRC. During the meeting, volunteer developers can ask for advice. The meeting will be on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20191218T16 18 December at 16:00 (UTC)]. See [[mw:Technical Advice IRC Meeting|how to join]]. '''Future changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks|partial blocks]] feature is now stable. It will come to most wikis on 6 January. Your wiki can ask to wait. Contact [[User talk:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]] if you don't want it now. [https://phabricator.wikimedia.org/T218626] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W51"/> 01:15, 17 decembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/52|Tech News: 2019-52]] == <section begin="technews-2019-W52"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/52|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 6 January 2020. '''Recent changes''' * All mobile site users now have new features. Features include: tabs for page/discussion; an expanded user-menu; direct access to history pages. These features were initially part of the "[[mw:special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mode]]". '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Future changes''' * You can use <code>setlang</code> in the [[:w:en:URL|URL]] to change the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:UniversalLanguageSelector|user interface language]]. This will no longer happen automatically. When you open the link you will be asked to confirm the language change. This will not happen if [[:w:en:Javascript|Javascript]] is not working in your browser. [https://phabricator.wikimedia.org/T63115] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2019/52|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2019-W52"/> 21:03, 23 decembar 2019 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/02|Tech News: 2020-02]] == <section begin="technews-2020-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/02|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * When trying to move a page, if the target title already exists then a warning message is shown. The warning message will now include a link to the target title. [https://phabricator.wikimedia.org/T184357] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 January. It will be on all wikis from 9 January ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W02"/> 22:18, 6 januar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19625279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/03|Tech News: 2020-03]] == <section begin="technews-2020-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can no longer read Wikimedia wikis if your browser use very old [[:w:en:Transport Layer Security|TLS]]. This is because it is a security problem for everyone. It can lead to [[:w:en:Downgrade attack|downgrade attacks]]. Since 9 December you just see a warning. Soon the browser will not connect to the wikis at all. Most are users on Android systems older than 4.4. You can read the [[:wikitech:HTTPS/Browser Recommendations|browser recommendations]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T238038] * [[Special:LinkSearch|Special:LinkSearch]] has been moved from the "{{int:specialpages-group-redirects}}" section on [[Special:SpecialPages|Special:SpecialPages]] to the "{{int:specialpages-group-pages}}" section. [https://phabricator.wikimedia.org/T242146] '''Changes later this week''' *[[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikis can protect pages so that only some users can edit them. The standard protection levels are {{int:protect-level-autoconfirmed}} and {{int:Protect-level-sysop}}. If your wiki use more protection levels the technical name might be renamed for standardisation. This doesn't affect what users see. [https://phabricator.wikimedia.org/T230103] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 January. It will be on all wikis from 16 January ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[:wikitech:Nova Resource:Catgraph/Deepcat|Deepcat]] and [[:wikitech:Nova Resource:Catgraph|Catgraph]] will stop working. This will happen at the end of January. This is because you can now use the normal search function instead. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-January/092936.html] * You can use <code><nowiki><ref follow="…"></nowiki></code> to merge footnotes that follow each other. It is meant to be used for digitised books on Wikisource. If the order of the footnotes is wrong no error was shown but the bad <nowiki><ref></nowiki> was shown outside the <nowiki><references /></nowiki> list. This will change and you will see an error message instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T240858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W03"/> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:39, 13 januar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19702767 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/04|Tech News: 2020-04]] == <section begin="technews-2020-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 January. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 January. It will be on all wikis from 23 January ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There is a [[:m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|new suggestion]] for what to show when someone edits without registering an account. This is to give unregistered editors better privacy and make some anti-vandalism work go faster. You can [[:m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is a Python [[:w:en:Library (computing)|library]] to automate work on wikis. It will no longer support [[:w:en:Python (programming language)|Python 2]]. Use the <code>python2</code> tag if you need to continue running Python 2 scripts. The Pywikibot team strongly recommends to migrate to Python 3. You can [[:phab:T242120|get help]] to do so. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot/2020-January/009976.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The weekly MediaWiki branch cut will soon become automated. The timing for this cut may change. You can discuss [[phab:T242446|in Phabricator]] if this affects you. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-January/092939.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can [[mw:Special:MyLanguage/Technical Community Newsletter/2020/January|read about]] coming technical events and mentoring interns. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W04"/> 20:40, 20 januar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19732089 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/05|Tech News: 2020-05]] == <section begin="technews-2020-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Some mobile diffs have problems. A couple of buttons are not shown. Structured data diffs on Commons are confusing. The developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T242310][https://phabricator.wikimedia.org/T243235] * Administrators on wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions|Structured Discussions]] can't move discussion pages. This is a bug. The developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T231783] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * There is JavaScript code on Special:Undelete for administrators that makes it possible to automatically select multiple checkboxes by holding the "Shift" key and clicking. This code is also loaded by accident on other special pages and on articles. This makes pages slower to load. This will be fixed. If you know of other special pages where this is useful please tell the developers at [[phab:T232688]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W05"/> 19:52, 27 januar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19732089 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/06|Tech News: 2020-06]] == <section begin="technews-2020-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/06|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 4 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 5 February. It will be on all wikis from 6 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W06"/> 21:04, 3 februar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19732089 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/07|Tech News: 2020-07]] == <section begin="technews-2020-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new version of the [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Mobile app|Wikimedia Commons app]] for Android. It should fix the failed uploads problem. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-February/093042.html] '''Problems''' * There was a problem with the new MediaWiki version last week. It deleted some messages by accident. The new version was late because it was stopped to fix things. [https://phabricator.wikimedia.org/T233866] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/API:Main page|MediaWiki action API]] is used by various tools like bots and gadgets. Some error codes will change. Some parameter values that do not follow the standard will no longer work. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-February/093048.html] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 11 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 12 February. It will be on all wikis from 13 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W07"/> 20:09, 10 februar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/08|Tech News: 2020-08]] == <section begin="technews-2020-W08"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Pages on Wikidata and Commons now load faster. You can read more about [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Performance Team/Page load performance|page load performance]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2020-February/013827.html][https://www.mediawiki.org/wiki/ResourceLoader/Developing_with_ResourceLoader] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 February. It will be on all wikis from 20 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W08"/> 17:16, 17 februar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/09|Tech News: 2020-09]] == <section begin="technews-2020-W09"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/09|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 February. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 February. It will be on all wikis from 27 February ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There will be a [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|reply button]] after each post on a talk page if you want one. This will soon be a beta feature on the Arabic, French, Dutch and Hungarian Wikipedias. You will have to turn it on if you want to use it. It will come to more wikis later. You can [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Talk:Cats test the reply button]. It was briefly shown earlier than planned by mistake on the four first wikis last week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W09"/> 21:59, 24 februar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/10|Tech News: 2020-10]] == <section begin="technews-2020-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/10|Translations]] are available. '''Problems''' * Readers who were not logged in briefly saw the interface in a language decided by their browser. It should normally be in the language of the wiki. This happened for a short period of time last week. This was because of a bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T246071] '''Changes later this week''' * If you forget your password you can ask for a new one to be sent to your email address. You need to know your email address or your username. You will now be able to choose that you need to enter both your email address and your username. This will be a preference. This is to get fewer password reset emails someone else asked for. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Password_Reset_Update] * When you asked for a new password you could see if the username didn't exist on [[Special:PasswordReset|Special:PasswordReset]]. Now the page will show the username you entered and tell you an email has been sent if the username exists. This is for better security. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Password_Reset_Update] * On [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] you can see what other pages link to a page. You can see if the link is from a redirect. You can now see which section the redirect links to. [https://phabricator.wikimedia.org/T103281] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 3 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 4 March. It will be on all wikis from 5 March ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers are working on a [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Edit conflicts on talk pages|new interface]] to solve edit conflicts on talk pages. You can [[mw:Help talk:Two Column Edit Conflict View|give feedback]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230231] * There is a [[:m:Abuse filter manager/vote|vote]] on the creation of a new user group called [[:m:Abuse filter manager|abuse filter manager]]. The vote runs from March 1 to March 31 on Meta. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] <code>wgMFSpecialCaseMainPage</code> was used for the mobile site. It was deprecated in 2017. It will stop working in April. Wikis should see if they use it. If they do they should fix it. You can [[phab:T246401|read more and ask for help]]. This affects 183 wikis. There is a [[phab:T246401|list]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Mobile_Gateway/Mobile_homepage_formatting#MFSpecialCaseMainPage] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W10"/> 01:35, 3 mart 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/11|Tech News: 2020-11]] == <section begin="technews-2020-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new search word called <code>articletopic</code>. You can use it to search for articles on a specific topic. It is available on the Arabic, Czech, English and Vietnamese Wikipedias. It will come to more Wikipedias soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T240559][https://www.mediawiki.org/wiki/ORES/Articletopic][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Search/articletopic] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 10 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 11 March. It will be on all wikis from 12 March ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There is a plan for [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|new requirements for user signatures]]. You can [[mw:Talk:New requirements for user signatures|give feedback]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia Android app]] will do [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Push Notifications for editors|push notifications]] if users want them. This could help you see for example when someone wrote on your talk page or your edit was reverted. This will come later this year. [https://phabricator.wikimedia.org/T146032] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W11"/> 18:14, 9 mart 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/12|Tech News: 2020-12]] == <section begin="technews-2020-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new [[:mw:Special:MyLanguage/API:Main page|API]] module for changing the content model of existing pages. Use <code>action=changecontentmodel</code> to specify the new model. You can read the [[:mw:Special:MyLanguage/API:ChangeContentModel|documentation on mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T107174] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 17 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 18 March. It will be on all wikis from 19 March ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * If you edit a page at the same time as someone else you can get an edit conflict. There is [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Solution: Two Column Edit Conflict View|a new two-column interface]] to make it easier to solve this. It will soon be active by default on the German, Arabic, and Farsi Wikipedias. It will be on by default on more wikis within the next months. You will be able to opt out of the new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T139601][https://phabricator.wikimedia.org/T244863] * You can see [[:mw:Talk pages project/Updates#12 March 2020|a proposed design]] for replying to comments in an easier way. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W12"/> 22:18, 16 mart 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/13|Tech News: 2020-13]] == <section begin="technews-2020-W13"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/13|Translations]] are available. '''Problems''' * Some development will be slower than planned. This is because of the [[:w:2019–20 coronavirus pandemic|current pandemic]]. You can see [[:wikitech:Deployments/Covid-19|the new deployment guidelines]]. This is to avoid risks when some persons could be unavailable. * There was a problem when adding interwiki links. The tool you use to add interwiki links could suggest the wrong project to link to. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T247712][https://phabricator.wikimedia.org/T247562] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 24 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 25 March. It will be on all wikis from 26 March ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There is [[mw:Growth|a project]] to make editing easier for newcomers. The developers are trying to understand what initiatives different Wikipedias have to welcome newcomers. They also want to know which templates are often used for maintenance activities. You can help this project by [[mw:Growth/March 2020 inventory|checking if your wiki's pages are listed on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W13"/> 18:05, 23 mart 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19795492 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/14|Tech News: 2020-14]] == <section begin="technews-2020-W14"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The beta version of the [[:mw:Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android can now help users [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 4.0 - Tag Commons images to improve search|add tags]] on Commons. These tags are called [[c:Commons:Depicts|depicts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239690] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 31 March. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 April. It will be on all wikis from 2 April ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The video player will change to be simpler and more modern. The current beta feature will become the video player for everyone. The old player will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * There is a project to make templates easier to use. The next few weeks the developers will present ideas on the [[:m:WMDE Technical Wishes/Templates|project page]]. You can watch that page if you are interested in giving feedback. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-March/093240.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W14"/> 19:24, 30 mart 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19939485 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/15|Tech News: 2020-15]] == <section begin="technews-2020-W15"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/15|Translations]] are available. '''Problems''' * There was a problem with user pages not being shown properly on desktop. This was because of a bug. It will soon be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T248141] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 April. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 April. It will be on all wikis from 9 April ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * MediaWiki will use a newer version of [[:w:en:Unicode|Unicode]]. Some characters that did not have an upper case equivalent before do now. Titles beginning with one of these characters will be moved. A list of these titles can be seen [[phab:P10817|on Phabricator]]. The titles will be renamed by the user <code>Maintenance script</code>. This will start on 13 April 2020. You can rename them before this if you wish and the new title can be different from the one the script would rename it to. [https://phabricator.wikimedia.org/T219279] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W15"/> 21:01, 6 april 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19961131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/16|Tech News: 2020-16]] == <section begin="technews-2020-W16"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now use the <code>[[:mw:Help:CirrusSearch#Articletopic|articletopic]]</code> search word on all Wikipedias. It searches articles by topic. [https://phabricator.wikimedia.org/T240559] * You can see wiki tools in the new [https://tools.wmflabs.org/tools-gallery/ Tools Gallery]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Technical_Community_Newsletter/2020/April] * You can see edits from the [[:wikitech:Help:Cloud Services Introduction|Wikimedia Cloud Services]] in a new [https://wmcs-edits.wmflabs.org/#wmcs-edits dashboard]. * When you use filters on a history page you sometimes don't see any edits. There is a text explaining this now. Before it was just empty. [https://phabricator.wikimedia.org/T227578] * There is a new [https://techblog.wikimedia.org/ Wikimedia Technical Blog]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_technical_blog_editorial_guidelines] '''Problems''' * There was a problem with the Wikidata database last week. Some wikis went down for twenty minutes. Wikidata and other projects showed error messages. Interwiki links were not shown, some tools did not work and other problems. Some of this was fixed quickly. The developers are working on fixing the rest. [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Wikidata:Project_chat&oldid=1153486952#Update_about_the_database_breakage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200407-Wikidata%27s_wb_items_per_site_table_dropped][https://phabricator.wikimedia.org/T249565] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from April 14. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from April 15. It will be on all wikis from April 16 ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Some graphs have not worked on mobile. This will soon be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T133085] * The article tab on talk pages of redirects links to the target of the redirect. It could link to the redirect page itself instead. You can [[phab:T5324|leave feedback on this]]. * For pages using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]], the use of the deprecated <code><nowiki><source></nowiki></code> tag, as well as the use of the deprecated <code>enclose</code> parameter, will add tracking categories. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W16"/> 17:30, 13 april 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19961131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Tech News: 2020-17]] == <section begin="technews-2020-W17"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 4 May 2020. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[m:Small wiki toolkits|small wiki toolkits]] is to help smaller wikis that need technical skills. They can learn and share technical skills. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-April/093296.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Over-qualified CSS selectors in Wikimedia skins have been removed. <code>div#content</code> is now <code>.mw-body</code>. <code>div.portal</code> is now <code>.portal</code>. <code>div#footer</code> is now <code>#footer</code>. This is so the skins can use [[:w:en:HTML5|HTML5]] elements. If your gadgets or user styles used them you will have to update them. [https://phabricator.wikimedia.org/T248137] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * Some things on the wikis might look weird or not work in [[:w:en:Internet Explorer 8|Internet Explorer 8]] in the future. Internet Explorer 8 was replaced in 2011. [https://phabricator.wikimedia.org/T248061] * The font in the diffs will change. [https://phabricator.wikimedia.org/T250393] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 28 April next week. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 29 April next week. It will be on all wikis from 30 April next week ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W17"/> 20:44, 20 april 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=19961131 --> == Technical maintenance planned == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> (Sorry for using English. {{int:please-translate}}.) A maintenance operation will be performed on Thursday 30th April at 05:00 AM UTC. It impacts all wikis and is supposed to last a few minutes. During this time, new translations may fail, and Notifications may not be delivered. For more details about the operation and on all impacted services, please check [[phab:T250733|on Phabricator]]. A banner will be displayed 30 minutes before the operation. Please help making your community aware of this maintenance operation. </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 20:01, 27 april 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=20019118 --> == Reminder: Technical maintenance planed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Sorry to use English. {{int:please-translate}}. This is a reminder of the message sent on Monday 27th April. A maintenance operation will be performed on Thursday 30th April at 05:00 AM UTC. It impacts all wikis and is supposed to last a few minutes. During this time, new translations may fail, and Notifications may not be delivered. For more details about the operation and on all impacted services, please check [[phab:T250733|on Phabricator]]. A banner will be displayed 30 minutes before the operation. Please help making your community aware of this maintenance operation. </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 17:13, 29 april 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=20024829 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/19|Tech News: 2020-19]] == <section begin="technews-2020-W19"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/19|Translations]] are available. '''Problems''' * [[phab:T251153|Some wikis]] will be on read-only for a few minutes on 5 May. This will happen around [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200505T05 05:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T251153] * [[phab:T251157|Some wikis]] will be on read-only for a few minutes on 7 May. This will also affect [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CentralAuth|CentralAuth]]. This can for example affect global renames, password changes, changing or confirming your email address and logging in to new wikis. This will happen around [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200507T05 05:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T251157] '''Changes later this week''' * You can get a notification when someone links to a page you created. You can soon turn these notifications off for individual pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T46787] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.31|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 5 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 6 May. It will be on all wikis from 7 May ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W19"/> 18:59, 4 maj 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20041690 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/20|Tech News: 2020-20]] == <section begin="technews-2020-W20"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Everyone can now import photos from [[w:en:Flickr|Flickr]] to Commons with the [[c:Special:UploadWizard|UploadWizard]]. Before this only autopatrollers on Commons could import photos from Flickr. [https://phabricator.wikimedia.org/T90004] '''Problems''' * [[phab:T251502|Commons]] will be on read-only for a few minutes on 12 May. This will happen around [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200512T05 05:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T251502] * [[phab:T251984|Several wikis including Wikidata]] will be on read-only for a few minutes on 19 May. This will happen around [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200519T05 05:00 UTC]. English Wikipedia will be on read-only for a few minutes on 21 May [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200521T05 05:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T251984][https://phabricator.wikimedia.org/T251985] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.32|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 12 May. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 13 May. It will be on all wikis from 14 May ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] JavaScript scripts and gadgets can no longer check multiple keys at once via <code>mw.config.exists()</code> or <code>mw.user.tokens.exists()</code>. You can use <code>exists()</code> or <code>get()</code> to check one at a time instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T251855] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W20"/> 22:40, 11 maj 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20078386 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/21|Tech News: 2020-21]] == <section begin="technews-2020-W21"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you forget your password you can ask for a new one to be sent to your email address. You need to know your email address or your username. You can choose that you need to enter both your email address and your username. This is a preference. This is to get fewer password reset emails someone else asked for. This is now available on all Wikimedia wikis. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Password_Reset_Update#May_11,_2020][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2020-May/094804.html] '''Problems''' * There is a bug that creates problems for iPhone users with [[:w:en:IOS 13|iOS 13]] and [[w:en:Safari (web browser)|Safari]]. If you use an iPhone to read or edit Wikipedia and see bugs on the mobile site you can [[mw:Skin talk:Minerva Neue|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T252223] * [[phab:T251984|Several wikis including Wikidata]] will be on read-only for a few minutes on 19 May. This will happen around [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200519T05 05:00 UTC]. English Wikipedia will be on read-only for a few minutes on 21 May [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200521T05 05:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T251984][https://phabricator.wikimedia.org/T251985] '''Changes later this week''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android can let users [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested Edits 4.0 - Tag Commons images to improve search (to be released May 2020)|add]] [[c:Special:MyLanguage/Commons:Depicts|depicts]] on Commons. The beta version used [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data/Computer-aided tagging|computer-aided tagging]]. This was removed to get more specific depicts. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Suggested_Edits_4.0_-_Tag_Commons_images_to_improve_search_(to_be_released_May_2020)] * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graphs]] will be [[:w:en:Rendering (computer graphics)|rendered]] in the reader's browser. This will use [[w:en:JavaScript|Javascript]]. Graphs will hopefully work better for everyone who uses Javascript. It will not work for users who don't use Javascript. This will not affect diagrams in image files. [https://phabricator.wikimedia.org/T236892] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some CSS for the skins has been simplified. This affects <code>div#p-personal</code>, <code>div#p-navigation</code>, <code>div#p-interaction</code>, <code>div#p-tb</code>, <code>div#p-lang</code>, <code>div#p-namespaces</code>, <code>div#p-variants</code> and <code>div#footer</code>. They will have to remove <code>div</code>. You will have to update your gadgets, scripts or user styles. This is so we can use [[:w:en:HTML5|HTML5]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T252467] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some CSS for [[mw:Skin:Vector|the Vector skin]] has been changed. This affects <code>#p-variants</code>, <code>#p-namespaces</code>, <code>#p-personal</code>, <code>#p-views</code> and <code>#p-cactions</code>. They can no longer use <code>> ul</code>. You might need to update your gadgets, scripts or user styles. [[phab:T252447|See how]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W21"/> 19:18, 18 maj 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20097719 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/22|Tech News: 2020-22]] == <section begin="technews-2020-W22"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/22|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * The visual editor will now work in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Modern|Modern skin]]. The changes that needed to happen for this to work could cause problems for some scripts or gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T177243] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from May 26. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from May 27. It will be on all wikis from May 28 ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W22"/> 16:17, 25 maj 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20097719 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/23|Tech News: 2020-23]] == <section begin="technews-2020-W23"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new beta version of the [[:c:Commons:Mobile app|Wikimedia Commons app]] for Android. It has a new zoom function when you look at images. It can also suggest places when you upload geotagged photos. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-May/093431.html] '''Problems''' * There was a problem with the Commons database on 27 May. Commons could not be edited for eight minutes. Because of this problem the database was moved. This caused another short read-only time on 29 May. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200528-s4_(commonswiki)_on_read-only_for_8_minutes][https://phabricator.wikimedia.org/T253808][https://phabricator.wikimedia.org/T253825] * The [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector skin]] had a problem where you couldn't add links to the article in other languages. You couldn't see the section if there were no links to other languages already. It also removed [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation]] links and links to language settings. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T252800] '''Changes later this week''' * You can get a notification when someone links to a page you created. You can turn these notifications off for individual pages. You can soon turn them off also in the notifications you get. [https://phabricator.wikimedia.org/T46787] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.35|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 2 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 3 June. It will be on all wikis from 4 June ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W23"/> 00:30, 2 juni 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20097719 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|Tech News: 2020-24]] == <section begin="technews-2020-W24"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some articles have tables that can be sorted in different ways. For example a list of countries can be sorted alphabetically but you can click on the size column to sort them by size. If you clicked on the column a second time it would sort the countries from the bottom to the top instead. A third click will now take you back to the original sorting. [https://phabricator.wikimedia.org/T226697] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint_errors/self-closed-tag|Self-closed tags]] now work as in the [[:w:en:HTML5|HTML5]] specifications. This means you should stop using some of them. <code><nowiki><b/></nowiki></code> is an example of a self-closed tag that won't work. <code>area, base, br, col, embed, hr, img, input, keygen, link, meta, param, source, track, wbr</code> can be self-closed. Pages with tags that should not be self-closed have been listed in [[:wikidata:Q25885956|a tracking category]] since 2016. They will be listed in [[Special:LintErrors/self-closed-tag]]. This doesn't affect <code><nowiki><references /></nowiki></code> or <code><nowiki><ref /></nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T134423] * There is a banner called <code>WikidataPageBanner</code>. It is for example used by the Wikivoyages, Wikimedia Russia and the Catalan, Basque, Galician and Turkish Wikipedias. It will now been seen by mobile visitors too. Before this it was only seen on desktop. The wikis should update instructions on <code>MediaWiki:Sitenotice</code> so that editors know to test and style for mobile too. [https://phabricator.wikimedia.org/T254534][https://phabricator.wikimedia.org/T254295] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can now edit [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]] descriptions through the [[:w:en:Application programming interface|API]]. This is useful for tools and gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T226929] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.36|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 9 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 10 June. It will be on all wikis from 11 June ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A temporary fix helped wikis make their main pages more mobile friendly. This was in 2012. It has not been recommended since 2017. It will not work after 13 July. Wikis should use [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] instead. 118 wikis need to fix this. You can [[phab:T254287|read more and see if your wiki is affected]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T254287] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W24"/> 23:11, 8 juni 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20156263 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/25|Tech News: 2020-25]] == <section begin="technews-2020-W25"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[m:Toolforge|Toolforge]] hosts several tools created by the Wikimedia community like edit counters or enhanced editors. It is changing the domain from '''tools.wmflabs.org''' to '''toolforge.org'''. The routing scheme is moving from '''tools.wmflabs.org/toolname''' to '''toolname.toolforge.org'''. You can [[:wikitech:News/Toolforge.org|read the details]]. Tools that use OAuth will have to be updated to keep working. You can [[:wikitech:Help:Cloud_ Services Introduction|ask for help]]. '''Problems''' * There is a Wikidata item link in the sidebar on many pages. This disappeared for a couple of days for users who have the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|Monobook]] skin. This was because of a bug. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T254485] * Editing, logging in and logging out didn't work properly for a short period of time last week. It was soon fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T255179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.37|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 16 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 17 June. It will be on all wikis from 18 June ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is a Python [[:w:en:Library (computing)|library]] to automate work on wikis. It will not support [[:w:en:Python (programming language)|Python 2]] after the new version in July. Support for Python 3.4 and MediaWiki below 1.19 will also be dropped. You should migrate to Python 3. You can [[:phab:T242120|ask for help]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot-announce/2020-June/000015.html] * The selectors <code>.menu</code> and <code>.vectorMenu</code> will no longer work in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector]] skin. This can affect gadgets and user scripts. <code>.menu</code> should be replaced by <code>ul</code>. <code>.vectorMenu</code> should be replaced by <code>.vector-menu</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T254797] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W25"/> 23:36, 15 juni 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20175854 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|Tech News: 2020-26]] == <section begin="technews-2020-W26"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|Translations]] are available. '''Problems''' * There are some [[mw:Special:MyLanguage/Growth|new tools]] to make it easier for newcomers to start editing. They are available on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/growthexperiments.dblist some wikis]. These wikis had a problem with the visual editor for a short period of time last week. This was because of a bug in the new tools. It was soon fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T255607] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some user scripts and gadgets stopped working because of a change to [[:w:en:CSS|CSS]] selectors. <code>.vectorTabs</code> should be replaced with <code>.vector-menu-tabs</code> to fix this. [https://phabricator.wikimedia.org/T255718] '''Changes later this week''' * The developers are working on a [[:m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Edit conflicts on talk pages|new interface]] to solve edit conflicts on talk pages. This will be released on 24 June. You can [[mw:mw:Help talk:Paragraph-based Edit Conflict Interface|give feedback]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T230231] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.38|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 23 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 24 June. It will be on all wikis from 25 June ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A temporary fix helped wikis make their main pages more mobile friendly. This was in 2012. It has not been recommended since 2017. It will not work after 13 July. Wikis should use [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] instead. 91 wikis still need to fix this. You can [[phab:T254287|read more and see if your wiki is affected]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T254287] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W26"/> 20:48, 22 juni 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20204321 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|Tech News: 2020-27]] == <section begin="technews-2020-W27"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|Translations]] are available. '''Problems''' * Everyone was logged out. This was because a few users saw the wikis as if they were logged in to someone else's account. The problem should be fixed now. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-June/093543.html] * Some readers didn't see new edits to pages. If the page had been recently changed they saw an older version of the page instead. This only affected readers who were logged out. It lasted for ten days. It has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.39|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 30 June. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 1 July. It will be on all wikis from 1 July ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|]] The [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Modern|Modern]] and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Monobook|Monobook]] skins use the ID <code>searchGoButton</code> for the go button. This is <code>searchButton</code> for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector]]. To have the same ID for all skins it will change to <code>searchButton</code> in Monobook and Modern too. This will affect gadgets and user scripts. It will happen on 23 July. They should be updated to use <code>searchButton</code>. You can [[phab:T255953|read more and see a list of affected scripts]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W27"/> 18:30, 29 juni 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20228118 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/28|Tech News: 2020-28]] == <section begin="technews-2020-W28"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/28|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguageExtension:Score|Score]] extension has been disabled for now. This is because of a security issue. It will work again as soon as the security issue has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T257066] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.40|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 7 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 8 July. It will be on all wikis from 9 July ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Abstract Wikipedia is a new Wikimedia project. It will collect language-independent information that can be easily read in different languages. It builds on Wikidata. The name is preliminary. You can [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|read more]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093571.html] * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]] developers are thinking about new experimental tools. If you use an iPhone you can help them by [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/2020 survey|answering the survey]]. * Some [[mw:New requirements for user signatures#Outcome|rules for user signatures]] will soon be enforced. [[Special:LintErrors|Lint errors]] and invalid HTML will no longer be allowed in user signatures. Nested substitution will not be allowed. A link to your user page, user talk page or user contributions will be required. You can [https://signatures.toolforge.org/check check if your signature works with the new rules]. This is because the signatures can cause problems for tools or other text on the page. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W28"/> 22:17, 6 juli 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20251754 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/29|Tech News: 2020-29]] == <section begin="technews-2020-W29"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users can [[mw:Extension:Thanks|thank]] others for their edits. [[mw:Extension:CheckUser|Checkusers]] can now see user data related to that action. This can help identify [[m:Special:MyLanguage/Sock puppetry|sock puppets]] who harass others using thanks. [https://phabricator.wikimedia.org/T252226] '''Problems''' * Everyone was logged out a couple of weeks ago to fix a security problem. The problem was not entirely fixed. Because of this everyone was logged out once again last week. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-June/093543.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2020-July/002327.html] '''Changes later this week''' * Wikis that are not for one specific language can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|translate]] pages. Sometimes parts of translations are outdated or missing. Outdated translations are marked with a <span style="background-color:#fdd">pink background</span>. Missing translations will also be marked in the future. This markup can sometimes break things. It can soon be disabled by using <code><translate nowrap></translate></code> on the source page. [https://phabricator.wikimedia.org/T256625] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.35/wmf.41|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 14 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 15 July. It will be on all wikis from 16 July ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikimedia code review plans to use [[:w:en:GitLab|GitLab]]. It would be hosted on Wikimedia servers. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093577.html][https://www.mediawiki.org/wiki/Technical_Community_Newsletter/2020/July][https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Vpbt50rwxgb2r6qn][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093607.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W29"/> 18:29, 13 juli 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20278125 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Tech News: 2020-30]] == <section begin="technews-2020-W30"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A temporary fix helped wikis make their main pages more mobile friendly. This was in 2012. It has not been recommended since 2017. The mobile main page special casing stopped working 14 July. 60 wikis now have main pages that don't work well on mobile. You can see which ones, how to fix it and how to get help [[phab:T254287|in Phabricator]]. This is the same problem that was reported in Tech News [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/24|2020/24]] and [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/26|2020/26]]. '''Problems''' * There is a problem with the interlanguage links. The interlanguage links are the links that help you find a specific page in a different language. The sorting is broken. The developers are working on a solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T257625] * Some users keep getting the notifications for the same event. Some of these are old events. [https://phabricator.wikimedia.org/T257714] * Some users have trouble logging in. This is probably a [[:w:en:HTTP cookie|browser cookie]] problem. The developers are working on understanding the problem. If you have trouble logging in you can see the details [[phab:T258121|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T258121] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 21 July. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 22 July. It will be on all wikis from 23 July ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * There is a <code>{{int:printableversion}}</code> link. This will disappear. That is because web browsers today can create a printable version or show how it will look in print anyway. [https://phabricator.wikimedia.org/T167956] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W30"/> 21:13, 20 juli 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20298484 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/31|Tech News: 2020-31]] == <section begin="technews-2020-W31"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Small wiki toolkits/Starter kit|Starter kit]] is now available for wiki communities. This page lists technical resources, tools, and recommendations. These are essential to operate a wiki project. This is mostly useful for smaller wikis where the community has limited experience with this. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093633.html] * The first features of the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project are available for logged-in users on all wikis. In order to use them, uncheck ''{{int:prefs-vector-enable-vector-1-label}}'' in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|local]] or [[Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|global]] preferences in section ''{{int:prefs-skin-prefs}}''. More improvements are planned. [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|Feedback is welcome]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] On multiple wikis, a UTCLiveClock gadget is available. For wikis that import the gadget [[:mw:MediaWiki:Gadget-UTCLiveClock.js|directly from mediawiki.org]], end users can now [[mw:MediaWiki_talk:Gadget-UTCLiveClock.js#Time_zones|choose a different timezone to show instead of UTC]]. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The deployment train for MediaWiki has been blocked this week. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-July/093640.html][https://phabricator.wikimedia.org/T257969] * Translation Notification Bot was sending the same message multiple times to every translator. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T144780] * Some users were receiving the same notification multiple times. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T257766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from July 28. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from July 29. It will be on all wikis from JUly 30 ([[mw:MediaWiki 1.35/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W31"/> 15:51, 27 juli 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20298484 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/32|Tech News: 2020-32]] == <section begin="technews-2020-W32"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/32|Translations]] are available. '''Problems''' * All queries to the [[mw:Wikidata Query Service|Wikidata Query Service]] failed between 17:50 and 17:59 UTC on Thursday 23 July. Some queries failed during a longer period. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200723-wdqs-outage] * Interlanguage links were ordered incorrectly for the past few weeks. This problem was also mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/30|Tech News two weeks ago]]. The problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T257625] * There is a problem with the [[Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|global preferences]] for the "{{int:prefs-vector-enable-vector-1-label}}" option. Developers are working on fixing it. [https://phabricator.wikimedia.org/T258493] * A bug in the Wikibase extension had disabled the "move" and "create" types of protection in the main (Gallery) namespace on Wikimedia Commons. New protections could not be added, and existing protections were not enforced, allowing some page moves and page creations that should not have been possible. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T258323] '''Changes later this week''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS Player|video player]] will change to be simpler and more modern. This week, the current beta feature will become the video player for everyone on most non-Wikipedia wikis. The old player will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * Users' <code>global.js</code> and <code>global.css</code> pages will now also be loaded on the mobile site. You can read [[mw:Help:Extension:GlobalCssJs#Per-skin_customization|documentation]] for how to avoid applying styles to the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T138727] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|MonoBook]] skin, the <code>searchGoButton</code> identifier is now <code>searchButton</code>. This may affect CSS and JS gadgets. Migration instructions can be found in [[phab:T255953|T255953]]. This was previously mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/27|issue 27]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Bot operators can use Pywikibot to regularly archive discussions. The behavior when the bot uses <code>counter</code> to prevent large archives was changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T215247] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from August 4. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from August 5. It will be on all wikis from August 6 ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W32"/> 17:42, 3 august 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20298484 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/33|Tech News: 2020-33]] == <section begin="technews-2020-W33"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileImporter and FileExporter]] became standard features on all Wikis during the first week of August. They help you transfer files from local wikis to Wikimedia Commons with the original file information and history intact. [https://phabricator.wikimedia.org/T140462] '''Problems''' * The mobile skin displays a message at the bottom of the page about who edited last. This message showed raw wikitext. This has now been fixed. Some messages in [[mw:Structured Discussions|Structured Discussions]] and [[mw:Content translation|content translation]] may still appear as raw wikitext. Developers are working on it. [https://phabricator.wikimedia.org/T259565] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from August 11. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from August 12. It will be on all wikis from August 13 ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on September 1. This is planned between 13:30 and 15:30 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T243314][https://phabricator.wikimedia.org/T244808] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W33"/> 18:06, 10 august 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tech_News_target_list_1&oldid=20353586 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/34|Tech News: 2020-34]] == <section begin="technews-2020-W34"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you revert an edit using the undo link your edit is marked with an <code>undo</code> tag. This will now only happen if you don't change anything in the edit window before publishing the undo. This is to keep users from marking edits as undos when they actually do something else. [https://phabricator.wikimedia.org/T259014] * The new [[mw:Special:MyLanguage/OOUI|OOUI version]] will not work with [[:w:en:Internet Explorer 8|Internet Explorer 8]]. This means the wikis will look strange and not work well in Internet Explorer 8. This was reported in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/17|Tech/News/2020/17]]. This is because keeping the wikis working with very old browsers creates other problems. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-August/093718.html] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 18 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 19 August. It will be on all wikis from 20 August ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on September 1. This is planned between 13:30 and 15:30 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis next week. This is a reminder. You can help by [[m:Tech/Server switch 2020|translating the announcement message]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243314][https://phabricator.wikimedia.org/T244808] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W34"/> 22:40, 17 august 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20366028 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/35|Tech News: 2020-35]] == <section begin="technews-2020-W35"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/35|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 25 August. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 26 August. It will be on all wikis from 27 August ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W35"/> 19:58, 24 august 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20389773 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/36|Tech News: 2020-36]] == <section begin="technews-2020-W36"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/36|Translations]] are available. '''Problems''' * This is a reminder. All wikis will be read-only for a few minutes on September 1. This is planned between 14:00 and 15:00 UTC. Please check on the details on [[m:Tech/Server switch 2020|the announcement message]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243314][https://phabricator.wikimedia.org/T244808] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W36"/> 22:07, 31 august 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20411995 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/37|Tech News: 2020-37]] == <section begin="technews-2020-W37"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/37|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Normally pages can be moved to a title that has no existing page yet or to a page that has only one revision, which is a redirect to the page to be moved. A new user right allows editors to move pages over one-revision pages that redirect to anywhere. [https://phabricator.wikimedia.org/T239277] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 8 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 9 September. It will be on all wikis from 10 September ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] All MediaWiki [[:w:en:API|API]] modules will now use <code>watchlist</code> instead of <code>watch</code>. This was inconsistent before. [https://phabricator.wikimedia.org/T247915] '''Future changes''' * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]] team might work on patrolling tools in the future. You can let them know what tools would be useful for you or for less experienced patrollers. See the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Patrolling conversation|page on mediawiki.org]]. * [[m:Special:MyLanguage/OTRS|OTRS]] will be updated to a new version. This will probably take around two days. OTRS agents will not have access to the system during these days. Emails that come in during the update will be delivered when the update is done. The plan is to start around 08:00 UTC on 14 September. This could change. [https://phabricator.wikimedia.org/T187984] * The Wikipedia Android app will send [[:mw:Wikimedia Apps/Team/Android/AppEditorTasks#Push Notifications for editors|push notifications]] if users want them. This could help you see for example when someone wrote on your talk page or your edit was reverted. This will need [[:w:en:Google Play Services|Google Play Services]] to work. It will also be possible to get the app without Google Play Services but push notifications will not work. Google Play Services is also used to make the app work for [[:w:en:Android KitKat|Android 4.4]] users. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android#Updates][https://phabricator.wikimedia.org/T146032] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Wikimedia code review could move to [[:w:en:GitLab|GitLab]]. It would be hosted on Wikimedia servers. You can take part in the [[mw:GitLab consultation|consultation]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Dropdown menus in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|the Vector skin]] use a <code>.menu</code> class. This will not work in the future. Scripts can use <code>nav ul</code> instead. <code>.vectorTabs</code> and <code>.vectorMenu</code> will also not work. Some scripts need to be updated. You can [[phab:T262092|read more in Phabricator]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W37"/> 17:59, 7 septembar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20427670 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/38|Tech News: 2020-38]] == <section begin="technews-2020-W38"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/38|Translations]] are available. '''Problems''' * The [[mw:Wikimedia Apps|Wikipedia apps]] briefly showed pages without [[w:en:CSS|CSS]] last week. This meant they looked wrong. It was quickly fixed but cached pages without CSS were shown for a few hours. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/20200909-mobileapps_config_change][https://phabricator.wikimedia.org/T262437] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 15 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 16 September. It will be on all wikis from 17 September ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W38"/> 18:18, 14 septembar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20446737 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/39|Tech News: 2020-39]] == <section begin="technews-2020-W39"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new tag for reverted edits. For example you can see it in the recent changes feed or in the article history. It is added to edits when they have been undone, rollbacked or manually reverted to an older version of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T254074][https://phabricator.wikimedia.org/T164307] '''Changes later this week''' * The number of times you can do something in a period of time on wiki is limited. This could be the number of edits per minute or the number of users you email in a day. Some users are not affected by all limits because of their user rights. They could soon see the limit even if it does not affect them. [https://phabricator.wikimedia.org/T258888] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 22 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 23 September. It will be on all wikis from 24 September ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W39"/> 23:26, 21 septembar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20461072 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/40|Tech News: 2020-40]] == <section begin="technews-2020-W40"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Admins can now see links to diffs of deleted revisions on [[Special:AbuseLog|Special:AbuseLog]]. This uses the interface of [[Special:Undelete|Special:Undelete]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T261630] * Editors are automatically added to some user groups. For example editors are added to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Autoconfirmed users|autoconfirmed users]] when they have edited enough times and long enough. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|Abuse filters]] can hinder users from automatically getting user rights for a period of time. They can also remove rights user have. Wikis can now ask to change how long this period of time is for their wiki [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projectPHIDs=Wikimedia-Site-requests in Phabricator]. It is currently five days. [https://phabricator.wikimedia.org/T231756] '''Problems''' * [[m:Tech/News/2019/34|Last year]] some abuse filters stopped working because of a new change. If they tried to use variables that were unavailable for that action they would fail. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T230256] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 29 September. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 30 September. It will be on all wikis from 1 October ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can't see the language links to other language versions from the talk page or history page. They are also not shown when you edit an article. This could change. It is not decided if for example the history page should link to another history page or to the article. You can take part in the [[phab:T262472|discussion in Phabricator]]. * The link colours could change. This is to make the difference between links and other text more clear. You can [[phab:T213778|read more in Phabricator]]. * In your preferences you can choose to get different notifications on the web or by email. You will see <code>Apps</code> as one of the alternatives later this week. This is because the [[mw:Wikimedia Apps|Android and iOS Wikipedia apps]] will use push notifications for those who want them. You can see the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-echo preferences] on the test wiki. The goal is to have push notifications on Android in October and on iOS in early 2021. [https://phabricator.wikimedia.org/T262936] * You can soon put pages on your watchlist for a limited time. This could be useful if you want to watch something for a shorter time but don't want it on your watchlist forever. It now works on [[mw:MediaWiki|mediawiki.org]] and will come to more wikis later. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Watchlist Expiry|read more]] and [[m:Community Tech/Watchlist Expiry/Release Schedule|see when it will come to other wikis]]. * You can see what Wikimedians think are the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|best new technical tools this year]]. You can also nominate them. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W40"/> 23:23, 28 septembar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20483264 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/41|Tech News: 2020-41]] == <section begin="technews-2020-W41"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [https://consultation-stats.toolforge.org/ new tool] where you can see which home wiki users have in discussions on Meta. This can help show which communities are not part of the discussion on wikis where we make decisions that affect many other wikis. * You can now thank users for file uploads or for changing the language of a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T254992] '''Problems''' * There were many errors with the new MediaWiki version last week. The new version was rolled back. Updates that should have happened last week are late. [https://phabricator.wikimedia.org/T263177] * Everyone was logged out. This was because a user reported being logged in to someone else's account. The problem should be fixed now. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-October/093922.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Many pages have [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] errors. You can [https://techblog.wikimedia.org/2020/09/28/diving-into-wikipedias-ocean-of-errors/ read more] and now [[:w:en:User:Jdlrobson/User scripts with client errors|see a list of user scripts with errors]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 6 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 7 October. It will be on all wikis from 8 October ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * Letters immediately after a link are shown as part of the link. For example the entire word in <code><nowiki>[[Child]]ren</nowiki></code> is linked. On Arabic wikis this works at both the start and end of a word. Previously on Arabic wikis numbers and other non-letter Unicode characters were shown as part of the link at the start of a word but not at the end. Now only Latin and Arabic letters will extend links on Arabic wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T263266] '''Future changes''' * You will be able to read but not to edit the wikis for up to an hour on [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 27 October around 14:00 (UTC)]. It will probably be shorter than an hour. [https://phabricator.wikimedia.org/T264364] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W41"/> 18:24, 5 oktobar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20515061 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/42|Tech News: 2020-42]] == <section begin="technews-2020-W42"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/42|Translations]] are available. '''Problems''' * Because of the problems with the MediaWiki version two weeks ago last week's updates are also late. [https://phabricator.wikimedia.org/T263177][https://phabricator.wikimedia.org/T263178][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-October/093944.html] '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live previews]] didn't show the templates used in the preview if you just edited a section. This has now been fixed. You can also test [[w:en:CSS|CSS]] and [[w:en:JavaScript|JavaScript]] pages even if you have the live preview enabled. Previously this didn't work well. [https://phabricator.wikimedia.org/T102286][https://phabricator.wikimedia.org/T186390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from 13 October. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from 14 October. It will be on all wikis from 15 October ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A new stable version of [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is coming soon. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/pywikibot/2020-October/010056.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W42"/> 17:24, 12 oktobar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20528295 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/43|Tech News: 2020-43]] == <section begin="technews-2020-W43"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/43|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-10-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-10-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-10-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to read but not to edit the wikis for up to an hour on [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 {{#time:j xg|2020-10-27|en}} around 14:00 (UTC)]. It will probably be shorter than an hour. [https://phabricator.wikimedia.org/T264364] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function will be updated soon so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] * Some gadgets and user-scripts use the HTML div with the ID <code dir=ltr style="white-space:nowrap;">#jump-to-nav</code>. This div will be removed soon. Maintainers should replace these uses with either <code dir=ltr>#siteSub</code> or <code dir=ltr style="white-space:nowrap;">#mw-content-text</code>. A list of affected scripts is at the top of [[phab:T265373]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W43"/> 18:30, 19 oktobar 2020 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20550811 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/44|Tech News: 2020-44]] == <section begin="technews-2020-W44"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/44|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit the wikis for up to an hour on [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 October 27 around 14:00 (UTC)]. It will probably be shorter than an hour. [https://phabricator.wikimedia.org/T264364] * Last week, links to "diffs" from mobile watchlists and recentchanges were linking to page-revisions instead of diffs. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T265654] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * Since the introduction of the [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrators]] user group in 2018, administrators couldn’t view the deleted history of CSS/JS pages. Now they can. [https://phabricator.wikimedia.org/T202989] * There was a problem with the [[Special:Tags|Change Tags]]. The software would apply the "{{int:Tag-mw-reverted}}" tag to any page actions such as page-protection changes if they came directly after a reverted edit. This has now been fixed for new edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T265312] * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|Reply tool]] will be offered as an opt-in [[mw:Special:MyLanguage/Beta Feature|Beta Feature]] on most Wikipedias in November. Another announcement will be made once the date is finalized. [https://phabricator.wikimedia.org/T266303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W44"/> 18:38, 26 oktobar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20574890 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/45|Tech News: 2020-45]] == <section begin="technews-2020-W45"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can no longer read Wikimedia wikis if your browser uses very old [[:w:en:Transport Layer Security|TLS]]. This is because it is a security problem for everyone. It could lead to [[:w:en:Downgrade attack|downgrade attacks]]. Since October 29, 2020, users who use old TLS versions will not be able to connect to Wikimedia projects. A list of [[:wikitech:HTTPS/Browser Recommendations|browser recommendations]] is available. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T258405] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new automatic [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking categories|tracking category]] available: [[:{{ns:14}}:{{MediaWiki:nonnumeric-formatnum}}|Pages with non-numeric formatnum arguments]]. It collects pages which use the <code><nowiki>{{formatnum}}</nowiki></code> parser function with invalid (non-numeric) input, ''e.g.'' <code><nowiki>{{formatnum:TECHNEWS}}</nowiki></code>. Note that <code><nowiki>{{formatnum:123,456}}</nowiki></code> is also invalid input: as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#formatnum|documentation]], the argument should be <u>unformatted</u> so that it can be reliably and correctly localised. The tracking category will help identify problematic usage and double-formatting. The new tracking category's name can be [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&showMessage=nonnumeric-formatnum&group=core&optional=1&action=translate translated at translatewiki]. [https://phabricator.wikimedia.org/T237467] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from November 3. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from November 4. It will be on all wikis from November 5 ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * Administrators and stewards will be able to use a special page (Special:CreateLocalAccount) to force local account creation for a global account. This is useful when account creation is blocked for that user (by a block or a filter). [https://phabricator.wikimedia.org/T259721] * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|Reply tool]] will be offered as an opt-in [[mw:Special:MyLanguage/Beta Feature|Beta Feature]] on most Wikipedias on November 4. This change excludes the English, Russian, and German-language Wikipedias, plus a few smaller Wikipedias with special circumstances. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|the help page]] and [[mw:Help:DiscussionTools/Why can't I reply to this comment?|the troubleshooting guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T266303] '''Future changes''' * A discussion has been restarted about using a Unicode minus sign (− U+2212) in the output of <code><nowiki>{{formatnum}}</nowiki></code> when it is given a negative argument. [https://phabricator.wikimedia.org/T10327] * In the future [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|IP addresses of unregistered users will not be shown for everyone]]. They will get an alias instead. There will be a new user right or an opt-in function for more vandal fighters to see the IPs of unregistered users. There would be some criteria for who gets the user right or opt-in. There will also be other new tools to help handle vandalism. This is early in the process and the developers are still collecting information from the communities before they suggest solutions. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W45"/> 17:08, 2 novembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20604769 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/46|Tech News: 2020-46]] == <section begin="technews-2020-W46"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/46|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * You can see [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|reference previews]]. This shows a preview of the footnote when you hover over it. This has been a [[mw:Beta Features|beta feature]]. It will move out of beta and be enabled by default. There will be an option not to use it. The developers are looking for small or medium-sized wikis to be the first ones. You can [[m:User talk:Michael Schönitzer (WMDE)|let them know]] if your wiki is interested. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2020-November/002373.html] * From November 16 the categories will not be sorted in order for a short time. This is because the developers are upgrading to a new version of the [[:w:en:International Components for Unicode|internationalisation library]]. They will use a script to fix the existing categories. This can take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T264991][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W46"/> 16:49, 9 novembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20634159 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/47|Tech News: 2020-47]] == <section begin="technews-2020-W47"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 16 November, changes to categories will not be sorted correctly for most languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T264991][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] '''Changes later this week''' * If you merged two pages in a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespace]] where pages can't redirect this used to break the merge history. This will now be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T93469] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-11-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-11-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-11-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Community Wishlist Survey]] is now open for proposals. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. You can post proposals from 16 to 30 November. You can vote on proposals from 8 December to 21 December. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W47"/> 16:36, 16 novembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20669023 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/48|Tech News: 2020-48]] == <section begin="technews-2020-W48"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Timestamps in [[Special:Log|Special:Log]] are now links. They go to Special:Log for only that entry. This is how timestamps work on for example the history page. [https://phabricator.wikimedia.org/T207562] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikimedia [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] hosts technical projects for the Wikimedia movement. Developers need to [[wikitech:News/Cloud VPS 2020 Purge|claim projects]] they use. This is because old and unused projects are removed once a year. Unclaimed projects can be shut down from 1 December. Unclaimed projects can be deleted from 1 January. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-November/094054.html] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W48"/> 18:18, 23 novembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20698111 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/49|Tech News: 2020-49]] == <section begin="technews-2020-W49"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/49|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-12-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-12-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-12-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]] will show readers more of the article history. They can see new updates and easier see how the article has changed over time. This is an experiment. It will first be shown only to some iOS app users as a [[:w:en:A/B testing|test]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T241253][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Breaking_Down_the_Wall] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[wikitech:Wiki replicas|Wiki Replicas]] can be used for [[:w:en:SQL|SQL]] queries. You can use [https://quarry.wmflabs.org/ Quarry], [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] or other ways to do this. To make the Wiki Replicas stable there will be two changes. Cross-database <code>JOINS</code> will no longer work. You can also only query a database if you connect to it directly. This will happen in February 2021. If you think this affects you and you need help you can [[phab:T268498|post on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Wiki_Replicas_2020_Redesign] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W49"/> 18:44, 30 novembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20728523 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/50|Tech News: 2020-50]] == <section begin="technews-2020-W50"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now put pages on your watchlist for a limited period of time. Some wikis already had this function. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Tech/Watchlist_Expiry][https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist_expiry] '''Changes later this week''' * Information from Wikidata that is used on a wiki page can be shown in recent changes and watchlists on a Wikimedia wiki. To see this you need to turn on showing Wikidata edits in your watchlist in the preferences. Changes to the Wikidata description in the language of a Wikimedia wiki will then be shown in recent changes and watchlists. This will not show edits to languages that are not relevant to your wiki. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2020-November/014402.html][https://phabricator.wikimedia.org/T191831] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-12-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-12-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-12-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Community Wishlist Survey]] between 8 December and 21 December. The survey decides what the [[m:Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W50"/> 17:14, 7 decembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20754641 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/51|Tech News: 2020-51]] == <section begin="technews-2020-W51"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/51|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [[mw:Wikipedia for KaiOS|Wikipedia app]] for [[:w:en:KaiOS|KaiOS]] phones. It was released in India in September. It can now be downloaded in other countries too. [https://diff.wikimedia.org/2020/12/10/growing-wikipedias-reach-with-an-app-for-kaios-feature-phones/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2020-12-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2020-12-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2020-12-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W51"/> 22:33, 14 decembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20803489 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/52|Tech News: 2020-52]] == <section begin="technews-2020-W52"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/52|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 11 January 2021. '''Recent changes''' * The <code><nowiki>{{citation needed}}</nowiki></code> template shows when a statement in a Wikipedia article needs a source. If you click on it when you edit with the visual editor there is a popup that explains this. Now it can also show the reason and when it was added. [https://phabricator.wikimedia.org/T270107] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Future changes''' * You can [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Ideas|propose and discuss]] what technical improvements should be done for geographic information. This could be coordinates, maps or other related things. * Some wikis use [[mw:Writing systems/LanguageConverter|LanguageConverter]] to switch between writing systems or variants of a language. This can only be done for the entire page. There will be a <code><nowiki><langconvert></nowiki></code> tag that can convert a piece of text on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T263082] * Oversighters and stewards can hide entries in [[Special:AbuseLog|Special:AbuseLog]]. They can soon hide multiple entries at once using checkboxes. This works like hiding normal edits. It will happen in early January. [https://phabricator.wikimedia.org/T260904] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2020/52|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2020-W52"/> 21:52, 21 decembar 2020 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20833836 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/02|Tech News: 2021-02]] == <section begin="technews-2021-W02"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can choose to be reminded when you have not added an edit summary. This can be done in your preferences. This could conflict with the [[:w:en:CAPTCHA|CAPTCHA]]. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T12729] * You can link to specific log entries. You can get these links for example by clicking the timestamps in the log. Until now, such links to private log entries showed no entry even if you had permission to view private log entries. The links now show the entry. [https://phabricator.wikimedia.org/T269761] * Admins can use the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filter tool]] to automatically prevent bad edits. Three changes happened last week: ** The filter editing interface now shows syntax errors while you type. This is similar to JavaScript pages. It also shows a warning for regular expressions that match the empty string. New warnings will be added later. [https://phabricator.wikimedia.org/T187686] ** [[m:Special:MyLanguage/Meta:Oversighters|Oversighters]] can now hide multiple filter log entries at once using checkboxes on [[Special:AbuseLog]]. This is how the usual revision deletion works. [https://phabricator.wikimedia.org/T260904] ** When a filter matches too many actions after it has been changed it is "throttled". The most powerful actions are disabled. This is to avoid many editors getting blocked when an administrator made a mistake. The administrator will now get a notification about this "throttle". * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a new tool to [https://skins.wmflabs.org/?#/add build new skins]. You can also [https://skins.wmflabs.org/?#/ see] existing [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Skins|skins]]. You can [[mw:User talk:Jdlrobson|give feedback]]. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2020-December/094130.html] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Bots using the API no longer watch pages automatically based on account preferences. Setting the <code>watchlist</code> to <code>watch</code> will still work. This is to reduce the size of the watchlist data in the database. [https://phabricator.wikimedia.org/T258108] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto's]] [[:mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#File metadata|file metadata]] now includes length. [https://phabricator.wikimedia.org/T209679] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:w:en:CSS|CSS]] and [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] code pages now have link anchors to [https://patchdemo.wmflabs.org/wikis/40e4795d4448b55a6d8c46ff414bcf78/w/index.php/MediaWiki:En.js#L-125 line numbers]. You can use wikilinks like [[:w:en:MediaWiki:Common.js#L-50]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T29531] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] There was a [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.25|new version]] of MediaWiki last week. You can read [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.25/Changelog|a detailed log]] of all 763 changes. Most of them are very small and will not affect you. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-01-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-01-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-01-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W02"/> 16:40, 11 januar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20950047 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/03|Tech News: 2021-03]] == <section begin="technews-2021-W03"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/03|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-01-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-01-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-01-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Growth|Growth team]] plans to add features to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer tasks/Experiment analysis, November 2020|get more visitors to edit]] to more Wikipedias. You can help [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-growthexperiments&language=&filter=&action=translate translating the interface]. * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for a short time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210126T07 {{#time:j xg|2021-01-26|en}} at 07:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271791] * [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]] posts could be automatically timestamped in the future. This is because MassMessage senders can now send pages using MassMessage. Pages are more difficult to sign. If there are times when a MassMessage post should not be timestamped you can [[phab:T270435|let the developers know]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W03"/> 17:09, 18 januar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=20974628 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/04|Tech News: 2021-04]] == <section begin="technews-2021-W04"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/04|Translations]] are available. '''Problems''' * You will be able to read but not to edit Wikimedia Commons for a short time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210126T07 {{#time:j xg|2021-01-26|en}} at 07:00 (UTC)]. You will not be able to read or edit [[:wikitech:Main Page|Wikitech]] for a short time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210128T09 {{#time:j xg|2021-01-28|en}} at 09:00 (UTC)]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271791][https://phabricator.wikimedia.org/T272388] '''Changes later this week''' * [[m:WMDE Technical Wishes/Bracket Matching|Bracket matching]] will be added to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] syntax highlighter on the first wikis. The first wikis are German and Catalan Wikipedia and maybe other Wikimedia wikis. This will happen on 27 January. [https://phabricator.wikimedia.org/T270238] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-01-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-01-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-01-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W04"/> 19:29, 25 januar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21007423 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/05|Tech News: 2021-05]] == <section begin="technews-2021-W05"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/05|Translations]] are available. '''Problems''' * [[:w:en:IPv6|IPv6 addresses]] were written in lowercase letters in diffs. This caused dead links since [[Special:Contributions|Special:Contributions]] only accepted uppercase letters for the IPs. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T272225] '''Changes later this week''' * You can soon use Wikidata to link to pages on the multilingual Wikisource. [https://phabricator.wikimedia.org/T138332] * Often editors use a "non-breaking space" to make a gap between two items when reading but still show them together. This can be used to avoid a line break. You will now be able to add new ones via the special character tool in the 2010, 2017, and visual editors. The character will be shown in the visual editor as a space with a grey background. [https://phabricator.wikimedia.org/T70429][https://phabricator.wikimedia.org/T96666] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=| Advanced item]] Wikis use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|abuse filters]] to stop bad edits being made. Filter maintainers can now use syntax like <code>1.2.3.4 - 1.2.3.55</code> as well as the <code>1.2.3.4/27</code> syntax for IP ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T218074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[mw:Skin:Minerva Neue|Minerva]] is the skin Wikimedia wikis use for mobile traffic. When a page is protected and you can't edit it you can normally read the source wikicode. This doesn't work on Minerva on mobile devices. This is being fixed. Some text might overlap. This is because your community needs to update [[MediaWiki:Protectedpagetext|MediaWiki:Protectedpagetext]] to work on mobile. You can [[phab:T208827|read more]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Recommendations_for_mobile_friendly_articles_on_Wikimedia_wikis#Inline_styles_should_not_use_properties_that_impact_sizing_and_positioning][https://www.mediawiki.org/wiki/Recommendations_for_mobile_friendly_articles_on_Wikimedia_wikis#Avoid_tables_for_anything_except_data] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] and [[:wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] will change the IP address they use to contact the wikis. The new IP address will be <code>185.15.56.1</code>. This will happen on February 8. You can [[:wikitech:News/CloudVPS NAT wikis|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W05"/> 23:37, 1 februar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21033195 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/06|Tech News: 2021-06]] == <section begin="technews-2021-W06"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps|Wikipedia app]] for Android now has watchlists and talk pages in the app. [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia] '''Changes later this week''' * You can see edits to chosen pages on [[Special:Watchlist|Special:Watchlist]]. You can add pages to your watchlist on every wiki you like. The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|GlobalWatchlist]] extension will come to Meta on 11 February. There you can see entries on watched pages on different wikis on the same page. The new watchlist will be found on [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] on Meta. You can choose which wikis to watch and other preferences on [[m:Special:GlobalWatchlistSettings|Special:GlobalWatchlistSettings]] on Meta. You can watch up to five wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T260862] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * When admins [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protecting and unprotecting pages|protect]] pages the form will use the [[mw:UX standardization|OOUI look]]. [[Special:Import|Special:Import]] will also get the new look. This will make them easier to use on mobile phones. [https://phabricator.wikimedia.org/T235424][https://phabricator.wikimedia.org/T108792] * Some services will not work for a short period of time from 07:00 UTC on 17 February. There might be problems with new [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|short links]], new translations, new notifications, adding new items to your [[mw:Reading/Reading Lists|reading lists]] or recording [[:w:en:Email#Tracking of sent mail|email bounces]]. This is because of database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T273758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[m:Tech/News/2021/05|Last week]] Tech News reported that the IP address [[:wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] and [[:wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] use to contact the wikis will change on 8 February. This is delayed. It will happen later instead. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/CloudVPS_NAT_wikis] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W06"/> 18:40, 8 februar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21082948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/07|Tech News: 2021-07]] == <section begin="technews-2021-W07"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/07|Translations]] are available. '''Problems''' * There were problems with recent versions of MediaWiki. Because the updates caused problems the developers rolled back to an earlier version. Some updates and new functions will come later than planned. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2021-February/094255.html][https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2021-February/094271.html] * Some services will not work for a short period of time from 07:00 UTC on 17 February. There might be problems with new [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|short links]], new translations, new notifications, adding new items to your [[mw:Reading/Reading Lists|reading lists]] or recording [[:w:en:Email#Tracking of sent mail|email bounces]]. This is because of database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T273758] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.31|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W07"/> 18:54, 15 februar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21105437 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/08|Tech News: 2021-08]] == <div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The visual editor will now use [[:c:Commons:Structured data/Media search|MediaSearch]] to find images. You can search for images on Commons in the visual editor when you are looking for illustrations. This is to help editors find better images. [https://phabricator.wikimedia.org/T259896] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighter]] now works with more languages: [[:w:en:Futhark (programming language)|Futhark]], [[:w:en:Graphviz|Graphviz]]/[[:w:en:DOT (graph description language)|DOT]], CDDL and AMDGPU. [https://phabricator.wikimedia.org/T274741] '''Problems''' * Editing a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EasyTimeline|timeline]] might have removed all text from it. This was because of a bug and has been fixed. You might need to edit the timeline again for it to show properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T274822] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.32|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-02-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-02-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-02-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] There is a [[:m:Wikimedia Rust developers user group|user group]] for developers and users interested in working on Wikimedia wikis with the [[:w:en:Rust (programming language)|Rust programming language]]. You can join or tell others who want to make your wiki better in the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div> ---- 01:16, 23 februar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21134058 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Tech News: 2021-09]] == <div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth team tools]] can now show the name of a newcomer's mentor anywhere [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship/Integrating_mentorship|through a magic word]]. This can be used for welcome messages or userboxes. * A new version of the [[c:Special:MyLanguage/Commons:VideoCutTool|VideoCutTool]] is now available. It enables cropping, trimming, audio disabling, and rotating video content. It is being created as part of the developer outreach programs. '''Problems''' * There was a problem with the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Job queue|job queue]]. This meant some functions did not save changes and mass messages were delayed. This did not affect wiki edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T275437] * Some editors may not be logged in to their accounts automatically in the latest versions of Firefox and Safari. [https://phabricator.wikimedia.org/T226797] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.33|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div> ---- 20:06, 1 mart 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21161722 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Tech News: 2021-10]] == <section begin="technews-2021-W10"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section translation]] now works on Bengali Wikipedia. It helps mobile editors translate sections of articles. It will come to more wikis later. The first focus is active wikis with a smaller number of articles. You can [https://sx.wmflabs.org/index.php/Main_Page test it] and [[mw:Talk:Content translation/Section translation|leave feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|Flagged revisions]] now give admins the review right. [https://phabricator.wikimedia.org/T275293] * When someone links to a Wikipedia article on Twitter this will now show a preview of the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T276185] '''Problems''' * Many graphs have [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] errors. Graph editors can check their graphs in their browser's developer console after editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T275833] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Talk pages project/New discussion|New Discussion]] tool will soon be a new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|discussion tools]] beta feature for on most Wikipedias. The goal is to make it easier to start new discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T275257] '''Future changes''' * There will be a number of changes to make it easier to work with templates. Some will come to the first wikis in March. Other changes will come to the first wikis in June. This is both for those who use templates and those who create or maintain them. You can [[:m:WMDE Technical Wishes/Templates|read more]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] will become a default feature on some wikis on 17 March. They will share a setting with [[mw:Page Previews|Page Previews]]. If you prefer the Reference Tooltips or Navigation-Popups gadget you can keep using them. If so Reference Previews won't be shown. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews] * New JavaScript-based functions will not work in [[:w:en:Internet Explorer 11|Internet Explorer 11]]. This is because Internet Explorer is an old browser that doesn't work with how JavaScript is written today. Everything that works in Internet Explorer 11 today will continue working in Internet Explorer for now. You can [[mw:Compatibility/IE11|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W10"/> 18:50, 8 mart 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21175593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Tech News: 2021-11]] == <section begin="technews-2021-W11"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikis that are part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|desktop improvements]] project can now use a new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Search|search function]]. The desktop improvements and the new search will come to more wikis later. You can also [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements#Deployment plan and timeline|test it early]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Editors who put up banners or change site-wide [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] code should use the [https://grafana.wikimedia.org/d/000000566/overview?viewPanel=16&orgId=1 client error graph] to see that their changes has not caused problems. You can [https://diff.wikimedia.org/2021/03/08/sailing-steady%e2%80%8a-%e2%80%8ahow-you-can-help-keep-wikimedia-sites-error-free read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T276296] '''Problems''' * Due to [[phab:T276968|database issues]] the [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org Wikimedia Beta Cluster] was read-only for over a day. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can add a [[:w:en:Newline|newline]] or [[:w:en:Carriage return|carriage return]] character to a custom signature if you use a template. There is a proposal to not allow them in the future. This is because they can cause formatting problems. [https://www.mediawiki.org/wiki/New_requirements_for_user_signatures#Additional_proposal_(2021)][https://phabricator.wikimedia.org/T272322] * You will be able to read but not edit [[phab:T276899|12 wikis]] for a short period of time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210323T06 {{#time:j xg|2021-03-23|en}} at 06:00 (UTC)]. This could take 30 minutes but will probably be much faster. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can use [https://quarry.wmflabs.org/ Quarry] for [[:w:en:SQL|SQL]] queries to the [[wikitech:Wiki replicas|Wiki Replicas]]. Cross-database <code>JOINS</code> will no longer work from 23 March. There will be a new field to specify the database to connect to. If you think this affects you and you need help you can [[phab:T268498|post on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] and other ways to do [[:w:en:SQL|SQL]] queries to the Wiki Replicas will be affected later. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Wiki_Replicas_2020_Redesign] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W11"/> 00:20, 16 mart 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21226057 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Tech News: 2021-12]] == <section begin="technews-2021-W12"/><div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a [[mw:Wikipedia for KaiOS|Wikipedia app]] for [[:w:en:KaiOS|KaiOS]] phones. They don't have a touch screen so readers navigate with the phone keys. There is now a [https://wikimedia.github.io/wikipedia-kaios/sim.html simulator] so you can see what it looks like. * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|new discussion tool]] are now available as the "{{int:discussiontools-preference-label}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] in almost all wikis except German Wikipedia. '''Problems''' * You will be able to read but not edit [[phab:T276899|twelve wikis]] for a short period of time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210323T06 {{#time:j xg|2021-03-23|{{PAGELANGUAGE}}}} at 06:00 (UTC)]. This can also affect password changes, logging in to new wikis, global renames and changing or confirming emails. This could take 30 minutes but will probably be much faster. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.36|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). * [[:w:en:Syntax highlighting|Syntax highlighting]] colours will change to be easier to read. This will soon come to the [[phab:T276346|first wikis]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting] '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged revisions]] will no longer have multiple tags like "tone" or "depth". It will also only have one tier. This was changed because very few wikis used these features and they make the tool difficult to maintain. [https://phabricator.wikimedia.org/T185664][https://phabricator.wikimedia.org/T277883] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets and user scripts can access variables about the current page in JavaScript. In 2015 this was moved from <code dir=ltr>wg*</code> to <code dir=ltr>mw.config</code>. <code dir=ltr>wg*</code> will soon no longer work. [https://phabricator.wikimedia.org/T72470] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div></div> <section end="technews-2021-W12"/> 17:51, 22 mart 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21244806 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Tech News: 2021-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some very old [[:w:en:Web browser|web browsers]] [[:mw:Special:MyLanguage/Compatibility|don’t work]] well with the Wikimedia wikis. Some old code for browsers that used to be supported is being removed. This could cause issues in those browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T277803] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:m:IRC/Channels#Raw_feeds|IRC recent changes feeds]] have been moved to a new server. Make sure all tools automatically reconnect to <code>irc.wikimedia.org</code> and not to the name of any specific server. Users should also consider switching to the more modern [[:wikitech:Event Platform/EventStreams|EventStreams]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T224579] '''Problems''' * When you move a page that many editors have on their watchlist the history can be split. It might also not be possible to move it again for a while. This is because of a [[:w:en:Job queue|job queue]] problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T278350] * Some translatable pages on Meta could not be edited. This was because of a bug in the translation tool. The new MediaWiki version was delayed because of problems like this. [https://phabricator.wikimedia.org/T278429][https://phabricator.wikimedia.org/T274940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.37|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 19:28, 29 mart 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21267131 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Tech News: 2021-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors can collapse part of an article so you have to click on it to see it. When you click a link to a section inside collapsed content it will now expand to show the section. The browser will scroll down to the section. Previously such links didn't work unless you manually expanded the content first. [https://phabricator.wikimedia.org/T276741] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|citoid]] [[:w:en:API|API]] will use for example <code>2010-12-XX</code> instead of <code>2010-12</code> for dates with a month but no days. This is because <code>2010-12</code> could be confused with <code>2010-2012</code> instead of <code>December 2010</code>. This is called level 1 instead of level 0 in the [https://www.loc.gov/standards/datetime/ Extended Date/Time Format]. [https://phabricator.wikimedia.org/T132308] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.38|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-04-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-04-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:PAWS|PAWS]] can now connect to the new [[:wikitech:Wiki Replicas|Wiki Replicas]]. Cross-database <code>JOINS</code> will no longer work from 28 April. There is [[:wikitech:News/Wiki Replicas 2020 Redesign#How should I connect to databases in PAWS?|a new way to connect]] to the databases. Until 28 April both ways to connect to the databases will work. If you think this affects you and you need help you can post [[phab:T268498|on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 21:38, 5 april 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21287348 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Tech News: 2021-16]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Email to the Wikimedia wikis are handled by groups of Wikimedia editors. These volunteer response teams now use [https://github.com/znuny/Znuny Znuny] instead of [[m:Special:MyLanguage/OTRS|OTRS]]. The functions and interface remain the same. The volunteer administrators will give more details about the next steps soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T279303][https://phabricator.wikimedia.org/T275294] * If you use [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighting]], you can see line numbers in the 2010 and 2017 wikitext editors when editing templates. This is to make it easier to see line breaks or talk about specific lines. Line numbers will soon come to all namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T267911][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Line_Numbering][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/Line_Numbering] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Because of a technical change there could be problems with gadgets and scripts that have an edit summary area that looks [https://phab.wmfusercontent.org/file/data/llvdqqnb5zpsfzylbqcg/PHID-FILE-25vs4qowibmtysl7cbml/Screen_Shot_2021-04-06_at_2.34.04_PM.png similar to this one]. If they look strange they should use <code>mw.loader.using('mediawiki.action.edit.styles')</code> to go back to how they looked before. [https://phabricator.wikimedia.org/T278898] * The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.1|latest version]] of MediaWiki came to the Wikimedia wikis last week. There was no Tech News issue last week. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in two weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 18:47, 19 april 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21356080 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Tech News: 2021-17]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Templates have parameters that can have specific values. It is possible to suggest values for editors with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TemplateData|TemplateData]]. You can soon see them as a drop-down list in the visual editor. This is to help template users find the right values faster. [https://phabricator.wikimedia.org/T273857][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-04-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-04-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 23:22, 26 april 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21391118 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Tech News: 2021-18]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:Wikipedia:Twinkle|Twinkle]] is a gadget on English Wikipedia. It can help with maintenance and patrolling. It can [[m:Grants:Project/Rapid/SD0001/Twinkle localisation/Report|now be used on other wikis]]. You can get Twinkle on your wiki using the [https://github.com/wikimedia-gadgets/twinkle-starter twinkle-starter] GitHub repository. '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] did not work for many articles for a little while. This was because of a bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T281346] * Some things will not work for about a minute on 5 May. This will happen [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210505T0600 around 06:00 UTC]. This will affect the content translation tool and notifications among other things. This is because of an upgrade to avoid crashes. [https://phabricator.wikimedia.org/T281212] '''Changes later this week''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] will become a default feature on a number of wikis on 5 May. This is later than planned because of some changes. You can use it without using [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page Previews]] if you want to. The earlier plan was to have the preference to use both or none. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:CSS|CSS]] classes <code dir=ltr>.error</code>, <code dir=ltr>.warning</code> and <code dir=ltr>.success</code> do not work for mobile readers if they have not been specifically defined on your wiki. From June they will not work for desktop readers. This can affect gadgets and templates. The classes can be defined in [[MediaWiki:Common.css]] or template styles instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T280766] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:42, 3 maj 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21418010 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Tech News: 2021-19]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can see what participants plan to work on at the online [[mw:Wikimedia Hackathon 2021|Wikimedia hackathon]] 22–23 May. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:08, 10 maj 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21428676 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Tech News: 2021-20]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new toolbar in [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply tool]]. It works in the wikitext source mode. You can enable it in [[Special:Preferences#mw-htmlform-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T276608] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Replying#13_May_2021] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/New_discussion#13_May_2021] * Wikimedia [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo mailing lists] are being moved to [[:w:en:GNU Mailman|Mailman 3]]. This is a newer version. For the [[:w:en:Character encoding|character encoding]] to work it will change from <code>[[:w:en:UTF-8|UTF-8]]</code> to <code>utf8mb3</code>. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IEYQ2HS3LZF2P3DAYMNZYQDGHWPVMTPY/][https://phabricator.wikimedia.org/T282621] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] An [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|earlier issue]] of Tech News said that the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|citoid]] [[:w:en:API|API]] would handle dates with a month but no days in a new way. This has been reverted for now. There needs to be more discussion of how it affects different wikis first. [https://phabricator.wikimedia.org/T132308] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] <code>MediaWiki:Pageimages-blacklist</code> will be renamed <code>MediaWiki:Pageimages-denylist</code>. The list can be copied to the new name. It will happen on 19 May for some wikis and 20 May for some wikis. Most wikis don't use it. It lists images that should never be used as thumbnails for articles. [https://phabricator.wikimedia.org/T282626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 15:47, 17 maj 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21464279 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Tech News: 2021-21]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Wikimedia movement has been using [[:m:Special:MyLanguage/IRC|IRC]] on a network called [[:w:en:Freenode|Freenode]]. There have been changes around who is in control of the network. The [[m:Special:MyLanguage/IRC/Group_Contacts|Wikimedia IRC Group Contacts]] have [[m:Special:Diff/21476411|decided]] to move to the new [[:w:en:Libera Chat|Libera Chat]] network instead. This is not a formal decision for the movement to move all channels but most Wikimedia IRC channels will probably leave Freenode. There is a [[:m:IRC/Migrating_to_Libera_Chat|migration guide]] and ongoing Wikimedia [[m:Wikimedia Forum#Freenode (IRC)|discussions about this]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 19:04, 24 maj 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21477606 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Tech News: 2021-22]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Translations]] are available. '''Problems''' * There was an issue on the Vector skin with the text size of categories and notices under the page title. It was fixed last Monday. [https://phabricator.wikimedia.org/T283206] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 19:04, 31 maj 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21516076 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Tech News: 2021-23]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Wikimedia movement uses [[:mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] for technical tasks. This is where we collect technical suggestions, bugs and what developers are working on. The company behind Phabricator will stop working on it. This will not change anything for the Wikimedia movement now. It could lead to changes in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/YAXOD46INJLAODYYIJUVQWOZFIV54VUI/][https://admin.phacility.com/phame/post/view/11/phacility_is_winding_down_operations/][https://phabricator.wikimedia.org/T283980] * Searching on Wikipedia will find more results in some languages. This is mainly true for when those who search do not use the correct [[:w:en:Diacritic|diacritics]] because they are not seen as necessary in that language. For example searching for <code>Bedusz</code> doesn't find <code>Będusz</code> on German Wikipedia. The character <code>ę</code> isn't used in German so many would write <code>e</code> instead. This will work better in the future in some languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T219550] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:Cross-site request forgery|CSRF token parameters]] in the [[:mw:Special:MyLanguage/API:Main page|action API]] were changed in 2014. The old parameters from before 2014 will stop working soon. This can affect bots, gadgets and user scripts that still use the old parameters. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IMP43BNCI32C524O5YCUWMQYP4WVBQ2B/][https://phabricator.wikimedia.org/T280806] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 22:01, 7 juni 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21551759 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Tech News: 2021-24]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Logged-in users on the mobile web can choose to use the [[:mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mobile mode]]. They now see categories in a similar way as users on desktop do. This means that some gadgets that have just been for desktop users could work for users of the mobile site too. If your wiki has such gadgets you could decide to turn them on for the mobile site too. Some gadgets probably need to be fixed to look good on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T284763] * Language links on Wikidata now works for [[:oldwikisource:Main Page|multilingual Wikisource]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T275958] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * In the future we [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|can't show the IP]] of unregistered editors to everyone. This is because privacy regulations and norms have changed. There is now a rough draft of how [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#Updates|showing the IP to those who need to see it]] could work. * German Wikipedia, English Wikivoyage and 29 smaller wikis will be read-only for a few minutes on 22 June. This is planned between 5:00 and 5:30 UTC. [https://phabricator.wikimedia.org/T284530] * All wikis will be read-only for a few minutes in the week of 28 June. More information will be published in Tech News later. It will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T281515][https://phabricator.wikimedia.org/T281209] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 22:25, 14 juni 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21587625 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Tech News: 2021-25]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The <code>otrs-member</code> group name is now <code>vrt-permissions</code>. This could affect abuse filters. [https://phabricator.wikimedia.org/T280615] '''Problems''' * You will be able to read but not edit German Wikipedia, English Wikivoyage and 29 smaller wikis for a few minutes on 22 June. This is planned between [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210623T0500 5:00 and 5:30 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284530] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:47, 21 juni 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21593987 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Tech News: 2021-26]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Growth|Growth features]] now can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure Growth features directly on their wiki]]. This uses the new special page <code>Special:EditGrowthConfig</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285423] * Wikisources have a new [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/OCR Improvements|OCR tool]]. If you don't want to see the "extract text" button on Wikisource you can add <code>.ext-wikisource-ExtractTextWidget { display: none; }</code> to your [[Special:MyPage/common.css|common.css page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285311] '''Problems''' *You will be able to read but not edit the Wikimedia wikis for a few minutes on 29 June. This is planned at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210629T1400 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T281515][https://phabricator.wikimedia.org/T281209] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * <code>Threshold for stub link formatting</code>, <code>thumbnail size</code> and <code>auto-number headings</code> can be set in preferences. They are expensive to maintain and few editors use them. The developers are planning to remove them. Removing them will make pages load faster. You can [[mw:Special:MyLanguage/User:SKim (WMF)/Performance Dependent User Preferences|read more and give feedback]]. * A toolbar will be added to the [[mw:Talk pages project/Replying|Reply tool]]'s wikitext source mode. This will make it easier to link to pages and to ping other users. [https://phabricator.wikimedia.org/T276609][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Replying#Status_updates] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 18:30, 28 juni 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21653312 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Tech News: 2021-27]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 19 July. '''Recent changes''' * [[:wikidata:Q4063270|AutoWikiBrowser]] is a tool to make repetitive tasks easier. It now uses [[:w:en:JSON|JSON]]. <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage</code> has moved to <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON</code> and <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/Config</code>. <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage/Version</code> has moved to <code>Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage/VersionJSON</code>. The tool will eventually be configured on the wiki so that you don't have to wait until the new version to add templates or regular expression fixes. [https://phabricator.wikimedia.org/T241196] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] helps saving online sources on some wikis. It adds them to [[:w:en:Wayback Machine|Wayback Machine]] and links to them there. This is so they don't disappear if the page that was linked to is removed. It currently has a problem with linking to the wrong date when it moves pages from <code>archive.is</code> to <code>web.archive.org</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T283432] '''Changes later this week''' * The tool to [[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|find, add and remove templates]] will be updated. This is to make it easier to find and use the right templates. It will come to the first wikis on 7 July. It will come to more wikis later this year. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Removing_a_template_from_a_page_using_the_VisualEditor][https://phabricator.wikimedia.org/T284553] * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * Some Wikimedia wikis use [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]] or pending changes. It hides edits from new and unregistered accounts for readers until they have been patrolled. The auto review action in Flagged Revisions will no longer be logged. All old logs of auto-review will be removed. This is because it creates a lot of logs that are not very useful. [https://phabricator.wikimedia.org/T285608] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 19:31, 5 juli 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21694636 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Tech News: 2021-29]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The tool to [[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|find, add and remove templates]] was updated. This is to make it easier to find and use the right templates. It was supposed to come to the first wikis on 7 July. It was delayed to 12 July instead. It will come to more wikis later this year. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Removing_a_template_from_a_page_using_the_VisualEditor][https://phabricator.wikimedia.org/T284553] * [[Special:UnconnectedPages|Special:UnconnectedPages]] lists pages that are not connected to Wikidata. This helps you find pages that can be connected to Wikidata items. Some pages should not be connected to Wikidata. You can use the magic word <code><nowiki>__EXPECTED_UNCONNECTED_PAGE__</nowiki></code> on pages that should not be listed on the special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T97577] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-07-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-07-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] How media is structured in the [[:w:en:Parsing|parser's]] HTML output will soon change. This can affect bots, gadgets, user scripts and extensions. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/L2UQJRHTFK5YG3IOZEC7JSLH2ZQNZRVU/ read more]. You can test it on [[:testwiki:Main Page|Testwiki]] or [[:test2wiki:Main Page|Testwiki 2]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The parameters for how you obtain [[mw:API:Tokens|tokens]] in the MediaWiki API were changed in 2014. The old way will no longer work from 1 September. Scripts, bots and tools that use the parameters from before the 2014 change need to be updated. You can [[phab:T280806#7215377|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:29, 19 juli 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21755027 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Tech News: 2021-30]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.14|new version]] of MediaWiki came to the Wikimedia wikis the week before last week. This was not in Tech News because there was no newsletter that week. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-07-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-07-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * If you use the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|Monobook skin]] you can choose to switch off [[:w:en:Responsive web design|responsive design]] on mobile. This will now work for more skins. If <code>{{int:monobook-responsive-label}}</code> is unticked you need to also untick the new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|preference]] <code>{{int:prefs-skin-responsive}}</code>. Otherwise it will stop working. Interface admins can automate this process on your wiki. You can [[phab:T285991|read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 23:09, 26 juli 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21771634 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Tech News: 2021-31]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] If your wiki uses markup like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-ltr"></nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-rtl"></nowiki></code></bdi> without the required <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>dir</code></bdi> attribute, then these will no longer work in 2 weeks. There is a short-term fix that can be added to your local wiki's Common.css page, which is explained at [[phab:T287701|T287701]]. From now on, all usages should include the full attributes, for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-ltr" dir="ltr" lang="en"></nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="he"></nowiki></code></bdi>. This also applies to some other HTML tags, such as <code>span</code> or <code>code</code>. You can find existing examples on your wiki that need to be updated, using the instructions at [[phab:T287701|T287701]]. * Reminder: Wikimedia has [[m:Special:MyLanguage/IRC/Migrating to Libera Chat|migrated to the Libera Chat IRC network]], from the old Freenode network. Local documentation should be updated. '''Problems''' * Last week, all wikis had slow access or no access for 30 minutes. There was a problem with generating dynamic lists of articles on the Russian Wikinews, due to the bulk import of 200,000+ new articles over 3 days, which led to database problems. The problematic feature has been disabled on that wiki and developers are discussing if it can be fixed properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T287380][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-07-26_ruwikinews_DynamicPageList] '''Changes later this week''' * When adding links to a page using [[mw:VisualEditor|VisualEditor]] or the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]], [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Disambiguator|disambiguation pages]] will now only appear at the bottom of search results. This is because users do not often want to link to disambiguation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285510] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|team of the Wikipedia app for Android]] is working on communication in the app. The developers are working on how to talk to other editors and get notifications. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|read more]]. They are looking for users who want to [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication/UsertestingJuly2021|test the plans]]. Any editor who has an Android phone and is willing to download the app can do this. * The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for {{int:discussiontools-preference-label}} will be updated in the coming weeks. You will be able to [[mw:Talk pages project/Notifications|subscribe to individual sections]] on a talk page at more wikis. You can test this now by adding <code>?dtenable=1</code> to the end of the talk page's URL ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta_talk:Sandbox?dtenable=1 example]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 22:44, 2 august 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21818289 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Tech News: 2021-32]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Translations]] are available. '''Problems''' * You can read but not edit 17 wikis for a few minutes on 10 August. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1628571650 05:00 UTC]. This is because of work on the database. [https://phabricator.wikimedia.org/T287449] '''Changes later this week''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/2021:Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place remotely on 13 August, starting at 5:00 UTC, for 24 hours. You can participate in many ways. You can still propose projects and sessions. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The old CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div class="visualClear"></div></nowiki></code></bdi> will not be supported after 12 August. Instead, templates and pages should use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><div style="clear:both;"></div></nowiki></code></bdi>. Please help to replace any existing uses on your wiki. There are global-search links available at [[phab:T287962|T287962]]. '''Future changes''' * [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is a place for Wikipedia editors to get access to sources. There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TheWikipediaLibrary|extension]] which has a new function to tell users when they can take part in it. It will use notifications. It will start pinging the first users in September. It will ping more users later. [https://phabricator.wikimedia.org/T288070] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[w:en:Vue.js|Vue.js]] will be the [[w:en:JavaScript|JavaScript]] framework for MediaWiki in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SOZREBYR36PUNFZXMIUBVAIOQI4N7PDU/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 18:18, 9 august 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21856726 --> : U bswiki je ''visualClear'' samo tu u ''Tech News''. ✍️ [[Korisnik:Dušan Kreheľ|Dušan Kreheľ]] ([[Razgovor s korisnikom:Dušan Kreheľ|razgovor]]) 15:49, 10 august 2021 (CEST) == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Tech News: 2021-33]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can add language links in the sidebar in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]] again. You do this by connecting the page to a Wikidata item. The new Vector skin has moved the language links but the new language selector cannot add language links yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T287206] '''Problems''' * There was a problem on wikis which use the Translate extension. Translations were not updated or were replaced with the English text. The problems have been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T288700][https://phabricator.wikimedia.org/T288683][https://phabricator.wikimedia.org/T288719] '''Changes later this week''' * A [[mw:Help:Tags|revision tag]] will soon be added to edits that add links to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Disambiguator|disambiguation pages]]. This is because these links are usually added by accident. The tag will allow editors to easily find the broken links and fix them. If your wiki does not like this feature, it can be [[mw:Help:Tags#Deleting a tag added by the software|hidden]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T287549] *Would you like to help improve the information about tools? Would you like to attend or help organize a small virtual meetup for your community to discuss the list of tools? Please get in touch on the [[m:Toolhub/The Quality Signal Sessions|Toolhub Quality Signal Sessions]] talk page. We are also looking for feedback [[m:Talk:Toolhub/The Quality Signal Sessions#Discussion topic for "Quality Signal Sessions: The Tool Maintainers edition"|from tool maintainers]] on some specific questions. * In the past, edits to any page in your user talk space ignored your [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications#mute|mute list]], e.g. sub-pages. Starting this week, this is only true for edits to your talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T288112] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 21:25, 16 august 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21889213 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Tech News: 2021-34]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score]] extension (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><score></nowiki></code></bdi> notation) has been re-enabled on public wikis and upgraded to a newer version. Some musical score functionality may no longer work because the extension is only enabled in "safe mode". The security issue has been fixed and an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score/2021 security advisory|advisory published]]. '''Problems''' * You will be able to read but not edit [[phab:T289130|some wikis]] for a few minutes on {{#time:j xg|2021-08-25|en}}. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1629871217 06:00 UTC]. This is for database maintenance. During this time, operations on the CentralAuth will also not be possible. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 23:56, 23 august 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21923254 --> == Read-only reminder == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="MassMessage"/> A maintenance operation will be performed on [https://zonestamp.toolforge.org/1629871231 {{#time: l F d H:i e|2021-08-25T06:00|en}}]. It should only last for a few minutes. Also during this time, operations on the CentralAuth will not be possible (GlobalRenames, changing/confirming e-mail addresses, logging into new wikis, password changes). For more details about the operation and on all impacted services, please check [[phab:T289130|on Phabricator]]. A banner will be displayed 30 minutes before the operation. Please help your community to be aware of this maintenance operation. {{Int:Feedback-thanks-title}}<section end="MassMessage"/> </div> 22:33, 24 august 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21927201 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Tech News: 2021-35]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Some musical score syntax no longer works and may needed to be updated, you can check [[:Category:{{MediaWiki:score-error-category}}]] on your wiki for a list of pages with errors. '''Problems''' * Musical scores were unable to render lyrics in some languages because of missing fonts. This has been fixed now. If your language would prefer a different font, please file a request in Phabricator. [https://phabricator.wikimedia.org/T289554] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The parameters for how you obtain [[mw:API:Tokens|tokens]] in the MediaWiki API were changed in 2014. The old way will no longer work from 1 September. Scripts, bots and tools that use the parameters from before the 2014 change need to be updated. You can [[phab:T280806#7215377|read more]] about this. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to read but not edit [[phab:T289660|Commons]] for a few minutes on {{#time:j xg|2021-09-06|en}}. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1630818058 05:00 UTC]. This is for database maintenance. * All wikis will be read-only for a few minutes in the week of 13 September. More information will be published in Tech News later. It will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T287539] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:59, 30 august 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21954810 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Tech News: 2021-36]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The wikis that have [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] deployed have been part of A/B testing since deployment, in which some newcomers did not receive the new features. Now, all of the newcomers on 21 of the smallest of those wikis will be receiving the features. [https://phabricator.wikimedia.org/T289786] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In 2017, the provided jQuery library was upgraded from version 1 to 3, with a compatibility layer. The migration will soon finish, to make the site load faster for everyone. If you maintain a gadget or user script, check if you have any JQMIGRATE errors and fix them, or they will break. [https://phabricator.wikimedia.org/T280944][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/6Z2BVLOBBEC2QP4VV4KOOVQVE52P3HOP/] * Last year, the Portuguese Wikipedia community embarked on an experiment to make log-in compulsory for editing.  The [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Impact report for Login Required Experiment on Portuguese Wikipedia|impact report of this trial]] is ready. Moving forward, the Anti-Harassment Tools team is looking for projects that are willing to experiment with restricting IP editing on their wiki for a short-term experiment. [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Login Required Experiment|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:18, 6 septembar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=21981010 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Tech News: 2021-37]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * 45 new Wikipedias now have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T289680] * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|A majority of Wikipedias]] now have access to the Growth features. The Growth team [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ|has published an FAQ page]] about the features. This translatable FAQ covers the description of the features, how to use them, how to change the configuration, and more. '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on 14 September. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1631628002 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T287539] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]). * Starting this week, Wikipedia in Italian will receive weekly software updates on Wednesdays. It used to receive the updates on Thursdays. Due to this change, bugs will be noticed and fixed sooner. [https://phabricator.wikimedia.org/T286664] * You can add language links in the sidebar in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|the new Vector skin]] again. You do this by connecting the page to a Wikidata item. The new Vector skin has moved the language links but the new language selector cannot add language links yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T287206] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlight]] tool marks up code with different colours. It now can highlight 23 new code languages. Additionally, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>golang</code></bdi> can now be used as an alias for the [[d:Q37227|Go programming language]], and a special <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>output</code></bdi> mode has been added to show a program's output. [https://phabricator.wikimedia.org/T280117][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/SyntaxHighlight_GeSHi/+/715277/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 17:31, 13 septembar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22009517 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Tech News: 2021-38]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Growth features are now deployed to almost all Wikipedias. [[phab:T290582|For the majority of small Wikipedias]], the features are only available for experienced users, to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ#enable|test the features]] and [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ#config|configure them]]. Features will be available for newcomers starting on 20 September 2021. * MediaWiki had a feature that would highlight local links to short articles in a different style. Each user could pick the size at which "stubs" would be highlighted. This feature was very bad for performance, and following a consultation, has been removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T284917] * A technical change was made to the MonoBook skin to allow for easier maintenance and upkeep. This has resulted in some minor changes to HTML that make MonoBook's HTML consistent with other skins. Efforts have been made to minimize the impact on editors, but please ping [[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]] on wiki or in [[phab:T290888|phabricator]] if any problems are reported. '''Problems''' * There was a problem with search last week. Many search requests did not work for 2 hours because of an accidental restart of the search servers. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-09-13_cirrussearch_restart] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[s:Special:ApiHelp/query+proofreadinfo|meta=proofreadpage API]] has changed. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>piprop</nowiki></code></bdi> parameter has been renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prpiprop</nowiki></code></bdi>. API users should update their code to avoid unrecognized parameter warnings. Pywikibot users should upgrade to 6.6.0. [https://phabricator.wikimedia.org/T290585] '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Replying|Reply tool]] will be deployed to the remaining wikis in the coming weeks. It is currently part of "{{int:discussiontools-preference-label}}" in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta features]] at most wikis. You will be able to turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Editing Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T262331] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:MediaWiki_1.37/Deprecation_of_legacy_API_token_parameters|previously announced]] change to how you obtain tokens from the API has been delayed to September 21 because of an incompatibility with Pywikibot. Bot operators using Pywikibot can follow [[phab:T291202|T291202]] for progress on a fix, and should plan to upgrade to 6.6.1 when it is released. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 20:29, 20 septembar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22043415 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Tech News: 2021-39]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[w:en:IOS|iOS 15]] has a new function called [https://support.apple.com/en-us/HT212614 Private Relay] (Apple website). This can hide the user's IP when they use [[w:en:Safari (software)|Safari]] browser. This is like using a [[w:en:Virtual private network|VPN]] in that we see another IP address instead. It is opt-in and only for those who pay extra for [[w:en:ICloud|iCloud]]. It will come to Safari users on [[:w:en:OSX|OSX]] later. There is a [[phab:T289795|technical discussion]] about what this means for the Wikimedia wikis. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and user-scripts add items to the [[m:Customization:Explaining_skins#Portlets|portlets]] (article tools) part of the skin. A recent change to the HTML may have made those links a different font-size. This can be fixed by adding the CSS class <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.vector-menu-dropdown-noicon</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T291438] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Onboarding_new_Wikipedians#New_experience|GettingStarted extension]] was built in 2013, and provides an onboarding process for new account holders in a few versions of Wikipedia. However, the recently developed [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] provide a better onboarding experience. Since the vast majority of Wikipedias now have access to the Growth features, GettingStarted will be deactivated starting on 4 October. [https://phabricator.wikimedia.org/T235752] * A small number of users will not be able to connect to the Wikimedia wikis after 30 September. This is because an old [[:w:en:root certificate|root certificate]] will no longer work. They will also have problems with many other websites. Users who have updated their software in the last five years are unlikely to have problems. Users in Europe, Africa and Asia are less likely to have immediate problems even if their software is too old. You can [[m:Special:MyLanguage/HTTPS/2021 Let's Encrypt root expiry|read more]]. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|receive notifications]] when someone leaves a comment on user talk page or mentions you in a talk page comment. Clicking the notification link will now bring you to the comment and highlight it. Previously, doing so brought you to the top of the section that contained the comment. You can find [[phab:T282029|more information in T282029.]] '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Replying|Reply tool]] will be deployed to the remaining wikis in the coming weeks. It is currently part of "{{int:discussiontools-preference-label}}" in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta features]] at most wikis. You will be able to turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Editing Preferences]]. [[phab:T288485|See the list of wikis.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T262331] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W39"/> </div> 00:20, 28 septembar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22077885 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Tech News: 2021-40]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="tech-newsletter-content"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A more efficient way of sending changes from Wikidata to Wikimedia wikis that show them has been enabled for the following 10 wikis: mediawiki.org, the Italian, Catalan, Hebrew and Vietnamese Wikipedias, French Wikisource, and English Wikivoygage, Wikibooks, Wiktionary and Wikinews. If you notice anything strange about how changes from Wikidata appear in recent changes or your watchlist on those wikis you can [[phab:T48643|let the developers know]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and bots that use the API to read the AbuseFilter log might break. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hidden</code></bdi> property will no longer say an entry is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>implicit</code></bdi> for unsuppressed log entries about suppressed edits. If your bot needs to know this, do a separate revision query. Additionally, the property will have the value <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>false</code></bdi> for visible entries; previously, it wasn't included in the response. [https://phabricator.wikimedia.org/T291718] * A more efficient way of sending changes from Wikidata to Wikimedia wikis that show them will be enabled for ''all production wikis''. If you notice anything strange about how changes from Wikidata appear in recent changes or your watchlist you can [[phab:T48643|let the developers know]]. '''Future changes''' * You can soon get cross-wiki notifications in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]]. You can also get notifications as push notifications. More notification updates will follow in later versions. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Notifications#September_2021_update] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The JavaScript variables <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgExtraSignatureNamespaces</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgLegalTitleChars</code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgIllegalFileChars</code></bdi> will soon be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi>. These are not part of the "stable" variables available for use in wiki JavaScript. [https://phabricator.wikimedia.org/T292011] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The JavaScript variables <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookiePrefix</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookieDomain</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookiePath</code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>wgCookieExpiration</code></bdi> will soon be removed from mw.config. Scripts should instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.cookie</code></bdi> from the "<bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mw:ResourceLoader/Core_modules#mediawiki.cookie|mediawiki.cookie]]</bdi>" module. [https://phabricator.wikimedia.org/T291760] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="tech-newsletter-content"/> </div> 18:27, 4 oktobar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22101208 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Tech News: 2021-41]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Manual:Table_of_contents#Auto-numbering|"auto-number headings" preference]] is being removed. You can read [[phab:T284921]] for the reasons and discussion. This change was [[m:Tech/News/2021/26|previously]] announced. [[mw:Snippets/Auto-number_headings|A JavaScript snippet]] is available which can be used to create a Gadget on wikis that still want to support auto-numbering. '''Meetings''' * You can join a meeting about the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. A demonstration version of the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|newest feature]] will be shown. The event will take place on Tuesday, 12 October at 16:00 UTC. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web/12-10-2021|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W41"/> </div> 17:28, 11 oktobar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22152137 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Tech News: 2021-42]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' *[[m:Toolhub|Toolhub]] is a catalogue to make it easier to find software tools that can be used for working on the Wikimedia projects. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LF4SSR4QRCKV6NPRFGUAQWUFQISVIPTS/ read more]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers of the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]] are working on [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|communication in the app]]. You can now answer questions in [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Communication/UsertestingOctober2021|survey]] to help the development. * 3–5% of editors may be blocked in the next few months. This is because of a new service in Safari, which is similar to a [[w:en:Proxy server|proxy]] or a [[w:en:VPN|VPN]]. It is called iCloud Private Relay. There is a [[m:Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|discussion about this]] on Meta. The goal is to learn what iCloud Private Relay could mean for the communities. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] is a new [[w:en:API|API]] for those who use a lot of information from the Wikimedia projects on other sites. It is a way to get big commercial users to pay for the data. There will soon be a copy of the Wikimedia Enterprise dataset. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/message/B2AX6PWH5MBKB4L63NFZY3ADBQG7MSBA/ read more]. You can also ask the team questions [https://wikimedia.zoom.us/j/88994018553 on Zoom] on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&min=00&sec=0&day=22&month=10&year=2021 22 October 15:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W42"/> </div> 22:52, 18 oktobar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22176877 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Tech News: 2021-43]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2021]] is looking for nominations. You can recommend tools until 27 October. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' *[[m:Special:MyLanguage/Help:Diff|Diff pages]] will have an improved copy and pasting experience. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Copy paste diffs|The changes]] will allow the text in the diff for before and after to be treated as separate columns and will remove any unwanted syntax. [https://phabricator.wikimedia.org/T192526] * The version of the [[w:en:Liberation fonts|Liberation fonts]] used in SVG files will be upgraded. Only new thumbnails will be affected. Liberation Sans Narrow will not change. [https://phabricator.wikimedia.org/T253600] '''Meetings''' * You can join a meeting about the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. News about the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages|disambiguation]] and the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|real-time preview]] wishes will be shown. The event will take place on Wednesday, 27 October at 14:30 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/Talk to Us|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W43"/> </div> 22:06, 25 oktobar 2021 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22232718 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Tech News: 2021-44]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a limit on the amount of emails a user can send each day. This limit is now global instead of per-wiki. This change is to prevent abuse. [https://phabricator.wikimedia.org/T293866] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-11-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-11-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W44"/> </div> 21:26, 1 novembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22269406 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Tech News: 2021-45]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile IP editors are now able to receive warning notices indicating they have a talk page message on the mobile website (similar to the orange banners available on desktop). These notices will be displayed on every page outside of the main namespace and every time the user attempts to edit. The notice on desktop now has a slightly different colour. [https://phabricator.wikimedia.org/T284642][https://phabricator.wikimedia.org/T278105] '''Changes later this week''' * [[phab:T294321|Wikidata will be read-only]] for a few minutes on 11 November. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1636610400 06:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T294321] * There is no new MediaWiki version this week. '''Future changes''' * In the future, unregistered editors will be given an identity that is not their [[:w:en:IP address|IP address]]. This is for legal reasons. A new user right will let editors who need to know the IPs of unregistered accounts to fight vandalism, spam, and harassment, see the IP. You can read the [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|suggestions for how that identity could work]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|discuss on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W45"/> </div> 21:34, 8 novembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22311003 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Tech News: 2021-46]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Most [[c:Special:MyLanguage/Commons:Maximum_file_size#MAXTHUMB|large file uploads]] errors that had messages like "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>stashfailed</code></bdi>" or "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>DBQueryError</code></bdi>" have now been fixed. An [[wikitech:Incident documentation/2021-11-04 large file upload timeouts|incident report]] is available. '''Problems''' * Sometimes, edits made on iOS using the visual editor save groups of numbers as telephone number links, because of a feature in the operating system. This problem is under investigation. [https://phabricator.wikimedia.org/T116525] * There was a problem with search last week. Many search requests did not work for 2 hours because of a configuration error. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-11-10_cirrussearch_commonsfile_outage] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-11-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-11-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W46"/> </div> 23:05, 15 novembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22338097 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Tech News: 2021-47]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. *The template dialog in VisualEditor and in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|new wikitext mode]] Beta feature will be [[m:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|heavily improved]] on [[phab:T286992|a few wikis]]. Your [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|feedback is welcome]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W47"/> </div> 21:00, 22 novembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22366010 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Tech News: 2021-48]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W48"/> </div> 22:13, 29 novembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22375666 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Tech News: 2021-49]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Translations]] are available. '''Problems''' * MediaWiki 1.38-wmf.11 was scheduled to be deployed on some wikis last week. The deployment was delayed because of unexpected problems. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-12-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * At all Wikipedias, a Mentor Dashboard is now available at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MentorDashboard</nowiki></code></bdi>. It allows registered mentors, who take care of newcomers' first steps, to monitor their assigned newcomers' activity. It is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]]. You can learn more about [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How_to_configure_the_mentors%27_list|activating the mentor list]] on your wiki and about [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor dashboard|the mentor dashboard project]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The predecessor to the current [[mw:API|MediaWiki Action API]] (which was created in 2008), <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=ajax</nowiki></code></bdi>, will be removed this week. Any scripts or bots using it will need to switch to the corresponding API module. [https://phabricator.wikimedia.org/T42786] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] An old ResourceLoader module, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>jquery.jStorage</nowiki></code></bdi>, which was deprecated in 2016, will be removed this week. Any scripts or bots using it will need to switch to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.storage</nowiki></code></bdi> instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T143034] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W49"/> </div> 22:57, 6 decembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22413926 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Tech News: 2021-50]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There are now default [[m:Special:MyLanguage/Help:Namespace#Other_namespace_aliases|short aliases]] for the "Project:" namespace on most wikis. E.g. On Wikibooks wikis, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[WB:]]</nowiki></code></bdi> will go to the local language default for the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[Project:]]</nowiki></code></bdi> namespace. This change is intended to help the smaller communities have easy access to this feature. Additional local aliases can still be requested via [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|the usual process]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T293839] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-12-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W50"/> </div> 23:25, 13 decembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22441074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Tech News: 2021-51]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2021-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 10 January 2022. '''Recent changes''' * Queries made by the DynamicPageList extension (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><DynamicPageList></nowiki></code></bdi>) are now only allowed to run for 10 seconds and error if they take longer. This is in response to multiple outages where long-running queries caused an outage on all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T287380#7575719] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Future changes''' * The developers of the Wikipedia iOS app are looking for testers who edit in multiple languages. You can [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/202112 testing|read more and let them know if you are interested]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikimedia [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] hosts technical projects for the Wikimedia movement. Developers need to [[wikitech:News/Cloud VPS 2021 Purge|claim projects]] they use. This is because old and unused projects are removed once a year. Unclaimed projects can be shut down from February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/2B7KYL5VLQNHGQQHMYLW7KTUKXKAYY3T/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2021-W51"/> </div> 23:04, 20 decembar 2021 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22465395 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>oauth_consumer</code></bdi> variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|actions=edit,history</code></bdi> will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withgadget</code></bdi> URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withJS</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withCSS</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966] * The heading on the main page can now be configured using <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]</span> for logged-in users and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title]]</span> for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715] * Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708] * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W02"/> </div> 02:22, 11 januar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22562156 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages. If you click "{{int:Disambiguator-review-link}}" in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]]. You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies. This is available at most wikis. Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T263819] * When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|"preloaded" with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W03"/> </div> 20:53, 17 januar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22620285 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO. * You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619] '''Events''' * You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year. * You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W04"/> </div> 22:36, 24 januar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22644148 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?withgadget</code></bdi> URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>supportsUrlLoad</code></bdi> in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead: ** The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki. '''Events''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W05"/> </div> 18:40, 31 januar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22721804 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]). * Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823] '''Problems''' * A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector</code></bdi> should be updated to also check for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector-2022</code></bdi>. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W06"/> </div> 22:14, 7 februar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22765948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function has been updated so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W07"/> </div> 20:17, 14 februar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22821788 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]</bdi>) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020] * At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820] * You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>class=notpageimage</nowiki></code></bdi>. For example, <code><nowiki>[[File:Example.png|class=notpageimage]]</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator. '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system. There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/] * Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated "talk" page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W08"/> </div> 20:10, 21 februar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22847768 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909] * Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group <code>oversight</code> was renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]]. '''Problems''' * The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features. * If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: <code dir=ltr>successbox, messagebox, errorbox, warningbox</code>), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W09"/> </div> 23:58, 28 februar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22902593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available. '''Problems''' * There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W10"/> </div> 22:14, 7 mart 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22958074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771] '''Problems''' * There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]]. * There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>uselang=qqx</code></bdi> to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as "{{int:vector-view-history}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T300069] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have <code dir=ltr>deletelogentry</code> and <code dir=ltr>deletedhistory</code> rights through their group memberships. Before, only those with the <code dir=ltr>deleterevision</code> right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928] * On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617] '''Events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W11"/> </div> 23:06, 14 mart 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22993074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available. '''New code release schedule for this week''' * There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]]. '''Recent changes''' * You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043] '''Future changes''' * Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W12"/> </div> 16:59, 21 mart 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23034693 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W13"/> </div> 21:53, 28 mart 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23073711 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available. '''Problems''' * For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be <code dir=ltr>Tech News: 2022-14</code> anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920] * Over the next few months, the "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where "Link recommendation" is already available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W14"/> </div> 22:59, 4 april 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23097604 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new public status page at <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]</span>. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project]. * On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W15"/> </div> 21:42, 11 april 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23124108 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated "Talk" page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]]. * On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: <code dir=ltr>successbox</code>, <code dir=ltr>errorbox</code>, <code dir=ltr>warningbox</code>. The styles for those classes and <code dir=ltr>messagebox</code> will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W16"/> </div> 01:10, 19 april 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23167004 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). * Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W17"/> </div> 00:53, 26 april 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23187115 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese. * [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967] * If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include <code dir=ltr>#mw-anon-edit-warning</code>, <code dir=ltr>#mw-undelete-revision</code> and 3 others. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W18"/> </div> 21:31, 2 maj 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23232924 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966] '''Problems''' * Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586] * Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966] * [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022). '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W19"/> </div> 17:20, 9 maj 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23256717 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W20"/> </div> 20:56, 16 maj 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23291515 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]</span> portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629] '''Problems''' * The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915] * Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W21"/> </div> 02:19, 24 maj 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23317250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an <code dir=ltr>ip_in_ranges()</code> function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple <code dir=ltr>ip_in_range()</code> expressions joined by <code>|</code> into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017] * The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the <code>uciprange</code> parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150] * A new parser function will be introduced: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{=}}</nowiki></code></bdi>. It will replace existing templates named "=". It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W22"/> </div> 22:27, 30 maj 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23340178 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>str_replace_regexp()</code></bdi> function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W23"/> </div> 04:44, 7 juni 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23366979 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548] * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July. '''Future changes''' * By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W24"/> </div> 18:57, 13 juni 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23389956 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>site_stats</code></bdi> at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>user_global_editcount</code></bdi> variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]</span> to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910] '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>typeof</code></bdi> attribute values, and instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:File</code></bdi> for all types. Tool authors should adjust any code that expects: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Image</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Audio</code></bdi>, or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Video</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W25"/> </div> 22:16, 20 juni 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23425855 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps & Wikimedia Cloud Services]] continues. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033] * Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472] * Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W26"/> </div> 22:01, 27 juni 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23453785 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>proofreadpage_source_href</code></bdi> will be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi> and be replaced with the variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpSourceIndexPage</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T309490] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W27"/> </div> 21:30, 4 juli 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23466250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932] *The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W28"/> </div> 21:22, 11 juli 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23502519 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available. '''Problems''' * The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">TDFSupport@wikimedia.org</span> before 12 August. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W29"/> </div> 00:58, 19 juli 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23517957 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]</span> and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]</span> portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Problems''' * Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391] * Administrators will now see buttons on user pages for "{{int:changeblockip}}" and "{{int:unblockip}}" instead of just "{{int:blockip}}" if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W30"/> </div> 21:25, 25 juli 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23545370 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Phantom</code></bdi> tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''Future meetings''' * This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W31"/> </div> 23:20, 1 august 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23615613 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). '''Future meetings''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W32"/> </div> 21:48, 8 august 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23627807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W33"/> </div> 23:06, 15 august 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23658001 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778] '''Future changes''' * The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]]. The Editing team is enabling this tool everywhere. You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W34"/> </div> 02:09, 23 august 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23675501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets. '''Problems''' * In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]]. If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]</span>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W35"/> </div> 01:02, 30 august 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23725814 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-namespaces</code></bdi> should be updated to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]</code></bdi> function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-associated-pages</code></bdi>, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W36"/> </div> 01:19, 6 septembar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23757743 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W37"/> </div> 03:47, 13 septembar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23787318 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>templatelinks</nowiki></code></bdi> table are now being dropped: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_namespace</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_title</nowiki></code></bdi>. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_target_id</nowiki></code></bdi>. See <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[phab:T299417|T299417]]</span> for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available. Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons] '''Future changes''' * In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W38"/> </div> <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</span> 00:13, 20 septembar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23826293 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid clients should be updated to allow for space-separated multi-values in the <bdi lang="en" dir="ltr"><code>rel</code></bdi> attribute of links. Further details are in <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T315209|T315209]]</bdi>. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Visual diffs]] will become available to all users, except at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with <bdi lang="en" dir="ltr"><code>.json</code></bdi> will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:27, 27 septembar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23860085 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID] * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>scribunto-console</code></bdi> API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]] * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:21, 4 oktobar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23885489 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W41"/> </div> 16:06, 10 oktobar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23912412 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements] * A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]</code></bdi> to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( "strict" )]]</code></bdi> to add errors for some possible code problems. This replaces "[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]" on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310] '''Future changes''' * The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The "{{int:discussiontools-replylink}}" button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:44, 17 oktobar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23943992 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There have been some minor visual fixes in Special:Search, regarding audio player alignment and image placeholder height. Further details are in [[phab:T319230|T319230]]. * On Wikipedias, a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|preference]] has been added to hide article thumbnails in Special:Search. Full details are in [[phab:T320337|T320337]]. '''Problems''' * Last week, three wikis ({{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruwiki/en}}) had read-only access for 25 minutes. This was caused by a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-10-25|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-10-27|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-aswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-banwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-barwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bclwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-biwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bpywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-brwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] * Starting on Wednesday October 26, 2022, the list of mentors will be upgraded [[d:Q14339834 | at wikis where Growth mentorship is available]]. The mentorship system will continue to work as it does now. The signup process [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|will be replaced]], and a new management option will be provided. Also, this change simplifies [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|the creation of mentorship systems at Wikipedias]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list] * Pages with titles that start with a lower-case letter according to Unicode 11 will be renamed or deleted. There is a list of affected pages at <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:Unicode 11 case map migration]]</bdi>. More information can be found at [[phab:T292552|T292552]]. * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Learn more]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|New Topic tool]] will soon get a [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|special characters menu]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:20, 24 oktobar 2022 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23975411 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using keyboard navigation on a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map, the focus will become more visible. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997] * In {{#special:RecentChanges}}, you can now hide the log entries for new user creations with the filter for "{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T321155] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|maps dialog]] in VisualEditor now has some help texts. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818] * It is now possible to select the language of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor via a dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817] * It is now possible to add a caption to a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815] * It is now possible to hide the frame of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:13, 31 oktobar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23977539 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An updated version of the [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] tool is now available for testing at [[testwiki:|testwiki]] and [[test2wiki:| test2wiki]]. The tool provides features for event organizers and participants. Your feedback is welcome at our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|project talkpage]]. More information about [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|the project]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592] '''Problems''' * Twice last week, for about 45 minutes, some files and thumbnails failed to load and uploads failed, mostly for logged-in users. The cause is being investigated and an incident report will be available soon. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:29, 8 novembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24001035 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]</span>, <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]</span>, and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]</span> portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * There will be a new link to directly "Edit template data" on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309] * Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:52, 14 novembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]]. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:19, 22 novembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]). * Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:00, 28 novembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:39, 6 decembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:32, 13 decembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:58, 20 decembar 2022 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:05, 10 januar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]]. '''Future changes''' * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:08, 17 januar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:43, 24 januar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:03, 31 januar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11:18, 6 februar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:46, 14 februar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:55, 21 februar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:45, 28 februar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:47, 7 mart 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:17, 14 mart 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:24, 21 mart 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:11, 28 mart 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:37, 4 april 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:03, 10 april 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:52, 18 april 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:01, 25 april 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:43, 2 maj 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:34, 9 maj 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:42, 15 maj 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 18:52, 22 maj 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:59, 29 maj 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:50, 6 juni 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:48, 12 juni 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:06, 19 juni 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:16, 26 juni 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:49, 4 juli 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:51, 10 juli 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:06, 18 juli 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:18, 25 juli 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:52, 1 august 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:18, 7 august 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 07:57, 15 august 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 17:23, 21 august 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:58, 28 august 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:31, 5 septembar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:06, 11 septembar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 18 septembar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:50, 26 septembar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:25, 3 oktobar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:37, 9 oktobar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:45, 17 oktobar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:15, 24 oktobar 2023 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:20, 31 oktobar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:04, 6 novembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:51, 14 novembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:54, 21 novembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:07, 28 novembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:48, 5 decembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:11, 12 decembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:16, 18 decembar 2023 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:18, 9 januar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:11, 16 januar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:02, 23 januar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:30, 29 januar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:21, 5 februar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 06:47, 13 februar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:35, 19 februar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:22, 26 februar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:45, 4 mart 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:03, 12 mart 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:38, 18 mart 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:54, 25 mart 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:34, 2 april 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:35, 9 april 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:27, 16 april 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:26, 22 april 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:32, 30 april 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:42, 6 maj 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:57, 14 maj 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:02, 21 maj 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:13, 28 maj 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:33, 4 juni 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:18, 10 juni 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:47, 18 juni 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:31, 25 juni 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:57, 2 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:30, 8 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:29, 16 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:02, 23 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:09, 30 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:41, 5 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:43, 5 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:20, 13 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:51, 20 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:30, 26 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:04, 3 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:50, 9 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:00, 17 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:34, 24 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:17, 1 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:40, 8 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:19, 14 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:50, 21 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:54, 28 oktobar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 4 novembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:05, 12 novembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:58, 19 novembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:40, 25 novembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:21, 2 decembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[git:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 9 decembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:23, 16 decembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:40, 14 januar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:35, 21 januar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:13, 27 januar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:07, 4 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:10, 11 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:15, 17 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:39, 25 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:29, 4 mart 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:07, 11 mart 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:45, 18 mart 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:38, 24 mart 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:02, 1 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:49, 7 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:21, 15 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:57, 21 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:28, 28 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:11, 6 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:34, 13 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:09, 20 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:01, 26 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:51, 3 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:13, 10 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:35, 17 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:17, 24 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:37, 1 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:01, 8 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:05, 14 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:38, 22 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:22, 29 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:36, 5 august 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:25, 12 august 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:33, 19 august 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:07, 26 august 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:45, 1 septembar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:10, 9 septembar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:02, 15 septembar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:51, 23 septembar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:47, 29 septembar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:19, 6 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:55, 13 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:31, 20 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:27, 27 oktobar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:30, 3 novembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:35, 10 novembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:23, 17 novembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:54, 24 novembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:55, 1 decembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:42, 8 decembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:00, 15 decembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:42, 22 decembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:31, 12 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:27, 19 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:15, 26 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:41, 2 februar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:28, 10 februar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:14, 16 februar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:01, 23 februar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:49, 2 mart 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:50, 9 mart 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:33, 16 mart 2026 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:49, 23 mart 2026 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:23, 30 mart 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:17, 6 april 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:16, 13 april 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:58, 20 april 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:04, 27 april 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:41, 4 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 11 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:19, 18 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:50, 25 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:06, 1 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:27, 8 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:46, 15 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:03, 23 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:45, 29 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:54, 6 juli 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:09, 13 juli 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 07:44, 21 juli 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:47, 27 juli 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:43, 3 august 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:42, 10 august 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:01, 17 august 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:43, 24 august 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> lkknn5mal0npe678y3xhc2tqengrshx 0 266209 3921905 3854980 2026-08-24T19:36:54Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921905 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Tadeusz Mazowiecki | slika = Tadeusz Mazowiecki - Europeana 1989 - TV Interview.jpg | veličina_slike = | opis = Tadeusz Mazowiecki (2013) | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1927|4|18}} | mjesto_rođenja = Płock, Poljska | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2013|10|28|1927|4|18}} | mjesto_smrti = Varšava, Poljska | mjesto_počivanja = Laski | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = publicista, političar | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | titula = Premijer | vrijeme_držanja_titule = 24.08.1989–04.01.1991 | prethodnik = [[Czesław Kiszczak]] | nasljednik = [[Jan Krzysztof Bielecki]] | religija = katolik | supružnik = Krystyna Kuleszanka (1946–1947)<br />Ewa Proć (–1970) | djeca = Wojciech, Adam, Michał | roditelji = Bronisław Mazowiecki<br />Jadwiga Szemplińska | nagrade = [[Počasni građanin grada Sarajeva]] | potpis = Tadeusz Mazowiecki signature.svg }} [[Datoteka:Tadeusz Mazowiecki nah.jpg|mini|Tadeusz Mazowiecki (1989)]] [[Datoteka:Tadeusz Mazowiecki 80th birthday cropped.jpg|mini|Tadeusz Mazowiecki (2007)]] [[Datoteka:Tadeusz_Mazowiecki_bust_in_Sarajevo.jpg|mini|Bista Tadeusza Mazowieckog u [[Sarajevo|Sarajevu]]]] [[Datoteka:Tadeusz Mazowiecki Park, Poznan (3).JPG|mini|Park Mazowieckog, [[Poznań]]]] '''Tadeusz Mazowiecki''' [fonetski: Tadeuš Mazovjecki, {{IPA-pl|taˈdɛuʂ mazɔˈvʲɛt͡skʲi|IPA|Pl-Tadeusz Mazowiecki.ogg}}] (rođen 18. aprila 1927. u [[Płock]]u – umro 28. oktobra 2013. u [[Varšava|Varšavi]]) je bio [[Poljska|poljski]] pisac, novinar, filantrop i kršćansko-demokratski političar, bivši vođa pokreta [[Solidarnost]], i prvi nekomunistički premijer u centralnoj i istočnoj Evropi nakon 1989. == Biografija == 1946. godine završio je srednju školu u Płocku, nakon čega je upisao pravo na [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]], ali ga nikada nije diplomirao.<ref name=":0">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Koło posłów „Znak” w Sejmie PRL 1957–1976|publisher=Wydawnictwo Sejmowe|year=2002|isbn=83-7059-527-8|location=Warszawa|language=pl}}</ref> === Angažman u vrijeme Narodne Republike Poljske === U periodu od 1948. do 1955. Tadeusz Mazowiecki bio je aktivan u udruženju „Pax“. U periodu od 1950. do 1952. bio je zamjenik glavnog urednika dnevnika „Słowo Powszechne“ (bosanski: ''Univerzalna Riječ''), a od 1953. do 1955. godine bio je glavni urednik časopisa „Wrocławski Tygodnik Katolików“ (bosanski: ''Vroclavski Katolički Nedjeljnik''). U to vrijeme Mazowiecki je naznačio da se u javnom životu pojavio kao sekularni katolik u ime hrišćanske odgovornosti u politici.<ref>{{Cite book|last=Dudek|first=Antoni|title=Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej|publisher=Aneks|year=1990|isbn=0-906601-74-6|location=Londyn|language=pl}}</ref> Nakon što je 1955. napustio „Pax“ 1955. uspostavio je kontakt sa zajednicom „Tygodnik Powszechny“ (bosanski: Univerzalna Sedmica) i ​​klubom „Krzywe Koło“ (bosanski: Krivi krug). Godine 1957. bio je jedan od osnivača Varšavskog kluba katoličke inteligencije.<ref name=":1">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Opozycja polityczna w PRL 1945–1989|url=https://archive.org/details/opozycjapolitycz0000fris|publisher=Aneks|year=1994|isbn=1-897962-03-7|location=Londyn|language=pl}}</ref> Bio je glavni urednik mjesečnika „Więź“ (bosanski: Veza) od prvog broja objavljenog 1958. godine. Predstavljao je ljevičarske stavove i tražio dijalog sa nekatoličkim intelektualcima neovisnim od vlasti. Godine 1964. Centralni komitet [[Poljska ujedinjena radnička stranka|Poljske ujedinjene radničke stranke]] (poljski: Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, PZPR) negativno je ocijenio njegov urednički angažman sa prijedlogom da bude smijenjen sa mjesta glavnog urednika časopisa.<ref name=":2">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej. 1956–1989|publisher=Biblioteka „Więzi”|year=1997|isbn=83-85124-90-X|location=Warszawa|language=pl}}</ref> === Period 1961.–1980. === U periodu od 1961. do 1972. godine bio je poslanik [[Sejm]]a Narodne Republike Poljske ispred katoličke grupe Znak.<ref>{{Cite book|last=Łętowski|first=Maciej|title=Ruch i koło poselskie Znak 1957–1976|publisher=Unia|year=1998|isbn=83-86250-10-0|location=Katowice|language=pl}}</ref> Između ostalog, kritikovao je na forumu u Sejmu zakonske norme o razvoju nauke i obrazovnog sistema u kojima je uveden koncept obrazovanja zasnovan na principima materijalizma. Zahtijevao je zakonsku garanciju za vannastavnu vjeronauku.<ref name=":0" /> Nakon događaja u decembru 1970. (policija i vojska strijeljali su na desetine radnika koji su protestovali), insistirao je na imenovanju parlamentarne komisije koja će istražiti njihov tok i redoslijed. U januaru 1972. godine vlada [[Narodna Republika Poljska|Narodne Republike Poljske]] odbila je prihvatiti njegovu ponovnu kandidaturu za Sejm.<ref name=":2" /> Od 1975. do 1981. bio je potpredsjednik varšavskog KIK-a. Početkom 1976. godine potpisao je pismo društva „Znak“ protiv promjena Ustava Narodne Republike Poljske.<ref name=":2" /> Iste godine dao je intervju za dnevnik „[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]“, u kojem je pozvao poljske vlasti na demokratizaciju.<ref name=":1" /> === Period 1980.–1989. === Na poziv [[Lech Wałęsa|Lecha Wałęse]], 24. avgusta 1980. godine, predvodio je komitet stručnjaka u sklopu Prezidijuma među-kompanijskog štrajkačkog odbora [[Gdańsk|gdanjskog]] brodogradilišta i podržavao je pregovore sa vlastima Narodne Republike Poljske.<ref name=":2" /> Nakon štrajka bio je glavni savjetnik Wałęse i nezavisnog samoupravnog [[sindikat]]a „Solidarność“ (bosanski'': solidarnost)''.<ref name=":3">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89. T. 1|publisher=Ośrodek Karta|year=2000|isbn=83-88288-65-2|editor-last=Skórzyński|editor-first=Jan|location=Warszawa|language=pl}}</ref> U januaru 1981. godine postao je glavni urednik sedmičnika „Tygodnik Solidarność“, odgovoran za njegovu organizaciju.<ref>{{Cite web|url=http://www.sierpien1980.pl/download/10/15908/biuletyn7-854-55.pdf|title=Tygodnik „Solidarność” 1981|last=Friszke|first=Andrzej|date=2005|website=sierpien1980.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102212552/http://www.sierpien1980.pl/download/10/15908/biuletyn7-854-55.pdf|archive-date=2. 11. 2013|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Prvo izdanje ovog časopisa objavljeno je 3. aprila 1981. godine.<ref>{{Cite book|last=Skórzyński|first=Jan|title=Gdy niemożliwe stało się możliwe. Kalendarium Solidarności 1980–1989|last2=Pernal|first2=Marek|publisher=Świat Książki|year=2005|isbn=83-247-0114-1|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Nakon uvođenja ratnog stanja, Tadeusz Mazowiecki interniran je 13. decembra 1981.<ref name=":3" /> U početku su strani mediji izvještavali o njegovoj smrti. Oslobođen je 23. decembra 1982. godine kao jedan od posljednjih interniranih.<ref name=":4">{{Cite book|last=Wołek|first=Tomasz|title=Tadeusz Mazowiecki. Polityk zgody. W: Rodem z „Solidarności”. Sylwetki twórców NSZZ „Solidarność”|publisher=Stowarzyszenie Archiwum Solidarności i Niezależna Oficyna Wydawnicza|year=1997|isbn=83-7054-099-6|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Tokom 80-ih bio je jedan od najbližih savjetnika Lecha Wałęse.<ref name=":3" /> Od 1984. do 1987. ponovo je bio član odbora KIK-a.<ref name=":2" /> Od januara do decembra 1987. godine privremeno je boravio u inostranstvu. U tom periodu održao je niz predavanja u [[Belgija|Belgiji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Italija|Italiji]] i [[Austrija|Austriji]], ali i mnogo razgovora sa političarima i sindikalnim aktivistima iz zapadne Evrope, te na taj način podržao težnju usmjerenu ka legalizaciji pokreta „Solidarność“.<ref name=":4" /> Godine 1988. bio je savjetnik štrajkačima na brodogradilištu u Gdańsku.<ref>{{Cite book|last=Codogni|first=Paulina|title=Okrągły Stół, czyli polski Rubikon|url=https://archive.org/details/okgystczylipolsk0000codo|publisher=Prószyński i S-ka|year=2009|isbn=978-83-7648-015-2|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Nakon toga, 1989. godine, kao pristalica preuzimanja vlasti od PZPR-a putem pregovora, aktivno je učestvovao u plenarnim razgovorima tzv. okruglog stol, ali i u dodatnim sastancima u Magdalenci. Bio je jedan od glavnih autora sporazuma na osnovu kojih su 4. juna 1989. održani djelomično slobodni izbori.<ref name=":5">{{Cite book|last=Dudek|first=Antoni|title=Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury demokratycznej w Polsce 1988–1990|publisher=Arcana|year=2004|isbn=83-89243-95-4|location=Kraków|language=pl}}</ref> Međutim, sam je odbio da se kandiduje, nakon čega je ponovo postao glavni urednik sedmičnika „Tygodnik Solidarność“.<ref>{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Komitet Obywatelski. Geneza i historia|work=Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie. Stenogramy posiedzeń 1987–1989|publisher=Rosner & wspólnicy|year=2006|isbn=978-83-60336-10-6|location=Warszawa|language=pl}}</ref> === Vlada Tadeusza Mazowieckog === U 1989. godini Tadeusz Mazowiecki prihvatio je prijedlog Lecha Wałęse da postane premijer. Tada je izgovorio poznate riječi: ''mogu biti dobar ili loš premijer, ali neću pristati da budem naslikani premijer.''<ref>{{Cite web|url=https://przegladdziennikarski.pl/premier-niemalowany/|title=Premier niemalowany {{!}} Przegląd Dziennikarski|last=Lech|first=Lesław|date=3. 10. 2014|language=pl|access-date=1. 4. 2021|archive-date=21. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621062148/https://przegladdziennikarski.pl/premier-niemalowany/|url-status=dead}}</ref> Sejm Poljske Narodne Republike 10. mandata (tzv. Ugovorni Sejm) imenovao ga je 24. avgusta na funkciju premijera – 378 poslanika glasalo je za, 4 su bila protiv, a 41 suzdržan. Istog dana, Sejm Narodne Republike Poljske imenovao je njegovu vladu.<ref>{{Cite book|last=Hall|first=Aleksander|title=Osobista historia III Rzeczypospolitej|publisher=Rosner & Wspólnicy|year=2011|isbn=978-83-60336-42-7|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Vlada Tadeusza Mazowieckog uspjela je u kratkom periodu realizovati niz osnovnih reformi. Politički sistem je u potpunosti promijenjen, uveden je veliki spektar građanskih sloboda, kao i višestranački sistem, promijenjeni su grb i ime države (iz Narodne Republike Poljske u Republiku Poljsku). 29. decembra 1989. godine sprovedena je značajna promjena ustava, prema kojoj je, između ostalog, uklonjena preambula, dodan novi sadržaj poglavlja o političkom i ekonomskom sistemu, ojačan položaj sindikata i uveden jedinstven koncept vlasništva.<ref name=":5" /> U parlamentarnim izlaganjima, Tadeusz Mazowiecki govorio je o „debeloj liniji“, koja značila odvajanje nove vlade od perioda Narodne Republike Poljske, a posebno od zločina i zloupotrebe te moći. Kritičari Mazowieckog koristili su ovaj izraz koji se odnosi na „debelu liniju“ kako bi opisali toleranciju vlade prema nekažnjivosti komunističkih aktivista i njima podređenih službenika tajnih službi. U vladi Tadeusza Mazowieckog, odsjeke pod upravom Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva nacionalne odbrane u početku su nadzirali komunistički aktivisti. Jedan od glavnih uzroka pada njegove vlade bio je sukob sa Lechom Wałęsom (tzv. rat na vrhu), koji je rastao od proljeća 1990. godine Ovaj sukob naveo je Mazowieckog da se kandiduje protiv Wałęse na predsjedničkim izborima 1990.godine. Poznati slogan njegove predsjedničke kampanje „snaga smirenja“ (''siła spokoju)'' vremenom se počeo pozitivno koristiti za generalno opisivanje njegovih političkih aktivnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-doradcow/art,179,henryk-wujec-i-jan-litynski-wspominaja-tadeusza-mazowieckiego.html|title=Henryk Wujec i Jan Lityński wspominają Tadeusza Mazowieckiego|date=29. 10. 2013|website=www.prezydent.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021|archive-date=13. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413092952/https://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-doradcow/art,179,henryk-wujec-i-jan-litynski-wspominaja-tadeusza-mazowieckiego.html|url-status=dead}}</ref> Sam slogan posuđen je iz kampanje Françoisa Mitterranda iz 1981. godine („La force tranquille“).<ref>{{Cite book|last=Smełka-Leszczyńska|first=Zofia|url=https://books.google.ba/books/about/Usun%C4%85%C4%87_do_30_dni.html?id=VEmLzQEACAAJ&redir_esc=y|title=Usunąć do 30 dni Semiotyka polskich plakatów wyborczych|publisher=Wydawnictwo Naukowe Scholar|year=2020|isbn=978-83-653-9060-8|location=Warszawa|pages=92|language=pl}}</ref> U konačnici, Mazowiecki je ipak izgubio ove izbore ne ulazeći u drugi krug (dobio je 18,08% glasova, odnosno 2.973.364 glasa).<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19900830483|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 26 listopada 1990 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 25 listopada 1990 r.|date=26. 11. 1990|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Gubitak na predsjedničkim izborima već u prvom krugu Mazowiecki je okarakterisao kao izglasavanje nepovjerenja od strane društva. Kao rezultat toga, dao je ostavku i 4. januara 1991. godine prestao je biti premijer.<ref>{{Cite web|url=http://www.poprzedniastrona.premier.gov.pl/s.php?id=2247|title=Rząd Tadeusza Mazowieckiego|website=premier.gov.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120004215/http://www.poprzedniastrona.premier.gov.pl/s.php?id=2247|archive-date=20. 1. 2015|access-date=1. 4. 2021}}</ref> === Dalji angažman u Trećoj republici Poljskoj === Još 2. decembra 1990. godine Mazowiecki je postao predsjedavajući novoosnovane stranke Unia Demokratyczna (UD), koju su formirali njegovi izborni odbori. Na prvim potpuno demokratskim izborima za Sejm 1991. godine, UD je dobio najveću podršku u zemlji među svim izbornim odborima.<ref name=":6">{{Cite book|title=Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej|publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|year=2000|isbn=83-229-2148-9|editor-last=Paszkiewicz|editor-first=Krystyna|location=Wrocław|language=pl}}</ref> Tadeusz Mazowiecki je tada osvojio 63.962 glasa, čime je dobio mjesto poslanika.<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19910410288|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 31 października 1991 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, przeprowadzonych w dniu 27 października 1991 r.|date=31. 10. 1991|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> UD koju je vodio, u početku je bila opoziciona stranka, ali je od 1992. godine ko-kreirao vladu [[Hanna Suchocka|Hanne Suchocke]]. Na izborima 1993. Tadeusz Mazowiecki ponovo je izabran u Sejm.<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19930500470|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 23 września 1993 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 19 września 1993 r.|date=23. 9. 1993|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Njegova stranka je u tom momentu bila u opoziciji. 1994. godine Demokratska unija ujedinila se sa Liberalno-demokratskim kongresom, te na taj način stvorila stranku Unia Wolności, gdje je Mazowiecki također preuzeo mjesto predsjedavajućeg. Godinu dana kasnije na toj funkciji ga je zamijenio [[Leszek Balcerowicz]], a on je postao počasni predsjedavajući.<ref name=":6" /> Bio je autor preambule za ustav Republike Poljske iz 1997.<ref>{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/1,76842,12287644,Lekcja_z_preambuly.html?disableRedirects=true|title=Lekcja z preambuły|last=Sawicki|first=Konrad|date=10. 8. 2012|website=wyborcza.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Na izborima 1997. godine treći put zaredom dobio je poslaničko mjesto.<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19970640620|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 25 września 1997 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 21 września 1997 r.|date=25. 9. 1997|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Bio je član Odbora za vanjske poslove i predsjednik Odbora za evropske integracije.<ref>{{Cite web|url=http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/3RP/236|title=Poseł Tadeusz Mazowiecki|website=orka.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021|archive-date=30. 11. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130140820/https://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/3RP/236|url-status=dead}}</ref> 2001. godine kandidovao se ponovo, ali bez uspjeha. Tada Unija slobode nije dosegla izborni prag. 2005. godine ponovo se bezuspješno kandidovao za Sejm ispred Demokratske stranke – demokraci.pl.<ref>{{Cite web|url=https://wybory2005.pkw.gov.pl/SJM/PL/WYN/W87/19.htm|title=Wybory 2005|website=wybory2005.pkw.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Kratko poslije toga povukao se iz partijskih aktivnosti. Od 2010. do svoje smrti bio je savjetnik tadašnjeg predsjednika [[Bronisław Komorowski|Bronisława Komorowskog]] za nacionalnu i međunarodnu politiku. === Specijalni izaslanik UN-a u BiH === Tadeusz Mazowiecki izabran je za specijalnog izaslanika i izvještitelja [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] u BiH u turbulentnom [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratnom periodu od 1992. do 1995. godine]] čiji su kasniji izvještaji i govori o situaciji u [[Bosna i Hercegovina|Bosni]] bili konstantni alarm međunarodnoj zajednici o situaciji na Balkanu. Mazowiecki je u BiH došao sedmicu dana nakon što je preuzeo funkciju specijalnog izaslanika. Već nakon deset dana pripremio je prvi izvještaj u kom je preko UN-ove komisije za ljudska prava upozorio javnost na masovna kršenja ljudskih prava od strane svih strana u sukobu, kao i na brojne smrtne slučajeve, te da jedinice UN-a na terenu nisu u stanju da efikasno odbrane ugroženo stanovništvo i ne mogu zaustaviti kršenje ljudskih prava. Naredni izvještaji Tadeusza Mazowieckog predstavljali su opštu situaciju u Bosni, [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Srbija|Srbiji]], sa posebnim naglaskom na uništavanje vjerskih predmeta, silovanje kao metod [[Etničko čišćenje|etničkog čišćenja]] i humanitarnu krizu. Ulagao je ogromnu energiju u borbu za stvaranje koncepta tzv. „sigurnosnih zona” (područja za koja je garantovano da će biti sigurna, gdje će ljudi biti osigurani hranom i osnovnim lijekovima) koji je predstavio je Odboru za ljudska prava 1992. godine. Samo osam mjeseci kasnije, u maju 1993. godine, uspostavljene su sigurnosne zone u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Tuzla|Tuzli]], [[Bihać]]u, [[Srebrenica|Srebrenici]], [[Žepa (Rogatica)|Žepi]] i [[Goražde|Goraždu]]. Nažalost, kao što je Mazowiecki i istakao, u naredne tri godine ta područja nisu pružala dovoljnu zaštitu stanovništva od vojnih napada, niti su mogla spriječiti blokadu humanitarne pomoći.<ref>{{Cite web|url=https://wiez.pl/2018/05/29/tadeusz-mazowiecki-czlowiek-ktory-zmienial-swiat/|title=Człowiekowi, który zmieniał świat. O bośniackiej misji Tadeusza Mazowieckiego|last=Divjak|first=Jovan|date=29. 5. 2018|website=Więź|language=pl|access-date=14. 5. 2021}}</ref> Godine 1993. u jednom od svojih izvještaja predstavio je i ideju za [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY), te je kao rezultat ovih izvještaja, ali i pritiska međunarodnog ženskog pokreta, [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeće Sigurnosti UN-a]], u svojim rezolucijama 808/1993 i 827/1993 odlučilo je da osnuje ICTY koji je za cilj imao pružanje doprinosa obnavljanju i održavanju međunarodnog mira i sigurnosti kroz administraciju pravde. Iste godine, Tadeusz Mazowiecki preporučio je UN Komisiji za ljudska prava da: „sve žrtve silovanja, bez obzira da li su izbjeglice ili ne, trebaju da imaju pristup neophodnoj medicinskoj i psihološkoj brizi. Takva pomoć treba da bude pružena u okviru programa rehabilitacije žena i djece traumatizirane ratom”.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/48000/eur630062009eng.pdf|title=‘Whose Justice?’ The Women of Bosnia and Herzegovina Are Still Waiting|date=2009|website=Amnesty International|page=51|language=en|publication-place=London|access-date=14. 5. 2021|archive-date=14. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125819/https://www.amnesty.org/download/Documents/48000/eur630062009eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Ostavka Mazowieckog, uprkos zahtjevima i insistiranju [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|generalnog sekretara UN-a]], prvenstveno zbog činjenice da su UN dopustile da padnu zaštićene zone Srebrenica i Žepa, ali i ogormna tragedija ljudi na području Balkana, bila je njegovo posljednje zvono poznato cijelom svijetu. Svoju odluku detaljno je obrazložio u svom dramatičnom pismu iz [[Ženeva|Ženeve]] 1995. godine u kom je predstavio realnu situaciju nemilosrdnog kršenja ljudskih prava u BiH, ali i oštro osudio nedostatak efikasne reakcije i pomoći od strane međunarodne, ali prije svega evropske zajednice:<ref>{{Cite web|url=https://solidarna.ceo.org.pl/sites/solidarna.ceo.org.pl/files/pliki/Scenariusze%20i%20%C4%87wiczenia/Scenariusze%20i%20%C4%87wiczenia%20-%20%C5%9Bcie%C5%BCka%20historyczna/tadeusz_mazowiecki_i_balkany.pdf|title=Sześć słów o Tadeuszu Mazowieckim - Tadeusz Mazowiecki i Bałkany’’|date=18. 11. 2016|website=solidarna.ceo.org.pl|language=pl|access-date=14. 5. 2021}}</ref> {| class="wikitable" |''Mogao bih nastaviti opisivati zločine i kršenja ljudskih prava. Ali sadašnji kritični trenutak je trenutak da shvatimo i prirodu ovih zločina, ali i odgovornost Evrope i međunarodne zajednice za vlastitu nemoć. Kako možete vjerovati u sutra Evrope koju čine djeca onih ljudi koji su danas napušteni?'' |} Tadeusz Mazowiecki je istinski volio BiH i ljude u njoj. Svoju ljubav pokazivao je moralnim, nesebičnim doprinosom u borbi za očuvanje mira i istine na način koji nije uobičajen među političarima i diplomatama. O njegovom moralu, velikom srcu i istrajnosti koji su ga vodili kroz najmračnije trenutke rata pričaće generacije. Bio je ne samo veliki prijatelj svih naroda Bosne i Hercegovine, ali kako je i sam govorio, glas slabih i nemoćnih onda kad ih niko nije želio slušati, zbog čega će mu zauvijek biti zahvalne porodice žrtava balkanskih ratova devedesetih. Lični prevodilac tokom njegove misije je bio [[Slavko Šantić]]. === Smrt i sahrana === Tadeusz Mazowiecki umro je rano ujutro 28. oktobra 2013. godine u Varšavi. Sahrana je bila državnog karaktera, a tog dana u cijeloj zemlji proglašena je nacionalna žalost.<ref>{{Cite web|url=http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,2709,3-listopada-zaloba-narodowa.html|title=3 listopada żałoba narodowa po śmierci Tadeusza Mazowieckiego|date=29. 10. 2013|website=prezydent.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103175245/http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,2709,3-listopada-zaloba-narodowa.html|archive-date=3. 11. 2013|access-date=1. 4. 2021|url-status=dead}}</ref> == Odlikovanja i dekoracije == Mazowiecki je proglašen za [[Počasni građanin grada Sarajeva|počasnog građanina Sarajeva]] (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.cazin.net/vijesti/mazowiecki-covjek-koji-nije-mogao-podnijeti-srebrenicki-genocid|title=Mazowiecki, čovjek koji nije mogao podnijeti srebrenički genocid|last=|first=|date=|website=Cazin.NET|publisher=2013-10-28|language=bs|access-date=4. 6. 2020}}</ref>, [[Varšava|Varšavi]] (2009)<ref>{{Cite web|url=http://www.um.warszawa.pl/aktualnosci/zmar-tadeusz-mazowiecki-honorowy-obywatel-warszawy|title=Zmarł Tadeusz Mazowiecki, honorowy obywatel Warszawy|last=|first=|date=28. 10. 2013|website=www.um.warszawa.pl|publisher=|language=pl|access-date=4. 6. 2020|archive-date=13. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813115635/http://www.um.warszawa.pl/aktualnosci/zmar-tadeusz-mazowiecki-honorowy-obywatel-warszawy|url-status=dead}}</ref>, [[Poznań|Poznanja]] (2009)<ref>{{Cite web|url=https://poznan.naszemiasto.pl/mazowiecki-honorowym-obywatelem-poznania/ar/c1-2916896|title=Mazowiecki honorowym obywatelem Poznania|last=Zabawny|first=Zenon|date=29. 6. 2009|website=Poznań Nasze Miasto|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref>. Počasni doktor nauka [[Univerzitet u Tuzli|Univerziteta u Tuzli]] postao je 2007. godine.<ref>{{Cite web|url=https://unitz.ba/univerzitet/pocasni-doktori-nauka/|title=Počasni doktori nauka|website=Univerzitet u Tuzli|language=|access-date=6. 6. 2022}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Tadeusz Mazowiecki}} {{Wikicitat|Tadeusz Mazowiecki}} * [https://web.archive.org/web/20040824235321/http://www.haverford.edu/relg/sells/reports/mazowiecki.html Periodični izvještaji o situaciji u Bosni i Hercegovini] {{Premijeri Poljske}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mazowiecki, Tadeusz}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2013.]] [[Kategorija:Biografije, Płock]] [[Kategorija:Poljski političari]] [[Kategorija:Poljski premijeri]] 8ol8cdh2e4zgesdqtn562rw7rqt8fyb 0 355027 3921961 3903336 2026-08-24T23:54:30Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921961 wikitext text/x-wiki {{infokutija film | naziv = Baskervilski pas | poster = | tekst = | režija = Rudolf Meinert | producent = Josef Greenbaum | scenarist = [[Arthur Conan Doyle]] ([[Baskervilski pas|roman]]) <br> [[Richard Oswald]] | narator = | uloge = [[Alwin Neuß]] | muzika = [[Joachim Bärenz]] | kinematografija = [[Werner Brandes]] <br> [[Karl Freund]] | žanr = | montaža = | studio = | distributer = | datum = 12. juni 1914. | trajanje = | zemlja = [[Njemačko Carstvo]] | jezik = nijemi film <br> (titlovi na [[njemački jezik|njemačkom]]) | budžet = | zarada = | prethodnik = | nasljednik = }} '''''Baskervilski pas''''' ({{jez-de|Der Hund von Baskerville}}) jeste [[Njemačko carstvo|njemački]] [[nijemi film]] iz 1914. godine. To je prva [[film]]ska adaptacija [[Baskervilski pas|istoimenog]] [[roman]]a [[Škotska|škotskog]] [[pisac|pisca]], [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]]. == Historija == 1907. godine [[Richard Oswald]] priredio je verziju ''Baskervilskog psa'' u [[Praterstraße]]u zasnovanu na [[drama|drami]] ''Der Hund von Baskerville: Schauspiel in vier Aufzugen aus dem Schottischen Hochland. Frei nach motiven aus Poes und Doyles Novellen'' (''Baskervilski pas: predstava u 4 čina iz Škotskog gorja. Slobodna adaptacija prema motivima iz romana Poea i Doylea'')<ref name="screen1">{{cite book |author=Alan Barnes |title=Sherlock Holmes on Screen |url=https://archive.org/details/sherlockholmeson00unse |year=2002 |publisher=Reynolds & Hearn Ltd |pages=75 |isbn=1-903111-04-8 }}</ref>, koju je napisao Ferdinand Bonn.<ref name="screen1"/> Do 1914. Oswald je radio na kao nadzornik [[scenarij]]a u studiju ''Union-Vitascope'' u [[Weissensee (Berlin)|Weissenseeu]] (dijelu [[Berlin]]a).<ref name="screen1"/> Filmovi zasnovani na [[kriminalistički|krimi-romanima]] bili su u to vrijeme veoma uspješni u njemačkim [[kino|kinima]]<ref name="screen1"/>, pa se Oswald našao u poziciji da napiše scenarij zasnovan na ''Baskervilskom psu''. == Produkcija == Dakle, Oswald je napisao scenarij, koji je pomiješao Doyleovu priču s navedenom dramom<ref name="screen1"/>, a kao [[režiser]] je angažiran Rudolf Meinert.<ref name="screen1"/><ref name="bunson">{{cite book |author=Matthew E. Bunson |title=Encyclopedia Sherlockiana |url=https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt |year=1997 |publisher=Macmillan |pages=[https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt/page/130 130] |isbn=0-02-861679-0}}</ref> Za ulogu [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]] odabran je [[Alwin Neuß]], koji je istu ulogu tumačio 1910. u filmu ''Das Milliontestament'' (''Milionska oporuka'').<ref name="screen1"/> ''Baskervilski pas'' bio je toliko uspješan da je snimljeno još 6 nastavaka:<ref name="bunson"/> {| class="wikitable center" |style="width: 10em"| '''Godina''' |style="width: 50em"| '''Naslov''' |style="width: 20em"| '''Režija''' |style="width: 10em"| '''Holmes''' |style="width: 10em"| '''[[Dr. Watson|Watson]]''' |- | 1914. || ''Baskervilski pas'', 1. dio'' || rowspan=2 | Rudolf Meinert || rowspan=4 | [[Alwin Neuß]] || rowspan=4 | ne pojavljuje se |- | 1914. || ''Baskervilski pas, 2. dio – Kuća na osami'' (''Das einsame Haus'') |- | 1915. || ''Baskervilski pas, 3. dio – Jeziva soba'' (''Das unheimliche Zimmer'') || rowspan=2 | [[Richard Oswald]] |- | 1915. || ''Baskervilski pas, 4. dio'' |- | 1920. || ''Mračni zamak'' (''Das dunkle Schloß'') || rowspan=3 | [[Willy Zeyn senior|Willy Zeyn]] || Eugen Burg || rowspan=3 | ne pojavljuje se |- | 1920. || ''Kuća bez prozora'' (''Das Haus ohne Fenster'') || rowspan=2 | Erich Kaiser-Titz |- | 1920. || ''Sanatorij dr. MacDonalda'' (''Dr. MacDonalds Sanatorium'') |} Neuß je glumio Holmesa u prva 3 nastavka, a u posljednja 2 ulogu je tumačio [[Erich Kaiser-Titz]].<ref name="screen2">{{cite book |author=Alan Barnes |title=Sherlock Holmes on Screen |url=https://archive.org/details/sherlockholmeson00unse |year=2002 |publisher=Reynolds & Hearn Ltd |pages=74–75 |isbn=1-903111-04-8}}</ref> == Uloge == * Alwin Neuß kao Sherlock Holmes * Friedrich Kühne kao Stapleton * Hanni Weisse kao Laura Lyons * Erwin Fichter kao Henry von Baskerville * Andreas von Horn kao Barrymore == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{imdb title|0004121}} * [http://www.silentera.com/PSFL/data/H/HundVonBaskerville1914-1.html ''Baskervilski pas'' (1914)] na ''SilentEra.com'' {{Filmovi o Holmesu}} [[Kategorija:Njemački crno-bijeli filmovi]] [[Kategorija:Njemački nijemi filmovi]] [[Kategorija:Filmovi iz 1914.]] [[Kategorija:Njemački filmovi]] [[Kategorija:Filmovi o Sherlocku Holmesu]] 1o4ehdg6rjyz0onknpxmp3kggv3620b 0 356529 3921990 3906267 2026-08-25T02:15:52Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921990 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država |država_prije1 = Emevijski halifat |država_poslije1 = Osmanlijsko carstvo |država_poslije_zastava1 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg |država_poslije2 = Fatimidski halifat |država_poslije3 = Safaridsko carstvo|državno_uređenje = [[Hilafet|Halifat]] |glavni_grad = [[Kufa]] (750. - 762.)<br>[[Bagdad]] (762. - 796.)<br>[[Raka]] (796. - 809.)<br>[[Bagdad]] (809. - 836.)<br>[[Samara]] (836. - 892.)<br>[[Bagdad]] (892. - 1261.)<br>[[Kairo]] (1261. - 1517.)|karta = Abbasids850.png|razdoblje = 750. - 1517. |službeni jezik = [[Arapski jezik|Arapski]] |vladar_prva_vlast = [[Es-seffâh|Abu al-Abas As-Safah]] (prvi) |vladar_druga_vlast = [[Al-Mutavakil III]] (posljednji) |godina_prve_vlasti = 750. - 754. |godina_druge_vlasti = 1508. - 1517. |vrsta_vlasti = [[Halifa]] |zvanično_ime = Abasidski halifat |izvorno_ime = الخلافة العباسية }} '''Abasidski halifat''' ({{jez-ar|الخلافة العباسية}}, ''el-halifah el-Abbasijjah'') bio je treći [[islam]]ski [[halifat]] nastao nakon smrti [[islam]]skog poslanika [[Muhammed]]a. Dinastija [[Abasidi|Abasida]] potekla je od Poslanikovog najmlađeg amidže [[Abas ibn Abdulmutalib|Abasa ibn Abdulmutaliba]] (566–653).{{sfn|Hoiberg|2010|p=10}} Vladali su kao halife sa sjedištem u [[Bagdad]]u, današnji [[Irak]], nakon što su preuzeli vlast nad muslimanskim carstvom od dinastije [[Emevije|Emevija]] 750. (132. po Hidžri). Abasidski halifat je naprije proglasio svoju [[Glavni grad|prijestolnicu]] u gradu [[Kufa]], ali je 762. halifa El-Mensur osnovao grad Bagdad, sjeverno od perzijske prijestolnice [[Ktesifon]]a. Izbor glavnog grada koji se nalazio tako blizu [[Iran|perzijske]] teritorije reflektirao je rastući uticaj perzijskih birokrata, naročito porodice Barmakida, koji su upravljali područjima koje su Arapi osvojili, kao i rastućim brojem nearapskih muslimana koji su ulazili u sastav [[ummet]]a. Međutim i pored ove saradnje, Abasidi 9. vijeka su bili primorani da predaju vlast nad perzijskim provincijama lokalnim nasljednim emirima, koji su samo nominalno priznavali svoju vjernost halifatu. Ovo je označilo početak općeg raspada vlasti Abasida, uz gubitak Andaluzije i Magriba koje su potpale pod vlast Umejada, Ifrikiju su preuzeli Aglabidi a Egipat [[Šiitski islam|šiitska]] dinastija Fatimida. Politička moć halifa je značajno opala nakon pojave Seldžučkih [[Turci|Turaka]]. Iako je vlast abasidskih vođa nad većim dijelom Muslimanskog carstva postepeno smanjena, i prešla više u vjersku funkciju, dinastija je zadržala kontrolu nad svojim [[Mesopotamija|mesopotamskim]] posjedima. Glavni grad Bagdad je vremenom postao središte nauke, kulture, filozofije i istraživanja tokom ''zlatnog doba islama''.<ref>{{cite book|last1=Canfield|first1=Robert L.|title=Turko-Persia in Historical Perspective|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521522915|page=5}}</ref> Ovaj period kulturnog sazrijevanja završio je 1258. godine osvajanjem Bagdada od strane Mongola pod Hulagu-kanom. Abasidski halifat, ali i muslimanska kultura općenito, se ''preselila'' u memlučki glavni grad [[Kairo]] 1261. godine. Dinastija Abasida nastavila je da drži svoju vlast u vjerskim pitanjima i nakon [[Egipat za vrijeme Osmanlijske vladavine|osmanlijskog osvajanja Egipta]], kada je titula halife i formalno predana osmanlijskom sultanu [[Selim I|Selimu I]]. == Historija == === Abasidska revolucija === {{Glavni|Abasidska revolucija}}Abasidski halifi su bili [[Arapi|arapski]] potomci [[Abas ibn Abdul-Mutalib|Abasa ibn Abdul-Mutaliba]], najmlađeg amidže [[Muhammed|poslanika Muhammeda]] Abasidi su tvrdili da su pravi nasljednici poslanika Muhammeda zahvaljujući njihovoj bliskoj krvnoj liniji, napadajući Omejadski moralni karakter i administraciju. Prema [[Ira Lapidus|Iri Lapidusu]], "Abasidski revolt su u velikoj mjeri podržali Arapski doseljenici i jemenski Mavali koji su ostali izvan arapskog društva zasnovanog na srodstvu i bili doživljavani kao niža klasa". [[Muhamed ibn Ali]], Abasov praunuk, je započeo kampanju za povratak [[Hašimiti|Hašimita]], porodice poslanika Muhammeda, tokom vladavine halife [[Omar II|Omara II]]. Tokom vladavine halife [[Marvan II|Marvana II]], ova opozicija je kulminirala pobunom imama Ibrahima, Abasovog prapraunuka, koji je bio podržan šiitskim arapima iz provincije [[Veliki Horasan|Horasan]] (Istočna Perzija).<ref>Bosworth, C. E. (1982). "ʿABBASID CALIPHATE". ''[[Encyclopædia Iranica]]'', vol. I, Fasc. 1, str. 89–95.</ref> On je ostvario znatan uspjeh, ali je zarobljen i umro u zatvoru 747. godine [[Abu Muslim]] je 9. juna 747. godine (15. ramazana 129. h.g.) uspješno pokrenuo ustanak protiv Omejada boreći se pod [[Crna zastava|crnom zastavom]]. Sa 10.000 vojnika porazio je Omejade u bitkama kod Nišapura, Gorgana, Nahavanda i Karbale. Njegov brat [[Es-seffâh|Muhammed es-Seffah]] se nakon pobjede nad Omejadama u [[Bitka na Zabu|bici na Zabu]] 750. godine proglasio [[Halifa|halifom]], dok je Marvan II pobjegao u Egipat gdje je zajedno sa ostatkom porodice ubijen. Nakon dolaska na prijestolje, Muhammed es-Seffah je poslao vojsku u srednju Aziju gdje su se borili protiv širenja [[Dinastija Tang|dinastije Tang]] u [[Bitka kod Talasa|bici kod Talasa]]. Plemenita iranska dinastija [[Barmakidi]], koja je učestvovala u izgradnji [[Bagdad]]a, je izgradila prvu svjetsku fabriku [[papir]]a započevši novu eru intelektualnog preporoda Abasidskog halifata. == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == ===Sources=== {{refbegin|2}} * {{cite book |last=Abbas |first=Tahir |title=Islamic Radicalism and Multicultural Politics: The British Experience |url=https://books.google.com/books?id=JdC90uc8PfQC&pg=PA9 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-4155-7225-5 |lccn=2009050163 |year=2011 }} * {{cite book|last=Al-Abbasi |first=A. M. M. |year=1986 |title=Nader al-Bayan fi Dhikr Ansab Baniabbassian |place=Doha |language=fa }} * {{cite web |last=al-Hassan |first=Ahmad Y. |author-link=Ahmad Y Hassan |url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%202.html#_edn2 |title=Gunpowder Composition for Rockets and Cannon in Arabic Military Treatises in Thirteenth and Fourteenth Centuries: A Gap in the History of Gunpowder and Cannon |website=History of Science and Technology in Islam |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=20. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920081014/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%202.html |year=2002 |url-status=live }} * {{cite web |last=al-Hassan |first=Ahmad Y. |author-link=Ahmad Y Hassan |url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%2071.html |title=Transfer of Islamic Technology to the West: Part II: Transmission of Islamic Engineering |website=History of Science and Technology in Islam |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030451/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%2071.html |year=2002a |url-status=live }} * {{cite web |last=al-Hassan |first=Ahmad Y. |author-link=Ahmad Y Hassan |url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%207.html |title=Transfer of Islamic Technology to the West: Part I: Avenues of Technology Transfer |website=History of Science and Technology in Islam |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=7. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140507100118/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%207.html |year=2002b |url-status=live }} * {{cite book|last=Abbott |first=Nabia |title=Two queens of Baghdad: mother and wife of Hārūn al Rashīd |publisher=University of Chicago Press |year=1946}} * {{cite news |last=Al-Khalili |first=Jim |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm |title=The "First True Scientist" |work=BBC.co.uk |date=4. 1. 2009 |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=26. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426041228/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm |url-status=live }} * {{cite web |publisher=Applied History Research Group, University of Calgary |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/fractured/ |title=The Islamic World to 1600 |access-date=30. 10. 2008 |year=1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005003551/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/fractured/ |archive-date=5. 10. 2008 |ref={{sfnRef|University of Calgary|1998}} }} * {{citation |author=Anon|title=Deutsche Literaturzeitung für Kritik der Internationalen Wissenschaft |volume=49 |issue=27–52 |year=1928 |publisher=Weidmannsche Buchhandlung |language=de |trans-title=German Weekly Literary Journal for Criticism of the International Science }} * {{cite book|last=Baker |first=Hugh D. R. |title=Hong Kong Images: People and Animals |year=1990 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=962-209-255-1 }} * {{cite book| last = Baniabbassian | first = M. | year = 1960 | title = Tarikh-e Jahangiriyeh va Baniabbassian-e Bastak | place = Tehran | language = fa }} * {{cite book|last1=Bloodworth |first1=Ching Ping |last2=Bloodworth |first2=Dennis |title=The Chinese Machiavelli: 3,000 Years of Chinese Statecraft |year=2004 |publisher=Transaction Publishers |isbn=0-7658-0568-5 |lccn=2003059346 |orig-year=1976 }} * {{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |last2=Blair |first2=Sheila |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA79 |access-date=15. 3. 2013 |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 }} * {{cite book |last1=Bobrick |first1=Benson |title=The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad |url=https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr |date=2012 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1416567622 }} * {{cite book|last=Bonner |first=Michael |author-link=Michael Bonner |chapter=The Waning of Empire: 861–945 |title=The New Cambridge History of Islam |volume=I: The Formation of the Islamic World: Sixth to Eleventh Centuries |editor-last=Robinson |editor-first=Charles F. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2010 |isbn=978-0-521-83823-8 |pages=305–359 }} * {{cite book |editor1-last=Bonner |editor1-first=Michael |editor2-last=Ener |editor2-first=Mine |editor3-last=Singer |editor3-first=Amy |title=Poverty and Charity in Middle Eastern Contexts |year=2003 |publisher=State University of New York Press |location=Albany |isbn=978-0-7914-5737-5 |url=https://books.google.com/books?id=zBp3y5lWz58C&pg=PA97 |lccn=2002042629 }} * {{cite book|last1=Bosworth |first1=C. |last2=Van Donzel |first2=E. |last3=Lewis |first3=B. |last4=Pellat |first4=Ch. |year=1983 |title=Encyclopedie de l'Islam |edition=New |volume=5 |place=Leiden, Netherlands|publisher=E. J. Brill |language=fr |trans-title=The Encyclopedia of Islam }} * {{cite book | last = Brague | first = Rémi | title = The Legend of the Middle Ages: Philosophical Explorations of Medieval Christianity, Judaism, and Islam | url = https://archive.org/details/legendofmiddleag0000brag | isbn = 978-0-2260-7080-3 | year = 2009 | publisher = University of Chicago Press | location = Chicago | lccn = 2008028720 }} * {{cite book | last = Brauer | first = Ralph W. | title = Boundaries and Frontiers in Medieval Muslim Geography | year = 1995 | isbn = 0-87169-856-0 | lccn = 94078513 | pages = 7–10 | publisher = American Philosophical Society | location = Philadelphia}} * {{cite book | last = Brinkley | first = Frank | editor-last = Trübner | url = https://books.google.com/books?id=XJqCAAAAIAAJ&pg=PA150 | title = China: Its History, Arts and Literature | volume = X | series = Oriental | year = 1902 | publisher = J. B. Millet Company | location = Boston }} * {{cite book | last = Broomhall | first =Marshall | chapter-url = https://books.google.com/books?id=ObcNAAAAIAAJ&pg=PA25 | title = Islam in China: A Neglected Problem | year = 1910 | publisher = London, Morgan & Scott Ltd. | location = Philadelphia | chapter = II: China and the Arabs From the Rise of the Abbaside Caliphate | lccn = 11003281 }} * {{cite book | last1 = Carné | first1 = Louis de | url = https://archive.org/details/cu31924073426201 | page = [https://archive.org/details/cu31924073426201/page/n330 295] | title = Travels in Indo-China and the Chinese Empire | year = 1872 | publisher = Chapman and Hall | location = London }} * {{cite book | last = Chapuis | first = Oscar | title = A History of Vietnam: From Hong Bang to Tu Duc | url = https://archive.org/details/historyofvietnam0000chap | year = 1995 | publisher = Greenwood Press | location = Westport, CT | isbn = 0-313-29622-7 | lccn = 94048169 }} * {{cite book | last = Clinton | first = Jerome W. | editor1-last = Talattof | editor1-first = Kamran | editor2-last = Clinton | editor2-first = Jerome W. | title = The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetoric | url = https://archive.org/details/poetryofnizamiga0000unse | publisher = Palgrave Macmillan | year = 2000 | lccn = 99056710 | location = Houndmills, UK | isbn = 0-3122-2810-4 }} * {{cite book | last1 = Cooper | first1 = William Wager | last2 = Yue | first2 = Piyu | year = 2008 | title = Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past | url = https://archive.org/details/challengesofmusl0000coop | publisher = Emerald Group Publishing Limited | series = International Symposia in Economic Theory and Econometrics | isbn = 978-0-4445-3243-5 }} * {{cite news |last=Cotter |first=Holland |url=http://web.utk.edu/~persian/paper.htm |title=The Story of Islam's Gift of Paper to the West |date=29. 12. 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527180216/http://www.nytimes.com/2001/12/29/books/shelf-life-the-story-of-islam-s-gift-of-paper-to-the-west.html |url-status=dead |archive-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527180216/http://www.nytimes.com/2001/12/29/books/shelf-life-the-story-of-islam-s-gift-of-paper-to-the-west.html }} * {{cite book | first=Patricia| last=Crone | title=The Nativist Prophets of Early Islam |year=2012}} * {{cite book|last=de Camp |first= L. Sprague|author-link= L. Sprague de Camp |title=Literary Swordsmen and Sorcerers: The Makers of Heroic Fantasy |url=https://archive.org/details/literaryswordsme0000deca |isbn=0-87054-076-9 |lccn=76017991 |publisher=Arkham House |year=1976 |location=Sauk City, WI }} * {{cite encyclopedia|last=Dimand |first=Maurice S. |editor1-last=Myers |editor1-first=Bernard S. |editor2-last= Myers |editor2-first=Shirley D. |encyclopedia=McGraw-Hill Dictionary of Art |year=1969 |publisher=McGraw-Hill Book Company |location=New York|volume=3: Greece to Master F. V. B. |title=Islamic Glass and Crystal |lccn=68026314 }} * {{cite encyclopedia | last = Dimand | first = Maurice S. | editor1-last = Myers | editor1-first = Bernard S. | editor2-last = Myers | editor2-first = Shirley D. | encyclopedia = McGraw-Hill Dictionary of Art | year = 1969a | publisher = McGraw-Hill Book Company | location = New York | volume = 3: Greece to Master F. V. B. | title = Islamic Painting | pages = 205–211 | lccn = 68026314 }} * {{cite encyclopedia | last = Dimand | first = Maurice S. | editor1-last = Myers | editor1-first = Bernard S. | editor2-last = Myers | editor2-first = Shirley D. | encyclopedia = McGraw-Hill Dictionary of Art | year = 1969b | publisher = McGraw-Hill Book Company | location = New York | volume = 3: Greece to Master F. V. B. | title = Islamic Pottery and Tiles | pages = 211–216 | lccn = 68026314 }} * {{cite encyclopedia | last = Dimand | first = Maurice S. | editor1-last = Myers | editor1-first = Bernard S. | editor2-last = Myers | editor2-first = Shirley D. | encyclopedia = McGraw-Hill Dictionary of Art | year = 1969c | publisher = McGraw-Hill Book Company | location = New York| volume = 3: Greece to Master F. V. B. | title = Islamic Textiles | pages = 216–220 | lccn = 68026314 }} * {{cite book | last = Dunn | first = Kevin M. | url = https://books.google.com/books?id=JOtJKgWkPuQC&pg=PA166 | title = Caveman Chemistry: 28 Projects, from the Creation of Fire to the Production of Plastics | publisher = Universal Publishers | year = 2003 | isbn = 978-1-5811-2566-5 }} * {{cite book | last1 = Dupuy | first1 = R. Ernest | last2 = Dupuy | first2 = Trevor N. | year = 1986 | title = The Encyclopedia of Military History from 3500 B.C. to the Present | edition = 2nd | isbn = 0-06-181235-8 | publisher = Harper & Row Publishers | location = New York }} * {{cite book | last = Eglash | first = Ron | year = 1999 | title = African Fractals: Modern Computing and Indigenous Design | publisher = Rutgers University Press | isbn = 978-0-8135-2614-0 | lccn = 98026043 | location = New Brunswick, NJ }} * {{cite book | last = El-Hibri | first = Tayeb | editor-last = Robinson | editor-first = Chase F. | title = The New Cambridge History of Islam | volume = 1: The Formation of the Islamic World: Sixth to Eleventh Centuries | chapter = The empire in Iraq: 763–861 | pages = 269–304 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 2011 | isbn = 978-0-521-83823-8 }} * {{cite book | last = Fitzgerald | first = Charles Patrick | title = China: A Short Cultural History | url = https://archive.org/details/chinashortcultur0000fitz | url-access = registration | year = 1961 | publisher = Praeger | orig-year = 1950 }} * {{cite book | last = Floor | first = W. | year = 2011 | title = The Persian Gulf: Bandar Abbas: The Natural Trade Gateway of Southeast Iran | url = https://archive.org/details/persiangulfrisef0000floo | publisher = Mage Publishers | isbn = 978-1-9338-2343-0 }} * {{cite book | last = Floor | first = W. | year = 2010 | title = The Persian Gulf: The Rise and Fall of Bandar-e Lengeh: The Distribution Center for the Arabian Coast: 1750–1930 | url = https://archive.org/details/persiangulfrisef0000floo | publisher = Mage Publishers | isbn = 978-1-9338-2339-3 }} * {{cite magazine | last = Frazier | first = Ian | title = Invaders: Destroying Baghdad | url = https://archive.org/details/sim_the-new-yorker_2005-04-25_81_10/page/48 | magazine = [[The New Yorker]] | date = 25. 4. 2005 | volume = 81 | issue = 10 | pages = 48–55 | issn = 0028-792X }} * {{cite book | last = Ghosh | first = Stanley | url = https://books.google.com/books?id=QvtwAAAAMAAJ | title = Embers in Cathay | year = 1961 | publisher = Doubleday | location = Garden City, NY | lccn = 61010347 }} * {{cite book | last = Gibb | first = Hamilton Alexander Rosskeen | author-link = Hamilton Gibb | editor1-last = Shaw | editor1-first = Stanford J. | editor2-last = Polk | editor2-first = William R. | title = Studies on the Civilization of Islam | url = https://archive.org/details/studiesonciviliz0000gibb_m3g1 | publisher = Princeton University Press | year = 1982 | isbn = 0-691-05354-5 | orig-year = 1962 }} * {{cite book | last = Giles | first = Herbert Allen | title = Confucianism and its Rivals | url = https://archive.org/details/confucianismitsr00gileuoft | year = 1915 | publisher = C. Scribner's Sons | location = New York | lccn = 15017669 }} * {{cite book | last = Giles | first = Herbert Allen | url = https://archive.org/details/b30093120 | page = [https://archive.org/details/b30093120/page/141 141] | title = A Glossary of Reference on Subjects Connected with the Far East | edition = 2nd | year = 1886 | publisher = Messrs. Lane, Craswford and Co. | location = Hong Kong | lccn = 16016428 }} * {{cite book | last1 = Glassé | first1 = Cyril | last2 = Smith | first2 = Huston | year = 2002 | title = The New Encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }} * {{Gordon-The Breaking of a Thousand Swords}} * {{cite book | last1 = Grant | first1 = John | last2 = Clute | first2 = John | chapter = The Encyclopedia of Fantasy | title = Arabian fantasy | url = https://archive.org/details/encyclopediaoffa0000unse_i5q1 | year = 1999 | isbn = 0-312-19869-8 | lccn = 96037472 | publisher = St. Martin's Press | location = New York}} * {{cite book | last = Gregorian | first = Vartan | title = Islam: A Mosaic, Not a Monolith | publisher = Brookings Institution Press | year = 2003 | pages = [https://archive.org/details/islam00vart/page/26 26–38] | isbn = 0-8157-3282-1 | lccn = 2003006189 | location = Washington, DC | url = https://archive.org/details/islam00vart/page/26 }} * {{cite book | last = Hermann | first = Heinrich | title = Chinesische Geschichte | trans-title = Chinese History | year = 1912 | publisher = D. Gundert | language = de }} * {{cite book | last = Hill | first = Donald Routledge | title = Islamic Science and Engineering | url = https://archive.org/details/islamicscienceen0000hill | year = 1993 | location = Edinburgh | publisher = Edinburgh University Press | isbn = 0-7486-0455-3 | lccn = 94139614 }} * {{cite encyclopedia | editor-last = Hoiberg | editor-first = Dale H. | encyclopedia = Encyclopedia Britannica | title = Abbasid Dynasty | edition = 15th | year = 2010 | volume = I: A–Ak – Bayes | location = Chicago| isbn = 978-1-59339-837-8 | url = https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite encyclopedia | editor-last = Hoiberg | editor-first = Dale H. | encyclopedia = Encyclopedia Britannica | title = Nestorian | edition = 15th | year = 2010a | volume = VIII : Menage – Ottawa | location = Chicago| isbn = 978-1-59339-837-8 | url = https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite journal | last = Holt | first = Peter M. | author-link = Peter M. Holt | title = Some Observations on the 'Abbāsid Caliphate of Cairo | url = https://archive.org/details/bulletin-soas_1984_47_3/page/501 | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = University of London | volume = 47 | issue = 3 | year = 1984 | pages = 501–507 | doi=10.1017/s0041977x00113710| s2cid = 161092185 }} * {{cite book | last = Huff | first = Toby E. | title = The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West | url = https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-5218-2302-1 | lccn = 2002035017 | year = 2003 | edition = 2nd }} * {{cite book | last = Isichei | first = Elizabeth | year = 1997 | title = A History of African Societies to 1870 | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/historyofafrican00isic | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/historyofafrican00isic/page/192 192] | isbn = 978-0-5214-5599-2 | lccn = 97159218 | location = Cambridge }} * {{cite book | last = Jenkins | first = Everett Allo | url = https://books.google.com/books?id=oLnXAAAAMAAJ | title = The Muslim Diaspora: A Comprehensive Reference to the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe, and the Americas | volume = 1 | year = 1999 | publisher = McFarland | isbn = 0-7864-0431-0 | location = Jefferson, NC | lccn = 98049332 }} * {{cite book | last = Kennedy | first = Hugh | author-link = Hugh N. Kennedy | chapter = The ʿAbbasid caliphate: a historical introduction | pages = 1–15 | title = ʿAbbasid Belles Lettres | editor1-last = Ashtiany | editor1-first = Julia | editor2-last = Johnstone | editor2-first = T. M. | editor3-last = Latham | editor3-first = J. D. | editor4-last = Serjeant | editor4-first = R. B. | editor5-last = Smith | editor5-first = G. Rex | series = The Cambridge History of Arabic Literature | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 1990 | isbn = 0-521-24016-6 | chapter-url = {{Google Books|eTPVBAAAQBAJ|page=1|plainurl=y}}}} * {{cite book | last = Kennedy | first = Hugh N. | author-link = Hugh N. Kennedy | title = The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | url = https://archive.org/details/prophetageofcali0000kenn_n8u3 | edition = 2nd | year = 2004 | publisher = Pearson Education Ltd. | location = Harlow, UK | isbn = 0-582-40525-4 | lccn = 85016597 }} * {{cite book | last = Kitagawa | first = Joseph Mitsuo | title = The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | year = 1989 | publisher = Macmillan Publishing Co | location = New York | isbn = 0-0289-7211-2 | lccn = 89008129 | url = https://archive.org/details/religioustraditi00kita }} * {{cite book|last=Kraus|first=Paul|author-link=Paul Kraus (Arabist)|year=1942–1943|title=Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque|publisher=Institut Français d'Archéologie Orientale|location=Cairo|oclc=468740510|isbn=978-3-487-09115-0}} * {{cite journal | last = Labib | first = Subhi Y. | year = 1969 | title = Capitalism in Medieval Islam | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1969-03_29_1/page/79 | journal = The Journal of Economic History | volume = 29 | issue = 1 | pages = 79–96 | doi = 10.1017/S0022050700097837 | s2cid = 153962294 }} * {{cite book | last = Lapidus | first = Ira | author-link = Ira Lapidus | title = A History of Islamic Societies | url = https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 0-521-77056-4 }} * {{cite encyclopedia|last=Leaman |first=Oliver |url=http://www.rep.routledge.com/article/H057 |title=Islamic Philosophy |publisher=Routledge |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |year=1998 |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=6. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606082214/https://www.rep.routledge.com/articles/islamic-philosophy;jsessionid=B31B033F077DD5E68E09CC9D35C02105 |url-status=dead }} * {{ cite book | last = Lewis | first = Bernard | editor1-last = Holt | editor1-first = Peter M. | editor2-last = Lambton | editor2-first = Ann K. S. | editor3-last = Lewis | editor3-first = Bernard | chapter = The Middle East | title = The Cambridge History of Iran | volume = 1A | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1995 | isbn = 978-0-5212-9135-4 }} * {{cite journal | last = Lucas | first = Adam Robert | year = 2005 | title = Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe | url = https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_2005-01_46_1/page/1 | journal = Technology and Culture | volume = 46 | issue = 1 | pages = 1–30 | doi = 10.1353/tech.2005.0026 | s2cid = 109564224 }} * {{citation|last=Mackintosh-Smith|first=Tim|title=Two Arabic Travel Books|year=2014|url=https://books.google.com/books?id=ZGkFBgAAQBAJ|publisher=Library of Arabic Literature|isbn=978-1479800285}} * {{cite encyclopedia|editor1-last=Magnusson |editor1-first=Magnus |editor2-last=Goring |editor2-first=Rosemary |encyclopedia=Cambridge Biographical Dictionary |title='Abbasids |isbn=0-521-39518-6 |year=1990 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |lccn=90001542 }} * {{cite book|last=Meisami |first=Julie Scott |title=Persian Historiography: To the End of the Twelfth Century |url=https://archive.org/details/persianhistoriog0000meis_m7u0 |isbn=978-0-7486-1276-5 |year=1999 |lccn=2012494440 |location=Edinburgh|publisher=Edinburgh University Press}} * {{cite web |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |url=http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_mameluks1.html |title=The Georgian Mameluks in Egypt |website=The Napoleon Series |year=2004 |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=29. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229102135/http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_mameluks1.html |url-status=live }} * {{cite book|last=Mottahedeh |first=Roy |author-link=Roy Mottahedeh |editor-last=Frye |editor-first=R. N. |title=The Cambridge History of Iran |volume=4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|year=1975 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |chapter=The ʿAbbāsid Caliphate in Iran |pages=57–90 |isbn=978-0-521-20093-6 }} * {{cite book |last=Ahmed |first=Leila |author-link=Leila Ahmed |title=Women and Gender in Islam: Historical Roots of a Modern Debate |url=https://books.google.com/books?id=U0Grq2BzaUgC |year=1992 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05583-2 }} * {{cite book |last=Moule |first=Arthur Evans |url=https://archive.org/details/bub_gb_N6dFAAAAIAAJ |page=[https://archive.org/details/bub_gb_N6dFAAAAIAAJ/page/n341 317] |title=The Chinese People: A Handbook on China |year=1914 |publisher=London Society for Promoting Christian Knowledge |location=New York |lccn=14001359 }} * {{cite book |last1=Ochsenwald |first1=William |author-link1=William L. Ochsenwald |last2=Fisher |first2=Sydney Nettleton |title=The Middle East: A History |url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8 |year=2004 |publisher=McGraw Hill |location=Boston |edition=6th |lccn=2003041213 |isbn=0-07-244233-6 }} * {{cite book|last=Pavlidis |first=T. |editor1-last=Goldschmidt |editor1-first=Arthur Jr. |editor2-last=Davidson |editor2-first=Lawrence |edition=9th |publisher=Westview Press |location=Boulder, CO |title=A Concise History of the Middle East |chapter=11: Turks and Byzantine Decline |year=2010 |isbn=978-0-8133-4388-4 |lccn=2009005664 }} * {{cite book|last=Perry |first=J. |year=1979 |title=Karim Khan Zand: A History of Iran: 1747–1779 |url=https://archive.org/details/karmkhnzandhisto0000perr |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-2266-6098-2 }} * {{cite book |last=Petersen |first=Andrew |title=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=hcebK67IRhkC&pg=PA1 |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-20387-3 }} * {{cite web |last=Rabin |first=Sheila |url=https://plato.stanford.edu/entries/copernicus/ |publisher=Stanford |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |title=Nicolaus Copernicus |date=15. 8. 2015 |archive-date=9. 11. 2016 |access-date=27. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109081428/http://plato.stanford.edu/entries/copernicus/ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Ruano |first1=Eloy Benito |last2=Burgos |first2=Manuel Espadas |title=17e Congrès international des sciences historiques: Madrid, du 26 août au 2 septembre 1990 |trans-title=17th International Congress of Historical Sciences: Madrid, From 26 August to 2 September 1990 |volume=1 |year=1992 |publisher=Comité international des sciences historiques [International Committee of Historical Sciences] |isbn=978-84-600-8154-8 |url=https://books.google.com/books?id=JXUoAQAAIAAJ&q=bukhtishu |language=fr }} * {{cite web |last=Schwarz |first=George R. |url=http://nautarch.tamu.edu/shiplab/01George/caravela/htmls/Caravel%20History.htm |title=History of the Caravel |publisher=Texas A & M University |website=Nautical Arcaheology |access-date=3. 5. 2015 |archive-date=6. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150506151022/http://nautarch.tamu.edu/shiplab/01George/caravela/htmls/Caravel%20History.htm |year=2013 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Smith |first1=Bradley |last2=Weng |first2=Wango H. C. |url=https://books.google.com/books?id=8rhPAAAAMAAJ |title=China: A History in Art |year=1973 |publisher=Harper & Row |location=New York |isbn=0-0601-3932-3 |lccn=72076978 }} * {{cite book | last = Sourdel | first = D. | editor1-last = Holt | editor1-first = P. M. | editor2-last = Lambton | editor2-first = Ann K. S. | editor3-last = Lewis | editor3-first = Bernard | chapter = The ʿAbbasid Caliphate | pages = 104–139 | title = The Cambridge History of Islam | volume = 1A: The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 1970 | isbn = 978-0-521-21946-4 }} * {{cite journal | last = Söylemez | first = Mehmet Mahfuz | journal = The American Journal of Islamic Social Sciences | volume = 22 | issue = 2 | title = The Jundishapur School: Its History, Structure, and Functions | pages = 1–27 | year = 2005 | doi = 10.35632/ajiss.v22i2.455 }} * {{cite book | last = Spuler | first = Bertold | title = The Muslim World: A Historical Survey | volume = I: The Age of the Caliphs | place = Leiden, Netherlands | publisher = E. J. Brill | year = 1960 | isbn = 0-685-23328-6 | others = Translated by Bagley, F. R. C. | lccn = 61001030 }} * {{cite journal <!-- Citation bot bypass-->|last1=Stapleton|first1=Henry E.|author1-link=Henry Ernest Stapleton|last2=Azo|first2=R.F.|last3=Hidayat Husain|first3=M.|year=1927|title=Chemistry in Iraq and Persia in the Tenth Century A.D.|journal=Memoirs of the Asiatic Society of Bengal|volume=VIII|issue=6|pages=317–418|oclc=706947607|url=http://www.southasiaarchive.com/Content/sarf.100203/231270}} * {{cite journal | last = Toomer | first = G. J. |date=decembar 1964 | title = Book Review: Ibn al-Haythams Weg zur Physik by Matthias Schramm | journal = Isis | volume = 55 | issue = 4 | pages = 463–465 | doi = 10.1086/349914 | publisher = University of Chicago Press | location = Chicago }} * {{cite book | last = Vásáry | first = István | year = 2005 | title = Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans: 1185–1365 | url = https://archive.org/details/cumanstatarsorie0000vasa | isbn = 0-5218-3756-1 | lccn = 2005296238 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press }} * {{cite journal | last = Verma | first = R. L. | year = 1969 | title = Al-Hazen: Father of Modern Optics | journal = Al-'Arabi | volume = 8 | pages = 12–13 | pmid = 11634474 }}{{full citation needed|date=maj 2015}} * {{cite book | last = Visser | first = Reidar | title = Basra, the Failed Gulf State: Separatism and Nationalism in Southern Iraq | url = {{Google books|pCC4ffbOv_YC|page=19|Basra, the Failed Gulf State: Separatism and Nationalism in Southern Iraq | plainurl = yes}} | year = 2005 | isbn = 3-8258-8799-5 | publisher = Transaction Publisher | location = New Brunswick, NJ }} * {{cite book| last = Wade | first = Geoffrey | editor1-last = Wade | editor1-first = Geoff | editor2-last = Tana | editor2-first = Li | chapter = Southeast Asian Islam and Southern China in the Fourteenth Century | title = Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | place = Singapore | year = 2012 }} * {{cite encyclopedia | last = Wilber | first = Donald N. | editor1-last = Myers | editor1-first = Bernard S. | editor2-last = Myers | editor2-first = Shirley D. | encyclopedia = McGraw-Hill Dictionary of Art | year = 1969 | publisher = McGraw-Hill Book Company | location = New York | volume = 1: Aa–Ceylon | title = Abbasid Architecture | lccn = 68026314 }} {{refend}} {{Imperije}} [[Kategorija:Historija islama]] [[Kategorija:Historija Iraka]] [[Kategorija:Historija Egipta]] [[Kategorija:Bivše države]] [[Kategorija:Islamske dinastije]] ibar7td82mcjgp8pjxneowqu2rax335 0 356828 3921854 3921367 2026-08-24T12:28:21Z AdnanSa 226 3921854 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv = Epsilon Eridani | Slika = | Opis slike = | Epoha = | Sazviježđe = [[Eridan (sazviježđe)|Eridan]] | Rektascenzija = 3h 32m 55.8s | Deklinacija = -9° 27' 30" | Vidljivi sjaj = 3.74 | Spektralna klasa = K2V | B-V-indeks = 0.88 | U-B-indeks = | Varijabilnost = BY Draconis | Radijalna brzina = | Udaljenost SG = 10.5 | Udaljenost Par = 3.2 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa = 0.82 | Radijus = 0.74 | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = 440 miliona | Bayer = &epsilon; Eridani | Flamsteed = 18 Eridani | BD = | BSK = HR 1984 | HDK = HD 22049 | SAO = SAO 130564 | TYC = | HIP = }} '''Epsilon Eridani''' (ε Eri, ε Eridani) je [[zvijezda]] u [[Eridan (sazviježđe)|sazviježđu Eridan]]. Na deklinaciji od -9,46°, vidljiva je s većeg dijela Zemljine površine i ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 3.74. Od [[Sunce|Sunca]] je udaljena 10.5 [[Svjetlosna godina|svjetlosnih godina]] (3,2 parseka), što je čini devetom zvijezdom po udaljenosti od Sunca, a ujedno i trećom najbližom pojedinačnom zvijezdom (ili zvjezdanim sistemom) vidljivim golim okom. Spada u [[Promjenljiva zvijezda|promjenljive zvijezde]]. Nakon [[Alpha Centauri]] najbliža nam je zvijezda s poznatom [[Vansolarna planeta|vansolarnom planetom]].Planeta'' Epsilon Eridani b'' otkrivena je u [[2000]], njen [[orbitalni period]] iznosi oko 7 godina.<ref name="Constellation Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/eridanus-constellation/ Zvijezde u sazviježđu Eridan iz Constellation Guide] učitano 26.4.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="Archiv_Sternbild_M">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/eridanus_tab.html Zvijezde u sazviježđu Eridan iz njemačkog arhiva astronomije u ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814093921/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/eridanus_tab.html |date=14. 8. 2011 }} [[München|Minhenu]] učitano 26.4.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref><ref name="top">[http://www.topastronomer.com/StarCharts/Constellations/Eridanus.php Zvijezde u sazviježđu Eridan na stranici Top Astronomer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140124020901/http://www.topastronomer.com/StarCharts/Constellations/Eridanus.php |date=24. 1. 2014 }} učitano 26.4.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> Procjenjuje se da je zvijezda stara oko milijardu godina.<ref> Sanghi, Aniket; Mang, James; Llop-Sayson, Jorge; Mamajek, Eric E.; Thompson, William; Sur, Ankan; Beichman, Charles; Bryden, Geoffrey; Gáspár, András; Leisenring, Jarron; Mawet, Dimitri; Morley, Caroline V.; Ruffio, Jean-Baptiste; Wolff, Schuyler G.; Ygouf, Marie (March 13, 2026), "Worlds Next Door. III. Indirect Evidence for Enhanced Atmospheric Metallicity and/or the Presence of Water Clouds in the Nearest Jupiter-analog ϵ Eri b", The Astronomical Journal, 171 (4): 225, arXiv:2602.23423, doi:10.3847/1538-3881/ae4909, ISSN 0004-6256.</ref> Ova relativna mladost daje Epsilon Eridani viši nivo magnetske aktivnosti nego što ga ima Sunce, sa 30 puta jačim [[Zvjezdani vjetar|zvjezdanim vjetrom]]. Period rotacije zvijezde je 11,2 dana na ekvatoru. Epsilon Eridani je manji i manje masivan od Sunca, te ima niži nivo elemenata težih od [[helij]]a.<ref>Di Folco, E.; et al. (November 2004), "VLTI near-IR interferometric observations of Vega-like stars. Radius and age of α PsA, β Leo, β Pic, ε Eri and τ Cet", Astronomy and Astrophysics, 426 (2): 601–617, Bibcode:2004A&A...426..601D, doi:10.1051/0004-6361:20047189.</ref> To je zvijezda [[Glavni niz|glavnog niza]] spektralne klase K2, sa efektivnom temperaturom od oko 5.000 K, što joj daje [[Narandžasta|narandžastu]] nijansu. To je kandidat za člana pokretne grupe zvijezda Velikog medvjeda, koje dijele slično kretanje kroz Mliječni put, što implicira da ove zvijezde dijele zajedničko porijeklo u [[Otvoreno zvjezdano jato|otvorenom jatu]]. Periodične promjene radijalne brzine Epsilon Eridanija dale su dokaze o postojanju džinovske planete koja kruži oko nje, označene kao Epsilon Eridani b. Otkriće planete je u početku bilo kontroverzno,<ref> Buccino, A. P.; Mauas, P. J. D.; Lemarchand, G. A. (June 2003), R. Norris; F. Stootman (eds.), "UV Radiation in Different Stellar Systems", Bioastronomy 2002: Life Among the Stars, Proceedings of IAU Symposium No. 213, vol. 213, San Francisco: Astronomical Society of the Pacific, p. 97, Bibcode:2004IAUS..213...97B.</ref> ali većina astronoma sada smatra da je planeta potvrđena. Godine 2015. planeta je dobila pravo ime AEgir. Planetarni sistem Epsilon Eridani također uključuje disk sačinjen od ostataka stijena i prašine, što čini analog Kuiperovog pojasa, na 70 [[Astronomska jedinica|Astronomskih jedinica]] (AJ) od zvijezde, te tople prašine između oko 3 AJ i 20 AJ od zvijezde. Praznina u disku između 20 i 70 AJ implicira vjerovatno postojanje vanjskih planeta u sistemu. == Nomenklatura == ε Eridani, latinizirano kao Epsilon Eridani, je Bayerova oznaka zvijezde. Uprkos tome što je relativno sjajna zvijezda, rani astronomi joj nisu dali pravo ime. Ima nekoliko drugih kataloških oznaka. Njena planeta je, nakon otkrića, označena kao Epsilon Eridani b, slijedeći uobičajeni sistem označavanja za vansolarne planete. Planetu i njenu matičnu zvijezdu odabrala je [[Međunarodna astronomska unija]] (IAU) kao dio takmičenja NameExoWorlds za davanje vlastitih imena egzoplanetama i njihovim matičnim zvijezdama, za neke sisteme koji već nisu imali vlastita imena. Proces je uključivao prijedloge obrazovnih grupa i javno glasanje za predložena imena.<ref>[https://web.archive.org/web/20150815025117/http://nameexoworlds.iau.org/process "The Process"], NameExoWorlds, International Astronomical Union, August 7, 2015,</ref> U decembru 2015. godine, IAU je objavila da su pobjednička imena Ran za zvijezdu i AEgir za planetu. Ta imena su podnijeli učenici VIII razreda srednje škole Mountainside u Colbertu, Washington, Sjedinjene Američke Države. Oba imena potiču iz [[Nordijska mitologija|nordijske mitologije]]: [[Rán]] je boginja mora, a [[Ægir]], njen muž, je bog okeana. Godine 2016. IAU je organizovao Radnu grupu za imena zvijezda (WGSN) kako bi katalogizirao i standardizirao imena zvijezda. U svom prvom biltenu iz jula 2016. godine, WGSN je eksplicitno prepoznao imena egzoplaneta i njihovih matičnih zvijezda koje su nastale u okviru takmičenja. Epsilon Eridani je sada naveden kao Ran u IAU katalogu imena zvijezda. Profesionalni astronomi su uglavnom nastavili nazivati ​​zvijezdu Epsilon Eridani. Na kineskom, 天苑 (Tiān Yuàn), što znači Nebeske livade, odnosi se na asterizam koji se sastoji od ε Eridani, γ Eridani, δ Eridani, π Eridani, ζ Eridani, η Eridani, π Ceti, τ1 Eridani, τ2 Eridani, τ2 Eridani, τ3 Eridani, τ3 Eridani Eridani, τ6 Eridani, τ7 Eridani, τ8 Eridani i τ9 Eridani. Shodno tome, kineski naziv za sam Eridani je 天苑四 (Tiān Yuàn sì, Četvrta [Zvijezda] nebeskih livada). ==Adaptacija== ===Film=== * ''[[Virtuality (film)|Virtuality]]'' (2009.)<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1219836/plotsummary?ref_=tt_ov_pl Virtuality]''imdb.com'', pristupljeno 30 3. 2018 {{de simbol}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Bijeli patuljak]] [[Kategorija:Eridan (sazviježđe)]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde s vansolarnim planetama]] [[Kategorija:Astronomski objekti poznati od antike]] k32fqdj13qk6jwuta828junf8q9mdom 0 369996 3921884 3905592 2026-08-24T16:49:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921884 wikitext text/x-wiki [[File:Money-laundering.svg|thumb|Postavljanje 'prljavog' novca u servisnu kompaniju, gdje je oslojen sa legitimnim prihodom, a onda integriran u protok novca je čest oblik pranja novca]] '''Pranje novca''' je proces u kojem se prihodi kriminala transformiraju u naizgled legitiman novac ili drugu imovinu.<ref name="Duhaimes">{{cite web |last=Duhaime, Christine. |title=What is Money Laundering? Duhaime's Financial Crime and Anti-Money Laundering Law |url=http://www.antimoneylaunderinglaw.com/aml-law-in-canada/what-is-money-laundering |access-date=7. 3. 2014 |archive-date=26. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326210753/http://www.antimoneylaunderinglaw.com/aml-law-in-canada/what-is-money-laundering |url-status=dead }}</ref> Ipak, u brojnim pravnim i regulatornim sistemima, pojam ''pranje novca'' se nekad ne razlikuje od ostalih oblika finansijskog kriminala, a ponekad se generalnije koristi da ubroji i zloupotrebu finansijskog sistema (uključujući stvari poput vrijednosnih papira, digitalne valute, kreditnih kartica i tradicionalne valute), uključujući [[finansijski terorizam]], [[utaja poreza|utaju poreza]] i izbjegavanje međunarodnih sankcija. Većina zakona protiv pranja novca otvoreno kombiniraju pranje novca (što se tiče izvora sredstava) sa finansijskim terorizmom (što se bavi odredištem sredstava) kada reguliraju finansijski sistem.<ref>See for example the Anti-Money Laundering & Counter Terrorism Financing Act 2006 (Australia), the Anti-Money Laundering and Countering Financing of Terrorism Act 2009 (New Zealand), and the Anti-Money Laundering and Counter-Terrorist Financing (Financial Institutions) Ordinance (Cap 615) (Hong Kong. See also (for example) guidance on [http://www.imf.org/external/np/leg/amlcft/eng/ IMF] and [http://www.fatf-gafi.org/topics/financialinclusion/documents/fatfguidanceonanti-moneylaunderingandterroristfinancingmeasuresandfinancialinclusion.html FATF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012083430/http://www.fatf-gafi.org/topics/financialinclusion/documents/fatfguidanceonanti-moneylaunderingandterroristfinancingmeasuresandfinancialinclusion.html |date=12. 10. 2014 }} websites similarly conflating the concepts.</ref> Novac dobiven putem određenog kriminala, poput iznuđivanja, insajderskih trgovanja, trgovine drogom, ilegalnog kockanja i utaje poreza je "prljav". Treba biti "očišćen" tako da izgleda kao da je dobiven od nekriminalnih aktivnosti, tako da će se banke i ostale finansijske institucije susretati s istim bez sumnje. Novac može biti "opran" sa više metoda, što varira u funkciji od kompleksnosti i sofisticiranosti. Različite države mogu i ne moraju tretirati utaju poreza ili plaćanja u granama međunarodnih sankcija kao pranje novca. Neka zakonodavstva prave razliku ovih u svrhu definicije, a neka ne. Neka zakonodavstva definiraju pranje novca kao zamagljivanje izvora novca, bilo upotpunosti ili djelomično, koristeći finansijske sisteme ili servise koji ne otkrivaju ili prate izvore ili odredišta. Ostala zakonodavstva definiraju pranje novca da uključe novac od aktivnosti koja ''bi mogla biti'' kriminalna u tom zakonodavstvu, iako je bio legalan gdje se stvarno ponašanje dogodilo. Ova široka upotreba termina "pranje novca" u sporednom, vanteritorijalnom, ili jednostavnom ponašanju traženja privatnosti dovelo je do toga da ga neki označavaju kao "finansijska zlomisao".<ref>{{cite web|url=http://www.americanbanker.com/bankthink/money-laundering-is-financial-thoughtcrime-1058902-1.html?zkPrintable=1&nopagination=1|title= Money Laundering Is Financial Thoughtcrime|author=Jon Matonis|date= 7. 5. 2013|publisher=AmericanBanker.com|access-date=6. 3. 2014}}</ref> Dosta izdanja regulatornih i državnih autoriteta procjenjuju godišnje količinu opranog novca, bilo globalno ili u nekoj nacionalnoj ekonomiji. Godine 1996, [[Međunarodni monetarni fond]] procjenjuje da 2 do 5 procenata globalne ekonomije uključuje pranje novca. [[Financial Action Task Force on Money Laundering]] (FATF), međudržavno tijelo za borbu protiv pranja novca je objavilo, "Sveukupno, apsolutno je nemoguće proizvesti pouzdanu procjenu količine opranog novca, stoga FATF ne objavljuje bilo kakve cifre u vezi s tim."<ref name="FATF FAQ">{{cite web |last=Financial Action Task Force |title=Money Laundering FAQ |url=http://www.fatf-gafi.org/document/29/0,3746,en_32250379_32235720_33659613_1_1_1_1,00.html |access-date=2. 3. 2011 |archive-date=6. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406131304/http://www.fatf-gafi.org/document/29/0,3746,en_32250379_32235720_33659613_1_1_1_1,00.html |url-status=dead }}</ref> Akademski komentatori također nisu bili u mogućnosti procijeniti količinu opranog novca s bilo kojim stepenom sigurnosti.<ref name="chasing dirty money" /> Različite procjene na skali globalnog pranja novca su ponekad ponavljane toliko često da su neki ljudi smatrali iste kao činjenične—ali nijedan istraživač nije savladao ''urođenu'' poteškoću mjerenja aktivno skrivene prakse. Bez obzira na poteškoće u mjerenju, iznos opranog novca svake godine se nalazi u milijardama (američkih dolara) i predstavlja značajnu zabrinutost politike vlade.<ref name="chasing dirty money" /> Kao rezultat toga, vlade i međunarodna tijela su poduzeli napore da odvrate, sprječavaju, i uhapse perače novca. Finansijske institucije isto tako preduzimaju napore za sprečavanje i otkrivanje transakcija koje uključuju prljavi novac, i kao rezultat zahtjeva vlade i da se izbjegne reputacioni rizik. Pitanja u vezi sa pranjem novca su postojala dokle god je bilo kriminalnih poduhvata velikih razmjera. Moderni zakona protiv pranja novca razvili su se zajedno sa modernim ratom protiv droge.<ref>For example, under UK law the first offences created for money laundering both related to the proceeds from the sale of illegal narcotics under the Criminal Justice Act 1988 and then later under the Drug Trafficking Act 1994.</ref> U nedavnim vremenima zakonodavstvo protiv pranja novca je viđeno kao dodatak finansijskom kriminalu finansiranja terorizma u čemu oba kriminala obično uključuju prijenos sredstava kroz finansijski sistem (pri čemu se pranje novca odnosi na to ''odakle je novac došao'', a finansiranje terorista se odnosi na to ''gdje novac ide''). ==Metode== Pranje novca je često definisano kao pojava u tri koraka: prvi korak uključuje predstavljanje novca u finansijski sistem na neki način ("postavljanje"); drugi uključuje izvođenje složenih financijskih transakcija za kamufliranje ilegalnog izvora ("oslojavanje"); i završni korak podrazumijeva sticanje bogatstva proizvedenog od transakcija nezakonitih fondova ("integracija"). Neki od ovih koraka mogu biti izostavljeni, zavisno od okolnosti; naprimjer, nenovčani prihodi koji su već u finansijskom sistemu ne bi imali potrebe za postavljanje.<ref name="chasing dirty money">{{cite book |last=Reuter |first=Peter |title=Chasing Dirty Money |year=2004 |publisher=Peterson |isbn=978-0-88132-370-2 |url=http://bookstore.piie.com/book-store//381.html |access-date=13. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118085015/http://bookstore.piie.com/book-store/381.html |archive-date=18. 1. 2012 |url-status=dead }}</ref> Pranje novca uzima nekoliko različitih oblika, iako se većina metoda mogu svrstati u jedan od nekoliko tipova. Oni uključuju "metode banke, smurfing [također poznato kao struktuiranje], razmjene valute i duplo fakturisanje".<ref name="encyclopedia">Lawrence M. Salinger, ''Encyclopedia of white-collar & corporate crime: A – I, Volume 1'', page 78, {{ISBN|0-7619-3004-3}}, 2005.</ref> * Struktuiranje: Često poznato kao ''smurfing'', ovo je metoda postavljanja čime se novac cijepa u manje depozite novca, što se koristi za otklanjanje sumnje u pranje novca i za izbjegavanje zahtjeve izvještavanja protiv pranja novca. Podkomponenta ovoga je korištenje manjih količina novca za kupovinu nosioca instrumenata, poput doznaka, te nakon toga u konačnici depozit istih, ponovo u malim količinama.<ref name=NDIC>{{cite web |last=National Drug Intelligence Center |title=National Drug Threat Assessment |url=http://www.justice.gov/ndic/pubs44/44849/44849p.pdf |access-date=20. 9. 2011 |page=40 |date=august 2011}}</ref> * Specifično krijumčarenje novca: Ovo uključuje fizičko krijumčarenje novca prema drugom zakonodavstvu i odlaganju istog u finansijsku instituciju, poput inostrane banke, sa većom bankarskom tajnom ili manje rigoroznim sprovođenjem pranja novca.<ref name="National Money Laundering Threat Assessment">{{cite web |url=http://www.justice.gov/dea/pubs/pressrel/011106.pdf |title=National Money Laundering Threat Assessment |access-date=3. 3. 2011 |date=decembar 2005 |page=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017094839/http://www.justice.gov/dea/pubs/pressrel/011106.pdf |archive-date=17. 10. 2010 |url-status=dead }}</ref> * Gotovinsko-intenzivno poslovanje: U ovoj metodi, biznis obično uključeni u primanje keša koriste svoje naloge da odlože i legitimni i kriminalno dobijeni novac, tvrdeći da je sve legitimno dobijen prihod. Servisni biznisi su najbolje prikladni za ovu metodu, jer takvi biznisi nemaju varijabilnih troškova, te je teško otkriti odstupanja između prihoda i troškova. Primjeri su zgrade za parkiranje, striptiz klubovi, kreveti za sunčanje, autopraonice i kasinoi. * Pranje novca na bazi trgovine: Ovo uključuje pod- ili precjenjivanje fakture za prikrivanje kretanja novca.<ref name="Achilles Heel">{{cite book |title=Capitalism's Achilles Heel |url=https://archive.org/details/capitalismsachil00raym |author=Baker, Raymond |year=2005 |publisher=Wiley}}</ref> * Shell kompanije i zaklade: Zaklade i shell kompanije maskiraju pravog vlasnika novca. Zaklade i korporativna vozila, zavisno od zakonodavstva, ne moraju otkriti svog pravog, od koristi, vlasnika. Ponekad označavan korištenjem žargona ''rupa pacova'' iako taj pojam označava obično osobu koja djeluje kao fiktivni vlasnik umjesto poslovni subjekt.<ref name="FATF threat assessment">{{cite web |last=Financial Action Task Force |title=Global Money Laundering and Terrorist Financing Threat Assessment |url=http://www.fatf-gafi.org/dataoecd/48/10/45724350.pdf |access-date=3. 3. 2011 |archive-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726050407/http://www.fatf-gafi.org/dataoecd/48/10/45724350.pdf |url-status=dead }}</ref> * Povratno spoticanje: Ovdje, novac je odložen u kontroliranu stranu korporaciju u blizini obale, po mogućnosti u poreskom raju gdje se minimalno vodi evidencija, a onda se vraća nazad kao strana direktna investicija, oslobođena poreza. Varijanta ovoga je transfer novca u pravnu firmu ili sličnu organizaciju kao sredstava na računu naknada, zatim se otkaže vezivanje i, kada je novac vraćen, predstavlja iznose primljene od advokata kao naslijeđe pod voljom ili imovinskih parnica. * Zauzimanje banke: U ovom slučaju, perači novac ili kriminalci kupuju kontrolni interes u banci, po mogućnosti u zakonodavstvu sa slabim kontrolisanjem pranja novca, a onda premještaju novac kroz banku bez nadzora. * Kasino: U ovoj metodi, pojedinac ulazi u kasino sa novcem i kupuje žetone, igra na neko vrijeme, a onda kešira žetone, dobijajući plaćanje u čeku, ili samo dobijanjem recepta, tvrdeći da je to dobitak na kockanju.<ref name="National Money Laundering Threat Assessment" /> * Ostala kockanja: Novac se troši na kockanje, po mogućnosti na više kvote. Pobjede su prikazane ako je izvor novca upitan, dok su gubici sakriveni. * Nekretnine: Neko kupuje nekretninu sa ilegalnih prihoda i onda prodaje istu. Za autsajdere, prihod od prodaje izgleda kao legitiman prihod. Alternativno, cijena imanja je manipulisana: prodavač se slaže sa ugovorom koji skoro da predstavlja vrijednost imovine, te dobija kriminalnu zaradu da izjednači razliku.<ref name="FATF threat assessment" /> * Crne plate: Kompanija može imati neregistrirane zaposlenike bez pisanog ugovora i plaćati im plate u kešu. Prljavi novac se može koristiti za plaćanje radnika.<ref name="Underground Economy Issues. Ontario Construction Secretariat">{{cite web |url=http://www.iciconstruction.com/resources/industry_publications/underground_economy_issues.cfm |title=Underground Economy Issues. Ontario Construction Secretariat |access-date=13. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216010105/http://www.iciconstruction.com/resources/industry_publications/underground_economy_issues.cfm |archive-date=16. 12. 2010 |url-status=dead }}</ref> * Porezna amnestija: Naprimjer, oni koji legaliziraju neprijavljena sredstva u poreskim rajevima i keš.<ref>{{cite web |title=Tax amnesties turn HMRC into 'biggest money-laundering operation in history' |url=http://blogs.telegraph.co.uk/finance/ianmcowie/100011790/tax-amnesties-turn-hmrc-into-biggest-money-laundering-operation-in-history |access-date=14. 6. 2013 |archive-date=10. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410121215/http://blogs.telegraph.co.uk/finance/ianmcowie/100011790/tax-amnesties-turn-hmrc-into-biggest-money-laundering-operation-in-history/ |url-status=dead }}</ref> * Fiktivni krediti/zajmovi. Cilj pranja novca je mogućnosti korištenja prljavog novca za privatne potrošnje. Ako je nemoguće koristiti ga otvoreno, tradicionalni način za čuvanje prljavog novca blizu jeste sakrivanje istog kao keš u domu ili drugim mjestima. Modernija metoda je kreditna kartica spojena na banku u poreskom raju. ==Sprovođenje== Anti-pranje novca ({{jez-en|Anti-money laundering, AML}}) je pojam uglavnom korišten u finansijskim i pravnim industrijama da opiše pravne akte koji zahtjevaju od finansijskih institucija i ostalih regulatornih subjekata da spriječe, otkriju i prijave aktivnosti pranja novca. Smjernice za borbu protiv pranja novca stupile su na stepen globalne izraženosti kao rezultat formiranja ''[[Financial Action Task Force]]'' (FATF) i proglašenja međunarodne okvira standarda protiv pranja novca.<ref name="about the FATF">{{cite web |last=Financial Action Task Force |title=About the FATF |url=http://www.fatf-gafi.org/pages/0,3417,en_32250379_32236836_1_1_1_1_1,00.html |access-date=20. 9. 2011 |archive-date=25. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925160315/http://www.fatf-gafi.org/pages/0,3417,en_32250379_32236836_1_1_1_1_1,00.html |url-status=dead }}</ref> Ovi standardi počinju imavati bolje relevantnost u 2000. i 2001. godini, nakon što je FATF počeo javno identificiranje zemalja koje su bile deficitarne u svojim zakonima protiv pranja novca i međunarodnom kooperacijama, proces žargonski poznat kao "''ime i sramota''".<ref name="FATF NCCT initiative">{{cite web |last=Financial Action Task Force |title=About the Non-Cooperative Countries and Territories (NCCT) Initiative |url=http://www.fatf-gafi.org/document/51/0,3746,en_32250379_32236992_33916403_1_1_1_1,00.html |access-date=20. 9. 2011 |archive-date=28. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928005121/http://www.fatf-gafi.org/document/51/0,3746,en_32250379_32236992_33916403_1_1_1_1,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.compasscayman.com/journal/2010/01/06/The-global-anti-money-laundering-regime--a-short-overview |title=The Global Anti-Money Laundering Regime: A Short Overview, by Richard Horowitz, Cayman Islands Journal, 6 January 2010 |publisher=Compasscayman.com |access-date=10. 11. 2013 |archive-date=10. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110164551/http://www.compasscayman.com/journal/2010/01/06/The-global-anti-money-laundering-regime--a-short-overview/ |url-status=dead }}</ref> ===Kriminalizacija pranja novca=== Elementi kriminala pranja novca su utvrđeni u ''Američkoj konvenciji protiv nezakonitog prometa narkotika i psihotropnih supstanci'' i ''Konvenciji protiv transnacionalnog organiziranog kriminala''. To se definira kao svjesno upuštanje u finansijske transakcije iz sredstava krivičnog djela u svrhu sakrivanja ili prikrivanja nezakonitog porijekla imovine od vlade. ===Uloga finansijskih institucija=== Dok banke koje operiraju u istoj zemlji generalno moraju pratiti iste AML zakone i regulacije, kao i finansijske institucije svih struktura, njihovi AML napori su malo drugačiji.<ref>http://amlsource.com/aml-job-descriptions.php</ref> Danas, većina finansijskih institucija globalno, kao i dosta nefinansijskih, imaju obavezu da indetificiraju i prijave transakcije sumnjive prirode finansijskoj obavještajnoj jedinici u toj zemlji. Naprimjer, banka mora provjeriti identitet potrošača i, ako je potrebno, pratiti transakcije radi sumnjivih aktivnosti. Ovo se često označava kao "''znaj svog potrošača''". Ovo znači poznavanje identiteta potrošača i razumijevanje načina transakcija u kojima će se potrošač vjerovatno uključiti. Znajućći potrošače pojedinca, finansijske institucije mogu često otkriti neuobičajena ili sumnjiva ponašanja, što se naziva anomalija ili nepravilnost, što može biti indikacija pranja novca.<ref>{{cite web |last=Roth |first=John, et al. |title=Monograph on Terrorist Financing |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/staff_statements/911_TerrFin_Ch4.pdf |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |access-date=20. 9. 2011 |pages=54–56 |date=20. 8. 2004}}</ref> Uposlenici banaka, poput blagajnika i predstavnika kupaca računa, su trenirani protiv pranja novca i imaju instrukcije da prijave aktivnosti koje smatraju sumnjivim. Dodatno, softver protiv pranja novca filteriše podatke kupaca, klasificira ga prema nivo sumnje, te provjerava mu anomalije. Takve anomalije uključuju bilo kakav nagli i znatan rast u fondovima, veliko povlačenje, ili pomjeranje novca na nadležnost bankarske tajne. Manje transakcije koje imaju određene kriterije mogu također biti označeni kao sumnjivi. Naprimjer, struktuiranje može voditi do označenih transakcija. Softver također označava imena na vladinim "crnim listama" i transakcije koje uključuju države neprijateljske prema domaćoj državi. Jednom kada softver minira podatke i označi osumnjičene transakcije, on upozorava menadžment banke, koji potom mora utvrditi da li da podnese izvještaj vladi. ===Vrijednost troškova provedbe zakona i povezanih privatnosti zabrinutosti=== Industrija finansijskih servisa je postala glasnija o dizanju troškova regulacije protiv pranja novca i ograničenih prihoda za koje se tvrdi da ih donose.<ref name="WSJ">{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704355304576214852895407540.html |title=U.S. Banks Oppose Tighter Money Rules |work=Wall Street Journal |date=22. 3. 2011 |access-date=19. 9. 2011 |author=Ball, Deborah, et al.,}}</ref> Jedan komentator napisao je da "[b]ez činjenica, zakonodavstvo protiv [pranja novca] je bilo na retorici, vođen loše upućenim aktivizmom odgovarajući na potrebu da bude "viđeno da se nešto radi" umjesto objektivno razumijevanje njegovih efekata na predikate kriminala. Pristup društvene panike je opravdan korištenim jezikom—razgovara se o borbi protiv terorizma ili o ratu protiv droge".<ref>''Money Laundering Bulletin'', Issue 154, June 2008, Dr Jackie Harvey (Newcastle Business School</ref> ''[[The Economist]]'' magazin je postao značajno glasan u svom kritiziranju takvih regulacija, naročito sa referencom suprotstavljanja finansiranja terorizma, što se odnosi kao "skupi neuspjeh", iako priznaje da drugi napori (kao što je smanjivanje identiteta i prijevare s kreditnom karticom) mogu i dalje biti efikasni u borbi protiv pranja novca.<ref name="economist">{{cite news |url=http://www.economist.com/node/5056338?story_id=E1_VDVGPPR |title=The Lost Trail |work=The Economist |date=20. 10. 2005 |access-date=19. 9. 2011}}</ref> Ne postoji precizno mjerenje troškova regulisanja balansiranih nasuprot štetama povezanim sa pranjem novca,<ref name="Levi">{{cite journal |title=Terrorist Finance, Money Laundering and the Rise of Mutual Evaluation: A New Paradigm for Crime Control? |author=Levi, Michael and William Gilmore |journal=European Journal of Law Reform |year=2002 |volume=4 |issue=2 |pages=337–364}}</ref> i obzirom na probleme evaluacije uključene u procjeni tog pitanja, malo je vjerovatno da se efektivnost terora finansija i zakon o pranju novca mogu utvrditi bilo kojim stepenom preciznosti.<ref name="Levi terrorism">{{cite journal |title=Combating the Financing of Terrorism: A History and Assessment of the Control of 'Threat Finance' |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-criminology_2010-07_50_4/page/650 |author=Levi, Michael |journal=British Journal of Criminology |date=maj 2010 |volume=50 |issue=4 |pages=650–669 |doi=10.1093/bjc/azq025}}</ref> ''The Economist'' je procijenio godišnje troškove napora protiv pranja novca u Evropi i Sjevernoj Americi od US$5 milijardi u 2003, povećanje od US$700 miliona u 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com.hk/node/3292933|title=Coming clean|publisher=[[The Economist]]|date=14. 10. 2004|access-date=16. 11. 2014|archive-url=https://archive.today/20130615234235/http://www.economist.com.hk/node/3292933|archive-date=15. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> Ekonomisti povezani s vladom su zabilježili značajne negativne efekte pranja novca na ekonomski razvoj, uključujući podrivanje formiranja domaćeg kapitala, deprimirajućeg rasta i preusmjeravanja kapitala dalje od razvoja.<ref name="Bartlett">{{cite web |url=http://www.afp.gov.au/~/media/afp/pdf/m/money-laundering-02.ashx |title=The Negative Effects of Money Laundering on Economic Development |publisher=Asian Development Bank |date=maj 2002 |access-date=19. 9. 2011 |author=Bartlett, Brent |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602090016/http://www.afp.gov.au/~/media/afp/pdf/m/money-laundering-02.ashx |archive-date=2. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> Zbog suštinske nesigurnosti u iznosu opranog novca, promjena u iznosu opranog novca, kao i troškova sistema za borbu protiv pranja novca, gotovo je nemoguće reći koji sistemi za sprječavanje pranja novca rade i koji su više ili manje djelotvorni u odnosu na trošak. Pored ekonomskih troškova za provedbu zakona protiv pranja novca, nepravilna pažnja na praksama o zaštiti podataka može zahtijevati nesrazmjerne troškove individualnih prava privatnosti. U junu 2011, svjetodavni odbor za zaštitu podataka Evropske Unije, izdao je izvještaj o problemima zaštite vezanim za prevenciju pranja novca i finansiranja terorizma, što identificira brojne prijestupe nasuprot uspostavljenih pravnih okvira na privatnost i zaštitu podataka.<ref>{{cite web|title=Opinion 14/2011 on data protection issues related to the prevention of money laundering and terrorist financing|url=http://ec.europa.eu/justice/data-protection/article-29/documentation/opinion-recommendation/files/2011/wp186_en.pdf|publisher=European Commission|access-date=18. 2. 2014|author=Article 29 Data Protection Working Party|format=PDF}}</ref> Izvještaj je napravio preporuke kako oslovljavati pranje novca i finansiranje terorizma na načine koji štite prava na privatnost i zakone o zaštiti podataka.<ref>{{cite web|title=Opinion 14/2011 Annex: Recommendations|url=http://ec.europa.eu/justice/data-protection/article-29/documentation/opinion-recommendation/files/2011/wp186_en_annex.pdf|publisher=European Commission|access-date=18. 2. 2014|author=Article 29 Data Protection Working Group|format=PDF}}</ref> U Sjedinjenim Državama, grupe kao ''[[American Civil Liberties Union]]'' su izjavile zabrinutost da pravila o pranju novca zahtjevaju od banaka izvještavanje o njihovim korisnicima, u biti regrutiranjem privatnog biznisa "u agente državnog nadzora".<ref>{{cite web |last=American Civil Liberties Union |title=The Surveillance Industrial Complex |url=http://www.aclu.org/FilesPDFs/surveillance_report.pdf |access-date=23. 10. 2011 |archive-date=10. 11. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111110204543/http://www.aclu.org/FilesPDFs/surveillance_report.pdf |url-status=dead }}</ref> Većina zemalja ima obavezu prema raznim međunarodnim instrumentima i standardima, kao što je 1988. ''[[United Nations Convention Against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances]]'', 2000. ''[[Convention against Transnational Organized Crime]]'', 2003. ''[[United Nations Convention against Corruption]]'', te preporuke od 1989. ''[[Financial Action Task Force on Money Laundering]]'' za donošenje i provođenje zakona o pranju novca u pokušaju da zaustave trgovinu narkoticima, međunarodni organizirani kriminal i korupciju. Mexico, koji se suočio sa značajnim porastom u nasilnom kriminalu, uspostavio je kontrole protiv pranja novca u 2013. godini za zaustavljanje problema sa kriminalom.<ref name="Mallen">{{cite news |url=http://www.ibtimes.com/mexico-around-10b-every-year-come-money-laundering-which-was-not-illegal-16-out-31-states-1555099 |title=In Mexico, Around $10B Every Year Come From Money Laundering, Which Was Not Illegal in 16 Out of 31 States |work=International Business Times |date=13. 2. 2013 |access-date=12. 3. 2014 |author=Mallen, Patricia}}</ref> ===Svjetske organizacije koje rade u borbi protiv pranja novca=== Formirana 1989. godine od strane zemalja G7, FATF je međugovernmentalno tijelo čija je svrha razviti i promovirat međunarodni odgovor za borbu protiv pranja novca. Sekretarijat FATF-a se nalazi u uredima u [[OECD]] u Parizu. U oktobru 2001, FATF je proširio svoju misiju da uključi i borbu protiv finansiranja terorizma. FATF je tijelo koje kreira politiku koja obuhvata zajedno legalne, finansijske i pravne primijenjene eksperte za postizanje nacionalnog zakonodavstva i provedbe AML i CFT reformi. Od 2014. njegovo članstvo se sastoji od 36 zemalja i teritorija, te dvije regionalne organizacije. FATF radi u saradnji sa velikim brojem međunarodnih tijela i organizacija. Ovi entiteti imaju posmatrački status sa FATF, što im ne dopušta glasanje, ali dopušta puno učestvovanje u plenarnim sjednicama i radnim grupama.<ref name="FATF member FAQ">{{cite web |last=Financial Action Task Force |title=Member Country and Observers FAQ |url=http://www.fatf-gafi.org/document/5/0,3746,en_32250379_32236869_34310917_1_1_1_1,00.html |access-date=16. 11. 2014 |archive-date=3. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703071142/http://www.fatf-gafi.org/document/5/0,3746,en_32250379_32236869_34310917_1_1_1_1,00.html |url-status=dead }}</ref> FATF je razvio 40 preporuka u vezi sa pranjem novca i 9 specijalnih preporuka u vezi sa finansiranjem terorizma. FATF ocjenjuje svaku zemlju članicu prema ovim preporukama u objavljenim izvještajima. Zemlje koje se vide kao nedovoljno popustljive sa ovakvim preporukama su meta finansijskih sankcija.<ref>{{cite web|title=Mission|url=http://www.bitcoinfaststart.com/bitcoin-money-laundering/|access-date=21. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103410/http://www.bitcoinfaststart.com/bitcoin-money-laundering/|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> FATFove tri prvenstvene funkcije u vezi sa pranjem novca su: # Praćenje uspjeha članica u primjeni mjera protiv pranja novca. # Pregled i izvještavanje trendova pranja novca, tehnika i kontramjera. # Promoviranje usvajanja i primjene FATFovih standarda protiv pranja novca globalno. FATF se trenutno sastoji od 34 članice nadležnosti i 2 regionalne organizacije, predstavljajući većinu velikih financijskih centara u svim dijelovima svijeta: {{Div col|colwidth=18em|small=yes}} * Argentina * Australija * Austrija * Belgija * Brazil * Kanada * Kina * Danska * Evropska Komisija * Finska * Francuska * Njemačka * Grčka * Gulf savjet za saradnju * Hong Kong * Island * Indija * Irska * Italija * Japan * Luksemburg * Meksiko * Holandija * Novi Zeland * Norveška * Portugal * Rusija * Singapur * Južna Afrika * Južna Koreja * Španija * Švedska * Švicarska * Turska * Ujedinjeno Kraljevstvo * Sjedinjenje Američke Države {{Div col end}} ''[[United Nations Office on Drugs and Crime]]'' održava ''International Money Laundering Information Network'', web-sajt koji omogućava informacije i softver za podatke kolekcije i analize protiv pranja novca.<ref>[http://www.imolin.org/imolin/index.html International Money Laundering Information Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726173900/http://www.imolin.org/imolin/index.html |date=26. 7. 2011 }}. Retrieved on 21 October 2011.</ref> Svjetska Banka ima web-sajt koji omogućava savjet politike i najbolje prakse za vlade i privatne sektore vezane za probleme pranja novca.<ref>[http://www.amlcft.org/ World Bank Financial Market Integrity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218234614/http://www.amlcft.org/ |date=18. 12. 2014 }}. Amlcft.org. Retrieved on 21 October 2011.</ref> ==Elektronski novac== U teoriji, elektronski novac treba omogućiti lahku metodu prebacivanja vrijednosti bez otkrivanja identiteta kao nepraćene novčanice, posebno žičani transferi koji uključuju zaštitno-anonimne brojevne bankovne račune. U praksi, ipak, mogućnosti vođenja evidencije od internetskih servsnih provajdera i ostalih upravitelja mrežnih resursa teže osujetiti takvu intuiciju. Dok su neke kriptovalute pod nedavnim razvojem ciljale omogućiti više mogućnosti anonimnosti transakcija zbog raznih razloga, stepeni do kojih to uspijevaju—i, posljedično, stepeni kojima nude koristi vezane za napore pranja novca—su kontroverzni. U 2013, Jean-Loup Richet, naučni istraživač na [[ESSEC Business School|ESSEC]] ISIS, ispitao je nove tehnologije koje su cyber-kriminalci koristili u izvještaju napisanom za ''[[United Nations Office on Drugs and Crime]]''.<ref name="Jean-Loup Richet">{{cite web |url=http://arxiv.org/abs/1310.2368 |title=Laundering Money Online: a review of cybercriminals methods |publisher=arXiv |date=juni 2013 |access-date=20. 10. 2013 |author=Richet, Jean-Loup}}</ref> Opći pristup je bio korištenje digitalnog servisa razmjenjivača valute koji je pretvarao dolare u digitalnu valutu zvanu ''[[Liberty Reserve]]'' i mogao je biti poslat i primljen anonimno. Primalac je mogao pretvoriti tu istu valutu nazad u keš za malu naknadu. U maju 2013, američke vlasti su ugasile ''Liberty Reserve'' optužujući njegove osnivače i različite druge za pranje novca.<ref name="Wired">{{cite web |url=http://www.wired.com/threatlevel/2013/05/liberty-reserve-indicted/ |title=Liberty Reserve Founder Indicted on $6 Billion Money-Laundering Charges |publisher=Wired |date=maj 2013 |access-date=20. 10. 2013 |author=Zetter, Kim}}</ref> Drugi sve češći način za pranje novca je korištenje igara na mreži. U rastućem broju mrežnih igara kao što su [[Second Life]] ili [[World of Warcraft]], moguće je pretvoriti novac u virtualna dobra, servise ili virtualni keš koji kasnije može biti pretvoren u novac.<ref name="Wired.uk">{{cite web |url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-10/21/money-laundering-online |title=Cybercriminals launder money using in-game currencies |publisher=Wired |date=oktobar 2013 |access-date=22. 10. 2013 |author=Solon, Olivia |archive-date=21. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021210604/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-10/21/money-laundering-online |url-status=dead }}</ref> ==Poznati slučajevi== [[File:1998 Senate Investigation Contribution Money Laundering.pdf|thumb|1998 investigation, [[United States Senate]], Contribution Laundering/Third-Party Transfers. Includes investigation of [[Gandhi Memorial International Foundation]].]] * [[Bank of Credit and Commerce International]]: Nepoznat iznos, procijenjen u milijardama, stečen kriminalom, uključujući novac od dilanja droge, opran tokom sredine 1980-ih.<ref name=BCCI>{{cite web |title=BCCI's Criminality |url=http://www.globalsecurity.org/intell/library/congress/1992_rpt/bcci/04crime.htm |publisher=Globalsecurity.org |access-date=3. 3. 2011}}</ref> * [[Bank of New York]]: US$7&nbsp;milijardi ruski kapitalni let opran preko računa koje kontroliraju rukovodioci banke, kasnih 1990-ih.<ref>{{cite news |title=Bank of New York Settles Money Laundering Case |url=http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/09bank.html |access-date=3. 3. 2011 |newspaper=New York Times |first=Timothy L. |last=O'Brien |date=9. 11. 2005}}</ref> * [[Ferdinand Marcos]]: Nepoznat iznos, s procjenom od US$10 milijardi vladinih sredstava oprani preko banaka i finansijskih institucija u Sjedinjenim Državama, Lihtenštajnu, Austriji, Panami, Holandskim Antilima, Kajman ostrvima, Vanuatuu, Hong Kongu, Singapuru, Monaku, Bahamima, Vatikanu i Švicarskoj.<ref name=bernstein-realestate>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1991/01/13/realestate/commercial-property-bernstein-brothers-tangled-tale-americas-towers-crown.html|title=Commercial Property: The Bernstein Brothers; A Tangled Tale of Americas Towers and the Crown|date=13. 1. 1991|publisher=The New York Times|access-date=12. 6. 2010 | first=David W. | last=Dunlap}}</ref> * U decembru 2012, [[HSBC]]: je platio rekordnih $1,9 milijardi kazni zvog pranja na stotine miliona dolara dilerima droge, teroristima i sankcionisanim vladama kao što je Iran.<ref>{{cite news |title=HSBC to Pay Record Fine to Settle Money-Laundering Charges |url=http://dealbook.nytimes.com/2012/12/11/hsbc-to-pay-record-fine-to-settle-money-laundering-charges/ |access-date=24. 1. 2013 |newspaper=New York Times |date=11. 12. 2012}}</ref> Pranje novca se desilo tokom 2000-ih. * U maju 2013, [[Liberty Reserve]] je oduzeta od strane SAD saveznih vlasti za pranje $6 milijardi. * [[Institute for the Works of Religion]]: Italianske vlasti su istraživale sumnjive transakcije pranja novca u iznosima do US$218&nbsp;miliona napravljenih od IOR prema nekoliko italijanskih banaka.<ref name="times-vatican">{{Cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6946507.ece |title=Vatican Bank reported to be facing money-laundering investigation |date=7. 12. 2009 |author=Josephine McKenna |publisher=The Times |access-date=12. 6. 2010 |archive-date=10. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210224708/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> * Nauru: US$70&nbsp;milijardi ruski kapitalni let opran preko neregulisanih Nauru inozemnih shell banaka, kasnih 1990-ih<ref name="NY times shack">{{cite news |last=Hitt |first=Jack |title=The Billion Dollar Shack |url=http://www.nytimes.com/2000/12/10/magazine/the-billion-dollar-shack.html |access-date=3. 3. 2011 |newspaper=The New York Times |date=10. 12. 2000}}</ref> * [[Sani Abacha]]: US$2–5&nbsp;milijardi vladine imovine oprano kroz banke u UK, Luksemburgu, Jerseyu (Channel Islands), i Švicarskoj, od strane predsjednika Nigerije.<ref name="asset recovery abacha">{{cite web |title=Sani Abacha |url=http://www.assetrecovery.org/kc/node/52f770df-a33e-11dc-bf1b-335d0754ba85.0;jsessionid=741FC522C872AFE4D5D201D4EEBB472F |publisher=Asset Recovery Knowledge Center |access-date=3. 3. 2011 |archive-url=https://archive.today/20130502221120/http://www.assetrecovery.org/kc/node/52f770df-a33e-11dc-bf1b-335d0754ba85.0;jsessionid=741FC522C872AFE4D5D201D4EEBB472F |archive-date=2. 5. 2013 |url-status=dead }}</ref> * [[Standard Chartered]]: plaćeno $330 miliona kazne za pranje novca u iznosu u hiljadama milijardi dolara za Iran. Pranje novca je uzelo maha u 2000-tim i desilo se za "skoro deceniju skrivanje 60.000 transakcija vrijednih $250 milijardi".<ref>{{cite news |title=Standard Chartered to Pay $330 Million to Settle Iran Money Transfer Claims |url=http://dealbook.nytimes.com/2012/12/06/standard-chartered-to-pay-u-s-330-million-to-settle-iran-laundering-claims/ |access-date=24. 1. 2013 |newspaper=New York Times |date=6. 12. 2012}}</ref> * U junu 2014, [[BNP Paribas]] se izjasnio krivim za lažiranje poslovnih knjiga i zavjeru, zbog kršenja sankcija SAD-a protiv Kube, Irana i Sudana. Složili su se da plate kaznu od $8.9 milijardi, najveću ikad za kršenje sankcija SAD-a.<ref name="nytimes bnp admits guilt">{{cite news | url=http://dealbook.nytimes.com/2014/06/30/bnp-paribas-pleads-guilty-in-sanctions-case/ | title=BNP Paribas Admits Guilt and Agrees to Pay $8.9 Billion Fine to U.S. | work=The New York Times | date=30. 6. 2014 | access-date=1. 7. 2014 | author=Protess, Ben and Jessica Silver-Greenberg}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fbi.gov/news/stories/2014/july/bank-guilty-of-violating-u.s.-economic-sanctions/ |title=FBI — Bank Guilty of Violating U.S. Economic Sanctions |publisher=Fbi.gov |date= |access-date=14. 7. 2014 |archive-date=15. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715004002/http://www.fbi.gov/news/stories/2014/july/bank-guilty-of-violating-u.s.-economic-sanctions/ |url-status=dead }}</ref> ==Inverzno pranje novca== Inverzno pranje novca je proces koji maskira legitimni izvor sredstava koja se koriste za ilegalne svrhe.<ref name="REVERSE LAUNDERING">{{cite web |last=International Federation of Accountants |title=Anti-Money Laundering |url=http://www.ifac.org/sites/default/files/publications/files/anti-money-laundering-2n.pdf |access-date=27. 3. 2014 |archive-date=28. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328133527/http://www.ifac.org/sites/default/files/publications/files/anti-money-laundering-2n.pdf |url-status=dead }}</ref> Naprimjer, u jednom pismenom iskazu podnijetom 24. mart 2014. u Okružnom sudu SAD, Sjeverna Kalifornija, San Francisco Divizija, specijalni agent FBI Emmanuel V. Pascau navodi da su nekoliko osoba povezanih s Chee Kung Tong organizacijom, te kalifornijski državni senator Leland Yee, angažovani u aktivnostima obrnutog pranja novca. ==Također pogledajte== * [[FBI]] ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== * {{dmoz|Society/Crime/Research/Money_Laundering/|Money laundering}} * [http://www.antimoneylaunderinglaw.com/ Duhaime's Financial Crime and Anti-Money Laundering Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203161854/http://www.antimoneylaunderinglaw.com/ |date=3. 12. 2014 }} * [http://www.moneylaundering.it/ Financial Crime and Anti-Money Laundering Law in Italy] * [http://www.unodc.org/unodc/en/money-laundering/index.html UNODC – United Nations Office on Drugs and Crime – on money-laundering and countering the financing of terrorism] * [http://www.worldbank.org/amlcft/ Financial Market Integrity Unit, The World Bank] * [http://www.state.gov/j/inl/rls/nrcrpt/ US Department of State International Narcotics Control Strategy Report (INCSR), annual report issued in March every year. Essential reading for all compliance officers for evaluating country money laundering risk] [[Kategorija:Pranje novca| ]] [[Kategorija:Komercijalni kriminal]] [[Kategorija:Finansijske regulacije]] [[Kategorija:Organizovani kriminal]] [[Kategorija:Utaja poreza]] tn4w4n02cujkpv6k0iedb197kfteqof 0 370375 3922022 3834407 2026-08-25T06:37:04Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922022 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = Šesta neprijateljska ofanziva | dio = [[Narodnooslobodilačka borba]] i [[Drugi svjetski rat]] | slika = | opis = | datum = kraj 1943 – početak 1944. | mjesto = [[srednja Bosna]], okupirana [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br />[[Nezavisna Država Hrvatska]]<br />(danas [[Bosna i Hercegovina]]) | casus = | rezultat = Neuspio pokušaj uništenja partizanskih jedinica i 12. divizijske bolnice | posjed = | strana1 = '''[[Sile osovine]]''':<br/>[[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]]<br>[[Treći reich]]<br/>[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|20px]] [[Četnici|Jugoslavenska vojska u otadžbini (četnički pokret)]]<br/>[[Datoteka:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Nezavisna Država Hrvatska]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Jugoslavenski partizani|Partizani]] | strana3 = | komandant1 = [[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Friedrich Stahl]]<br>[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|20px]] [[Draža Mihailović]]<br>[[Datoteka:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Jure Francetić]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Josip Broz Tito]] | komandant3 = | snage1 = Nepoznat broj vojnika ([[Njemačka]])<br>Jošavačka i Vrbaska četnička brigada i dijelovi 1. i 2. krajiške četničke brigade <br/>Banjalučki ustaški zdrug [[NDH]] | snage2 = [[Partizani]] | snage3 = | žrtve1 = | žrtve2 = | žrtve3 = | napomena = }} '''Šesta neprijateljska ofanziva''' odvijala se u okviru ''Zimskih operacija'' agresora [[1943]]./[[1944]]., u centralnom dijelu [[Jugoslavija|Jugoslavije]], uglavnom na području tadašnje [[NDH]] (pretežno u [[Bosna|Bosni]]) i [[Sandžak]]u. Poduzeta je sa ciljem uspostavljanja operativne dominacije i kontrole nad važnim strategijskim pozicijama između [[Sava|Save]] i [[Jadran]]a. Borbe su počele 3. decembra [[1943]], a okončane [[15. februar]]a [[1944]]. U operacijama su angažirane glavne snage [[njemačka]] Druge oklopne armije sa [[NDH]] snagama - protiv [[NOVJ]]. U Zimskim operacijama je učestvovalo oko 300.000 neprijateljskih vojnika i oko 120.000 [[partizani|partizana]] i ostalih branitelja. Primarni cilj je bilo preuzimanje i zadržavanje inicijative. Obje strane su nastojale da nametnu oblike borbe koji njima odgovaraju, iscrpljujući protivničke resurse. Nijemci su nastojali dovesti snage [[NOVJ]]-e dovesti u podređen položaj, a zatim osvojiti strategijske pozicije i nanijeti braniteljima što teži, po mogućnosti presudni udarac. S druge strane snage NOVJ su dokazivale mogućnost za istovremeno uzvrate elastičnu odbranu na jednom dijelu bojišta i da zadrže dovoljno snaga za ofanzivu na drugom. Nakon oštrih manevarskih borbi širom operativnog područja, [[njemačka]] Druga oklopna [[armija]] ostvarila je postigla djelimične uspjehe, naročito u dolini [[Lim (rijeka)|Lima]], dolini [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]] i u [[Hrvatsko primorje|Hrvatskom primorju]], ali nije uspjela da bitno oslabiti moral i borbenu spremnost NOVJ. Slobodna teritorija je doduše znatno smanjena, ali su u rukama [[NOVJ]] i nakon okončanja ovih borbi ostali brojni gradovi i široka prostranstva. == Naziv == '''Šesta neprijateljska ofanziva''' je popularni naziv koji se u [[SFRJ|SFR Jugoslaviji]] koristio za niz operacija koje su krajem [[1943]]. poduzele [[Sile Osovine|osovinske]] snage s ciljem da unište [[NOVJ|partizanske snage]] na područjima na kojima su uspostavile uporišta nakon [[kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]]. Taj naziv je obuhvatao slijedeće veće operacije: * '''[[Operacija Kugelblitz]]''' ("Kuglasta munja"), istočna i centralna [[Bosna (regija)|Bosna]], * '''[[Operacija Schneesturm]]''' ("Snježna oluja"), [[Sandžak]] i * '''[[Operacija Herbstgewitter]]''' ("Jesenje oluje"), južna [[Dalmacija]]. Naziv šesta neprijateljska ofanziva nije bio prihvaćen u jugoslavenskoj vojnoj istoriografiji.<ref>OSLOBODILAČKI RAT NARODA JUGOSLAVIJE - knjiga 2.</ref> U [[Historija|hisorijskim]] radovima ovaj niz operavija naziva se '''Zimske operacije 1943/1944 u centralnom dijelu Jugoslavije'''. == Motivi i ciljevi == Šesta neprijateljska ofanziva se razlikuje od prethodne ( [[Operacija Ahze|poduhvata Ahze]]) po procjeni [[Njemačka|njemačke]] komande da su se stekli uvjeti za preuzimanje borbene inicijative. Naime, od kraja [[avgust]]a do konca [[novembar|novembra]], njemačka Druga oklopna armija je djelovala pod permanentnim pritiskom, nastojeći da razvučenim snagama razoruža brojne kapitulantske italijanske jedinice, te koncentričnim udarima preotme ključne obalske položaje od [[NOVJ]]. Naredni cilj je bio preveniranje mogućnosti eventualnog Savezničkog iskrcavanja na [[Jadran|jadransku obalu]] [[Balkan]]a ([[operacija Gajzerih]], tj zauzimanja Podbiokovlja i [[Pelješac|Pelješca]] tokom novembra [[1943]].) [[Komandant Jugoistoka]], odnosno [[Armijska grupa F|Armijske grupe F]], u svom izveštaju ([[1. novembra]]) Vrhovnoj komandi, ovako je opisao opšti okvir: {{citat|Baza koja je dosad zadobijena u Italiji, još nije dovoljna za invaziju u Dalmaciji... operacija prema području Jugoistoka mogla bi se očekivati tek u proljeće 1944. godine. To vrijeme mora se iskoristiti za izgradnju odbrane obale i raščišćavanje unutrašnje situacije...<ref>http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308204204/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |date=8. 3. 2011 }} Procjena Komandanta Jugoistoka Feldmaršala Vajhsa od [[1.]] novembra [[1943]].</ref>}} Novonastalu situaciju njemački feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] je smatrao alarmantnom: {{citat|Borbene akcije... izgubile su karakter gerilskog rata. U stvarnosti, u borbama sa posadnim trupama na odlučujućim mjestima pojavljuju se brojno jake, planski vođene i - bar za planinsko ratovanje - dobro naoružane i opremljene jedinice. ''Radi se o tome da se uoči da je neprijatelj stao nogom na [[Balkan]] i da ga treba uništiti prije nego što će veći deo trupa biti prisiljen da krene u odbranu obale. '''Najopasniji neprijatelj je Tito.''' Ako se u predstojećim mesecima ne uspe da se odlučno oslabe njegove snage dobijene usljed propasti hrvatske države, onda će: a) doći do organskog spajanja svih komunističkih ustanika na cjelokupnom području Jugoistoka; b) odbrana jadranske obale od napada velikog stila, koji se očekuje spolja, biti neizvodljiva. U narednim zimskim mjesecima neće se više raditi o opstanku: Hrvatske, Crne Gore i Albanije, nego '''o stvaranju ili sprečavanju stvaranja boljševičkog bojišta na cjelokupnom području Jugoistoka, u neposrednoj blizini granice Rajha.''' Polazna tačka ove opasnosti, koja je presudna: za rat a time i polazna tačka za angažovanje protivmjera, bila je i ostaje — Hrvatska.''<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |title=Procena Komandanta Jugoistoka feldmaršala Weichsa od 1. novembra 1943. |access-date=15. 11. 2014 |archive-date=8. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110308204204/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |url-status=dead }}</ref>}} Polazeći od ove procjene, Komandant Jugoistoka naložio je štabu njemačke Druge oklopne armije da razradi plan za niz međusobno povezanih operacija za osvajanja strategijskih pozicicia radi učvršćivanja i povezivanja položaja armije. Naredne peracije [[NOVJ]] bile su usmjerene na detaljno upoznavanje boraca o neprijateljskim snagama i očekivanim uvjetima borbe, pomniji obavještajni rad i pripreme taktike koja će biti adekvatno prilagođena očekivanoj situaciji i u uvjetima [[partizani|partizanskom]] manevarskom [[rat]]u. == Angažirane snage == === Osovinske snage === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J16445, Bosnien, Pak im Einatz gegen Partisanen.jpg|mini|Njemački vojnici u Bosni, zima 1943/44.]] * Njemačke snage: * Operacijama je rukovodio štab [[Druga oklopna armija (Njemačka)|Druge oklopne armije]] koji je za taktičko rukovođenje pojedinim operacijama zaduživao štabove [[5. SS korpus|5. SS]] i [[15. brdski korpus (Njemačka)|15. brdskog korpusa]]. Armija je za operacije upotrebila sledeće jedinice: ** [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdska divizija]] ** [[1. kozačka konjička divizija (Njemačka)|1. kozačka konjička divizija]] ** [[7. SS divizija]] ** [[114. lovačka divizija]] ** [[118. lovačka divizija]] ** [[173. rezervna divizija (Njemačka)|173. rezervna divizija]] ** [[187. rezervna divizija (Njemačka)|187. rezervna divizija]] ** [[264. pješadijska divizija (Njemačka)|264. pješadijska divizija]] ** [[367. pješadijska divizija (Njemačka)|367. pješadijska divizija]] ** [[369. legionarska divizija]] ** [[371. pješadijska divizija (Njemačka)|371. pešadijska divizija]] ** [[373. legionarska divizija]] ** [[392. legionarska divizija]] ** [[Divizija Brandenburg|1. puk Brandenburg]] ** [[Divizija Brandenburg|2. puk Brandenburg]] ** 92. motorizovani puk ** 901. oklopni grenadirski puk ** 202. tenkovski bataljon ** [[Divizija Brandenburg|Bataljon obalskih lovaca Brandenburg]] ** veći broj specijalnih jedinica i jedinica štaba armije * U operaciji je angažovana glavnina snaga [[NDH]] pod neposrednom taktičkom komandom njemačkih štabova. * Četničke snage u njenom području, njemačke Druga oklopna armija koristila je kao pomoćne, za zaštitu pozadine.Nakon prolaska njemačkih formacija, one su, međutim, palile i pljačkale sela, a među nima su bili i četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]].<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/4_12_3_178.htm |title=Naređenje operativnog odeljenja 2. oklopne armije od 18. decembra 1943. |access-date=15. 11. 2014 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305193344/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_178.htm |url-status=dead }}</ref>, ili kao pomoćne napadne grupe<ref>[[Operacija Citen]]</ref> * Snage [[3. SS oklopnog korpus]]a, koji je još bio u sastavu njemačke Druge oklopne armije, a koje su upotrebljavane u prethodnim operacijama, nisu angažovane u ovoj fazi. Zadržane su na osiguranju zagrebačkog saobraćajnog čvora kao rezerva. Krajem decembra, po naređenju Vrhovne komande ({{jez-de|Oberkommando der Wehrmacht - OKW}}), prebačene su na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočni front]]. Snage Druge oklopne armije su se, svojim desnim bokom, naslanjale su se u [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]] i na [[Kupa (rijeka)|Kupi]] na jedinice [[Armijska grupa B (Njemačka)|Armijske grupe B]] koja je u tim područjima znatnim snagama (44. pješadijska divizija, 71. pješadijska divizija i 162. turkestanska pješadijska divizija, deijlovi 1. SS oklopne divizije, Tjelesna garda [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] 1. SS oklopne divizije) vršila istovremene operacije protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Slovenija|Sloveniji]] i [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]]. === Snage NOVJ === * [[Prvi proleterski korpus]] * [[Drugi udarni korpus NOVJ]] (dijelovi) * [[Treći udarni korpus NOVJ]] * [[Četvrti hrvatski korpus NOVJ]] * [[Peti krajiški udarni korpus NOVJ]] * [[Osmi dalmatinski korpus NOVJ]] * [[Jedanaesti hrvatski korpus NOVJ]] == Oblici borbe == Njemačka je privukla na jugoslavensko ratište vrlo jake snage, mnogostruko jače nego u prethodnom periodu. Kroz dvije i po godine ratovanja, [[NOVJ]] je stekla iskustvo i razvila ratnu vještinu na svim nivoima, pa je bila u stanju da se adekvatno suprotstavi i u cjelovitim kompleksnim operacijama. Oslanjajući se na narasle snage, borbeni odgovor ovoga puta nije bio suprotstavljanje u akcijama "malog rata". [[Manevarski rat]] je bio već uvježbani oblik partizanskog ratovanja, uz dokazanu pokretljivost ostvarivanje lokalne nadmoći na najosetljivijim tačkama, ulazeći u otvorene sukobe samo na odabranim pozicijama, razvlačeći tako osovinske snage i ometajući realizaciju njihovih planova. Sinhronizirano sa manevarskim ratovanjem, organizirane su i [[diverzija|diverzantske]] akcije u neprijateljskoj pozadini. Osnovna snaga ovih borbenih dejstava bila je u njihovoj masovnosti i širini zahvaćene teritorije, čime su prekidane komunikacije, nanošeini gubici, unošena nesigurnost i vezivane neprijateljske trupe na odbrambene zadatke. == Tok operacija == {{citat|Započela je nova njemačka ofanziva na našu oslobođenu teritoriju. Jake neprijateljske snage, potpomognute tenkovima i motorizacijom, započele su ofanzivne operacije od Une do Lima, a takođe i na teritoriji Dalmacije... Vojno-politički uvjeti u kojima je započela ova ofanziva mnogo su povoljniji, i u svijetu i u našoj zemlji nego prethodnih ofanziva. Naša vojska je u ovom međuvremenu mnogo ojačala i učvrstila se. Teritorija koju kontrolišu naše jedinice mnogo je veća. Broj i sposobnost naših štabova i starješina mnogo su se povećali. Postoji centralizovana komanda obezbijeđena radio-vezom. Pozadina je mnogo čvršća, ne postoji nijedan ozbiljan unutrašnji neprijatelj. Naš politički položaj i u zemlji i u inostranstvu čvršći je nego što je ikada bio. Saveznici sve više priznaju snage i legitimnost naše vojske i naše vlasti. Sve ove činjenice daju nam mogućnost da i ovu neprijateljsku ofanzivu razbijemo i da iz nje izađemo još jači nego sada.<ref>Zbornik NOR, tom IV, knj. 20. d. 47, s. 155.</ref>|Naređenje Štaba 1. proletetskog korpusa od 10. decembra 1943.}} === Početna faza === Uz koncentranje krupnih formacija, Wehrmacht je njemačku Drugu oklopnu armiju usmjerio na detaljno planiranje, korištenje iznenađenja i drugih lokalnih prednosti, koje omogućuju brzo postizanje planiranih ciljeva. Aktivnosti su počele sinhroniziranim prepadom s istoka, jugoistoka i sjeveroistoka ([[Operacija "Kugelblitz"|"Kugelblitz]]), jugozapada ([[Operacija "Citen"|"Citen"]]) i severozapada ([[Operacija "Panther"|"Panther"]]) tokom prvih dana decembra 1943. U operaciji "Kugelblitz" Nijemci su postigli značajne početne uspjehe, osobito na istoku gdje su razbili neke jedinice [[NOVJ]] ([[Druga proleterska brigada NOVJ|Drugu proletersku]] i [[Prva šumadijska brigada NOVJ|Prvu šumadijsku brigadu]]) i uspjeli da otvore uvjete za brzo napredovanje u dubinu slobodne teritorije. Operacija "Kugelblitz" bila je najizazovniji dio početnih operacija zato što je bilo potrebno pokriti relativno prostranu teritoriju u trouglu između [[Sjenica|Sjenice]], [[Konjic]]a i [[Tuzla|Tuzle]]. Na osnovu kvalitetnih obavještajnih podataka, idetaljnog planiranju i energičnog ulaska u borbu, Nijemci su uspješno počeli ovu operaciju , a 16. decembra produžila se u operaciju "Schneesturm". Značajan uspeh njemačke snage postigle su i u [[Operacija Citen|operaciji Citen]], gde je prepadom osvojeno [[Livno]] kao važno saobraćajno čvorište. Međutim, na zapadu [[Bosna (regija)|Bosne]], uspjeh je bio polovičan, a ponegdje i veoma kratak (15-20 dana). [[Njemačka]] komanda je procijenila je uspešnim operacije na [[Banija|Baniji]], smatrajući da je zadala značajan udarac [[Sedma banijska divizija NOVJ|Sedmoj banijskoj diviziji]]. Međutim, dio operacije koji je trebalo da poveže snage na [[Banija|Baniji]] preko [[Prijedor]]a sa područjem [[Banjaluka|Banjaluke]], potpuno je podbacio. Ovaj neuspjeh je u znatnoj mjeri negativno uticao na dalje njemačke operacije. === Kontranapadi NOVJ === Pod komandom [[Vrhovni štab NOV i POJ|Vrhovnog štaba]], u Šestoj neprijateljskoj ofanzivi, [[NOVJ]] se suprotstavila manevarskim načinom ratovanja. U sukobe sa neprijateljem, sve veće, a osobito male formacije [[NOVJ]] su ulazile u direktne sukobe samo na ješto biranim lokacijama od strategijske važnosti. Svrsishodno su koncentrane ječe snage na jednom području, a paralelno su pripremani i izvođeni udari na neočekivanim pozicijama, dok je na drugim sektorima primenjivana elastična zadržavajuća odbrana. Bio je to nastavak taktike otvorenog sukobljavanja sa njemačkim napadnim kolonama, koja je uveliko primijenjivana nakon kapitulacije [[Italija|Italije]]. To podizanje nivoa borbenih dejstava sa gerilskog na manevarsko ratovanje uočio je i Komandant Jugoistoka: {{citat|Borbene akcije... izgubile su karakter gerilskog rata.<ref>[http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm Procena Komandanta Jugoistoka Feldmaršala Vajhsa od 1. novembra 1943, Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, tom XII, knjiga 3, dokument 156]</ref>}} Dok su snage [[Treći korpus NOVJ|Trećeg korpusa]] u [[Podrinje|istočnoj Bosni]] forsirale elastičnu odbranu, izbegavajući rizične odsudne sudare, izvršena je koncentracija snaga za pripremljeni protivudar kojim je trebalo ponovo osloboditi [[Livno]]. Međutim, nakon desetodnevnih oštrih borbi, ovaj napad je okončan neuspjehom. Procijenjeno da je osnovni uzrok tome, uz nepovoljni odnos snaga, bilo i izuzetno hladno vrijeme. Istovremeno je njemačka akcija u [[Podrinje|istočnoj Bosni]] postajala sve jača, da bi sredinom decembra prerasla u pokušaj opkoljavanja i uništavanja glavnine [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg korpusa NOVJ]] ([[Operacija Šnešturm]]). Međutim, nije uspio ni ovaj plan neprijatelja. Jedinice Trećeg korpusa izbjegle su frontalni sudar i ubacile se u zaleđe njemačkih snaga, delujući po komunikacijama i kolonama u pokretu. U roku od tri nedjelje ponovo su ovladale većinom gradova na svojoj teritoriji ([[Olovo (grad)|Olovo]], [[Kladanj]], [[Vlasenica]], [[Višegrad]], [[Foča]]...). Pošto Nijemci u zapadnom dijelu slobodne teritorije nisu preuzeli inicijativu, [[NOVJ]] je, nakon odustajanja od napada na [[Livno]], izvršila koncentričnu operaciju na [[Banjaluka|Banjaluku]] i okolna uporišta ([[Prva banjalučka operacija NOVJ|Prva banjalučka operacija]]). Glavni cilj ove akcije bio je privlačenje njemačkih snaga sa istoka, kako bi oslabio pritisak na [[Treći korpus NOVJ|Treći korpus]]. Operacija je trajala od [[31. decembra]] [[1943]]. do [[3. januar]]a [[1944]]. Unatoč značajnim uspjesima [[NOVJ]] u likvidaciji manjih uporišta i prodora do centra [[Banjaluka|Banjaluke]], njemačko-ustaške snage su se održale u utvrđenim zgradama u gradu sve do pristizanja pojačanja. Isto im je uspjelo i u [[Bosanska Gradiška|Bosanskoj Gradišci]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Vrbanjci]]ma.<ref>Petrić N., Ur. (1985): Opštine Kotor-Varoš i Skender-Vakuf u NOB-u 1941-1945. Radnički univerzitet „Đuro Pucar Stari“, Kotor Varoš.</ref><ref>Đondović R., Ur. (1989): Sanitetska služba u narodnooslobodilačkom ratu Jugoslavije 1941-1945, Knj. 2: Nastanak i razvoj sanitetske službe u oružanim snagama narodnooslobodilačkog pokreta u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Hrvatskoj i Makedoniji; Biblioteka Ratna prošlost naroda i narodnosti Jugoslavije, knj. 361. Monografija Jedinica NOV i PO Jugoslavije, Knj. 150). Vojnoizdavački i novinski centar, Sanitetska uprava SSNO, Beograd.</ref><ref>Samardžija S. (1983): Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref>] [[Njemačka]] Druga oklopna armija bila je prisiljena na hitnu intervenciju 92. motorizovanim i 901. oklopnim grenadirskim pukom i dijelovima 1. kozačke konjičke divizije (373. legionarska divizija). Bilo je već predviđeno plansko pomjeranje težišta na zapad, tako da je u prvoj dekadi januara [[1944]]. u dolini [[Vrbas (reka)|Vrbasa]] i [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]], na prilaznim putevima, ostvarena najobimnija koncentracija njemačkih snaga. Slijedila je [[Operacija Valdrauš]], koja je trebala biti [[kruna]] njemačkih zimskih operacija. Prema tom planu, južno od [[Banjaluka|Banjaluke]] trebalo je, snagama ojačanog 5. SS i 15. (brdskog) korpusa, poraziti i razbiti središnje snage [[NOVJ]]. Usljed neočekivanog otpora oko [[Banjaluka|Banjaluke]], operacija je počela, nakon nekompletnih priprema, ipak 6 dana prije planiranog termina. Nakon obustavljanja Prve banjalučke operacije, snage [[NOVJ]] su u zahvatu organizirale zadržavajuću manevarsku odbranu, koristeći težak teren i zabacujući se na bokove i u pozadinu njemačkih nastupajućih kolona. Tu su učestvovali dijelovi Prvog proleterskog i Petog krajiškog korpusa [[NOVJ]]). U nekoliko dana [[Jajce]] i [[Mrkonjić Grad]] su nekoliko puta naizmjenično prelazili pod kontrolu [[partizani|partizana]] i neprijatelja. Nakon [[20. januar]]a postalo je jasno da su ambicije njemačkih snaga da zadaju odlučujući udarac snagama [[NOVJ]] bile bezizgledne. Istovremeno sa vezivanjem, razvlačenjem i iscrpljivanjem glavnine njemačkih snaga u slivu [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]], [[NOVJ]] je pripremila još jedan protivudar. Naime, prorjeđivanje glavnih njemačkih snaga ohrabrilo je Treći udarni korpus NOVJ da pripremi ambiciozan udar na istoku. Tokom tzv. Druge tuzlanske operacije ([[16]]. – [[20]]. [[januar]]) trajao je obuhvatni napad snaga ovog korpusa na [[Tuzla|Tuzlu]]. Ipak, uprkos znatnim žrtvama i velikom zalaganju, operacija nije uspjela. Njemačko-ustaške snage su se održale u ovom ključnom gradu istočne [[Bosna|Bosne]]. Cilj Prve banjalučke i Druge tuzlanske operacije NOVJ je da se spriječi otvaranje alternativnih operativnih žarišta i da [[njemačka]] Druga oklopna armija sve raspoložive snage koncentrira na jednu oblast. Iako nisu u potpunosti postignuti lokalni uspesi, njemački ofanzivni planovi su znatno otežani. Otežavajuća okolnost je bila to što su snage NOVJ u ovim operacijama pretrpele znatne gubitke, praćene iscrpljivanjem ljudskih i materijalnih resursa. === Završna faza i posljedice === Sukobljene strane su početkom februara bile su suočene s bezizglednošću svojih maksimalističkih ambicija, pa su obustavile napade širih razmjera. Njemačka Druga oklopna armija izvela je još niz operacija s ograničenim ciljem popravljanja lokalnih pozicija. U nizu operacija u [[Hrvatsko primorje|Hrvatskom primorju]] i zapadnoj [[Lika|Lici]], Nijemci su krajem januara konačno zauzeli [[Karlobag]] i [[Senj]], posljednje luke na obali koje su bile u rukama NOVJ. Operacijom "Emil" Nijemci su pokušali ovladati strateškim položajima i razbiju snage NOVJ, koji su održavali vezu između Like i sjeverne [[Dalmacija|Dalmacije]]. Operacija je završena bez većeg uspjeha. U ovoj dinamičnoj manevarskoj vojnoj operaciji na širokom prostoru, po teškom terenu i vrlo hladnom vremenu, obje strane izložile su svoje trupe maksimalnim naprezanjima i velikim gubicima. Unatoč iscrpljujućim naporima, nijedna nije ostvarila odlučujući uspjeh. Njemačka Komanda jugoistoka je konsolidirala i učvstila svoje položaje na obali i u dolinama [[Lim (rijeka)|Lima]] i [[Vrbas]]a. Međutim, pokazalo se da ni vrlo krupne formacije nisu dovoljne za pokrivanje i obezbjeđenje ove teritorije, pa su se morali ograničiti na najvažnije centre i saobraćajnice. Zbog decembarskog neuspjeha u nizu operacija na zapadu, Nijemci su zahvatili jezgro slobodne teritorije na potezu [[Sanski Most]] – [[Bosanski Petrovac]] – [[Drvar]], a većinu novoformiranih [[garnizon]]a (nakon prestanka ofanzive) ponovo su preuzele snage NOVJ. Uspjeli su ovladati teritorijom oko donjeg toka Lima, dijela toka Vrbasa, [[Livno|Livna]] i Hrvatskog primorja. Nakon operacije slobodna teritorija NOVJ smanjena je, a otežana je komunikacija među njenim dijelovima, kao i pomorska veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]. NOVJ je tokom septembra i oktobra 1943. popunjen masom novih boraca bez borbenog iskustva i formirane su mnoge nove jedinice. Za njih su ove operacije predstavljale težak borbeni ispit; imale su znatne gubitke, a bilo je i dezerterstva. Međutim, ovo borbeno iskustvo znatno je unapreijdilo borbenu spremnost i ukupne potencijale jedinica na svim nivoima. NOVJ je iz Šeste neprijateljske ofanzive izašao brojno nešto umanjen i s djelomično okrnjenom slobodnom teritorijom, ali njegov udarna i moralna snaga nisu oslabile. U direktivi od 26. februara 1944. Komanda njemačke Druge oklopne armije konstatira da su "bande... posljednjih mjeseci, u velikim operacijama u prostranim oblastima armijskog područja, tučene i čija je borbena vrijednost znatno oslabljena..."<ref name="znaci1944">[http://www.znaci.net/00001/4_12_4_26.htm Direktiva Komande Druge oklopne armije potčinjenim jedinicama od 27. februara 1944, Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, tom XII, knjiga 4, dokument 26]</ref> Treba imati u vidu da ovo nije analiza, nego zapovijest i da je pisana u vojničkom zapovijedno-optimističkom tonu. To otkriva da svoj uspjeh komanda smatra privremenim i ograničenim. Ona uviđa da postoji opasnost da, u zaštiti vitalnih garnizona i komunikacija, armija gubi inicijativu, tj. prelazi u defanzivu. Zato naređuje da sve divizije i korpusi moraju na svom nivou formirati napadačke borbene grupe i "kod svih divizija, jačine najmanje do jednog ojačanog bataljona, a kod korpusa jačine najmanje do jednog ojačanog puka, tako da u divizijskom (korpusnom) području stalno teče jedna od ovih operacija".<ref name="znaci1944"/> Tako, unatoč proklamovanoj pobjedi, Komanda konstatira da "za velike operacije ne stoje na raspolaganju sopstvene snage u dovoljnom broju", tj da su joj i dalje potrebna pojačanja. == Također pogledajte== * [[Operacija "Kugelblitz"]] * [[Operacija "Citen"]] * [[Operacija "Panther"]] * [[Operacija "Schneesturm"]] * [[Prva banjalučka operacija NOVJ]] * [[Druga banjalučka operacija NOVJ]] * [[Borbe oko Kotor-Varoši i Šipraga 1944.]] * [[Bitka za Prnjavor 1944.]] * [[Operacija Valdrauš]] * [[Operacija "Napfkuhen"]] * [[Druga tuzlanska operacija NOVJ]] * [[Operacija "Adler"]] * [[Operacija "Drežnica"]] * [[Operacija "Emil"]] * [[Spisak diverzantskih napada NOVJ decembra 1943.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.znaci.net/00001/153.htm Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 2 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022122900/http://www.znaci.net/00001/153.htm |date=22. 10. 2014 }} * [http://www.znaci.net/00001/4_12_3.htm Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 3 - godina 1943. Vojnoistorijski institut, Beograd 1973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207233712/http://znaci.net/00001/4_12_3.htm |date=7. 12. 2013 }} * [http://www.znaci.net/00001/4_12_4.htm Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 4 - godina 1944. i 1945. Vojnoistorijski institut, Beograd 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307090312/http://www.znaci.net/00001/4_12_4.htm |date=7. 3. 2011 }} * [http://www.znaci.net/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824062700/http://www.znaci.net/00001/200.htm |date=24. 8. 2014 }}, Munin-Verlag, Coburg 1978. * [http://www.znaci.net/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827142749/http://www.znaci.net/00001/181.htm |date=27. 8. 2014 }}, Ares Verlag 2008. * [http://www.znaci.net/00001/174.htmThomas Cassagrande: Die volksdeutsche SS-Division "Prinz Eugen": die Banater Schwaben und die Nazionalsocialistiscchen Kriegsverbrechen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819024620/http://www.znaci.net/00001/174.htmThomas |date=19. 8. 2021 }}, Campus Verlag, Frankfurt am Mein 2003. * [http://www.znaci.net/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420065256/http://znaci.net/00001/180.htm |date=20. 4. 2013 }}, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962 * [http://www.znaci.net/00001/194.htm Lothar Rendulic: GEKÄMPFT, GESIEGT, GESCHLAGEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401211154/http://znaci.net/00001/194.htm |date=1. 4. 2015 }} - Verlag „Weisermühl", Wels — Heidelberg 1952. {{Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu}} [[Kategorija:Jugoslavenske bitke u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Jugoslavija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Italija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Hrvatska u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:1943. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1943. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1944. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1944. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Četnici u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Sukobi u 1943.]] [[Kategorija:Sukobi u 1944.]] t3yohkr1nz3gpln2qzylg6kcb9xw3t5 3922032 3922022 2026-08-25T08:43:03Z Tulum387 155909 3922032 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = Šesta neprijateljska ofanziva | dio = [[Narodnooslobodilačka borba]] i [[Drugi svjetski rat]] | slika = | opis = | datum = kraj 1943 – početak 1944. | mjesto = [[srednja Bosna]], okupirana [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br />[[Nezavisna Država Hrvatska]]<br />(danas [[Bosna i Hercegovina]]) | casus = | rezultat = Neuspio pokušaj uništenja partizanskih jedinica i 12. divizijske bolnice | posjed = | strana1 = '''[[Sile osovine]]''':<br/>[[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]]<br>[[Treći reich]]<br/>[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|20px]] [[Četnici|Jugoslavenska vojska u otadžbini (četnički pokret)]]<br/>[[Datoteka:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Nezavisna Država Hrvatska]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Jugoslavenski partizani|Partizani]] | strana3 = | komandant1 = [[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Friedrich Stahl]]<br>[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|20px]] [[Draža Mihailović]]<br>[[Datoteka:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Jure Francetić]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Josip Broz Tito]] | komandant3 = | snage1 = Nepoznat broj vojnika ([[Njemačka]])<br>Jošavačka i Vrbaska četnička brigada i dijelovi 1. i 2. krajiške četničke brigade <br/>Banjalučki ustaški zdrug [[NDH]] | snage2 = [[Partizani]] | snage3 = | žrtve1 = | žrtve2 = | žrtve3 = | napomena = }} '''Šesta neprijateljska ofanziva''' odvijala se u okviru ''Zimskih operacija'' agresora [[1943]]./[[1944]]., u centralnom dijelu [[Jugoslavija|Jugoslavije]], uglavnom na području tadašnje [[NDH]] (pretežno u [[Bosna|Bosni]]) i [[Sandžak]]u. Poduzeta je sa ciljem uspostavljanja operativne dominacije i kontrole nad važnim strategijskim pozicijama između [[Sava|Save]] i [[Jadran]]a. Borbe su počele 3. decembra [[1943]], a okončane [[15. februar]]a [[1944]]. U operacijama su angažirane glavne snage [[njemačka|njemačke]] Druge oklopne armije sa [[NDH]] snagama - protiv [[NOVJ]]. U Zimskim operacijama je učestvovalo oko 300.000 neprijateljskih vojnika i oko 120.000 [[partizani|partizana]] i ostalih branitelja. Primarni cilj je bilo preuzimanje i zadržavanje inicijative. Obje strane su nastojale da nametnu oblike borbe koji njima odgovaraju, iscrpljujući protivničke resurse. Nijemci su nastojali dovesti snage [[NOVJ]]-e dovesti u podređen položaj, a zatim osvojiti strategijske pozicije i nanijeti braniteljima što teži, po mogućnosti presudni udarac. S druge strane snage NOVJ su dokazivale mogućnost za istovremeno uzvrate elastičnu odbranu na jednom dijelu bojišta i da zadrže dovoljno snaga za ofanzivu na drugom. Nakon oštrih manevarskih borbi širom operativnog područja, [[njemačka]] Druga oklopna [[armija]] ostvarila je postigla djelimične uspjehe, naročito u dolini [[Lim (rijeka)|Lima]], dolini [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]] i u [[Hrvatsko primorje|Hrvatskom primorju]], ali nije uspjela da bitno oslabiti moral i borbenu spremnost NOVJ. Slobodna teritorija je doduše znatno smanjena, ali su u rukama [[NOVJ]] i nakon okončanja ovih borbi ostali brojni gradovi i široka prostranstva. == Naziv == '''Šesta neprijateljska ofanziva''' je popularni naziv koji se u [[SFRJ|SFR Jugoslaviji]] koristio za niz operacija koje su krajem [[1943]]. poduzele [[Sile Osovine|osovinske]] snage s ciljem da unište [[NOVJ|partizanske snage]] na područjima na kojima su uspostavile uporišta nakon [[kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]]. Taj naziv je obuhvatao slijedeće veće operacije: * '''[[Operacija Kugelblitz]]''' ("Kuglasta munja"), istočna i centralna [[Bosna (regija)|Bosna]], * '''[[Operacija Schneesturm]]''' ("Snježna oluja"), [[Sandžak]] i * '''[[Operacija Herbstgewitter]]''' ("Jesenje oluje"), južna [[Dalmacija]]. Naziv šesta neprijateljska ofanziva nije bio prihvaćen u jugoslavenskoj vojnoj istoriografiji.<ref>OSLOBODILAČKI RAT NARODA JUGOSLAVIJE - knjiga 2.</ref> U [[Historija|hisorijskim]] radovima ovaj niz operavija naziva se '''Zimske operacije 1943/1944 u centralnom dijelu Jugoslavije'''. == Motivi i ciljevi == Šesta neprijateljska ofanziva se razlikuje od prethodne ( [[Operacija Ahze|poduhvata Ahze]]) po procjeni [[Njemačka|njemačke]] komande da su se stekli uvjeti za preuzimanje borbene inicijative. Naime, od kraja [[avgust]]a do konca [[novembar|novembra]], njemačka Druga oklopna armija je djelovala pod permanentnim pritiskom, nastojeći da razvučenim snagama razoruža brojne kapitulantske italijanske jedinice, te koncentričnim udarima preotme ključne obalske položaje od [[NOVJ]]. Naredni cilj je bio preveniranje mogućnosti eventualnog Savezničkog iskrcavanja na [[Jadran|jadransku obalu]] [[Balkan]]a ([[operacija Gajzerih]], tj zauzimanja Podbiokovlja i [[Pelješac|Pelješca]] tokom novembra [[1943]].) [[Komandant Jugoistoka]], odnosno [[Armijska grupa F|Armijske grupe F]], u svom izveštaju ([[1. novembra]]) Vrhovnoj komandi, ovako je opisao opšti okvir: {{citat|Baza koja je dosad zadobijena u Italiji, još nije dovoljna za invaziju u Dalmaciji... operacija prema području Jugoistoka mogla bi se očekivati tek u proljeće 1944. godine. To vrijeme mora se iskoristiti za izgradnju odbrane obale i raščišćavanje unutrašnje situacije...<ref>http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308204204/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |date=8. 3. 2011 }} Procjena Komandanta Jugoistoka Feldmaršala Vajhsa od [[1.]] novembra [[1943]].</ref>}} Novonastalu situaciju njemački feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] je smatrao alarmantnom: {{citat|Borbene akcije... izgubile su karakter gerilskog rata. U stvarnosti, u borbama sa posadnim trupama na odlučujućim mjestima pojavljuju se brojno jake, planski vođene i - bar za planinsko ratovanje - dobro naoružane i opremljene jedinice. ''Radi se o tome da se uoči da je neprijatelj stao nogom na [[Balkan]] i da ga treba uništiti prije nego što će veći deo trupa biti prisiljen da krene u odbranu obale. '''Najopasniji neprijatelj je Tito.''' Ako se u predstojećim mesecima ne uspe da se odlučno oslabe njegove snage dobijene usljed propasti hrvatske države, onda će: a) doći do organskog spajanja svih komunističkih ustanika na cjelokupnom području Jugoistoka; b) odbrana jadranske obale od napada velikog stila, koji se očekuje spolja, biti neizvodljiva. U narednim zimskim mjesecima neće se više raditi o opstanku: Hrvatske, Crne Gore i Albanije, nego '''o stvaranju ili sprečavanju stvaranja boljševičkog bojišta na cjelokupnom području Jugoistoka, u neposrednoj blizini granice Rajha.''' Polazna tačka ove opasnosti, koja je presudna: za rat a time i polazna tačka za angažovanje protivmjera, bila je i ostaje — Hrvatska.''<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |title=Procena Komandanta Jugoistoka feldmaršala Weichsa od 1. novembra 1943. |access-date=15. 11. 2014 |archive-date=8. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110308204204/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |url-status=dead }}</ref>}} Polazeći od ove procjene, Komandant Jugoistoka naložio je štabu njemačke Druge oklopne armije da razradi plan za niz međusobno povezanih operacija za osvajanja strategijskih pozicicia radi učvršćivanja i povezivanja položaja armije. Naredne peracije [[NOVJ]] bile su usmjerene na detaljno upoznavanje boraca o neprijateljskim snagama i očekivanim uvjetima borbe, pomniji obavještajni rad i pripreme taktike koja će biti adekvatno prilagođena očekivanoj situaciji i u uvjetima [[partizani|partizanskom]] manevarskom [[rat]]u. == Angažirane snage == === Osovinske snage === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J16445, Bosnien, Pak im Einatz gegen Partisanen.jpg|mini|Njemački vojnici u Bosni, zima 1943/44.]] * Njemačke snage: * Operacijama je rukovodio štab [[Druga oklopna armija (Njemačka)|Druge oklopne armije]] koji je za taktičko rukovođenje pojedinim operacijama zaduživao štabove [[5. SS korpus|5. SS]] i [[15. brdski korpus (Njemačka)|15. brdskog korpusa]]. Armija je za operacije upotrebila sledeće jedinice: ** [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdska divizija]] ** [[1. kozačka konjička divizija (Njemačka)|1. kozačka konjička divizija]] ** [[7. SS divizija]] ** [[114. lovačka divizija]] ** [[118. lovačka divizija]] ** [[173. rezervna divizija (Njemačka)|173. rezervna divizija]] ** [[187. rezervna divizija (Njemačka)|187. rezervna divizija]] ** [[264. pješadijska divizija (Njemačka)|264. pješadijska divizija]] ** [[367. pješadijska divizija (Njemačka)|367. pješadijska divizija]] ** [[369. legionarska divizija]] ** [[371. pješadijska divizija (Njemačka)|371. pešadijska divizija]] ** [[373. legionarska divizija]] ** [[392. legionarska divizija]] ** [[Divizija Brandenburg|1. puk Brandenburg]] ** [[Divizija Brandenburg|2. puk Brandenburg]] ** 92. motorizovani puk ** 901. oklopni grenadirski puk ** 202. tenkovski bataljon ** [[Divizija Brandenburg|Bataljon obalskih lovaca Brandenburg]] ** veći broj specijalnih jedinica i jedinica štaba armije * U operaciji je angažovana glavnina snaga [[NDH]] pod neposrednom taktičkom komandom njemačkih štabova. * Četničke snage u njenom području, njemačke Druga oklopna armija koristila je kao pomoćne, za zaštitu pozadine.Nakon prolaska njemačkih formacija, one su, međutim, palile i pljačkale sela, a među nima su bili i četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]].<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/4_12_3_178.htm |title=Naređenje operativnog odeljenja 2. oklopne armije od 18. decembra 1943. |access-date=15. 11. 2014 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305193344/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_178.htm |url-status=dead }}</ref>, ili kao pomoćne napadne grupe<ref>[[Operacija Citen]]</ref> * Snage [[3. SS oklopnog korpus]]a, koji je još bio u sastavu njemačke Druge oklopne armije, a koje su upotrebljavane u prethodnim operacijama, nisu angažovane u ovoj fazi. Zadržane su na osiguranju zagrebačkog saobraćajnog čvora kao rezerva. Krajem decembra, po naređenju Vrhovne komande ({{jez-de|Oberkommando der Wehrmacht - OKW}}), prebačene su na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočni front]]. Snage Druge oklopne armije su se, svojim desnim bokom, naslanjale su se u [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]] i na [[Kupa (rijeka)|Kupi]] na jedinice [[Armijska grupa B (Njemačka)|Armijske grupe B]] koja je u tim područjima znatnim snagama (44. pješadijska divizija, 71. pješadijska divizija i 162. turkestanska pješadijska divizija, deijlovi 1. SS oklopne divizije, Tjelesna garda [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] 1. SS oklopne divizije) vršila istovremene operacije protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Slovenija|Sloveniji]] i [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]]. === Snage NOVJ === * [[Prvi proleterski korpus]] * [[Drugi udarni korpus NOVJ]] (dijelovi) * [[Treći udarni korpus NOVJ]] * [[Četvrti hrvatski korpus NOVJ]] * [[Peti krajiški udarni korpus NOVJ]] * [[Osmi dalmatinski korpus NOVJ]] * [[Jedanaesti hrvatski korpus NOVJ]] == Oblici borbe == Njemačka je privukla na jugoslavensko ratište vrlo jake snage, mnogostruko jače nego u prethodnom periodu. Kroz dvije i po godine ratovanja, [[NOVJ]] je stekla iskustvo i razvila ratnu vještinu na svim nivoima, pa je bila u stanju da se adekvatno suprotstavi i u cjelovitim kompleksnim operacijama. Oslanjajući se na narasle snage, borbeni odgovor ovoga puta nije bio suprotstavljanje u akcijama "malog rata". [[Manevarski rat]] je bio već uvježbani oblik partizanskog ratovanja, uz dokazanu pokretljivost ostvarivanje lokalne nadmoći na najosetljivijim tačkama, ulazeći u otvorene sukobe samo na odabranim pozicijama, razvlačeći tako osovinske snage i ometajući realizaciju njihovih planova. Sinhronizirano sa manevarskim ratovanjem, organizirane su i [[diverzija|diverzantske]] akcije u neprijateljskoj pozadini. Osnovna snaga ovih borbenih dejstava bila je u njihovoj masovnosti i širini zahvaćene teritorije, čime su prekidane komunikacije, nanošeini gubici, unošena nesigurnost i vezivane neprijateljske trupe na odbrambene zadatke. == Tok operacija == {{citat|Započela je nova njemačka ofanziva na našu oslobođenu teritoriju. Jake neprijateljske snage, potpomognute tenkovima i motorizacijom, započele su ofanzivne operacije od Une do Lima, a takođe i na teritoriji Dalmacije... Vojno-politički uvjeti u kojima je započela ova ofanziva mnogo su povoljniji, i u svijetu i u našoj zemlji nego prethodnih ofanziva. Naša vojska je u ovom međuvremenu mnogo ojačala i učvrstila se. Teritorija koju kontrolišu naše jedinice mnogo je veća. Broj i sposobnost naših štabova i starješina mnogo su se povećali. Postoji centralizovana komanda obezbijeđena radio-vezom. Pozadina je mnogo čvršća, ne postoji nijedan ozbiljan unutrašnji neprijatelj. Naš politički položaj i u zemlji i u inostranstvu čvršći je nego što je ikada bio. Saveznici sve više priznaju snage i legitimnost naše vojske i naše vlasti. Sve ove činjenice daju nam mogućnost da i ovu neprijateljsku ofanzivu razbijemo i da iz nje izađemo još jači nego sada.<ref>Zbornik NOR, tom IV, knj. 20. d. 47, s. 155.</ref>|Naređenje Štaba 1. proletetskog korpusa od 10. decembra 1943.}} === Početna faza === Uz koncentranje krupnih formacija, Wehrmacht je njemačku Drugu oklopnu armiju usmjerio na detaljno planiranje, korištenje iznenađenja i drugih lokalnih prednosti, koje omogućuju brzo postizanje planiranih ciljeva. Aktivnosti su počele sinhroniziranim prepadom s istoka, jugoistoka i sjeveroistoka ([[Operacija "Kugelblitz"|"Kugelblitz]]), jugozapada ([[Operacija "Citen"|"Citen"]]) i severozapada ([[Operacija "Panther"|"Panther"]]) tokom prvih dana decembra 1943. U operaciji "Kugelblitz" Nijemci su postigli značajne početne uspjehe, osobito na istoku gdje su razbili neke jedinice [[NOVJ]] ([[Druga proleterska brigada NOVJ|Drugu proletersku]] i [[Prva šumadijska brigada NOVJ|Prvu šumadijsku brigadu]]) i uspjeli da otvore uvjete za brzo napredovanje u dubinu slobodne teritorije. Operacija "Kugelblitz" bila je najizazovniji dio početnih operacija zato što je bilo potrebno pokriti relativno prostranu teritoriju u trouglu između [[Sjenica|Sjenice]], [[Konjic]]a i [[Tuzla|Tuzle]]. Na osnovu kvalitetnih obavještajnih podataka, idetaljnog planiranju i energičnog ulaska u borbu, Nijemci su uspješno počeli ovu operaciju , a 16. decembra produžila se u operaciju "Schneesturm". Značajan uspeh njemačke snage postigle su i u [[Operacija Citen|operaciji Citen]], gde je prepadom osvojeno [[Livno]] kao važno saobraćajno čvorište. Međutim, na zapadu [[Bosna (regija)|Bosne]], uspjeh je bio polovičan, a ponegdje i veoma kratak (15-20 dana). [[Njemačka]] komanda je procijenila je uspešnim operacije na [[Banija|Baniji]], smatrajući da je zadala značajan udarac [[Sedma banijska divizija NOVJ|Sedmoj banijskoj diviziji]]. Međutim, dio operacije koji je trebalo da poveže snage na [[Banija|Baniji]] preko [[Prijedor]]a sa područjem [[Banjaluka|Banjaluke]], potpuno je podbacio. Ovaj neuspjeh je u znatnoj mjeri negativno uticao na dalje njemačke operacije. === Kontranapadi NOVJ === Pod komandom [[Vrhovni štab NOV i POJ|Vrhovnog štaba]], u Šestoj neprijateljskoj ofanzivi, [[NOVJ]] se suprotstavila manevarskim načinom ratovanja. U sukobe sa neprijateljem, sve veće, a osobito male formacije [[NOVJ]] su ulazile u direktne sukobe samo na ješto biranim lokacijama od strategijske važnosti. Svrsishodno su koncentrane ječe snage na jednom području, a paralelno su pripremani i izvođeni udari na neočekivanim pozicijama, dok je na drugim sektorima primenjivana elastična zadržavajuća odbrana. Bio je to nastavak taktike otvorenog sukobljavanja sa njemačkim napadnim kolonama, koja je uveliko primijenjivana nakon kapitulacije [[Italija|Italije]]. To podizanje nivoa borbenih dejstava sa gerilskog na manevarsko ratovanje uočio je i Komandant Jugoistoka: {{citat|Borbene akcije... izgubile su karakter gerilskog rata.<ref>[http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm Procena Komandanta Jugoistoka Feldmaršala Vajhsa od 1. novembra 1943, Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, tom XII, knjiga 3, dokument 156]</ref>}} Dok su snage [[Treći korpus NOVJ|Trećeg korpusa]] u [[Podrinje|istočnoj Bosni]] forsirale elastičnu odbranu, izbegavajući rizične odsudne sudare, izvršena je koncentracija snaga za pripremljeni protivudar kojim je trebalo ponovo osloboditi [[Livno]]. Međutim, nakon desetodnevnih oštrih borbi, ovaj napad je okončan neuspjehom. Procijenjeno da je osnovni uzrok tome, uz nepovoljni odnos snaga, bilo i izuzetno hladno vrijeme. Istovremeno je njemačka akcija u [[Podrinje|istočnoj Bosni]] postajala sve jača, da bi sredinom decembra prerasla u pokušaj opkoljavanja i uništavanja glavnine [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg korpusa NOVJ]] ([[Operacija Šnešturm]]). Međutim, nije uspio ni ovaj plan neprijatelja. Jedinice Trećeg korpusa izbjegle su frontalni sudar i ubacile se u zaleđe njemačkih snaga, delujući po komunikacijama i kolonama u pokretu. U roku od tri nedjelje ponovo su ovladale većinom gradova na svojoj teritoriji ([[Olovo (grad)|Olovo]], [[Kladanj]], [[Vlasenica]], [[Višegrad]], [[Foča]]...). Pošto Nijemci u zapadnom dijelu slobodne teritorije nisu preuzeli inicijativu, [[NOVJ]] je, nakon odustajanja od napada na [[Livno]], izvršila koncentričnu operaciju na [[Banjaluka|Banjaluku]] i okolna uporišta ([[Prva banjalučka operacija NOVJ|Prva banjalučka operacija]]). Glavni cilj ove akcije bio je privlačenje njemačkih snaga sa istoka, kako bi oslabio pritisak na [[Treći korpus NOVJ|Treći korpus]]. Operacija je trajala od [[31. decembra]] [[1943]]. do [[3. januar]]a [[1944]]. Unatoč značajnim uspjesima [[NOVJ]] u likvidaciji manjih uporišta i prodora do centra [[Banjaluka|Banjaluke]], njemačko-ustaške snage su se održale u utvrđenim zgradama u gradu sve do pristizanja pojačanja. Isto im je uspjelo i u [[Bosanska Gradiška|Bosanskoj Gradišci]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Vrbanjci]]ma.<ref>Petrić N., Ur. (1985): Opštine Kotor-Varoš i Skender-Vakuf u NOB-u 1941-1945. Radnički univerzitet „Đuro Pucar Stari“, Kotor Varoš.</ref><ref>Đondović R., Ur. (1989): Sanitetska služba u narodnooslobodilačkom ratu Jugoslavije 1941-1945, Knj. 2: Nastanak i razvoj sanitetske službe u oružanim snagama narodnooslobodilačkog pokreta u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Hrvatskoj i Makedoniji; Biblioteka Ratna prošlost naroda i narodnosti Jugoslavije, knj. 361. Monografija Jedinica NOV i PO Jugoslavije, Knj. 150). Vojnoizdavački i novinski centar, Sanitetska uprava SSNO, Beograd.</ref><ref>Samardžija S. (1983): Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref>] [[Njemačka]] Druga oklopna armija bila je prisiljena na hitnu intervenciju 92. motorizovanim i 901. oklopnim grenadirskim pukom i dijelovima 1. kozačke konjičke divizije (373. legionarska divizija). Bilo je već predviđeno plansko pomjeranje težišta na zapad, tako da je u prvoj dekadi januara [[1944]]. u dolini [[Vrbas (reka)|Vrbasa]] i [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]], na prilaznim putevima, ostvarena najobimnija koncentracija njemačkih snaga. Slijedila je [[Operacija Valdrauš]], koja je trebala biti [[kruna]] njemačkih zimskih operacija. Prema tom planu, južno od [[Banjaluka|Banjaluke]] trebalo je, snagama ojačanog 5. SS i 15. (brdskog) korpusa, poraziti i razbiti središnje snage [[NOVJ]]. Usljed neočekivanog otpora oko [[Banjaluka|Banjaluke]], operacija je počela, nakon nekompletnih priprema, ipak 6 dana prije planiranog termina. Nakon obustavljanja Prve banjalučke operacije, snage [[NOVJ]] su u zahvatu organizirale zadržavajuću manevarsku odbranu, koristeći težak teren i zabacujući se na bokove i u pozadinu njemačkih nastupajućih kolona. Tu su učestvovali dijelovi Prvog proleterskog i Petog krajiškog korpusa [[NOVJ]]). U nekoliko dana [[Jajce]] i [[Mrkonjić Grad]] su nekoliko puta naizmjenično prelazili pod kontrolu [[partizani|partizana]] i neprijatelja. Nakon [[20. januar]]a postalo je jasno da su ambicije njemačkih snaga da zadaju odlučujući udarac snagama [[NOVJ]] bile bezizgledne. Istovremeno sa vezivanjem, razvlačenjem i iscrpljivanjem glavnine njemačkih snaga u slivu [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]], [[NOVJ]] je pripremila još jedan protivudar. Naime, prorjeđivanje glavnih njemačkih snaga ohrabrilo je Treći udarni korpus NOVJ da pripremi ambiciozan udar na istoku. Tokom tzv. Druge tuzlanske operacije ([[16]]. – [[20]]. [[januar]]) trajao je obuhvatni napad snaga ovog korpusa na [[Tuzla|Tuzlu]]. Ipak, uprkos znatnim žrtvama i velikom zalaganju, operacija nije uspjela. Njemačko-ustaške snage su se održale u ovom ključnom gradu istočne [[Bosna|Bosne]]. Cilj Prve banjalučke i Druge tuzlanske operacije NOVJ je da se spriječi otvaranje alternativnih operativnih žarišta i da [[njemačka]] Druga oklopna armija sve raspoložive snage koncentrira na jednu oblast. Iako nisu u potpunosti postignuti lokalni uspesi, njemački ofanzivni planovi su znatno otežani. Otežavajuća okolnost je bila to što su snage NOVJ u ovim operacijama pretrpele znatne gubitke, praćene iscrpljivanjem ljudskih i materijalnih resursa. === Završna faza i posljedice === Sukobljene strane su početkom februara bile su suočene s bezizglednošću svojih maksimalističkih ambicija, pa su obustavile napade širih razmjera. Njemačka Druga oklopna armija izvela je još niz operacija s ograničenim ciljem popravljanja lokalnih pozicija. U nizu operacija u [[Hrvatsko primorje|Hrvatskom primorju]] i zapadnoj [[Lika|Lici]], Nijemci su krajem januara konačno zauzeli [[Karlobag]] i [[Senj]], posljednje luke na obali koje su bile u rukama NOVJ. Operacijom "Emil" Nijemci su pokušali ovladati strateškim položajima i razbiju snage NOVJ, koji su održavali vezu između Like i sjeverne [[Dalmacija|Dalmacije]]. Operacija je završena bez većeg uspjeha. U ovoj dinamičnoj manevarskoj vojnoj operaciji na širokom prostoru, po teškom terenu i vrlo hladnom vremenu, obje strane izložile su svoje trupe maksimalnim naprezanjima i velikim gubicima. Unatoč iscrpljujućim naporima, nijedna nije ostvarila odlučujući uspjeh. Njemačka Komanda jugoistoka je konsolidirala i učvstila svoje položaje na obali i u dolinama [[Lim (rijeka)|Lima]] i [[Vrbas]]a. Međutim, pokazalo se da ni vrlo krupne formacije nisu dovoljne za pokrivanje i obezbjeđenje ove teritorije, pa su se morali ograničiti na najvažnije centre i saobraćajnice. Zbog decembarskog neuspjeha u nizu operacija na zapadu, Nijemci su zahvatili jezgro slobodne teritorije na potezu [[Sanski Most]] – [[Bosanski Petrovac]] – [[Drvar]], a većinu novoformiranih [[garnizon]]a (nakon prestanka ofanzive) ponovo su preuzele snage NOVJ. Uspjeli su ovladati teritorijom oko donjeg toka Lima, dijela toka Vrbasa, [[Livno|Livna]] i Hrvatskog primorja. Nakon operacije slobodna teritorija NOVJ smanjena je, a otežana je komunikacija među njenim dijelovima, kao i pomorska veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]. NOVJ je tokom septembra i oktobra 1943. popunjen masom novih boraca bez borbenog iskustva i formirane su mnoge nove jedinice. Za njih su ove operacije predstavljale težak borbeni ispit; imale su znatne gubitke, a bilo je i dezerterstva. Međutim, ovo borbeno iskustvo znatno je unapreijdilo borbenu spremnost i ukupne potencijale jedinica na svim nivoima. NOVJ je iz Šeste neprijateljske ofanzive izašao brojno nešto umanjen i s djelomično okrnjenom slobodnom teritorijom, ali njegov udarna i moralna snaga nisu oslabile. U direktivi od 26. februara 1944. Komanda njemačke Druge oklopne armije konstatira da su "bande... posljednjih mjeseci, u velikim operacijama u prostranim oblastima armijskog područja, tučene i čija je borbena vrijednost znatno oslabljena..."<ref name="znaci1944">[http://www.znaci.net/00001/4_12_4_26.htm Direktiva Komande Druge oklopne armije potčinjenim jedinicama od 27. februara 1944, Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, tom XII, knjiga 4, dokument 26]</ref> Treba imati u vidu da ovo nije analiza, nego zapovijest i da je pisana u vojničkom zapovijedno-optimističkom tonu. To otkriva da svoj uspjeh komanda smatra privremenim i ograničenim. Ona uviđa da postoji opasnost da, u zaštiti vitalnih garnizona i komunikacija, armija gubi inicijativu, tj. prelazi u defanzivu. Zato naređuje da sve divizije i korpusi moraju na svom nivou formirati napadačke borbene grupe i "kod svih divizija, jačine najmanje do jednog ojačanog bataljona, a kod korpusa jačine najmanje do jednog ojačanog puka, tako da u divizijskom (korpusnom) području stalno teče jedna od ovih operacija".<ref name="znaci1944"/> Tako, unatoč proklamovanoj pobjedi, Komanda konstatira da "za velike operacije ne stoje na raspolaganju sopstvene snage u dovoljnom broju", tj da su joj i dalje potrebna pojačanja. == Također pogledajte== * [[Operacija "Kugelblitz"]] * [[Operacija "Citen"]] * [[Operacija "Panther"]] * [[Operacija "Schneesturm"]] * [[Prva banjalučka operacija NOVJ]] * [[Druga banjalučka operacija NOVJ]] * [[Borbe oko Kotor-Varoši i Šipraga 1944.]] * [[Bitka za Prnjavor 1944.]] * [[Operacija Valdrauš]] * [[Operacija "Napfkuhen"]] * [[Druga tuzlanska operacija NOVJ]] * [[Operacija "Adler"]] * [[Operacija "Drežnica"]] * [[Operacija "Emil"]] * [[Spisak diverzantskih napada NOVJ decembra 1943.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.znaci.net/00001/153.htm Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 2 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022122900/http://www.znaci.net/00001/153.htm |date=22. 10. 2014 }} * [http://www.znaci.net/00001/4_12_3.htm Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 3 - godina 1943. Vojnoistorijski institut, Beograd 1973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207233712/http://znaci.net/00001/4_12_3.htm |date=7. 12. 2013 }} * [http://www.znaci.net/00001/4_12_4.htm Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 4 - godina 1944. i 1945. Vojnoistorijski institut, Beograd 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307090312/http://www.znaci.net/00001/4_12_4.htm |date=7. 3. 2011 }} * [http://www.znaci.net/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824062700/http://www.znaci.net/00001/200.htm |date=24. 8. 2014 }}, Munin-Verlag, Coburg 1978. * [http://www.znaci.net/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827142749/http://www.znaci.net/00001/181.htm |date=27. 8. 2014 }}, Ares Verlag 2008. * [http://www.znaci.net/00001/174.htmThomas Cassagrande: Die volksdeutsche SS-Division "Prinz Eugen": die Banater Schwaben und die Nazionalsocialistiscchen Kriegsverbrechen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819024620/http://www.znaci.net/00001/174.htmThomas |date=19. 8. 2021 }}, Campus Verlag, Frankfurt am Mein 2003. * [http://www.znaci.net/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420065256/http://znaci.net/00001/180.htm |date=20. 4. 2013 }}, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962 * [http://www.znaci.net/00001/194.htm Lothar Rendulic: GEKÄMPFT, GESIEGT, GESCHLAGEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401211154/http://znaci.net/00001/194.htm |date=1. 4. 2015 }} - Verlag „Weisermühl", Wels — Heidelberg 1952. {{Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu}} [[Kategorija:Jugoslavenske bitke u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Jugoslavija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Italija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Hrvatska u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:1943. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1943. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1944. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1944. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Četnici u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Sukobi u 1943.]] [[Kategorija:Sukobi u 1944.]] loypsk4a8wes4fl5hqiavojltyfs0vm 3922033 3922032 2026-08-25T08:43:51Z Tulum387 155909 /* */ 3922033 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = Šesta neprijateljska ofanziva | dio = [[Narodnooslobodilačka borba]] i [[Drugi svjetski rat]] | slika = | opis = | datum = kraj 1943 – početak 1944. | mjesto = [[srednja Bosna]], okupirana [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br />[[Nezavisna Država Hrvatska]]<br />(danas [[Bosna i Hercegovina]]) | casus = | rezultat = Neuspio pokušaj uništenja partizanskih jedinica i 12. divizijske bolnice | posjed = | strana1 = '''[[Sile osovine]]''':<br/>[[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]]<br>[[Treći reich]]<br/>[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|20px]] [[Četnici|Jugoslavenska vojska u otadžbini (četnički pokret)]]<br/>[[Datoteka:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Nezavisna Država Hrvatska]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Jugoslavenski partizani|Partizani]] | strana3 = | komandant1 = [[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Friedrich Stahl]]<br>[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|20px]] [[Draža Mihailović]]<br>[[Datoteka:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Jure Francetić]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Josip Broz Tito]] | komandant3 = | snage1 = Nepoznat broj vojnika ([[Njemačka]])<br>Jošavačka i Vrbaska četnička brigada i dijelovi 1. i 2. krajiške četničke brigade <br/>Banjalučki ustaški zdrug [[NDH]] | snage2 = [[Partizani]] | snage3 = | žrtve1 = | žrtve2 = | žrtve3 = | napomena = }} '''Šesta neprijateljska ofanziva''' odvijala se u okviru ''Zimskih operacija'' agresora [[1943]]./[[1944]]., u centralnom dijelu [[Jugoslavija|Jugoslavije]], uglavnom na području tadašnje [[NDH]] (pretežno u [[Bosna|Bosni]]) i [[Sandžak]]u. Poduzeta je sa ciljem uspostavljanja operativne dominacije i kontrole nad važnim strategijskim pozicijama između [[Sava|Save]] i [[Jadran]]a. Borbe su počele 3. decembra [[1943]], a okončane [[15. februar]]a [[1944]]. U operacijama su angažirane glavne snage njemačke Druge oklopne armije sa [[NDH]] snagama - protiv [[NOVJ]]. U Zimskim operacijama je učestvovalo oko 300.000 neprijateljskih vojnika i oko 120.000 [[partizani|partizana]] i ostalih branitelja. Primarni cilj je bilo preuzimanje i zadržavanje inicijative. Obje strane su nastojale da nametnu oblike borbe koji njima odgovaraju, iscrpljujući protivničke resurse. Nijemci su nastojali dovesti snage [[NOVJ]]-e dovesti u podređen položaj, a zatim osvojiti strategijske pozicije i nanijeti braniteljima što teži, po mogućnosti presudni udarac. S druge strane snage NOVJ su dokazivale mogućnost za istovremeno uzvrate elastičnu odbranu na jednom dijelu bojišta i da zadrže dovoljno snaga za ofanzivu na drugom. Nakon oštrih manevarskih borbi širom operativnog područja, [[njemačka]] Druga oklopna [[armija]] ostvarila je postigla djelimične uspjehe, naročito u dolini [[Lim (rijeka)|Lima]], dolini [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]] i u [[Hrvatsko primorje|Hrvatskom primorju]], ali nije uspjela da bitno oslabiti moral i borbenu spremnost NOVJ. Slobodna teritorija je doduše znatno smanjena, ali su u rukama [[NOVJ]] i nakon okončanja ovih borbi ostali brojni gradovi i široka prostranstva. == Naziv == '''Šesta neprijateljska ofanziva''' je popularni naziv koji se u [[SFRJ|SFR Jugoslaviji]] koristio za niz operacija koje su krajem [[1943]]. poduzele [[Sile Osovine|osovinske]] snage s ciljem da unište [[NOVJ|partizanske snage]] na područjima na kojima su uspostavile uporišta nakon [[kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]]. Taj naziv je obuhvatao slijedeće veće operacije: * '''[[Operacija Kugelblitz]]''' ("Kuglasta munja"), istočna i centralna [[Bosna (regija)|Bosna]], * '''[[Operacija Schneesturm]]''' ("Snježna oluja"), [[Sandžak]] i * '''[[Operacija Herbstgewitter]]''' ("Jesenje oluje"), južna [[Dalmacija]]. Naziv šesta neprijateljska ofanziva nije bio prihvaćen u jugoslavenskoj vojnoj istoriografiji.<ref>OSLOBODILAČKI RAT NARODA JUGOSLAVIJE - knjiga 2.</ref> U [[Historija|hisorijskim]] radovima ovaj niz operavija naziva se '''Zimske operacije 1943/1944 u centralnom dijelu Jugoslavije'''. == Motivi i ciljevi == Šesta neprijateljska ofanziva se razlikuje od prethodne ( [[Operacija Ahze|poduhvata Ahze]]) po procjeni [[Njemačka|njemačke]] komande da su se stekli uvjeti za preuzimanje borbene inicijative. Naime, od kraja [[avgust]]a do konca [[novembar|novembra]], njemačka Druga oklopna armija je djelovala pod permanentnim pritiskom, nastojeći da razvučenim snagama razoruža brojne kapitulantske italijanske jedinice, te koncentričnim udarima preotme ključne obalske položaje od [[NOVJ]]. Naredni cilj je bio preveniranje mogućnosti eventualnog Savezničkog iskrcavanja na [[Jadran|jadransku obalu]] [[Balkan]]a ([[operacija Gajzerih]], tj zauzimanja Podbiokovlja i [[Pelješac|Pelješca]] tokom novembra [[1943]].) [[Komandant Jugoistoka]], odnosno [[Armijska grupa F|Armijske grupe F]], u svom izveštaju ([[1. novembra]]) Vrhovnoj komandi, ovako je opisao opšti okvir: {{citat|Baza koja je dosad zadobijena u Italiji, još nije dovoljna za invaziju u Dalmaciji... operacija prema području Jugoistoka mogla bi se očekivati tek u proljeće 1944. godine. To vrijeme mora se iskoristiti za izgradnju odbrane obale i raščišćavanje unutrašnje situacije...<ref>http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308204204/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |date=8. 3. 2011 }} Procjena Komandanta Jugoistoka Feldmaršala Vajhsa od [[1.]] novembra [[1943]].</ref>}} Novonastalu situaciju njemački feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] je smatrao alarmantnom: {{citat|Borbene akcije... izgubile su karakter gerilskog rata. U stvarnosti, u borbama sa posadnim trupama na odlučujućim mjestima pojavljuju se brojno jake, planski vođene i - bar za planinsko ratovanje - dobro naoružane i opremljene jedinice. ''Radi se o tome da se uoči da je neprijatelj stao nogom na [[Balkan]] i da ga treba uništiti prije nego što će veći deo trupa biti prisiljen da krene u odbranu obale. '''Najopasniji neprijatelj je Tito.''' Ako se u predstojećim mesecima ne uspe da se odlučno oslabe njegove snage dobijene usljed propasti hrvatske države, onda će: a) doći do organskog spajanja svih komunističkih ustanika na cjelokupnom području Jugoistoka; b) odbrana jadranske obale od napada velikog stila, koji se očekuje spolja, biti neizvodljiva. U narednim zimskim mjesecima neće se više raditi o opstanku: Hrvatske, Crne Gore i Albanije, nego '''o stvaranju ili sprečavanju stvaranja boljševičkog bojišta na cjelokupnom području Jugoistoka, u neposrednoj blizini granice Rajha.''' Polazna tačka ove opasnosti, koja je presudna: za rat a time i polazna tačka za angažovanje protivmjera, bila je i ostaje — Hrvatska.''<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |title=Procena Komandanta Jugoistoka feldmaršala Weichsa od 1. novembra 1943. |access-date=15. 11. 2014 |archive-date=8. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110308204204/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm |url-status=dead }}</ref>}} Polazeći od ove procjene, Komandant Jugoistoka naložio je štabu njemačke Druge oklopne armije da razradi plan za niz međusobno povezanih operacija za osvajanja strategijskih pozicicia radi učvršćivanja i povezivanja položaja armije. Naredne peracije [[NOVJ]] bile su usmjerene na detaljno upoznavanje boraca o neprijateljskim snagama i očekivanim uvjetima borbe, pomniji obavještajni rad i pripreme taktike koja će biti adekvatno prilagođena očekivanoj situaciji i u uvjetima [[partizani|partizanskom]] manevarskom [[rat]]u. == Angažirane snage == === Osovinske snage === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J16445, Bosnien, Pak im Einatz gegen Partisanen.jpg|mini|Njemački vojnici u Bosni, zima 1943/44.]] * Njemačke snage: * Operacijama je rukovodio štab [[Druga oklopna armija (Njemačka)|Druge oklopne armije]] koji je za taktičko rukovođenje pojedinim operacijama zaduživao štabove [[5. SS korpus|5. SS]] i [[15. brdski korpus (Njemačka)|15. brdskog korpusa]]. Armija je za operacije upotrebila sledeće jedinice: ** [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdska divizija]] ** [[1. kozačka konjička divizija (Njemačka)|1. kozačka konjička divizija]] ** [[7. SS divizija]] ** [[114. lovačka divizija]] ** [[118. lovačka divizija]] ** [[173. rezervna divizija (Njemačka)|173. rezervna divizija]] ** [[187. rezervna divizija (Njemačka)|187. rezervna divizija]] ** [[264. pješadijska divizija (Njemačka)|264. pješadijska divizija]] ** [[367. pješadijska divizija (Njemačka)|367. pješadijska divizija]] ** [[369. legionarska divizija]] ** [[371. pješadijska divizija (Njemačka)|371. pešadijska divizija]] ** [[373. legionarska divizija]] ** [[392. legionarska divizija]] ** [[Divizija Brandenburg|1. puk Brandenburg]] ** [[Divizija Brandenburg|2. puk Brandenburg]] ** 92. motorizovani puk ** 901. oklopni grenadirski puk ** 202. tenkovski bataljon ** [[Divizija Brandenburg|Bataljon obalskih lovaca Brandenburg]] ** veći broj specijalnih jedinica i jedinica štaba armije * U operaciji je angažovana glavnina snaga [[NDH]] pod neposrednom taktičkom komandom njemačkih štabova. * Četničke snage u njenom području, njemačke Druga oklopna armija koristila je kao pomoćne, za zaštitu pozadine.Nakon prolaska njemačkih formacija, one su, međutim, palile i pljačkale sela, a među nima su bili i četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]].<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/4_12_3_178.htm |title=Naređenje operativnog odeljenja 2. oklopne armije od 18. decembra 1943. |access-date=15. 11. 2014 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305193344/http://www.znaci.net/00001/4_12_3_178.htm |url-status=dead }}</ref>, ili kao pomoćne napadne grupe<ref>[[Operacija Citen]]</ref> * Snage [[3. SS oklopnog korpus]]a, koji je još bio u sastavu njemačke Druge oklopne armije, a koje su upotrebljavane u prethodnim operacijama, nisu angažovane u ovoj fazi. Zadržane su na osiguranju zagrebačkog saobraćajnog čvora kao rezerva. Krajem decembra, po naređenju Vrhovne komande ({{jez-de|Oberkommando der Wehrmacht - OKW}}), prebačene su na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočni front]]. Snage Druge oklopne armije su se, svojim desnim bokom, naslanjale su se u [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]] i na [[Kupa (rijeka)|Kupi]] na jedinice [[Armijska grupa B (Njemačka)|Armijske grupe B]] koja je u tim područjima znatnim snagama (44. pješadijska divizija, 71. pješadijska divizija i 162. turkestanska pješadijska divizija, deijlovi 1. SS oklopne divizije, Tjelesna garda [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] 1. SS oklopne divizije) vršila istovremene operacije protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Slovenija|Sloveniji]] i [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]]. === Snage NOVJ === * [[Prvi proleterski korpus]] * [[Drugi udarni korpus NOVJ]] (dijelovi) * [[Treći udarni korpus NOVJ]] * [[Četvrti hrvatski korpus NOVJ]] * [[Peti krajiški udarni korpus NOVJ]] * [[Osmi dalmatinski korpus NOVJ]] * [[Jedanaesti hrvatski korpus NOVJ]] == Oblici borbe == Njemačka je privukla na jugoslavensko ratište vrlo jake snage, mnogostruko jače nego u prethodnom periodu. Kroz dvije i po godine ratovanja, [[NOVJ]] je stekla iskustvo i razvila ratnu vještinu na svim nivoima, pa je bila u stanju da se adekvatno suprotstavi i u cjelovitim kompleksnim operacijama. Oslanjajući se na narasle snage, borbeni odgovor ovoga puta nije bio suprotstavljanje u akcijama "malog rata". [[Manevarski rat]] je bio već uvježbani oblik partizanskog ratovanja, uz dokazanu pokretljivost ostvarivanje lokalne nadmoći na najosetljivijim tačkama, ulazeći u otvorene sukobe samo na odabranim pozicijama, razvlačeći tako osovinske snage i ometajući realizaciju njihovih planova. Sinhronizirano sa manevarskim ratovanjem, organizirane su i [[diverzija|diverzantske]] akcije u neprijateljskoj pozadini. Osnovna snaga ovih borbenih dejstava bila je u njihovoj masovnosti i širini zahvaćene teritorije, čime su prekidane komunikacije, nanošeini gubici, unošena nesigurnost i vezivane neprijateljske trupe na odbrambene zadatke. == Tok operacija == {{citat|Započela je nova njemačka ofanziva na našu oslobođenu teritoriju. Jake neprijateljske snage, potpomognute tenkovima i motorizacijom, započele su ofanzivne operacije od Une do Lima, a takođe i na teritoriji Dalmacije... Vojno-politički uvjeti u kojima je započela ova ofanziva mnogo su povoljniji, i u svijetu i u našoj zemlji nego prethodnih ofanziva. Naša vojska je u ovom međuvremenu mnogo ojačala i učvrstila se. Teritorija koju kontrolišu naše jedinice mnogo je veća. Broj i sposobnost naših štabova i starješina mnogo su se povećali. Postoji centralizovana komanda obezbijeđena radio-vezom. Pozadina je mnogo čvršća, ne postoji nijedan ozbiljan unutrašnji neprijatelj. Naš politički položaj i u zemlji i u inostranstvu čvršći je nego što je ikada bio. Saveznici sve više priznaju snage i legitimnost naše vojske i naše vlasti. Sve ove činjenice daju nam mogućnost da i ovu neprijateljsku ofanzivu razbijemo i da iz nje izađemo još jači nego sada.<ref>Zbornik NOR, tom IV, knj. 20. d. 47, s. 155.</ref>|Naređenje Štaba 1. proletetskog korpusa od 10. decembra 1943.}} === Početna faza === Uz koncentranje krupnih formacija, Wehrmacht je njemačku Drugu oklopnu armiju usmjerio na detaljno planiranje, korištenje iznenađenja i drugih lokalnih prednosti, koje omogućuju brzo postizanje planiranih ciljeva. Aktivnosti su počele sinhroniziranim prepadom s istoka, jugoistoka i sjeveroistoka ([[Operacija "Kugelblitz"|"Kugelblitz]]), jugozapada ([[Operacija "Citen"|"Citen"]]) i severozapada ([[Operacija "Panther"|"Panther"]]) tokom prvih dana decembra 1943. U operaciji "Kugelblitz" Nijemci su postigli značajne početne uspjehe, osobito na istoku gdje su razbili neke jedinice [[NOVJ]] ([[Druga proleterska brigada NOVJ|Drugu proletersku]] i [[Prva šumadijska brigada NOVJ|Prvu šumadijsku brigadu]]) i uspjeli da otvore uvjete za brzo napredovanje u dubinu slobodne teritorije. Operacija "Kugelblitz" bila je najizazovniji dio početnih operacija zato što je bilo potrebno pokriti relativno prostranu teritoriju u trouglu između [[Sjenica|Sjenice]], [[Konjic]]a i [[Tuzla|Tuzle]]. Na osnovu kvalitetnih obavještajnih podataka, idetaljnog planiranju i energičnog ulaska u borbu, Nijemci su uspješno počeli ovu operaciju , a 16. decembra produžila se u operaciju "Schneesturm". Značajan uspeh njemačke snage postigle su i u [[Operacija Citen|operaciji Citen]], gde je prepadom osvojeno [[Livno]] kao važno saobraćajno čvorište. Međutim, na zapadu [[Bosna (regija)|Bosne]], uspjeh je bio polovičan, a ponegdje i veoma kratak (15-20 dana). [[Njemačka]] komanda je procijenila je uspešnim operacije na [[Banija|Baniji]], smatrajući da je zadala značajan udarac [[Sedma banijska divizija NOVJ|Sedmoj banijskoj diviziji]]. Međutim, dio operacije koji je trebalo da poveže snage na [[Banija|Baniji]] preko [[Prijedor]]a sa područjem [[Banjaluka|Banjaluke]], potpuno je podbacio. Ovaj neuspjeh je u znatnoj mjeri negativno uticao na dalje njemačke operacije. === Kontranapadi NOVJ === Pod komandom [[Vrhovni štab NOV i POJ|Vrhovnog štaba]], u Šestoj neprijateljskoj ofanzivi, [[NOVJ]] se suprotstavila manevarskim načinom ratovanja. U sukobe sa neprijateljem, sve veće, a osobito male formacije [[NOVJ]] su ulazile u direktne sukobe samo na ješto biranim lokacijama od strategijske važnosti. Svrsishodno su koncentrane ječe snage na jednom području, a paralelno su pripremani i izvođeni udari na neočekivanim pozicijama, dok je na drugim sektorima primenjivana elastična zadržavajuća odbrana. Bio je to nastavak taktike otvorenog sukobljavanja sa njemačkim napadnim kolonama, koja je uveliko primijenjivana nakon kapitulacije [[Italija|Italije]]. To podizanje nivoa borbenih dejstava sa gerilskog na manevarsko ratovanje uočio je i Komandant Jugoistoka: {{citat|Borbene akcije... izgubile su karakter gerilskog rata.<ref>[http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm Procena Komandanta Jugoistoka Feldmaršala Vajhsa od 1. novembra 1943, Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, tom XII, knjiga 3, dokument 156]</ref>}} Dok su snage [[Treći korpus NOVJ|Trećeg korpusa]] u [[Podrinje|istočnoj Bosni]] forsirale elastičnu odbranu, izbegavajući rizične odsudne sudare, izvršena je koncentracija snaga za pripremljeni protivudar kojim je trebalo ponovo osloboditi [[Livno]]. Međutim, nakon desetodnevnih oštrih borbi, ovaj napad je okončan neuspjehom. Procijenjeno da je osnovni uzrok tome, uz nepovoljni odnos snaga, bilo i izuzetno hladno vrijeme. Istovremeno je njemačka akcija u [[Podrinje|istočnoj Bosni]] postajala sve jača, da bi sredinom decembra prerasla u pokušaj opkoljavanja i uništavanja glavnine [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg korpusa NOVJ]] ([[Operacija Šnešturm]]). Međutim, nije uspio ni ovaj plan neprijatelja. Jedinice Trećeg korpusa izbjegle su frontalni sudar i ubacile se u zaleđe njemačkih snaga, delujući po komunikacijama i kolonama u pokretu. U roku od tri nedjelje ponovo su ovladale većinom gradova na svojoj teritoriji ([[Olovo (grad)|Olovo]], [[Kladanj]], [[Vlasenica]], [[Višegrad]], [[Foča]]...). Pošto Nijemci u zapadnom dijelu slobodne teritorije nisu preuzeli inicijativu, [[NOVJ]] je, nakon odustajanja od napada na [[Livno]], izvršila koncentričnu operaciju na [[Banjaluka|Banjaluku]] i okolna uporišta ([[Prva banjalučka operacija NOVJ|Prva banjalučka operacija]]). Glavni cilj ove akcije bio je privlačenje njemačkih snaga sa istoka, kako bi oslabio pritisak na [[Treći korpus NOVJ|Treći korpus]]. Operacija je trajala od [[31. decembra]] [[1943]]. do [[3. januar]]a [[1944]]. Unatoč značajnim uspjesima [[NOVJ]] u likvidaciji manjih uporišta i prodora do centra [[Banjaluka|Banjaluke]], njemačko-ustaške snage su se održale u utvrđenim zgradama u gradu sve do pristizanja pojačanja. Isto im je uspjelo i u [[Bosanska Gradiška|Bosanskoj Gradišci]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Vrbanjci]]ma.<ref>Petrić N., Ur. (1985): Opštine Kotor-Varoš i Skender-Vakuf u NOB-u 1941-1945. Radnički univerzitet „Đuro Pucar Stari“, Kotor Varoš.</ref><ref>Đondović R., Ur. (1989): Sanitetska služba u narodnooslobodilačkom ratu Jugoslavije 1941-1945, Knj. 2: Nastanak i razvoj sanitetske službe u oružanim snagama narodnooslobodilačkog pokreta u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Hrvatskoj i Makedoniji; Biblioteka Ratna prošlost naroda i narodnosti Jugoslavije, knj. 361. Monografija Jedinica NOV i PO Jugoslavije, Knj. 150). Vojnoizdavački i novinski centar, Sanitetska uprava SSNO, Beograd.</ref><ref>Samardžija S. (1983): Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref>] [[Njemačka]] Druga oklopna armija bila je prisiljena na hitnu intervenciju 92. motorizovanim i 901. oklopnim grenadirskim pukom i dijelovima 1. kozačke konjičke divizije (373. legionarska divizija). Bilo je već predviđeno plansko pomjeranje težišta na zapad, tako da je u prvoj dekadi januara [[1944]]. u dolini [[Vrbas (reka)|Vrbasa]] i [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]], na prilaznim putevima, ostvarena najobimnija koncentracija njemačkih snaga. Slijedila je [[Operacija Valdrauš]], koja je trebala biti [[kruna]] njemačkih zimskih operacija. Prema tom planu, južno od [[Banjaluka|Banjaluke]] trebalo je, snagama ojačanog 5. SS i 15. (brdskog) korpusa, poraziti i razbiti središnje snage [[NOVJ]]. Usljed neočekivanog otpora oko [[Banjaluka|Banjaluke]], operacija je počela, nakon nekompletnih priprema, ipak 6 dana prije planiranog termina. Nakon obustavljanja Prve banjalučke operacije, snage [[NOVJ]] su u zahvatu organizirale zadržavajuću manevarsku odbranu, koristeći težak teren i zabacujući se na bokove i u pozadinu njemačkih nastupajućih kolona. Tu su učestvovali dijelovi Prvog proleterskog i Petog krajiškog korpusa [[NOVJ]]). U nekoliko dana [[Jajce]] i [[Mrkonjić Grad]] su nekoliko puta naizmjenično prelazili pod kontrolu [[partizani|partizana]] i neprijatelja. Nakon [[20. januar]]a postalo je jasno da su ambicije njemačkih snaga da zadaju odlučujući udarac snagama [[NOVJ]] bile bezizgledne. Istovremeno sa vezivanjem, razvlačenjem i iscrpljivanjem glavnine njemačkih snaga u slivu [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]], [[NOVJ]] je pripremila još jedan protivudar. Naime, prorjeđivanje glavnih njemačkih snaga ohrabrilo je Treći udarni korpus NOVJ da pripremi ambiciozan udar na istoku. Tokom tzv. Druge tuzlanske operacije ([[16]]. – [[20]]. [[januar]]) trajao je obuhvatni napad snaga ovog korpusa na [[Tuzla|Tuzlu]]. Ipak, uprkos znatnim žrtvama i velikom zalaganju, operacija nije uspjela. Njemačko-ustaške snage su se održale u ovom ključnom gradu istočne [[Bosna|Bosne]]. Cilj Prve banjalučke i Druge tuzlanske operacije NOVJ je da se spriječi otvaranje alternativnih operativnih žarišta i da [[njemačka]] Druga oklopna armija sve raspoložive snage koncentrira na jednu oblast. Iako nisu u potpunosti postignuti lokalni uspesi, njemački ofanzivni planovi su znatno otežani. Otežavajuća okolnost je bila to što su snage NOVJ u ovim operacijama pretrpele znatne gubitke, praćene iscrpljivanjem ljudskih i materijalnih resursa. === Završna faza i posljedice === Sukobljene strane su početkom februara bile su suočene s bezizglednošću svojih maksimalističkih ambicija, pa su obustavile napade širih razmjera. Njemačka Druga oklopna armija izvela je još niz operacija s ograničenim ciljem popravljanja lokalnih pozicija. U nizu operacija u [[Hrvatsko primorje|Hrvatskom primorju]] i zapadnoj [[Lika|Lici]], Nijemci su krajem januara konačno zauzeli [[Karlobag]] i [[Senj]], posljednje luke na obali koje su bile u rukama NOVJ. Operacijom "Emil" Nijemci su pokušali ovladati strateškim položajima i razbiju snage NOVJ, koji su održavali vezu između Like i sjeverne [[Dalmacija|Dalmacije]]. Operacija je završena bez većeg uspjeha. U ovoj dinamičnoj manevarskoj vojnoj operaciji na širokom prostoru, po teškom terenu i vrlo hladnom vremenu, obje strane izložile su svoje trupe maksimalnim naprezanjima i velikim gubicima. Unatoč iscrpljujućim naporima, nijedna nije ostvarila odlučujući uspjeh. Njemačka Komanda jugoistoka je konsolidirala i učvstila svoje položaje na obali i u dolinama [[Lim (rijeka)|Lima]] i [[Vrbas]]a. Međutim, pokazalo se da ni vrlo krupne formacije nisu dovoljne za pokrivanje i obezbjeđenje ove teritorije, pa su se morali ograničiti na najvažnije centre i saobraćajnice. Zbog decembarskog neuspjeha u nizu operacija na zapadu, Nijemci su zahvatili jezgro slobodne teritorije na potezu [[Sanski Most]] – [[Bosanski Petrovac]] – [[Drvar]], a većinu novoformiranih [[garnizon]]a (nakon prestanka ofanzive) ponovo su preuzele snage NOVJ. Uspjeli su ovladati teritorijom oko donjeg toka Lima, dijela toka Vrbasa, [[Livno|Livna]] i Hrvatskog primorja. Nakon operacije slobodna teritorija NOVJ smanjena je, a otežana je komunikacija među njenim dijelovima, kao i pomorska veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]. NOVJ je tokom septembra i oktobra 1943. popunjen masom novih boraca bez borbenog iskustva i formirane su mnoge nove jedinice. Za njih su ove operacije predstavljale težak borbeni ispit; imale su znatne gubitke, a bilo je i dezerterstva. Međutim, ovo borbeno iskustvo znatno je unapreijdilo borbenu spremnost i ukupne potencijale jedinica na svim nivoima. NOVJ je iz Šeste neprijateljske ofanzive izašao brojno nešto umanjen i s djelomično okrnjenom slobodnom teritorijom, ali njegov udarna i moralna snaga nisu oslabile. U direktivi od 26. februara 1944. Komanda njemačke Druge oklopne armije konstatira da su "bande... posljednjih mjeseci, u velikim operacijama u prostranim oblastima armijskog područja, tučene i čija je borbena vrijednost znatno oslabljena..."<ref name="znaci1944">[http://www.znaci.net/00001/4_12_4_26.htm Direktiva Komande Druge oklopne armije potčinjenim jedinicama od 27. februara 1944, Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, tom XII, knjiga 4, dokument 26]</ref> Treba imati u vidu da ovo nije analiza, nego zapovijest i da je pisana u vojničkom zapovijedno-optimističkom tonu. To otkriva da svoj uspjeh komanda smatra privremenim i ograničenim. Ona uviđa da postoji opasnost da, u zaštiti vitalnih garnizona i komunikacija, armija gubi inicijativu, tj. prelazi u defanzivu. Zato naređuje da sve divizije i korpusi moraju na svom nivou formirati napadačke borbene grupe i "kod svih divizija, jačine najmanje do jednog ojačanog bataljona, a kod korpusa jačine najmanje do jednog ojačanog puka, tako da u divizijskom (korpusnom) području stalno teče jedna od ovih operacija".<ref name="znaci1944"/> Tako, unatoč proklamovanoj pobjedi, Komanda konstatira da "za velike operacije ne stoje na raspolaganju sopstvene snage u dovoljnom broju", tj da su joj i dalje potrebna pojačanja. == Također pogledajte== * [[Operacija "Kugelblitz"]] * [[Operacija "Citen"]] * [[Operacija "Panther"]] * [[Operacija "Schneesturm"]] * [[Prva banjalučka operacija NOVJ]] * [[Druga banjalučka operacija NOVJ]] * [[Borbe oko Kotor-Varoši i Šipraga 1944.]] * [[Bitka za Prnjavor 1944.]] * [[Operacija Valdrauš]] * [[Operacija "Napfkuhen"]] * [[Druga tuzlanska operacija NOVJ]] * [[Operacija "Adler"]] * [[Operacija "Drežnica"]] * [[Operacija "Emil"]] * [[Spisak diverzantskih napada NOVJ decembra 1943.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.znaci.net/00001/153.htm Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 2 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022122900/http://www.znaci.net/00001/153.htm |date=22. 10. 2014 }} * [http://www.znaci.net/00001/4_12_3.htm Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 3 - godina 1943. Vojnoistorijski institut, Beograd 1973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207233712/http://znaci.net/00001/4_12_3.htm |date=7. 12. 2013 }} * [http://www.znaci.net/00001/4_12_4.htm Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 4 - godina 1944. i 1945. Vojnoistorijski institut, Beograd 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307090312/http://www.znaci.net/00001/4_12_4.htm |date=7. 3. 2011 }} * [http://www.znaci.net/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824062700/http://www.znaci.net/00001/200.htm |date=24. 8. 2014 }}, Munin-Verlag, Coburg 1978. * [http://www.znaci.net/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827142749/http://www.znaci.net/00001/181.htm |date=27. 8. 2014 }}, Ares Verlag 2008. * [http://www.znaci.net/00001/174.htmThomas Cassagrande: Die volksdeutsche SS-Division "Prinz Eugen": die Banater Schwaben und die Nazionalsocialistiscchen Kriegsverbrechen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819024620/http://www.znaci.net/00001/174.htmThomas |date=19. 8. 2021 }}, Campus Verlag, Frankfurt am Mein 2003. * [http://www.znaci.net/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420065256/http://znaci.net/00001/180.htm |date=20. 4. 2013 }}, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962 * [http://www.znaci.net/00001/194.htm Lothar Rendulic: GEKÄMPFT, GESIEGT, GESCHLAGEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401211154/http://znaci.net/00001/194.htm |date=1. 4. 2015 }} - Verlag „Weisermühl", Wels — Heidelberg 1952. {{Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu}} [[Kategorija:Jugoslavenske bitke u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Jugoslavija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Italija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Hrvatska u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:1943. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1943. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1944. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1944. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Četnici u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Sukobi u 1943.]] [[Kategorija:Sukobi u 1944.]] agev8fs5f6v3a09jq7qliteh6r936fe 0 370950 3921957 3820609 2026-08-24T23:29:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 64 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921957 wikitext text/x-wiki {{Infokutija skijaš | ime = Sara Takanashi | slika = Sara Takanashi Courchevel2013.jpg | veličina_slike = 250px | puno_ime = | datum_rođenja = 8. oktobar 1996. | mjesto_rođenja = [[Kamikawa]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | visina = 151 cm <!-- ** Karijera ** --> | klub = Kuraray | skije = | takmiči_se_za = {{ZID|Japan}} | lični_rekord = <!-- ** Svjetski kup ** --> | sezone = [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2012/2013.|2012]]– | pobjede = 63 (+ 2 ekipno i 1 mješovito) | pobjednička_postolja = 116 (+ 4 ekipno i 2 mješovito) | medalje = {{MedaljaTakmičenje|[[Zimske olimpijske igre|Olimpijske igre]]}} {{MedaljaBronza|[[Zimske olimpijske igre 2018.|Pyeongchang 2018.]]|[[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – žene|Mala]]}} {{MedaljaBronza|[[Zimske olimpijske igre 2026.|Milano / Cortina 2026.]]|[[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – mješoviti timovi|Mješovito]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju|Svjetsko prvenstvo]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013.|Val di Fiemme 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013 – mješoviti skokovi|Mješovito]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013.|Val di Fiemme 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013 – mala skakaonica (žene)|Mala]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2021.|Oberstdorf 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2021 – velika skakaonica (žene)|Velika]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2015.|Falun 2015.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2015 – mješoviti skokovi|Mješovito]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017.|Lahti 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017 – mala skakaonica (žene)|Mala]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017.|Lahti 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017 – mješoviti skokovi|Mješovito]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2021.|Oberstdorf 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2021 – mala skakaonica (žene)|Mala]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nordijskom skijanju|Svjetsko juniorsko prvenstvo]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2012.|Erzurum 2012.]]|Mala}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2012.|Erzurum 2012.]]|Ekipno}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013.|Liberec 2013.]]|Mala}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2014.|Val di Fiemme 2014.]]|Mala}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2014.|Val di Fiemme 2014.]]|Ekipno}} {{MedaljaTakmičenje|[[Zimske olimpijske igre mladih|ZOI mladih]]}} {{MedaljaZlato|[[Zimske olimpijske igre mladih|Innsbruck 2012.]]|[[Skijaški skokovi na ZOI mladih 2012 - djevojke|Djevojke]]}} | aktualizirano = 28. 3. 2026. }} '''Sara Takanashi''' (高梨 沙羅 – ''Takanashi Sara'') [[japan]]ska je [[skijašica-skakačica]]. == Karijera == Na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|Svjetskom prvenstvu 2011.]] u [[Oslo|Oslu]] zauzela je šesto mjesto. U [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetskom kupu]] debitirala je 3. decembra 2011. u [[Lillehammer]]u i odmah došla do petog mjesta. Otad je stalno napredovala i ostvarila 63 pobjede u Svjetskom kupu, daleko najviše od svih skakačica.<ref>{{cite web |title= Takanashi gets another World Cup win |date=12. 1. 2014 |work= [[The Sydney Morning Herald]] |url=http://www.smh.com.au/sport/takanashi-gets-another-world-cup-win-20140112-30oml.html}}</ref><ref>{{cite web |title= Japan's Takanashi lifts 7th Ski Jumping World Cup |date=18. 1. 2014 |publisher=Bangkok Post |url= http://www.bangkokpost.com/news/sports/390245/japan-takanashi-lifts-7th-ski-jumping-world-cup}}</ref><ref>{{cite web|title=Takanashi wins women's ski jump World Cup event|date=19. 1. 2014|publisher=Ctpost.com|url=http://www.ctpost.com/sports/article/Takanashi-wins-women-s-ski-jump-World-Cup-event-5156734.php|access-date=22. 11. 2014|archive-date=1. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201224830/http://www.ctpost.com/sports/article/Takanashi-wins-women-s-ski-jump-World-Cup-event-5156734.php|url-status=dead}}</ref> U [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] pobijedila je na čak 15 od 18 takmičenja. Ipak, i pored takve dominacije, na [[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]] u [[Soči]]ju nije osvojila medalju. Nakon prve serije bila je treća sa skokom od 100 m, za koji je dobila 124,1 bod, ali je njen drugi skok bio slabiji: 98,5 m (118,9 bodova), što je u ukupnom zbiru bilo dovoljno tek za četvrto mjesto. To je bio prvi put u sezoni da nije bila na pobjedničkom postolju.<ref>{{cite news|date=12. 2. 2014|url=http://the-japan-news.com/news/article/0001026778 |title= Takanashi: "Nothing good today"|work=[[The Japan News]]|publisher=The Yomiuri Shimbun|access-date=12. 2. 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140222235600/http://the-japan-news.com/news/article/0001026778 |archive-date=22. 2. 2014 }}</ref> U [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] ponovo je imala najviše pobjeda (šest; od toga četiri na posljednja četiri takmičenja), ali to joj nije bilo dovoljno da odbrani "Kristalni globus". Završila je kao druga u ukupnom poretku iza [[Austrijanci|Austrijanke]] [[Daniela Iraschko-Stolz|Daniele Iraschko-Stolz]]. "Globus" je vratila u [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2015/2016.#Žene|sljedećoj sezoni]], u kojoj je opet bila potpuno dominantna, pobijedivši na 14 od 17 takmičenja (dvaput je bila druga i jednom četvrta). I u sezoni [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2016/2017.#Žene|2016/17.]] bila je najbolja mada je doživjela nešto više poraza nego u prethodnoj, uključujući i [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017.|Svjetsko prvenstvo 2017.]] u [[Lahti]]ju, gdje je osvojila bronzane medalje u pojedinačnom i mješovitom takmičenju. Na [[Zimske olimpijske igre 2018.|sljedećim Igrama]] u [[Pyeongchang]]u uspjela je osvojiti olimpijsku medalju, koja joj je nedostajala u karijeri, zauzevši treće mjesto. == Rezultati u Svjetskom kupu == === Pobjednička postolja === {| width=99% class=wikitable style="font-size: 95%; text-align: center" |- ! Br. ! Datum ! Mjesto ! Skakaonica ! [[Kritična tačka|K-tačka]] ! [[Veličina skakaonice|HS]] ! Skok 1 ! Skok 2 ! Bodovi ! Plasman ! Pobjednica ! Ref. |- |1. |align=center|8. 1. 2012. |align=left|{{ZD|NJE}} [[Hinterzarten]] |align=left|[[Rothaus (skakaonica)|Rothaus]] |K-95 |HS 108 |100,5 m |99,5 m |242,6 |2. |rowspan=3|[[Sarah Hendrickson]] |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2607]</ref> |- |2. |align=center|11. 2. 2012. |rowspan=2 align=left|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |rowspan=2 align=left|[[Logarska dolina]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |86,5 m |88,5 m |245,2 |2. |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2613]</ref> |- |3. |align=center|12. 2. 2012. |90 m |90,5 m |246,7 |2. |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2615]</ref> |- |4. |align=center|3. 3. 2012{{note|1}} |rowspan=3 align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |rowspan=3 align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |rowspan=3|K-90 |rowspan=3|HS 100 |102,5 m |– |124,9 |'''1.''' |align=center| – |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2675]</ref> |- |5. |align=center|3. 3. 2012. |98,5 m |99,5 m |252,7 |2. |rowspan=3|[[Sarah Hendrickson]] |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2616]</ref> |- |6. |align=center|4. 3. 2012. |99,5 m |89,5 m |234,2 |2. |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2617]</ref> |- |7. |align=center|9. 3. 2012. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left|[[Midtstubakken]] |K-95 |HS 106 |100,5 m |108 m |250,7 |2. |<ref>[http://www.skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2618]</ref> |- |8. |align=center|24. 11. 2012. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-90 |HS 100 |96 m |98 m |265,2 |'''1.''' |align=center| – | |- |9. |align=center|8. 12.2012. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUS}} [[Soči]] |rowspan=2 align=left|[[Ruskije Gorki]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 106 |106 m |104 m |258,0 |2. |[[Sarah Hendrickson]] | |- |10. |align=center|9. 12. 2012. |97 m |91,5 m |228,9 |3. |[[Daniela Iraschko-Stolz|Daniela Iraschko]]<br/>[[Coline Mattel]] | |- |11. |align=center|14. 12. 2012. |align=left|{{ZD|AUT}} [[Ramsau am Dachstein]] |align=left|[[Mattenschanze (Ramsau am Dachstein)|Mattenschanze]] |K-90 |HS 98 |86,5 m |91,5 m |241,0 |'''1.''' |rowspan=2| – | |- |12. |align=center|5. 1. 2013. |align=left|{{ZD|NJE}} [[Schonach (Schwarzwald)|Schonach]] |align=left|[[Langenwald]] |K-95 |HS 106 |96,5 m |96,5 m |242,1 |'''1.''' | |- |13. |align=center|12. 1. 2013. |rowspan=2 align=left|{{ZD|NJE}} [[Hinterzarten]] |rowspan=2 align=left|[[Rothaus (skakaonica)|Rothaus]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 108 |99 m |98 m |242,4 |2. |[[Sarah Hendrickson]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/pdf/2013/JP/3814/2013JP3814RL.pdf |title= Hinterzarten, HS 108, 12 January 2013 – Results |access-date=28. 2. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130228041943/http://www.fis-ski.com/pdf/2013/JP/3814/2013JP3814RL.pdf |archive-date=28. 2. 2013 }}</ref> |- |14. |align=center|13. 1. 2013. |98 m |105 m |247,5 |'''1.''' |rowspan=5| – |<ref>[http://skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2736]</ref> |- |15. |align=center|9. 2. 2013. |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |rowspan=2 align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |95,5 m |93,5 m |228 |'''1.''' |<ref>[http://skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2739]</ref> |- |16. |align=center|10. 2. 2013. |102 m |94 m | 240,4 |'''1.''' |<ref>[http://skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2740]</ref> |- |17. |align=center|16. 2. 2013. |rowspan=2 align=left|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |rowspan=2 align=left|[[Logarska dolina]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |88,5 m |88 m |245,1 |'''1.''' |<ref>[http://skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2741]</ref> |- |18. |align=center|17. 2. 2013. |89,5 m |92 m |266,9 |'''1.''' |<ref>[http://skijumping.pl/wyniki.php?id_zawodow=2742]</ref> |- |19. |align=center|15. 3. 2013. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Trondheim]] |align=left|[[Granåsen]] |K-90 |HS 105 |105 m |100 m |274,9 |2. |rowspan=2|[[Sarah Hendrickson]] |<ref>{{cite web |url = http://www.fis-ski.com/uk/604/610.html?sector=JP&raceid=3618 |title = Trondheim – Result |publisher = FIS |access-date = 15. 3. 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130319034950/http://www.fis-ski.com/uk/604/610.html?sector=JP&raceid=3618 |archive-date = 19. 3. 2013 }}</ref> |- |20. |align=center|17. 3. 2013. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |K-120 |HS 134 |134 m |133,5 m |260,8 |2. |<ref>{{cite web |url=http://www.fis-ski.com/uk/604/610.html?sector=JP&raceid=3621 |title=Oslo – Result |publisher=FIS |access-date=18. 3. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145938/http://www.fis-ski.com/uk/604/610.html?sector=JP&raceid=3621 |archive-date= 27. 9. 2013 }}</ref> |- |21. |align=center|7. 12. 2013. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-90 |HS 100 |102 m |96,5 m |286,0 |'''1.''' |rowspan=4| – | |- |22. |align=center|21. 12. 2013. |rowspan=2 align=left|{{ZD|NJE}} [[Hinterzarten]] |rowspan=2 align=left|[[Rothaus (skakaonica)|Rothaus]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 108 |101 m |105 m |266,8 |'''1.''' | |- |23. |align=center|22. 12. 2013. |96,0 m |98,5 m |239,9 |'''1.''' | |- |24. |align=center|3. 1. 2014. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUS}} [[Čajkovski (grad)|Čajkovski]] |rowspan=2 align=left|[[Snježinka]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 106 |99 m |96,5 m |232,6 |'''1.''' | |- |25. |align=center|4. 1. 2014. |100 m |101,5 m |249,2 |3. |[[Irina Avakumova]] | |- |26. |align=center|11. 1. 2014. |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |rowspan=2 align=left|[[Miyanomori]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |99 m |94,5 m |254,5 |'''1.''' |rowspan=4| – | |- |27. |align=center|12. 1. 2014. |97 m |91 m |237,1 |'''1.''' | |- |28. |align=center|18. 1. 2014{{note|1}} |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |rowspan=2 align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 100 |104 m |– |110,8 |'''1.''' | |- |29. |align=center|19. 1. 2014{{note|1}} |98 m |– |127,5 |'''1.''' | |- |30. |align=center|25. 1. 2014. |rowspan=2 align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] |rowspan=2 align=left|[[Srednja velikanka]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 104 |97 m |98 m |249,3 |2. |rowspan=2|[[Daniela Iraschko-Stolz]] | |- |31. |align=center|26. 1. 2014. |101,5 m |98,5 m |246,8 |2. | |- |32. |align=center|1. 2. 2014. |rowspan=2 align=left|{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |rowspan=2 align=left|[[Aigner (skakaonica)|Aigner]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |87 m |90 m |231,7 |'''1.''' |rowspan=7| – | |- |33. |align=center|2. 2. 2014. |88,5 m |92,5 m |245,2 |'''1.''' | |- |34. |align=center|1. 3. 2014. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUM}} [[Râșnov]] |rowspan=2 align=left|[[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |100,5 m |99 m |252,0 |'''1.''' | |- |35. |align=center|2. 3. 2014. |85 m |93,5 m |230,4 |'''1.''' | |- |36. |align=center|8. 3. 2014. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |K-120 |HS 134 |132 m |128,5 m |257,6 |'''1.''' | |- |37. |align=center|15. 3. 2014. |align=left|{{ZD|ŠVE}} [[Falun]] |align=left|[[Lugnet (skakaonica)|Lugnet]] |K-90 |HS 100 |90,5 m |91 m |228,0 |'''1.''' | |- |38. |align=center|22. 3. 2014. |align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] |align=left|[[Bloudekova velikanka]] |K-125 |HS 139 |135 m |132,5 m |271,6 |'''1.''' | |- |39. |align=center|5. 12. 2014. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-90 |HS 100 |93,5 m |97 m |265,1 |3. |[[Špela Rogelj]] | |- |40. |align=center|10. 1. 2015. |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |rowspan=2 align=left|[[Miyanomori]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |97 m |98 m |249,9 |'''1.''' |rowspan=2| – |<ref>{{cite web |url=http://www.fis-ski.com/ski-jumping/events-and-places/event=35154/race=4127/index.html |title=Sapporo – Result |publisher=FIS |access-date=10. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111090558/http://www.fis-ski.com/ski-jumping/events-and-places/event=35154/race=4127/index.html |archive-date=11. 1. 2015 }}</ref> |- |41. |align=center|11. 1. 2015. |87 m |97 m |236,3 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://www.fis-ski.com/ski-jumping/events-and-places/event=35154/race=4128/index.html |title=Sapporo – Result |publisher=FIS |access-date=11. 1. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150114062638/http://www.fis-ski.com/ski-jumping/events-and-places/event=35154/race=4128/index.html |archive-date=14. 1. 2015 }}</ref> |- |42. |align=center|24. 1. 2015. |align=left|{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |align=left|[[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] |K-95 |HS 106 |96 m |95,5 m |232,1 |3. |[[Carina Vogt]] |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3840/2015JP3840RL.pdf]</ref> |- |43. |align=center|31. 1. 2015. |align=left|{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |align=left|[[Aigner (skakaonica)|Aigner]] |K-85 |HS 94 |88 m |89 m |236,0 |3. |rowspan=2|[[Daniela Iraschko-Stolz]] |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3795/2015JP3795RL.pdf]</ref> |- |44. |align=center|7. 2. 2015. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUM}} [[Râșnov]] |rowspan=2 align=left|[[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |94 m |94 m |234,9 |2. |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3893/2015JP3893RL.pdf]</ref> |- |45. |align=center|8. 2. 2015{{note|1}} |95 m |– |121,4 |'''1.''' |rowspan=5| – |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3894/2015JP3894RL.pdf]</ref> |- |46. |align=center|14. 2. 2015. |rowspan=2 align=left|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |rowspan=2 align=left|[[Logarska dolina]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |88 m |90 m |248,5 |'''1.''' |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3906/2015JP3906RL.pdf]</ref> |- |47. |align=center|15. 2. 2015. |88,5 m |89,5 m |244,9 |'''1.''' |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3908/2015JP3908RL.pdf]</ref> |- |48. |align=center|13. 3. 2015. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |K-120 |HS 134 |128 m |127 m |263,8 |'''1.''' |<ref>[http://data.fis-ski.com/pdf/2015/JP/3882/2015JP3882RL.pdf]</ref> |- |49. |align=center|4. 12. 2015. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-90 |HS 100 |95,5 m |97,5 m |251,7 |'''1.''' |<ref>{{Cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3803/2016JP3803RL.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 12. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190954/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3803/2016JP3803RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |50. |align=center|12. 12. 2015. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUS}} [[Nižnji Tagil]] |rowspan=2 align=left|[[Roda (skakaonica)|Roda]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 97 |95 m |90 m |238,6 |2. |[[Daniela Iraschko-Stolz]] |<ref>{{Cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3844/2016JP3844RL.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 12. 2015 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100134/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3844/2016JP3844RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |51. |align=center|13. 12. 2015. |98 m |99 m |257,1 |'''1.''' |rowspan=10| – |<ref>{{Cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3846/2016JP3846RL.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=13. 12. 2015 |archive-date=16. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516211057/https://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3846/2016JP3846RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |52. |align=center|16. 1. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |rowspan=2 align=left|[[Miyanomori]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |97 m |98 m |265,6 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url = http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3782/2016JP3782RL.pdf |title = Sapporo, 16 January 2016 – Results |publisher = FIS |access-date = 17. 1. 2016 |archive-date = 23. 9. 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160923072315/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3782/2016JP3782RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |53. |align=center|17. 1. 2016. |97 m |94 m |257,8 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3783/2016JP3783RL.pdf |title=Sapporo, 17 January 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=17. 1. 2016 |archive-date=30. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030003003/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3783/2016JP3783RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |54. |align=center|22. 1. 2016{{note|1}} |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |rowspan=2 align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 100 |106 m |– |143,4 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3784/2016JP3784RL.pdf |title=Zaō, 22 January 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=22. 1. 2016 |archive-date=29. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129223237/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3784/2016JP3784RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |55. |align=center|23. 1. 2016. |94,5 m |100 m |241,3 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3785/2016JP3785RL.pdf |title=Zaō, 23 January 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=23. 1. 2016 |archive-date=30. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130123629/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3785/2016JP3785RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |56. |align=center|30. 1. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |rowspan=2 align=left|[[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 106 |104 m |107 m |278,5 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3774/2016JP3774RL.pdf |title=Oberstdorf, HS 106, 30 January 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=30. 1. 2016 |archive-date=5. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205055527/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3774/2016JP3774RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |57. |align=center|31. 1. 2016. |102,5 m |97 m |271,2 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3775/2016JP3775RL.pdf |title=Oberstdorf, HS 106, 31 January 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=31. 1. 2016 |archive-date=16. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516084905/https://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3775/2016JP3775RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |58. |align=center|13. 3. 2015. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |K-120 |HS 134 |137,5 m |136 m |305,8 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3807/2016JP3807RL.pdf |title=Oslo, HS 134, 4 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=4. 2. 2016 |archive-date=22. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222070557/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3807/2016JP3807RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |59. |align=center|6. 2. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |rowspan=2 align=left|[[Aigner (skakaonica)|Aigner]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |93,5 m |93 m |257,2 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3724/2016JP3724RL.pdf |title=Hinzenbach, HS 94, 6 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=6. 2. 2016 |archive-date=7. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207004443/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3724/2016JP3724RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |60. |align=center|7. 2. 2016. |98 m |90 m |260,1 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3725/2016JP3725RL.pdf |title=Hinzenbach, HS 94, 7 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=7. 2. 2016 |archive-date=14. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414101517/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3725/2016JP3725RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |61. |align=center|13. 2. 2016. |align=left|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |align=left|[[Logarska dolina]] |K-85 |HS 94 |91,5 m |91,5 m |263,2 |2. |[[Maja Vtič]] |<ref>{{cite web |url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3702/2016JP3702RL.pdf |title=Ljubno, HS 94, 13 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=13. 2. 2016 |archive-date=17. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217010929/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3702/2016JP3702RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |62. |align=center|19. 2. 2016. |align=left|{{ZD|FIN}} [[Lahti]] |align=left|[[Salpausselkä (skakaonica)|Salpausselkä]] |K-90 |HS 100 |96,5 m |99 m |251,3 |'''1.''' |rowspan=5| – |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3735/2016JP3735RL.pdf |title=Lahti, HS 100, 19 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=19. 2. 2016 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304163104/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3735/2016JP3735RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |63. |align=center|27. 2. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|KAZ}} [[Almati]] |rowspan=2 align=left|[[Gornji gigant]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 106 |101 m |103 m |252,6 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3795/2016JP3795RL.pdf |title=Almaty, HS 106, 27 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=27. 2. 2016 |archive-date=8. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508183249/https://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3795/2016JP3795RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |64. |align=center|28. 2. 2016. |96,5 m |102 m |236,9 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3797/2016JP3797RL.pdf |title=Almaty, HS 106, 28 February 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=28. 2. 2016 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153054/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3797/2016JP3797RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |65. |align=center|2. 12. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |rowspan=2 align=left|[[Lysgårdsbakken]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |95 m |99,5 m |271,3 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3807/2017JP3807RL.pdf |title=Lillehammer, HS 100, 2 December 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=12. 12. 2016 |archive-date=13. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213044753/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3807/2017JP3807RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |66. |align=center|3. 12. 2016. |95,5 m |98 m |268,1 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3808/2017JP3808RL.pdf |title=Lillehammer, HS 100, 3 December 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=12. 12. 2016 |archive-date=20. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220033336/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3808/2017JP3808RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |67. |align=center|10. 12. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUS}} [[Nižnji Tagil]] |rowspan=2 align=left|[[Roda (skakaonica)|Roda]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 97 |102 m |86 m |218,3 |3. |[[Maren Lundby]] |<ref>{{cite web |url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3846/2017JP3846RL.pdf |title=Nizhny Tagil, HS 100, 10 December 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=12. 12. 2016 |archive-date=13. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213031741/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3846/2017JP3846RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |68. |align=center|11. 12. 2016. |92,5 m |98,5 m |250,7 |'''1.''' |rowspan=3| – |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3848/2017JP3848RL.pdf |title=Nizhny Tagil, HS 100, 11 December 2016 – Results |publisher=FIS |access-date=12. 12. 2016 |archive-date=20. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220124911/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3848/2017JP3848RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |69. |align=center|7. 1. 2017. |rowspan=2 align=left|{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |rowspan=2 align=left|[[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] |rowspan=2|K-120 |rowspan=2|HS 137 |131 m |129 m |283,4 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=https://data.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3834/2017JP3834RL.pdf |title = Oberstdorf, HS 137, 7 January 2017 – Results |publisher= FIS |access-date = 8. 1. 2017}}</ref> |- |70. |align=center|8. 1. 2017. |124 m |129 m |263,0 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url= https://data.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3835/2017JP3835RL.pdf |title = Oberstdorf, HS 137, 8 January 2017 – Results |publisher= FIS |access-date = 8. 1. 2017}}</ref> |- |71. |align=center|14. 1. 2017. |align=left|{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |align=left|[[Miyanomori]] |K-90 |HS 100 |93 m |92 m |242,1 |2. |rowspan=2|[[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3898/2017JP3898RL.pdf |title= Sapporo, HS 100, 14 January 2017 – Results |publisher= FIS |access-date= 15. 1. 2017 |archive-date= 16. 1. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170116172746/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3898/2017JP3898RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |72. |align=center|21. 1. 2017. |align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |K-95 |HS 100 |99,5 m |94,5 m |226,2 |2. |<ref>{{cite web |url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3903/2017JP3903RL.pdf |title= Zaō, 21 January 2017 – Results |publisher= FIS |access-date= 22. 1. 2017 |archive-date= 2. 2. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202003817/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3903/2017JP3903RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |73. |align=center|28. 1. 2017. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUM}} [[Râșnov]] |rowspan=2 align=left|[[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |93 m |98 m |249,8 |2. |[[Maren Lundby]] |<ref>{{cite web |url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3938/2017JP3938RL.pdf |title= Râșnov, 28 January 2017 – Results |publisher= FIS |access-date= 29. 1. 2017 |archive-date= 2. 2. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202050659/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3938/2017JP3938RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |74. |align=center|29. 1. 2017. |96 m |97,5 m |247,3 |'''1.''' |rowspan=3| – |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3939/2017JP3939RL.pdf |title= Râșnov, 29 January 2017 – Results |publisher= FIS |access-date= 29. 1. 2017 |archive-date= 2. 2. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202052951/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3939/2017JP3939RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |75. |align=center|4. 2. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |rowspan=2 align=left|[[Aigner (skakaonica)|Aigner]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |87,5 m |91 m |242,1 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3868/2017JP3868RL.pdf |title=Hinzenbach, HS 94, 4 February 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=4. 2. 2017 |archive-date=5. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205013434/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3868/2017JP3868RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |76. |align=center|5. 2. 2016. |89 m |92 m |254,8 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3869/2017JP3869RL.pdf |title=Hinzenbach, HS 94, 5 February 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=5. 2. 2017 |archive-date=5. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105171600/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3869/2017JP3869RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |77. |align=center|15. 2. 2016. |rowspan=2 align=left|{{ZD|JKO}} [[Pyeongchang]] |rowspan=2 align=left|[[Alpensia (skakaonica)|Alpensia]] |rowspan=2|K-103 |rowspan=2|HS 109 |97,5 m |94 m |224,9 |2. |[[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3922/2017JP3922RL.pdf |title=Pyeongchang, HS 109, 15 February 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=16. 2. 2017 |archive-date=16. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216053058/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3922/2017JP3922RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |78. |align=center|16. 2. 2016. |99,5 m |97 m |215,1 |'''1.''' |align=center| – |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3924/2017JP3924RL.pdf |title=Pyeongchang, HS 109, 16 February 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=16. 2. 2017 |archive-date=17. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217061918/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3924/2017JP3924RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |79. |align=center|12. 3. 2017. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |K-120 |HS 134 |127 m |126 m |251,0 |2. |[[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] |<ref>{{cite web |url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3811/2017JP3811RL.pdf |title=Oslo, HS 134, 12 March 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=4. 2. 2016 |archive-date=12. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312201107/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/JP/3811/2017JP3811RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |80. |align=center|3. 12. 2017. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-123 |HS 140 |137 m |136 m |275,8 |3. |[[Katharina Schmid|Katharina Althaus]] |<ref>{{cite web |url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3136/2018JP3136RL.pdf |title=Lillehammer, HS 140, 3 December 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=20. 12. 2017 |archive-date=15. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215121902/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3136/2018JP3136RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |81. |align=center|17. 12. 2017. |align=left|{{ZD|NJE}} [[Hinterzarten]] |align=left|[[Rothaus (skakaonica)|Rothaus]] |K-95 |HS 108 |98 m |100 m |248,8 |3. |rowspan=5|[[Maren Lundby]] |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3030/2018JP3030RL.pdf |title=Hinterzarten, HS 108, 17 December 2017 – Results |publisher=FIS |access-date=20. 12. 2017 |archive-date=16. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216182934/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3030/2018JP3030RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |82. |align=center|13. 1. 2018. |rowspan=2 align=left|{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |rowspan=2 align=left|[[Miyanomori]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 100 |93 m |93 m |238,2 |3. |<ref>{{cite web |url = http://medias3.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3035/2018JP3035RL.pdf |title = Sapporo, 13 January 2018 – Results |publisher = FIS |access-date = 14. 1. 2018 |archive-date = 14. 1. 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180114020433/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3035/2018JP3035RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |83. |align=center|14. 1. 2018. |90 m |93 m |231,4 |2. |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3036/2018JP3036RL.pdf |title=Sapporo, 14 January 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=14. 1. 2018 |archive-date=14. 1. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114184251/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3036/2018JP3036RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |84. |align=center|21. 1. 2018. |align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |K-95 |HS 100 |89 m |91 m |215,4 |3. |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3039/2018JP3039RL.pdf |title= Zaō, 21 January 2018 – Results |publisher= FIS |access-date= 24. 1. 2018 |archive-date= 21. 1. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180121184520/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3039/2018JP3039RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |85. |align=center|27. 1. 2018. |align=left|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |align=left|[[Logarska dolina]] |K-85 |HS 94 |84 m |86 m |236,3 |3. |<ref>{{cite web |url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3041/2018JP3041RL.pdf |title=Ljubno, HS 94, 27 January 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=27. 1. 2018 |archive-date=27. 1. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127203455/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3041/2018JP3041RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |86. |align=center|24. 3. 2018. |align=left rowspan=2|{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |align=left rowspan=2|[[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] |rowspan=2|K-95 |rowspan=2|HS 106 |100,5 m |96,5 m |227,1 |'''1.''' |rowspan=2| – |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3147/2018JP3147RL.pdf |title=Oberstdorf, HS 106, 24 March 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=24. 3. 2018 |archive-date=24. 3. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180324224326/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3147/2018JP3147RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |87. |align=center|25. 3. 2018. |99 m |102,5 m |250,4 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3148/2018JP3148RL.pdf |title=Oberstdorf, HS 106, 25 March 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=25. 3. 2018 |archive-date=18. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918092800/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2018/JP/3148/2018JP3148RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |88. |align=center|30. 11. 2018. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-90 |HS 98 |88,5 m |94 m |240,2 |3. |[[Juliane Seyfarth]] |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3043/2019JP3043RL.pdf |title=Lillehammer, HS 98, 30 November 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=6. 1. 2019 |archive-date=1. 12. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005132/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3043/2019JP3043RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |89. |align=center|15. 12. 2018. |align=left rowspan=2|{{ZD|FRA}} [[Prémanon]] |align=left rowspan=2|[[Les Tuffes]] |rowspan=2|K-81 |rowspan=2|HS 90 |87,5 m |85 m |250,7 |2. |rowspan=2|[[Katharina Schmid|Katharina Althaus]] |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3052/2019JP3052RL.pdf |title=Prémanon, HS 90, 15 December 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=6. 1. 2019 |archive-date=15. 12. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215172344/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3052/2019JP3052RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |90. |align=center|16. 12. 2018. |83 m |80 m |233,3 |3. |<ref>{{cite web |url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3053/2019JP3053RL.pdf |title=Prémanon, HS 90, 16 December 2018 – Results |publisher=FIS |access-date=6. 1. 2019 |archive-date=16. 12. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210944/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3053/2019JP3053RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |91. |align=center|18. 1. 2019. |align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |K-95 |HS 102 |92 m |94 m |203,5 |2. |[[Daniela Iraschko-Stolz]] |<ref>{{cite web |url= http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3058/2019JP3058RL.pdf |title= Zaō, 18 January 2019 – Results |publisher= FIS |access-date= 4. 2. 2019 |archive-date= 19. 1. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190119121503/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3058/2019JP3058RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |92. |align=center|26. 1. 2019. |align=left|{{ZD|RUM}} [[Râșnov]] |align=left|[[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] |K-90 |HS 97 |92 m |94 m |236,8 |3. |rowspan=3|[[Maren Lundby]] |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3062/2019JP3062RL.pdf |title = Râșnov, 26 January 2019 – Results |publisher= FIS |access-date = 4. 2. 2019}}</ref> |- |93. |align=center|3. 2. 2019. |align=left|{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |align=left|[[Aigner (skakaonica)|Aigner]] |K-85 |HS 90 |88 m |89 m |241,2 |2. |<ref>{{cite web |url= http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3066/2019JP3066RL.pdf |title= Hinzenbach, HS 94, 3 February 2019 – Results |publisher= FIS |access-date= 4. 2. 2019 |archive-date= 4. 2. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190204065756/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3066/2019JP3066RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |94. |align=center|8. 2. 2019. |align=left rowspan=2|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |align=left rowspan=2|[[Logarska dolina]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 94 |90 m |85 m |263,7 |2. |<ref>{{cite web |url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3068/2019JP3068RL.pdf |title=Ljubno, HS 94, 8 February 2019 – Results |publisher=FIS |access-date=10. 2. 2019 |archive-date=9. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124134/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3068/2019JP3068RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |95. |align=center|10. 2. 2019. |89,5 m |82,5 m |223,9 |'''1.''' |align=center| – |<ref>{{cite web |url = http://medias2.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3070/2019JP3070RL.pdf |title = Ljubno, HS 94, 10 February 2019 – Results |publisher = FIS |access-date = 10. 2. 2019 |archive-date = 12. 2. 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190212011821/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3070/2019JP3070RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |96. |align=center|17. 2. 2018. |align=left|{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |align=left|[[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] |K-120 |HS 137 |122,5 m |124 m |250,3 |3. |[[Maren Lundby]] |<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3073/2019JP3073RL.pdf |title=Oberstdorf, HS 137, 17 February 2019 – Results |publisher=FIS |access-date=17. 2. 2019 |archive-date=17. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717202647/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3073/2019JP3073RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |97. |align=center|23. 3. 2019. |align=left|{{ZD|RUS}} [[Čajkovski (grad)|Čajkovski]] |align=left|[[Snježinka]] |K-95 |HS 102 |95,5 m |94,5 m |212,9 |3. |[[Juliane Seyfarth]] |<ref>{{cite web |url = http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3084/2019JP3084RL.pdf |title = Chaykovsky, HS 102, 23 March 2019 – Results |publisher = FIS |access-date = 23. 3. 2019 |archive-date = 23. 3. 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190323144739/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2019/JP/3084/2019JP3084RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |98. |align=center|8. 12. 2019. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-123 |HS 140 |133,5 m |126,5 m |251,5 |3. |[[Maren Lundby]] |<ref>{{cite web |url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2020/JP/3070/2020JP3070RL.pdf |title= Lillehammer, HS 140, 8 December 2019 – Results |publisher= FIS |access-date= 14. 12. 2019 |archive-date= 8. 12. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191208165730/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2020/JP/3070/2020JP3070RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |99. |align=center|17. 1. 2020. |align=left|{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |align=left|[[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] |K-95 |HS 102 |92,5 m |91,5 m |215,0 |2. |[[Eva Pinkelnig]] |<ref>{{cite web |url= http://medias2.fis-ski.com/pdf/2020/JP/3077/2020JP3077RL.pdf |title= Zaō, 17 January 2020 – Results |publisher= FIS |access-date= 21. 1. 2020 |archive-date= 11. 9. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200911143325/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2020/JP/3077/2020JP3077RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |100. |align=center|9. 3. 2020. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-123 |HS 140 |120,5 m |127,5 m |296,9 |'''1.''' |align=center| – |<ref>{{cite web |url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2020/JP/3094/2020JP3094RL.pdf |title= Lillehammer, HS 140, 9 March 2020 – Results |publisher= FIS |access-date= 10. 3. 2020 |archive-date= 11. 9. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200911143124/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2020/JP/3094/2020JP3094RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |101. |align=center|18. 12. 2020. |align=left|{{ZD|AUT}} [[Ramsau am Dachstein]] |align=left|[[W90-Mattensprung]] |K-90 |HS 98 |88 m |89,5 m |240,1 |3. |rowspan=2|[[Marita Kramer]] |<ref>{{cite web |url= http://medias2.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3267/2021JP3267RL.pdf |title= Ramsau am Dachstein, HS 98, 18 December 2020 – Results |publisher= FIS |access-date= 26. 12. 2020 |archive-date= 20. 1. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210120165346/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3267/2021JP3267RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |102. |align=center|31. 1. 2021. |align=left|{{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] |align=left|[[Hochfirst (skakaonica)|Hochfirst]] |K-125 |HS 142 |136,5 m |134,5 m |263,5 |2. |<ref>{{cite web |url= http://medias2.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3255/2021JP3255RL.pdf |title= Titisee-Neustadt, HS 142, 31 January 2021 – Results |publisher= FIS |access-date= 1. 2. 2021 |archive-date= 6. 2. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210206021618/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3255/2021JP3255RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |103. |align=center|6. 2. 2021. |align=left rowspan=2|{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |align=left rowspan=2|[[Aigner (skakaonica)|Aigner]] |rowspan=2|K-85 |rowspan=2|HS 90 |90 m |90 m |238,4 |'''1.''' |rowspan=2| – |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3136/2021JP3136RL.pdf |title= Hinzenbach, HS 90, 6 February 2021 – Results |publisher= FIS |access-date= 6. 2. 2021 |archive-date= 8. 2. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210208184045/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3136/2021JP3136RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |104. |align=center|7. 2. 2021. |89 m |92,5 m |234,1 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url= http://medias4.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3137/2021JP3137RL.pdf |title= Hinzenbach, HS 90, 7 February 2021 – Results |publisher= FIS |access-date= 7. 2. 2021 |archive-date= 7. 2. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210207132953/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3137/2021JP3137RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |105. |align=center|18. 2. 2021. |align=left rowspan=2|{{ZD|RUM}} [[Râșnov]] |align=left rowspan=2|[[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 97 |88 m |93,5 m |232,9 |2. |[[Nika Križnar]] |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3084/2021JP3084RL.pdf |title= Râșnov, 18 February 2021 – Results |publisher= FIS |access-date= 20. 2. 2021 |archive-date= 1. 3. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210301061735/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3084/2021JP3084RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |106. |align=center|19. 2. 2021. |92 m |99 m |239,2 |'''1.''' |align=center| – |<ref>{{cite web |url= http://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3085/2021JP3085RL.pdf |title= Râșnov, 19 February 2021 – Results |publisher= FIS |access-date= 20. 2. 2021 |archive-date= 1. 3. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210301061735/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3085/2021JP3085RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |107. |align=center|20. 3. 2021. |rowspan=2 align=left|{{ZD|RUS}} [[Nižnji Tagil]] |rowspan=2 align=left|[[Roda (skakaonica)|Roda]] |rowspan=2|K-90 |rowspan=2|HS 97 |92,5 m |95,5 m |224,1 |2. |rowspan=3|[[Marita Kramer]] |<ref>{{cite web |url=https://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3031/2021JP3031RL.pdf |title=Nizhny Tagil, HS 97, 20 March 2021 – Results |publisher=FIS |access-date=2. 5. 2021 |archive-date=2. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502020343/https://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3031/2021JP3031RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |108. |align=center|21. 3. 2021. |95,5 m |88,5 m |230,0 |3. |<ref>{{cite web |url=https://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3032/2021JP3032RL.pdf |title=Nizhny Tagil, HS 97, 21 March 2021 – Results |publisher=FIS |access-date=2. 5. 2021 |archive-date=3. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503052934/https://medias3.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3032/2021JP3032RL.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |- |109. |align=center|26. 3. 2021. |align=left|{{ZD|RUS}} [[Čajkovski (grad)|Čajkovski]] |align=left|[[Snježinka]] |K-95 |HS 102 |94,5 m |94,5 m |234,8 |2. |<ref>{{cite web |url = https://medias2.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3088/2021JP3088RL.pdf |title = Chaykovsky, HS 102, 23 March 2019 – Results |publisher = FIS |access-date = 23. 3. 2019 |archive-date = 26. 3. 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210326135607/https://medias2.fis-ski.com/pdf/2021/JP/3088/2021JP3088RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |110. |align=center|1. 1. 2022. |align=left|{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |align=left|[[Logarska dolina]] |K-85 |HS 94 |95 m |89 m |266,8 |'''1.''' |rowspan=2| – |<ref>{{cite web |url = https://medias1.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3910/2022JP3910RL.pdf |title = Ljubno, HS 94, 1 January 2022 – Results |publisher = FIS |access-date = 15. 2. 2022 |archive-date = 17. 2. 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220217180033/https://medias1.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3910/2022JP3910RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |111. |align=center|2. 3. 2022. |align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |align=left|[[Lysgårdsbakken]] |K-123 |HS 140 |130 m |132 m |291,5 |'''1.''' |<ref>{{cite web |url = https://medias1.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3879/2022JP3879RL.pdf |title = Lillehammer, HS 140, 2 March 2022 – Results |publisher = FIS |access-date = 6. 3. 2022 |archive-date = 4. 3. 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220304141315/https://medias1.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3879/2022JP3879RL.pdf |url-status = dead }}</ref> |- |112. |align=center|5. 3. 2022. |align=left rowspan=2|{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |align=left rowspan=2|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |rowspan=2|K-120 |rowspan=2|HS 134 |124 m |125,5 m |237,7 |3. |[[Silje Opseth]] |<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3886/2022JP3886RL.pdf |title= Oslo, HS 134, 5 March 2022 – Results|access-date= 6. 3. 2022 |publisher= FIS}}</ref> |- |113. |align=center|6. 3. 2022. |130 m |128 m |263,9 |'''1.''' |align=center| – |<ref>{{cite web|url= https://medias3.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3888/2022JP3888RL.pdf|title= Oslo, HS 134, 6 March 2022 – Results|access-date= 6. 3. 2022|publisher= FIS|archive-date= 6. 3. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220306200532/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2022/JP/3888/2022JP3888RL.pdf|url-status= dead}}</ref> |- |114. |align=center|4. 2. 2023. |align=left rowspan=3|{{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] |align=left rowspan=3|[[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] |rowspan=3|K-130 |rowspan=3|HS 147 |139 m |141,5 m |245,7 |3. |[[Katharina Schmid|Katharina Althaus]] |<ref>{{cite web|url= https://medias2.fis-ski.com/pdf/2023/JP/3162/2023JP3162RL.pdf|title= Willingen, HS 147, 4 February 2023 – Results|access-date= 4. 2. 2023|publisher= FIS|archive-date= 4. 2. 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230204140006/https://medias2.fis-ski.com/pdf/2023/JP/3162/2023JP3162RL.pdf|url-status= dead}}</ref> |- |115. |align=center|5. 2. 2023. |137,5 m |133 m |222,6 |3. |[[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] |<ref>{{cite web |url= https://medias3.fis-ski.com/pdf/2023/JP/3164/2023JP3164RL.pdf |title= Willingen, HS 147, 5 February 2023 – Results |access-date= 5. 2. 2023 |publisher= FIS |archive-date= 5. 2. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230205124412/https://medias3.fis-ski.com/pdf/2023/JP/3164/2023JP3164RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |- |116. |align=center|3. 2. 2024. |119,5 m |130,5 m |157,3 |2. |[[Jacqueline Seifriedsberger]] |<ref>{{cite web |url= https://medias3.fis-ski.com/pdf/2024/JP/3133/2024JP3133RL.pdf |title= HS 147, 3 February 2024 – Results |access-date= 3. 2. 2024 |publisher= FIS |archive-date= 3. 2. 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240203144359/https://medias3.fis-ski.com/pdf/2024/JP/3133/2024JP3133RL.pdf |url-status= dead }}</ref> |} {{note|1}} – održana samo jedna serija zbog lošeg vremena {{col-begin}} {{col-break}} === Ukupni poredak === {| class=wikitable style="text-align: center" width=250 |- ! Sezona ! Plasman |- bgcolor=CC9966 | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2011/2012.#Žene|2011/2012.]] |3. |- bgcolor=gold | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2012/2013.#Žene|2012/2013.]] |rowspan=2|'''1.''' |- bgcolor=gold | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2013/2014.#Žene|2013/2014.]] |- bgcolor=silver | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.#Žene|2014/2015.]] |2. |- bgcolor=gold | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2015/2016.#Žene|2015/2016.]] |rowspan=2|'''1.''' |- bgcolor=gold | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2016/2017.#Žene|2016/2017.]] |- bgcolor=CC9966 | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2017/2018.#Žene|2017/2018.]] |3. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2018/2019.#Žene|2018/2019.]] |4. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2019/2020.#Žene|2019/2020.]] |4. |- bgcolor=silver | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2020/2021.#Žene|2020/2021.]] |2. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2021/2022.#Žene|2021/2022.]] |5. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2022/2023.#Žene|2022/2023.]] |10. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2023/2024.#Žene|2023/2024.]] |9. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2024/2025.#Žene|2024/2025.]] |12. |- | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.#Žene|2025/2026.]] |9. |} {{col-break}} === Postolja po sezonama === {| cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0 0 1em 1em; border:3px solid #cccccc; text-align: center" |-bgcolor=cccccc |Sezona ||1. mjesto||2. mjesto||3. mjesto||Zbir |-bgcolor=efefef |2011/2012.||1||6||– |7 |- |2012/2013.||8||4||1||13 |-bgcolor=efefef |2013/2014||15||2||1||18 |- |2014/2015.||6||1||3||10 |-bgcolor=efefef |2015/2016.||14||2||– |16 |- |2016/2017.||6||5||1||11 |-bgcolor=efefef |2017/2018||2||1||5||8 |- |2018/2019.||1||4||5||10 |-bgcolor=efefef |2019/2020.||1||1||1||3 |- |2020/2021.||3||4||2||7 |-bgcolor=efefef |2021/2022.||3||–||1||4 |- |2022/2023.||–||–||2||2 |-bgcolor=efefef |2023/2024.||–||1||–||1 |- |2024/2025.||–||–||–||– |-bgcolor=efefef |2025/2026.||–||–||–||– |- bgcolor="cccccc" |'''Zbir'''||'''63'''||'''31'''||'''22'''||'''116''' |} {{col-end}} == Reference == {{refspisak|3}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sara Takanashi}} * [http://www.saratakanashi.com/ Službeni sajt] {{ja simbol}} * [http://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=JP&competitorid=153102&type=result Profil] na [[FIS]]-u {{Osvajači Svjetskog kupa u ski-skokovima}} {{Svjetski prvaci u mješovitim skijaškim skokovima}} {{Svjetske juniorske prvakinje u skijaškim skokovima}} {{Pobjednici Ljetnog Grand Prixa (ski-skokovi)}} {{Dobitnici Medalje Holmenkollen}} {{DEFAULTSORT:Takanashi, Sara}} [[Kategorija:Rođeni 1996.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kamikawa]] [[Kategorija:Japanski skijaši-skakači]] [[Kategorija:Japanski olimpijci]] [[Kategorija:Skijaši-skakači na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Skijaši-skakači na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Skijaši-skakači na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Skijaši-skakači na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Osvajači bronzane medalje na Olimpijskim igrama (Japan)]] i3qbpov60khld7soirm3rhdr0vmr668 0 385318 3921870 3802972 2026-08-24T14:16:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921870 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Petrovačko polje - korito Prajapage.jpg|thumb|desno|200px|Petrovačko polje kod naselja Revenik sa koritom povremene ponornice Japage]] '''Petrovačko polje''' je [[kraško polje]] u sjeverozapadnoj Bosni i nalazi se na teritoriji općine [[Bosanski Petrovac]] u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i općine [[Petrovac]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Na njegovom obodu smješteni su općinski centri i još 34 seoska naselja. == Položaj == Smješteno je između rijeke [[Una|Une]] na zapadu, [[Unac|Unca]] na jugu i rijeke [[Sana|Sane]] na istoku. Sa jugozapada i juga planina [[Osječenica]] čini granicu, na jugoistočnoj strani je [[Klekovača]], a sa istoka su planina [[Srnetica]] i [[Bravsko polje]]. Sa sjevera i sjeverozapadu granica je određena planinom [[Grmeč]] i na zapadu je planina Lupina. Pravac polja je [[Dinaridi|dinarski]], sjeverozapad-jugoistok. Petrovačko polje se sastoji od desetak manje više izdvojenih polja (polje uz [[Drinić]] i [[Bukovača (Bosanski Petrovac)|Bukovaču]], Vedro polje, Petrovačko polje u užem smislu te riječi, Medeno polje, Kamenito polje, Suvajsko polje, Bjelajsko polje, Trnjaci, Rudno polje, Ogumača i Krnjeuško polje), ali u osnovi, sva ta polja predstavljaju jedinstvenu morfološku cjelinu – Petrovačko polje. Površina mu je 202,64km2, a nadmorska visina ravni polja kreće se od 520 do 730 m. == Geološka građa == [[Geologija|Geološka građa]] polja predstavljena je stijenama [[Mezozoik|mezozojske]] starosti iz sva tri perioda ([[trijas]], [[Jura (period)|jura]], [[kreda]]). To su pretežno [[karbonat]]ske stijene ([[krečnjak|krečnjaci]] i [[dolomiti]]). Pružanje Petrovačkog polja poklapa se sa prostiranjem [[Tektonska jedinica|tektonske jedinice]] Lupina – Bosanski Petrovac, a pored su, sa južne strane tektonska jedinica Čava-Osječenica-Klekovača, i sa sjevera tektonska jedinica Grmeč. Pomjeranjem tih jedinica u prošlosti stvorene su osnovne konture današnjeg [[reljef (geografija)|reljef]]a ovog područja. U tako stvorenom reljefu na mjestu polja bilo je jezero koje je bilo zaliv većeg jezera na području [[Bihać]]ke kotline. Poslije povlačenja jezera ostala je Petrovačka prarijeka čiji tragovi su i danas vidljivi na [[Bravsko polje|Bravskom]] i Petrovačkom polju (današnja ponornica Japaga, koja se pojavljuje u periodu obilnijih padavina), a pogotovo u donjem dijelu unske krečnjačke zaravni . Vremenom rijeka se povlačila i udubljivala u krečnjačko-dolomitsku masu o čemu svjedoči veliki broj površinskih i podzemnih kraških oblika. Od površinskih kraških oblika javljaju se škrape i vrtače. Škrape nisu znatnije rasprostranjene dok [[Vrtača|vrtače]] javljaju se u svim dijelovima polja i u velikom broju pa se može govoriti o „boginjavom kršu“. Podzemni kraški reljef zastupljen je [[jama]]ma i [[pećina]]ma. == Hidrografija == Petrovačko polje siromašno je vodom i ako padavina ima dovoljno. Ovakvo stanje uslovljeno je geološkim sastavom i reljefom. Ne postoji nijedan vodotok koji bi se u klasičnom smislu mogao nazvati rijeka. Veći vodotok predstavlja Japaga čija izvorišna oblast su obronci Klekovače. Ppojavljuju se i manji vodotoci: Mračaj potok, vodotoci [[Kolunić]]ke ponorske zone, periodski tok Suvaja, periodski tok Vođenica, Bjelajski potok i vodotoci u [[Risovac|Risovcu]]. Svi vodotoci su ponorskog tipa. Petrovačko polje podzemnim putem odvodnjava se prema susjednim slivovima. Vode Japage i vodotoci kolunićke ponorske zone javljaju se u slivu Unca. Bjelajski potok je jedini vodotok planine Osječenica i gubi vodu u Bjelajskom polju. [[Suvaja]] i [[Vođenica]] imaju izvorište na Grmeču na 1100 metara nadmorske visine i kad ima najviše vode dopiru do sredine polja. Vode Risovca pojavljuju se u slivnom području rijeke Une kod [[Bosanska Krupa|Bosanske Krupe]]. Vode jugoistočnog dijela podzemnim putem javljaju se prema [[Sanica (rijeka)|Sanici]], slivno područje rijeke Sane. Navedene hidrografske veze utvrđene su sedamdesetih godina dvadesetog stoljeća putem bojenja voda u organizaciji nekadašnjeg Republičkog Instituta za [[Geologija|geološka]] istraživanja, Sarajevo.<ref name="Davidović">{{Cite web |url=http://www.centarzakrs.ba/bh/images/stories/nas_krs/NK%2028-29_1990%20(8).pdf |title=Utvrđene i predpostavljene vode Petrovačkog polja |work=Rade Davidović, PETROVAČKO POLJE, NAŠ KRŠ, 1990, XVI, 28-29 |access-date= 9. 2. 2016}}</ref> == Historija == U [[Prahistorija|prahistorijsko]] vrijeme Petrovačko polje naseljavali su [[Iliri]]. Naučnici još nisu utvrdili da li je to bili pleme [[Deuri]], ili možda [[Sardeati]], a nije isključeno da su ga naseljavali i [[Japodi]], što neki zaključuju po imenu najvećeg vodotoka Japaga. Naseljenost potvrđuje veliki broj [[Gradine kod Bosanskog Petrovca|ilirskih gradina]], a postoji mogućnost da je jedna od njih bio ilirski grad [[Seretion]] koji su Rimljani razrušili prilikom konačnog osvajanja ilirskog prostora za vrijeme [[Veliki ilirski ustanak|Batonovog ustanka]] 9. god.n.e.<ref name="Mesihović">{{Cite web |url= http://www.iis.unsa.ba/pdf/historijska_traganja_4.pdf |title= SVPPLEMENTVM REBELLIO ILLYRICI I – GERMANIKOVA “POUNJSKA OFANZIVA” |work= INSTITUT ZA ISTORIJU • Br. 4, 1-234, Sarajevo 2009. |access-date= 9. 2. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714081355/http://www.iis.unsa.ba/pdf/historijska_traganja_4.pdf |archive-date=14. 7. 2018 |url-status= dead }}</ref> U vrijeme [[Bosna i Hercegovina u Rimskom Carstvu|Rimljana]] kroz polje prolazila je cesta iz Salone i dijelila se u jedan pravac prema dolini Une a drugi prema dolini Sane.<ref>Ivo Bojanovski, Sarajevo 1974. -Dolabelin sistem cesta u rimskoj provinciji Dalmaciji</ref>. Srednjovjekovna župa [[Pset]] je uglavnom obuhvatala Petrovačko polje.<ref>Vjekoslav Klaić: ŽUPANIJA PSET (PESENTA) I PLEME KOLUNIĆ, Vjesnik Hrvatskoga arheološkoga društva, N.s. (1928), 15, Str. 13-24</ref> Jačanjem [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|bosanske države]] iza 1322. pod [[Stjepan II Kotromanić|Stjepanom II Kotromanićem]], ovi krajevi po prvi put ulaze u njen sastav. U [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|osmanlijsko]] doba Petrovačko polje dobiva na značaju kada je uspostavljena granica na [[Una|Uni]]. Tada je osnovano i današnje naselje [[Bosanski Petrovac]]<ref name="Mirza Hasan Ćeman">{{Cite web |url= http://www.academia.edu/3649645/_Urgent_Urban_Interventions_by_Ottoman_Authorities_in_Western_Bosnia_and_the_Question_of_the_Foundation_of_the_Settlement_of_Bosanski_Petrovac_In_Anali_GHB_40_32_2011_163-215_Sarajevo._In_Bosnian |title= URBANE INTERVENCIJE OSMANSKE VLASTI NA PODRUČJU ZAPADNE BOSNE I PITANJE OSNIVANJA NASELJA BOSANSKI PETROVAC |work= Mirza Hasan Ćeman, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke), 711.2(497.6 Bosanski Petrovac) “14/19“ |access-date= 9. 2. 2017 |archive-date= 20. 4. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230420191847/https://www.academia.edu/3649645/_Urgent_Urban_Interventions_by_Ottoman_Authorities_in_Western_Bosnia_and_the_Question_of_the_Foundation_of_the_Settlement_of_Bosanski_Petrovac_In_Anali_GHB_40_32_2011_163-215_Sarajevo._In_Bosnian |url-status= dead }}</ref>, kao središte [[Kapetanija|kapetanije]].<ref>[[Hamdija Kreševljaković]], Sarajevo: Svijetlost, 1980, - KAPETANIJE U BiH</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.bosanskipetrovac.gov.ba/ Općina Bosanski Petrovac] * [http://www.krnjeusa.net/ Krnjeuša] * [http://www.drinic.rs.ba/ Općina Petrovac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126205436/http://www.drinic.rs.ba/ |date=26. 11. 2015 }} {{Commonscat|Petrovačko polje}} {{Kraška polja}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Kraška polja u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bosanski Petrovac]] [[Kategorija:Petrovac]] 8y7lo16dephwo0fjf9b1qrzot0cx5x2 0 392180 3922008 3883147 2026-08-25T05:39:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922008 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stadion | naziv_stadiona = Stadion Pecara | nadimak = | slika = [[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|250px]] | tekst = '''Stadion Pecara''' – '''[[UEFA]]''' [[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]] | puni_naziv = | bivši_nazivi = | lokacija = [[Široki Brijeg]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43.378696|17.598016}} | početak_izgradnje = | izgrađen = | otvoren = | renoviran = | proširen = | zatvoren = | srušen = | vlasnik = | operator = | površina = Trava | semafor = | cijena_izgradnje = | arhitekt = | projektni_menadžer = | građevinski_inženjer = | servisni_inženjer = | glavni_poduzetnik = | glavni_poduzetnici = | kapacitet = 10.000<ref>{{cite web |url=http://www.transfermarkt.co.uk/nk-siroki-brijeg/stadion/verein/1242 |title= Kapacitet Stadiona Pecara |work= transfermarkt.co.uk |access-date=29. 7. 2015}}</ref><br><small>(5.147 sjedećih)</small> | rekordna_posjećenost = 10.000<ref name="rekord-kapacitet">{{cite web |url= http://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php/hr/klub/stadion-pecara |title= Rekordna posjećenost na Stadionu Pecara |work= Službena stranica [[NK Široki Brijeg]] |access-date= 28. 7. 2015 |archive-date= 20. 4. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220420002919/http://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php/hr/klub/stadion-pecara |url-status= dead }}</ref> | dimenzije = | korisnici = [[NK Široki Brijeg]] }} '''Pecara''' je [[nogomet]]ni [[stadion]] u [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]] u zapadnoj [[Hercegovina|Hercegovini]], [[BiH]]. Stadion ima 5.147 sjedećih mjesta, iako je rekordan broj gledalaca na utakmici bio 10.000<ref name="rekord-kapacitet" /> na utakmici [[NK Hajduk Split|Hajduka]] i [[NK Dinamo Zagreb|Dinama]]. Na ovom stadionu domaće utakmice igra [[NK Široki Brijeg]] još od kraja 1950-ih. Nalazi se odmah pored gradske [[Dvorana Pecara|dvorane Pecara]]. Krajem 1990-ih godina stadion je renoviran i dobio je današnji izgled. == Također pogledajte == * [[Spisak nogometnih stadiona u Bosni i Hercegovini]] ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Pecara football stadium}} * [http://int.soccerway.com/teams/bosnia-herzegovina/nk-iroki-brijeg/2701/venue/ Karakteristike stadiona, soccerway.com] {{Stadioni Premijer lige BiH}} [[Kategorija:Široki Brijeg]] [[Kategorija:Nogometni stadioni u Bosni i Hercegovini|Pecara]] aj1nvgavn6afo6u8tz6zr3zkkzawf41 0 394780 3921874 3859800 2026-08-24T15:15:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921874 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Podsrnetica | vrsta = (naselje) <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Petrovac]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.524 | dužina_stepeni = 16.53929 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 0 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 51 | matični broj = 217646<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=18. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20460 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Podsrnetica u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Podsrnetica''' je naseljeno mjesto u općini [[Petrovac]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Geografija == Podsrnetica je naselje visokog položaja, uzdignuto mnogo iznad južnog, ravnog dijela [[Bravsko polje|Bravskog polja]] i zalazi pomalo u [[Srnetica|Srneticu]]. Odmaknuto je od [[Bravski Vaganac|Bravskog Vaganca]] preko jednog kilometra. Kuće su uglavnom razbacane. Veći dio naselja sa 51 stanovnikom, posljednjom administrativnom podjelom Bosne i Hercegovine, pripao je općini [[Bosanski Petrovac]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Podsrnetica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 217646 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 18. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 18. 9. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 0 | g1991_ukupno = 131 | g1991_srbi = 131 | g1981_ukupno = 139 | g1981_srbi = 69 | g1981_jugosloveni = 65 | g1971_ukupno = 214 | g1971_srbi = 213 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.drinic.rs.ba/ Zvanični sajt općine Petrovac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126205436/http://www.drinic.rs.ba/ |date=26. 11. 2015 }} {{Naselja u općini Petrovac}} kakyjdioc4trim4ji1ugsqy70aqnnxv 0 402795 3922031 3507038 2026-08-25T08:41:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 53 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922031 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Svjetski kup (zimski sportovi) | takmičenje = Svjetski kup u<br>ski-skokovima 2015/2016. | takmičenje1 = Ukupno (m) | pobjednik1 = {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | takmičenje2 = Ukupno (ž) | pobjednik2 = {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | takmičenje3 = [[Skijaški skokovi#Skijaški letovi|Letovi]] | pobjednik3 = {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | takmičenje4 = [[Turneja 4 skakaonice|Novogodišnja turneja]] | pobjednik4 = {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | takmičenje5 = Kup nacija (m) | pobjednik5 = {{ZID|Norveška}} | takmičenje6 = Kup nacija (ž) | pobjednik6 = {{ZID|Austrija}} | takmičenje7 = | pobjednik7 = | takmičenje8 = | pobjednik8 = <!-- ** Takmičenje ** --> | mjesto = 21 (m); 10 (ž) | pojedinačna_takmičenja = 30 (m); 17 (ž) | timska_takmičenja = 6 (m); 0 (ž) | otkazana_takmičenja = 5 (m); 2 (ž) | zaustavljena_takmičenja = <!-- ** Učesnici ** --> | države = | sportisti = <!-- ** ** --> | posljednja = [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|2014/15.]] | sljedeća = [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2016/2017.|2016/17]] }} '''Svjetski kup u [[Skijaški skokovi|skijaškim skokovima]] 2015/2016.''' bio je 37. sezona [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|ovog takmičenja]] za muškarce i 5. za žene. Počeo je 21. novembra 2015. u [[Klingenthal]]u, a završio se 20. marta 2016. u [[Planica|Planici]]. Titulu ukupnog pobjednika branio je [[Severin Freund]]. Međutim, Prevc ju je i matematički preuzeo 6 takmičenja prije kraja sezone nakon dominacije tokom cijele sezone; ostvario je 14 pobjeda, čime je srušio [[Gregor Schlierenzauer|Schlierenzauerov]] rekord iz [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2008/2009.|sezone 2008/09.]] po broju pobjeda u jednoj sezoni. Također je srušio i Schlierenzauerov rekord od 2083 boda u sezoni. Prevc je u Vikersundu 15. februara 2016. postao treći skakač u historiji koji je ostvario pobjedu iako je pao pri doskoku. To su prije njega uspjeli [[Andreas Goldberger]] [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1994/1995.|1995]]<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=AWOeO-p2oPM | title=Andreas Goldberger 196 m in Oberstdorf | publisher=[[YouTube]]| access-date=15. 2. 2016}}</ref> i [[Martin Schmitt]] [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1998/1999.|1999.]]<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=5o_FGQmUO4g | title=Martin Schmitt 219 m in Oberstdorf | publisher=YouTube| access-date=15. 2. 2016}}</ref> Titulu za žene branila je [[Daniela Iraschko-Stolz]] (pojedinačno), ali ju je izgubila od [[Sara Takanashi|Sare Takanashi]], koja je, poput Prevca, dominirala sezonom pobijedivši na 14 od 17 takmičenja. Grad [[Almati]] (a samim tim i [[Kazahstan]]) prvi je put bio domaćin jednog takmičenja Svjetskog kupa. Na takmičenju u [[Švicarska|švicarskom]] [[Engelberg]]u 19. decembra postavljeni su neki rekordi: Peter Prevc i njegov brat [[Domen Prevc|Domen]] postali su prva braća u historiji koja su zajedno stajala na pobjedničkom postolju, [[Noriaki Kasai]] još je jednom pomakao granicu za najstarijeg skakača s plasmanom na pobjedničkom postolju (43 godine i 196 dana), a također prvi put u historiji na postolju su stajali najstariji i najmlađi učesnik u bilo kojem (skakačkom) takmičenju, a rekordna je i njihova razlika u godinama (Kasai 43, D. Prevc 16 godina). Kasai je do kraja sezone još 4 puta bio treći i popravio ovaj rekord na 43 godine i 272 dana, a braća Prevc u [[Sapporo|Sapporu]] su ponovo stala na pobjedničko postolje, na kojem im se pridružio [[Robert Kranjec]]. [[Turneja 4 skakaonice 2015/2016.|64. novogodišnja turneja]] ponudila je dodatnu zaradu. Ukupni pobjednik ([[Peter Prevc]]) osvojio je trofej "Zlatni orao" i zaradio 20.000 [[CHF]]. (Ovaj iznos nije uračunat u [[#Zarada|tabelu zarada]] ispod.) Otkazano pojedinačno takmičenje iz [[Titisee-Neustadt]]a, koje je bilo zakazano za 13. mart, prebačeno je u [[Planica|Planicu]] na 17. mart, čime je [[Letalnica]] postala prva skakaonica u historiji na kojoj su održana 4 uzastopna takmičenja u Svjetskom kupu u istoj sezoni. == Kalendar == === Muškarci === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#ffffff; font-size:95%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="25"| Ukupno !width="30"| Sezona !width="100"| Datum !width="200"| Mjesto !width="250"| Skakaonica !width="40"| Veličina !width="200"| Prvi !width="200"| Drugi !width="200"| Treći !width="169"| Žuta majica !width="10"| Ref. |- | align=center| 871. | align=center| 1. | 22. 11. 2015. | {{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] | [[Vogtland Arena]] HS 140 | align=center|V | {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3766/2016JP3766RL.pdf | title=Men's HS 140 - Klingenthal, Germany | publisher=FIS | access-date=22. 11. 2015 | archive-date=22. 11. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151122224555/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3766/2016JP3766RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | colspan=2 rowspan=3| | <s>27. 11. 2015.</s> | {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] | [[Rukatunturi]] HS 142 <small>(noćni)</small> | align=center|V | colspan=5 align=center|''Jak vjetar; prebačeno u naredni dan'' |- | {{Nowrap|<s>28. 11. 2015.</s><small>{{#tag:ref|Odgođena jedna serija od 27. novembra. Otkazano nakon problema zbog topljenja snijega na zaletištu.|group="n"}}</small><small>{{note|1}}</small>}} | {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] | [[Rukatunturi]] HS 142 <small>(noćni)</small> | align=center|V | colspan=5 align=center|''Odgođena jedna serija zbog topljenja snijega na zaletištu'' |- | <s>28. 11. 2015.</s> | {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] | [[Rukatunturi]] HS 142 <small>(noćni)</small> | align=center|V | colspan=5 align=center|''Jak vjetar; otkazano nakon 43 od 70 skakača; prebačeno u Lahti''<ref name="Lahti">{{cite news|url=http://www.fis-ski.com/nordic-combined/news-multimedia/official-communications/article=fis-world-cups-ruka-rescheduled-lahti.html|title=World Cups - Ruka rescheduled in Lahti|publisher=FIS|date=18. 1. 2016|access-date=14. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327125527/http://www.fis-ski.com/nordic-combined/news-multimedia/official-communications/article=fis-world-cups-ruka-rescheduled-lahti.html|archive-date=27. 3. 2016|url-status=dead}}</ref>'' |- | align=center| 872. | align=center| 2. | 5. 12. 2015</s><small>{{#tag:ref|Serija koja je održana 5. decembra u [[Lillehammer]]u prebačena je s velike na malu skakaonicu zbog jakog vjetra.|group="n"}}</small><small>{{note|2}}</small> | {{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] | [[Lysgårdsbakken]] HS 100 <small>(noćni)</small> | align=center|M | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|NOR}} [[Andreas Stjernen]] | rowspan=3| {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3805/2016JP3805RL.pdf | title=Men's HS 100 - Lillehammer, Norway | publisher=FIS | access-date=5. 12. 2015 | archive-date=8. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155012/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3805/2016JP3805RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 873. | align=center| 3. | 6. 12. 2015</s><small>{{#tag:ref|Serija koja je održana 6. decembra u [[Lillehammer]]u ponovo je prebačena s velike na malu skakaonicu zbog jakog vjetra.|group="n"}}</small> | {{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] | [[Lysgårdsbakken]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3806/2016JP3806RL.pdf | title=Men's HS 100 - Lillehammer, Norway | publisher=FIS | access-date=6. 12. 2015 | archive-date=10. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151210183052/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3806/2016JP3806RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 874. | align=center| 4. | 12. 12. 2015. | {{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] | [[Roda (skakaonica)|Roda]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Joachim Hauer]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3845/2016JP3845RL.pdf | title=Men's HS 134 - Nizhny Tagil, Russia | publisher=FIS | access-date=12. 12. 2015 | archive-date=22. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222115547/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3845/2016JP3845RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 875. | align=center| 5. | 13. 12. 2015. | {{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] | [[Roda (skakaonica)|Roda]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | rowspan=3| {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3847/2016JP3847RL2.pdf | title=Men's HS 134 - Nizhny Tagil, Russia | publisher=FIS | access-date=13. 12. 2015 | archive-date=23. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151223155704/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3847/2016JP3847RL2.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 876. | align=center| 6. | 19. 12. 2015. | {{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] | [[Titlis (skakaonica)|Titlis]] HS 137 | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|SLO}} [[Domen Prevc]] | {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3856/2016JP3856RL.pdf | title=Men's HS 137 - Engelberg, Switzerland | publisher=FIS | access-date=19. 12. 2015 | archive-date=21. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151221172100/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3856/2016JP3856RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 877. | align=center| 7. | 20. 12. 2015. | {{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] | [[Titlis (skakaonica)|Titlis]] HS 137 | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3857/2016JP3857RL.pdf | title=Men's HS 137 - Engelberg, Switzerland | publisher=FIS | access-date=20. 12. 2015 | archive-date=22. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222155223/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3857/2016JP3857RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- bgcolor=#EFDECD | align=center| 878. | align=center| 8. | 29. 12. 2015. | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | [[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] HS 137 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | rowspan=4| {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3768/2016JP3768RL.pdf | title=Men's HS 137 - Oberstdorf, Germany | publisher=FIS | access-date=29. 12. 2015 | archive-date=4. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192356/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3768/2016JP3768RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- bgcolor=#EFDECD | align=center| 879. | align=center| 9. | 1. 1. 2016. | {{ZD|NJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] | [[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska]] HS 140 | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3770/2016JP3770RL.pdf | title=Men's HS 140 - Garmisch-Partenkirchen, Germany | publisher=FIS | access-date=1. 1. 2016 | archive-date=23. 9. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160923074134/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3770/2016JP3770RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- bgcolor=#EFDECD | align=center| 880. | align=center| 10. | 3. 1. 2016. | {{ZD|AUT}} [[Innsbruck]] | [[Bergisel (skakaonica)|Bergisel]] HS 130 | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3717/2016JP3717RL.pdf | title=Men's HS 130 - Innsbruck, Germany | publisher=FIS | access-date=3. 1. 2016 | archive-date=3. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160103154155/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3717/2016JP3717RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- bgcolor=#EFDECD | align=center| 881. | align=center| 11. | 6. 1. 2016. | {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] | [[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|"Paul Ausserleitner"]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3719/2016JP3719RL.pdf | title=Men's HS 140 - Bischofshofen, Austria | publisher=FIS | access-date=6. 1. 2016 | archive-date=7. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160107114503/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3719/2016JP3719RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- bgcolor=#EFDECD | colspan="6" align=center|[[Turneja 4 skakaonice 2015/2016.|64. turneja 4 skakaonice – ukupno]] (29. 12. 2015 – 6. 1. 2016)<ref>{{cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3719/2016JP37194H.pdf |title=Four Hills Tournament |publisher=FIS |date=6. 1. 2016 |access-date=6. 1. 2016 |archive-date=11. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411222559/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3719/2016JP37194H.pdf |url-status=dead }}</ref> | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | colspan="2"| |- | align=center| 882. | align=center| 12. | 10. 1. 2016. | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] HS 145 | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3773/2016JP3773RL.pdf | title=Men's HS 145 - Willingen, Germany | publisher=FIS | access-date=10. 1. 2016 | archive-date=11. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160111184711/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3773/2016JP3773RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- style="background:#FFEBAD" | colspan="11" align="center" |[[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 2016.]] (15–17. januar) |- | align=center| 883. | align=center| 13. | 24. 1. 2016. | {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] | [[Wielka Krokiew]] HS 134 | align=center|V | {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | rowspan=3| {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3828/2016JP3828RL.pdf | title=Men's HS 134 - Zakopane, Poland | publisher=FIS | access-date=24. 1. 2016 | archive-date=31. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160131130141/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3828/2016JP3828RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 884. | align=center| 14. | 30. 1. 2016. | {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] | [[Okurayama]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|SLO}} [[Domen Prevc]] | {{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] || <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3787/2016JP3787RL.pdf | title=Men's HS 134 - Sapporo, Japan | publisher=FIS | access-date=30. 1. 2016 | archive-date=5. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160205051527/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3787/2016JP3787RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 885. | align=center| 15. | 31. 1. 2016. | {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] | [[Okurayama]] HS 134 | align=center|V | {{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3788/2016JP3788RL.pdf | title=Men's HS 134 - Sapporo, Japan | publisher=FIS | access-date=31. 1. 2016 | archive-date=13. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040017/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3788/2016JP3788RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | colspan=2| | <s>7. 2. 2016.</s> | {{ZD|NOR}} [[Oslo]] | [[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] HS 134 | align=center|V | colspan=5 align=center|''Otkazano zbog jakog vjetra i magle; prebačeno u Vikersund.<ref name="Vikersund">{{cite news|url=http://www.fis-ski.com/ski-jumping/news-multimedia/official-communications/article=fis-ski-jumping-world-cup-oslo-rescheduled-vikersund-nor.html|title=FIS Ski Jumping World Cup Oslo rescheduled in Vikersund (NOR)|publisher=FIS|date=9. 2. 2016|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212014517/http://www.fis-ski.com/ski-jumping/news-multimedia/official-communications/article=fis-ski-jumping-world-cup-oslo-rescheduled-vikersund-nor.html|archive-date=12. 2. 2016|url-status=dead}}</ref>'' |- | align=center| 886. | align=center| 16. | 10. 2. 2016. | {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] | [[Granåsen]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] | {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] | rowspan=10| {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |<ref>{{cite news|url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3812/2016JP3812RL.pdf|title=Men's HS 140 - Trondheim, Norway|publisher=FIS|date=10. 2. 2016|access-date=10. 2. 2016|archive-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210181844/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3812/2016JP3812RL.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | align=center| 887. | align=center| 17. | 12. 2. 2016<small>{{#tag:ref|Otkazano takmičenje na velikoj skakaonici u Oslu od 7. februara 2016. prebačeno je na 12. februar na letaonicu u Vikersundu.<ref name="Vikersund"/>|group="n"}}</small> | {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] | [[Vikersundbakken]] HS 225 <small>(noćni)</small> | align=center|L | {{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3810/2016JP3810RL.pdf | title=Men's HS 225 - Vikersund, Norway | publisher=FIS | access-date=12. 2. 2016 | archive-date=17. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160217020912/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3810/2016JP3810RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 888. | align=center| 18. | 13. 2. 2016. | {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] | [[Vikersundbakken]] HS 225 <small>(noćni)</small> | align=center|L | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | {{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3814/2016JP3814RL.pdf | title=Men's HS 225 - Vikersund, Norway | publisher=FIS | access-date=13. 2. 2016 | archive-date=17. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160217005436/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3814/2016JP3814RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 889. | align=center| 19. | 14. 2. 2016. | {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] | [[Vikersundbakken]] HS 225 | align=center|L | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] | {{ZD|NOR}} [[Andreas Stjernen]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3815/2016JP3815RL.pdf | title=Men's HS 225 - Vikersund, Norway | publisher=FIS | access-date=14. 2. 2016 | archive-date=14. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160214213604/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3815/2016JP3815RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 890. | align=center| 20. | 19. 2. 2016<small>{{#tag:ref|Jedno od dva otkazana takmičenja iz Kuusama od 27/28. novembra 2015. prebačeno je na 19. februar 2016. u Lahtiju.<ref name="Lahti"/>|group="n"}}</small> | {{ZD|FIN}} [[Lahti]] | [[Salpausselkä (skakaonica)|Salpausselkä]] HS 130 | align=center|V | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3734/2016JP3734RL.pdf | title=Men's HS 130 - Lahti, Finland | publisher=FIS | access-date=19. 2. 2016 | archive-date=19. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160219193553/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3734/2016JP3734RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 891. | align=center| 21. | 21. 2. 2016<small>{{#tag:ref|Takmičenje na velikoj skakaonici u [[Lahti]]ju 21. februara 2016. prebačeno je na malu zbog jakog vjetra.|group="n"}}</small> | {{ZD|FIN}} [[Lahti]] | [[Salpausselkä (skakaonica)|Salpausselkä]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|NJE}} [[Karl Geiger]] | {{ZD|JAP}} [[Taku Takeuchi]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3738/2016JP3738RL.pdf | title=Men's HS 100 - Lahti, Finland | publisher=FIS | access-date=21. 2. 2016 | archive-date=21. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160221190134/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3738/2016JP3738RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 892. | align=center| 22. | 23. 2. 2016. | {{ZD|FIN}} [[Kuopio]] | [[Puijo]] HS 127 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] | {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3740/2016JP3740RL.pdf | title=Men's HS 127 - Kuopio, Finland | publisher=FIS | access-date=23. 2. 2016 | archive-date=4. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304165130/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3740/2016JP3740RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 893. | align=center| 23. | 27. 2. 2016. | {{ZD|KAZ}} [[Almati]] | [[Gornji gigant]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3796/2016JP3796RL.pdf | title=Men's HS 140 - Almaty, Kazakhstan | publisher=FIS | access-date=27. 2. 2016 | archive-date=5. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305112649/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3796/2016JP3796RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 894. | align=center| 24. | 28. 2. 2016. | {{ZD|KAZ}} [[Almati]] | [[Gornji gigant]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] | {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3798/2016JP3798RL.pdf | title=Men's HS 140 - Almaty, Kazakhstan | publisher=FIS | access-date=28. 2. 2016 | archive-date=1. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160301183247/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3798/2016JP3798RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 895. | align=center| 25. | 4. 3. 2016. | {{ZD|POLJ}} [[Wisła (grad)|Wisła]] | [[Malinka (skakaonica)|Malinka]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{ZD|ČEŠ}} [[Roman Koudelka]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3830/2016JP3830RL.pdf | title=Men's HS 134 - Wisła, Poland | publisher=FIS | access-date=4. 3. 2016 | archive-date=12. 2. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214241/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3830/2016JP3830RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | colspan=2| | <s>5. 3. 2016.</s> | {{ZD|POLJ}} [[Wisła (grad)|Wisła]] | [[Malinka (skakaonica)|Malinka]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | colspan=5 align=center|''Otkazano zbog jakog vjetra.'' |- | align=center| 896. | align=center| 26. | 12. 3. 2016. | {{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] | [[Hochfirst (skakaonica)|Hochfirst]] HS 142 | align=center|V | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3777/2016JP3777RL.pdf | title=Men's HS 142 - Titisee-Neustadt, Germany | publisher=FIS | access-date=12. 3. 2016 | archive-date=13. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160313034504/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3777/2016JP3777RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | colspan=2| | 13. 3. 2016. | {{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] | [[Hochfirst (skakaonica)|Hochfirst]] HS 142 | align=center|V | colspan=5 align=center|''Jak vjetar; prebačeno u Planicu''<ref name="Planica">{{cite news|url=http://www.fis-ski.com/nordic-combined/news-multimedia/official-communications/article=fis-ski-jumping-world-cup-rescheduled-planica-slo-2016.html|title=FIS Ski Jumping World Cup rescheduled in Planica (SLO), 17. 3. 2016|publisher=FIS|date=14. 3. 2016|access-date=15. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109082251/http://www.fis-ski.com/nordic-combined/news-multimedia/official-communications/article=fis-ski-jumping-world-cup-rescheduled-planica-slo-2016.html|archive-date=9. 11. 2017|url-status=dead}}</ref> |- | align=center| 897. | align=center| 27. | 17. 3. 2016<small>{{#tag:ref|Otkazano takmičenje iz Titisee-Neustadta prebačeno u Planicu na 17. mart.<ref name="Lahti"/>|group="n"}}</small> | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | [[Letalnica]] HS 225 | align=center|L | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | {{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] | rowspan=3| {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3704/2016JP3704RL.pdf | title=Men's HS 225 - Planica, Slovenia | publisher=FIS | access-date=17. 3. 2016 | archive-date=17. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160317115119/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3704/2016JP3704RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 898. | align=center| 28. | 18. 3. 2016. | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | [[Letalnica]] HS 225 | align=center|L | {{flagicon|SLO}} [[Robert Kranjec]] | {{flagicon|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{flagicon|NOR}} [[Johann André Forfang]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3705/2016JP3705RL.pdf | title=Men's HS 225 - Planica, Slovenia | publisher=FIS | access-date=18. 3. 2016 | archive-date=10. 2. 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180210070837/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3705/2016JP3705RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 899. | align=center| 29. | 20. 3. 2016. | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | [[Letalnica]] HS 225 | align=center|L | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | {{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] | {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3707/2016JP3707RL.pdf | title=Men's HS 225 - Planica, Slovenia | publisher=FIS | access-date=20. 3. 2016 | archive-date=27. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160327134603/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3707/2016JP3707RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |} {{note|1}}<small>Održana samo jedna serija.</small> ==== Skakaonice ==== {| class="wikitable sortable" ! ! Naziv ! Mjesto ! [[Kritična tačka|K-tačka]] ! [[Veličina skakaonice|HS]] ! colspan=3 |Rekord |- |[[Datoteka:Klingenthalschanzewinter.JPG|75px]] |[[Vogtland Arena]] |{{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] |K-125 |HS 140 |146,5 m |{{ZD|NJE}} [[Michael Uhrmann]] |2. 2. 2011. |- |[[Datoteka:Ruka HS142.JPG|75px]] |[[Rukatunturi]] |{{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] |K-120 |HS 142 |147 m |{{ZD|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] |1. 12. 2007. |- |[[Datoteka: Lysgård.JPG|75px]] |[[Lysgårdsbakken]] |{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |K-90 |HS 100 |107,5 m |{{ZD|NJE}} [[Karl Geiger]] |6. 12. 2013. |- | |[[Roda (skakaonica)|Roda]] |{{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] |K-120 |HS 134 |140 m |{{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] |13. 12. 2015. |- |[[Datoteka:GrossTitlisSchanzeNacht.jpg|116x116px]] |[[Titlis (skakaonica)|Titlis]] |{{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] |K-125 |HS 137 |142 m |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |20. 12. 2015. |- |[[Datoteka:Schattenberg20061230.jpg|75px]] |[[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] |{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |K-120 |HS 137 |143,5 m |{{ZD|NOR}} [[Sigurd Pettersen]] |29. 12. 2003. |- |[[Datoteka:Garmisch-Partenkirchen - Grosse Olympiaschanze.jpg|75px]] |[[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska]] |{{ZD|NJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] |K-125 |HS 140 |143,5 m |{{ZD|ŠVI}} [[Simon Ammann]] |1. 1. 2010. |- |[[Datoteka:Innsbruck2.jpg|75px]] |[[Bergisel (skakaonica)|Bergisel]] |{{ZD|AUT}} [[Innsbruck]] |K-120 |HS 130 |137 m |{{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] |4. 1. 2015. |- |[[Datoteka:Paul-Ausserleitner-Schanze.JPG|75px]] |[[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|"Paul Ausserleitner"]] |{{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] |K-125 |HS 140 |143 m |{{ZD|JAP}} [[Daiki Itō]] |6. 1. 2005. |- |rowspan=2|[[Datoteka:Willingen Skijumping 2007-2.JPG|75px]] |rowspan=2|[[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] |rowspan=2|{{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] |rowspan=2|K-130 |rowspan=2|HS 145 |rowspan=2|152 m |{{ZD|FIN}} [[Janne Ahonen]] |9. 1. 2005. |- |{{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] |1. 2. 2014. |- |- |[[Datoteka:Wielka Krokiew 03.jpg|75px]] |[[Wielka Krokiew]] |{{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] |K-120 |HS 134 |141,5 m |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |23. 3. 2015. |- |rowspan=3|[[Datoteka:Ookurayama skijump.jpg|75px]] |rowspan=3|[[Okurayama]] |rowspan=3|{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |rowspan=3|K-120 |rowspan=3|HS 134 |rowspan=3|140 m |{{ZD|NOR}} [[Roar Ljøkelsøy]] |22. 1. 2006. |- |{{ZD|AUT}} [[Andreas Kofler]] |26. 1. 2014. |- |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |25. 1. 2015. |- |[[Datoteka:Holmenkollbakken 14 march 2010.JPG|75px]] |[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] |{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |K-120 |HS 134 |141 m |{{ZD|AUT}} [[Andreas Kofler]] |5. 3. 2011. |- |[[Datoteka:Granåsen Skijump Arena.JPG|75px]] |[[Granåsen]] |{{ZD|NOR}} [[Trondheim]] |K-124 |HS 140 |143 m |{{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] |12. 3. 2015. |- |[[Datoteka:Ski flying Vikersund 2011.jpg|75px]] |[[Vikersundbakken]] |{{ZD|NOR}} [[Vikersund]] |K-200 |HS 225 |251,5 m |{{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] |15. 2. 2015. |- |[[Datoteka:Salpausselkä 02.jpg|75px]] |[[Salpausselkä (skakaonica)|Salpausselkä]] |{{ZD|FIN}} [[Lahti]] |K-116 |HS 130 |135,5 m |{{ZD|AUT}} [[Andreas Widhölzl]] |4. 3. 2006. |- |[[Datoteka:Kuopio Ski Jumps at Puijo.jpg|75px]] |[[Puijo]] |{{ZD|FIN}} [[Kuopio]] |K-120 |HS 127 |135,5 m |{{ZD|JAP}} [[Masahiko Harada]] |4. 3. 1998. |- |[[Datoteka:AlmatySkiJump.jpg|75px]] |[[Gornji gigant]] |{{ZD|KAZ}} [[Almati]] |K-125 |HS 140 |''142 m''{{note|1}} |''{{ZD|AUT}} [[Mario Seidl]]'' |''9. 2. 2013.'' |- |[[Datoteka:POL Wisła Malinka Skocznia 2.JPG|75px]] |[[Malinka (skakaonica)|Malinka]] |{{ZD|POLJ}} [[Wisła (grad)|Wisła]] |K-120 |HS 134 |139 m |{{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] |8. 1. 2013. |- |rowspan=2|[[Datoteka:Hochfirstschanze.jpg|75px]] |rowspan=2|[[Hochfirst (skakaonica)|Hochfirst]] |rowspan=2|{{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] |rowspan=2|K-125 |rowspan=2|HS 142 |rowspan=2|145 m |{{ZD|NJE}} [[Sven Hannawald]] |2. 12. 2001. |- |{{ZD|POLJ}} [[Adam Małysz]] |3. 2. 2007. |- |[[Datoteka:Planica2Letalnica20080314.JPG|75px]] |[[Letalnica]] |{{ZD|SLO}} [[Planica]] |K-200 |HS 225 |248,5 m |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |20. 3. 2015. |} {{note|1}} – neslužbeni rekord === Žene === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#ffffff; font-size:95%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="25"| Ukupno !width="30"| Sezona !width="100"| Datum !width="200"| Mjesto !width="250"| Skakaonica !width="40"| Veličina !width="200"| Prva !width="200"| Druga !width="200"| Treća !width="169"| Žuta majica !width="10"| Ref. |- | align=center| 61. | align=center| 1. | 4. 12. 2015. | {{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] | [[Lysgårdsbakken]] HS 100 <small>(noćni)</small> | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | {{ZD|NOR}} [[Maren Lundby]] | rowspan=17|{{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3803/2016JP3803RL.pdf | title=Ladies' HS 100 - Lillehammer, Norway | publisher=FIS | access-date=4. 12. 2015 | archive-date=4. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190954/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3803/2016JP3803RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 62. | align=center| 2. | {{nowrap|12. 12. 2015.}} | {{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] | [[Roda (skakaonica)|Roda]] HS 97 | align=center|M | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Eva Pinkelnig]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3844/2016JP3844RL.pdf | title=Ladies' HS 97 - Nizhny Tagil, Russia | publisher=FIS | access-date=12. 12. 2015 | archive-date=22. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100134/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3844/2016JP3844RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 63. | align=center| 3. | 13. 12. 2015. | {{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] | [[Roda (skakaonica)|Roda]] HS 97 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|JAP}} [[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] | {{ZD|AUT}} [[Chiara Hölzl]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3846/2016JP3846RL.pdf | title=Ladies' HS 97 - Nizhny Tagil, Russia | publisher=FIS | access-date=13. 12. 2015 | archive-date=22. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222101012/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3846/2016JP3846RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 64. | align=center| 4. | 16. 1. 2016. | {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] | [[Miyanomori]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3782/2016JP3782RL.pdf | title=Ladies' HS 100 - Sapporo, Japan | publisher=FIS | access-date=16. 1. 2016 | archive-date=23. 9. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160923072315/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3782/2016JP3782RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 65. | align=center| 5. | 17. 1. 2016. | {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] | [[Miyanomori]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|AUT}} [[Jacqueline Seifriedsberger]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3783/2016JP3783RL.pdf | title=Ladies' HS 100 - Sapporo, Japan | publisher=FIS | access-date=17. 1. 2016 | archive-date=30. 10. 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171030003003/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3783/2016JP3783RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 66. | align=center| 6. | 22. 1. 2016<small>{{note|1}}</small> | {{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] | [[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3784/2016JP3784RL.pdf | title=Ladies' HS 106 - Zao, Japan | publisher=FIS | access-date=22. 1. 2016 | archive-date=29. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160129223237/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3784/2016JP3784RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 67. | align=center| 7. | 23. 1. 2016. | {{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] | [[Yamagata (skakaonica)|Yamagata]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | {{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3785/2016JP3785RL.pdf | title=Ladies' HS 106 - Zao, Japan | publisher=FIS | access-date=23. 1. 2016 | archive-date=30. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160130123629/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3785/2016JP3785RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 68. | align=center| 8. | 30. 1. 2016. | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | [[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] HS 106 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3774/2016JP3774RL.pdf | title=Ladies' HS 106 - Oberstdorf, Germany | publisher=FIS | access-date=30. 1. 2016 | archive-date=5. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160205055527/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3774/2016JP3774RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 69. | align=center| 9. | 31. 1. 2016. | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | [[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]] HS 106 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|NOR}} [[Maren Lundby]] | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3775/2016JP3775RL.pdf | title=Ladies' HS 106 - Oberstdorf, Germany | publisher=FIS | access-date=31. 1. 2016 | archive-date=16. 5. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210516084905/https://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3775/2016JP3775RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 70. | align=center| 10. | 4. 2. 2016. | {{ZD|NOR}} [[Oslo]] | [[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] HS 134 | align=center|V | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|NOR}} [[Maren Lundby]] | {{ZD|RUS}} [[Irina Avakumova]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3807/2016JP3807RL.pdf | title=Ladies' HS 134 - Oslo, Norway | publisher=FIS | access-date=4. 2. 2016 | archive-date=22. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160222070557/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3807/2016JP3807RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 71. | align=center| 11. | 6. 2. 2016. | {{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] | [[Aigner (skakaonica)|Aigner]] HS 94 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|NOR}} [[Maren Lundby]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3724/2016JP3724RL.pdf | title=Ladies' HS 94 - Hinzenbach, Austria | publisher=FIS | access-date=6. 2. 2016 | archive-date=7. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160207004443/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3724/2016JP3724RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 72. | align=center| 12. | 7. 2. 2016. | {{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] | [[Aigner (skakaonica)|Aigner]] HS 94 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|AUT}} [[Jacqueline Seifriedsberger]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3725/2016JP3725RL.pdf | title=Ladies' HS 94 - Hinzenbach, Austria | publisher=FIS | access-date=7. 2. 2016 | archive-date=21. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160221213022/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3725/2016JP3725RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 73. | align=center| 13. | 13. 2. 2016. | {{ZD|SLO}} [[Ljubno]] | [[Logarska dolina]] HS 95 | align=center|M | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3702/2016JP3702RL.pdf | title=Ladies' HS 95 - Ljubno, Slovenia | publisher=FIS | access-date=13. 2. 2016 | archive-date=17. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160217010929/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3702/2016JP3702RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 74. | align=center| 14. | 14. 2. 2016. | {{ZD|SLO}} [[Ljubno]] | [[Logarska dolina]] HS 95 | align=center|M | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | {{ZD|AUT}} [[Chiara Hölzl]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3703/2016JP3703RL.pdf | title=Ladies' HS 95 - Ljubno, Slovenia | publisher=FIS | access-date=14. 2. 2016 | archive-date=22. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160222154159/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3703/2016JP3703RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 75. | align=center| 15. | 19. 2. 2016. | {{ZD|FIN}} [[Lahti]] | [[Salpausselkä (skakaonica)|Salpausselkä]] HS 100 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | {{ZD|JAP}} [[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3735/2016JP3735RL.pdf | title=Ladies' HS 100 - Lahti, Finland | publisher=FIS | access-date=19. 2. 2016 | archive-date=4. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304163104/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3735/2016JP3735RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 76. | align=center| 16. | 27. 2. 2016. | {{ZD|KAZ}} [[Almati]] | [[Gornji gigant]] HS 106 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|AUT}} [[Jacqueline Seifriedsberger]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3795/2016JP3795RL.pdf | title=Ladies' HS 106 - Almaty, Kazakhstan | publisher=FIS | access-date=27. 2. 2016 | archive-date=5. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122216/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3795/2016JP3795RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 77. | align=center| 17. | 28. 2. 2016. | {{ZD|KAZ}} [[Almati]] | [[Gornji gigant]] HS 106 | align=center|M | {{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] | {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] | {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] | <ref>{{cite web | url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3797/2016JP3797RL.pdf | title=Ladies' HS 106 - Almaty, Kazakhstan | publisher=FIS | access-date=28. 2. 2016 | archive-date=5. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153054/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3797/2016JP3797RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | colspan=2 rowspan=2| | 5. 3. 2016. | {{ZD|RUM}} [[Râșnov]] | [[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] HS 100 | align=center|M | colspan=5 rowspan=2 align=center|''Toplo vrijeme i nedostatak snijega; budući da finale sezone ne može biti premješteno, "Kristalni globus" i trofej za najuspješniju naciju dodijeljeni su zajedno s trofejima za muškarce u Planici.<ref>{{cite web | url=http://www.fis-ski.com/ski-jumping/news-multimedia/official-communications/article=fis-ladies-ski-jumping-world-cup-2016-cancelled.html | title=FIS Ladies' Ski Jumping World Cup 5/6. 3. 2016 cancelled | publisher=FIS | access-date=29. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160406143006/http://www.fis-ski.com/ski-jumping/news-multimedia/official-communications/article=fis-ladies-ski-jumping-world-cup-2016-cancelled.html | archive-date=6. 4. 2016 | url-status=dead }}</ref>'' |- | 6. 3. 2016. | {{ZD|RUM}} [[Râșnov]] | [[Râșnov (skakaonica)|Râșnov]] HS 100 | align=center|M |} {{note|1}}<small>Održana samo 1 serija.</small> === Ekipno (muškarci) === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#ffffff; font-size:95%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="25"| Ukupno !width="30"| Sezona !width="100"| Datum !width="200"| Mjesto !width="250"| Skakaonica !width="40"| Veličina !width="200"| Prvi !width="200"| Drugi !width="200"| Treći !width="169"| Žuta majica !width="10"| Ref. |- | align=center| 76. | align=center| 1. | {{Nowrap|21. 11. 2015.}} | {{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] | [[Vogtland Arena]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{Štafeta|{{ZID|Njemačka}}|[[Andreas Wellinger]]|[[Andreas Wank]]|[[Richard Freitag]]|[[Severin Freund]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Slovenija}}|[[Domen Prevc]]|[[Jurij Tepeš]]|[[Anže Lanišek]]|[[Peter Prevc]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Austrija}}|[[Michael Hayböck]]|[[Gregor Schlierenzauer]]|[[Manuel Fettner]]|[[Stefan Kraft]]}} | rowspan=2|{{ZID|Njemačka}} | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3765/2016JP3765RL.pdf | title=Men's Team HS 140 - Klingenthal, Germany | publisher=FIS | access-date=21. 11. 2015 | archive-date=22. 11. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151122220720/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3765/2016JP3765RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 77. | align=center| 2. | 9. 1. 2016<small>{{#tag:ref|Druga serija otkazana zbog prejakog vjetra.|group="n"}}</small><small>{{note|4}}</small> | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] HS 145 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{Štafeta|{{ZID|Njemačka}}|[[Andreas Wank]]|[[Andreas Wellinger]]|[[Richard Freitag]]|[[Severin Freund]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Norveška}}|[[Andreas Stjernen]]|[[Daniel-André Tande]]|[[Kenneth Gangnes]]|[[Johann André Forfang]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Austrija}}|[[Stefan Kraft]]|[[Manuel Poppinger]]|[[Manuel Fettner]]|[[Michael Hayböck]]}} | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3772/2016JP3772RL.pdf | title=Men's Team HS 145 - Willingen, Germany | publisher=FIS | access-date=9. 1. 2016 | archive-date=28. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160128073832/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3772/2016JP3772RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 78. | align=center| 3. | 23. 1. 2016. | {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] | [[Wielka Krokiew]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{Štafeta|{{ZID|Norveška}}|[[Anders Fannemel]]|[[Andreas Stjernen]]|[[Daniel-André Tande]]|[[Kenneth Gangnes]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Austrija}}|[[Stefan Kraft]]|[[Manuel Poppinger]]|[[Manuel Fettner]]|[[Michael Hayböck]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Poljska}}|[[Andrzej Stękała]]|[[Maciej Kot]]|[[Stefan Hula mlađi|Stefan Hula]]|[[Kamil Stoch]]}} | rowspan=2|{{ZID|Norveška}} | <ref>{{cite web | url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3827/2016JP3827RL.pdf | title=Men's Team HS 134 - Zakopane, Poland | publisher=FIS | access-date=23. 1. 2016 | archive-date=30. 1. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160130183327/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3827/2016JP3827RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 79. | align=center| 4. | 6. 2. 2016. | {{ZD|NOR}} [[Oslo]] | [[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] HS 134 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{Štafeta|{{ZID|Slovenija}}|[[Jurij Tepeš]]|[[Domen Prevc]]|[[Robert Kranjec]]|[[Peter Prevc]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Norveška}}|[[Daniel-André Tande]]|[[Anders Fannemel]]|[[Johann André Forfang]]|[[Kenneth Gangnes]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Japan}}|[[Taku Takeuchi]]|[[Kento Sakuyama]]|[[Daiki Itō]]|[[Noriaki Kasai]]}} | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3809/2016JP3809RL.pdf | title=Men's Team HS 134 - Oslo, Norway | publisher=FIS | access-date=6. 2. 2016 | archive-date=6. 2. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160206234459/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3809/2016JP3809RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | colspan=2| | <s>20. 2. 2016.</s> | {{ZD|FIN}} [[Lahti]] | [[Salpausselkä (skakaonica)|Salpausselkä]] HS 130 <small>(noćni)</small> | align=center|V | colspan=5 align=center|''Otkazano zbog jakog vjetra; prebačeno u Kuopio.''<ref name="Kuopio">{{cite news|url=http://www.fis-ski.com/ski-jumping/news-multimedia/official-communications/article=fis-ski-jumping-team-world-cup-lahti-rescheduled-kuopio-fin-2016.html|title=FIS Ski Jumping Team World Cup Lahti rescheduled in Kuopio (FIN), 22. 2. 2016|publisher=FIS|date=21. 2. 2016}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | align=center| 80. | align=center| 5. | 22. 2. 2016<small>{{#tag:ref|Ekipno takmičenje zakazano za 20. februar 2016. u Lahtiju prebačeno je na 22. februar u Kuopio zbog jakog vjetra.<ref name="Kuopio"/>|group="n"}}</small> | {{ZD|FIN}} [[Kuopio]] | [[Puijo]] HS 127 <small>(noćni)</small> | align=center|V | {{Štafeta|{{ZID|Norveška}}|[[Kenneth Gangnes]]|[[Daniel-André Tande]]|[[Anders Fannemel]]|[[Johann André Forfang]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Njemačka}}|[[Andreas Wank]]|[[Richard Freitag]]|[[Andreas Wellinger]]|[[Severin Freund]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Japan}}|[[Taku Takeuchi]]|[[Kento Sakuyama]]|[[Daiki Itō]]|[[Noriaki Kasai]]}} | rowspan=2|{{ZID|Norveška}} | <ref>{{cite web | url=http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3950/2016JP3950RL.pdf | title=Men's Team HS 127 - Kuopio, Finland | publisher=FIS | access-date=22. 2. 2016 | archive-date=4. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034910/http://medias2.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3950/2016JP3950RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |- | align=center| 81. | align=center| 6. | 19. 3. 2016. | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | [[Letalnica]] HS 225 | align=center|L | {{Štafeta|{{ZID|Norveška}}|[[Daniel-André Tande]]|[[Anders Fannemel]]|[[Kenneth Gangnes]]|[[Johann André Forfang]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Slovenija}}|[[Jurij Tepeš]]|[[Anže Semenič]]|[[Robert Kranjec]]|[[Peter Prevc]]}} | {{Štafeta|{{ZID|Austrija}}|[[Stefan Kraft]]|[[Manuel Poppinger]]|[[Manuel Fettner]]|[[Michael Hayböck]]}} | <ref>{{cite web | url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3706/2016JP3706RL.pdf | title=Men's Team HS 225 - Planica, Slovenia | publisher=FIS | access-date=19. 3. 2016 | archive-date=19. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160319161553/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2016/JP/3706/2016JP3706RL.pdf | url-status=dead }}</ref> |} == Ukupni poredak – muškarci == {{col-begin}} {{col-break|width=20%}} === Pojedinačno === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|Bodovi |- | align=center|1. || {{ZD|SLO}} '''[[Peter Prevc]]''' <small>(najviše bodova ikad)</small> || align=center|'''2303''' |- | align=center|2. || {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] || align=center|1490 |- | align=center|3. || {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] || align=center|1348 |- | align=center|4. || {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] || align=center|1301 |- | align=center|5. || {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] || align=center|1240 |- | align=center|6. || {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] || align=center|1006 |- | align=center|7. || {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] || align=center|985 |- | align=center|8. || {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] || align=center|909 |- | align=center|9. || {{ZD|NJE}} [[Richard Freitag]] || align=center|680 |- | align=center|10. || {{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] || align=center|670 |} *Nakon 29 takmičenja {{col-break|width=20%}} === Letovi === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|Bodovi |- | align=center|1. || {{ZD|SLO}} '''[[Peter Prevc]]''' || align=center|'''530''' |- | align=center|2. || {{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] || align=center|400 |- | align=center|3. || {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] || align=center|348 |- | align=center|4. || {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] || align=center|305 |- | align=center|5. || {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] || align=center|248 |- | align=center|6. || {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] || align=center|247 |- | align=center|7. || {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] || align=center|239 |- | align=center|8. || {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] || align=center|227 |- | align=center|9. || {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] || align=center|179 |- | align=center|10. || {{ZD|NOR}} [[Andreas Stjernen]] || align=center|177 |} *Nakon 6 takmičenja {{col-break|width=20%}} === Kup nacija === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|Bodovi |- | align=center|1. || '''{{ZID|Norveška}}''' || align=center|'''7202''' |- | align=center|2. || {{ZID|Slovenija}} || align=center|5760 |- | align=center|3. || {{ZID|Njemačka}} || align=center|5409 |- | align=center|4. || {{ZID|Austrija}} || align=center|4652 |- | align=center|5. || {{ZID|Japan}} || align=center|3088 |- | align=center|6. || {{ZID|Poljska}} || align=center|2154 |- | align=center|7. || {{ZID|Češka}} || align=center|1881 |- | align=center|8. || {{ZID|Švicarska}} || align=center|793 |- | align=center|9. || {{ZID|Finska}} || align=center|256 |- | align=center|10. || {{ZID|Francuska}} || align=center|228 |} *Nakon 35 takmičenja {{col-break|width=20%}} === Turneja 4 skakaonice === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|Bodovi |- | align=center|1. || {{ZD|SLO}} '''[[Peter Prevc]]''' <small>(najviše bodova ikad)</small> || align=center|'''1139,4''' |- | align=center|2. || {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] || align=center|1112,9 |- | align=center|3. || {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] || align=center|1081,6 |- | align=center|4. || {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] || align=center|1073,5 |- | align=center|5. || {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] || align=center|1036,2 |- | align=center|6. || {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] || align=center|1035,5 |- | align=center|7. || {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] || align=center|1013,2 |- | align=center|8. || {{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] || align=center|1010,1 |- | align=center|9. || {{ZD|NJE}} [[Richard Freitag]] || align=center|1001,4 |- | align=center|10. || {{ZD|NJE}} [[Andreas Wank]] || align=center|974,4 |} *Nakon 4 takmičenja {{col-break|width=20%}} === Zarada === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|[[Švicarski franak|CHF]] |- | align=center|1. || {{ZD|SLO}} '''[[Peter Prevc]]''' || align=center|'''248.800''' |- | align=center|2. || {{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] || align=center|169.500 |- | align=center|3. || {{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] || align=center|168.300 |- | align=center|4. || {{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] || align=center|150.000 |- | align=center|5. || {{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] || align=center|149.100 |- | align=center|6. || {{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] || align=center|132.000 |- | align=center|7. || {{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] || align=center|119.400 |- | align=center|8. || {{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] || align=center|99.900 |- | align=center|9. || {{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] || align=center|94.950 |- | align=center|10. || {{ZD|NJE}} [[Richard Freitag]] || align=center|88.350 |} *Nakon 35 takmičenja {{col-end}} == Ukupni poredak – žene == {{col-begin}} {{col-break|width=20%}} === Pojedinačno === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|Bodovi |- | align=center|1. || {{ZD|JAP}} '''[[Sara Takanashi]]''' || align=center|'''1610''' |- | align=center|2. || {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] || align=center|1139 |- | align=center|3. || {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] || align=center|908 |- | align=center|4. || {{ZD|AUT}} [[Jacqueline Seifriedsberger]] || align=center|695 |- | align=center|5. || {{ZD|AUT}} [[Chiara Hölzl]] || align=center|632 |- | align=center|6. || {{ZD|NOR}} [[Maren Lundby]] || align=center|586 |- | align=center|7. || {{ZD|RUS}} [[Irina Avakumova]] || align=center|572 |- | align=center|8. || {{ZD|JAP}} [[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] || align=center|505 |- | align=center|9. || {{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] || align=center|426 |- | align=center|10. || {{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] || align=center|415 |} *Nakon 17 takmičenja {{col-break|width=20%}} === Kup nacija === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|Bodovi |- | align=center|1. || '''{{ZID|Austrija}}''' || align=center|'''2886''' |- | align=center|2. || {{ZID|Japan}} || align=center|2565 |- | align=center|3. || {{ZID|Slovenija}} || align=center|2290 |- | align=center|4. || {{ZID|Njemačka}} || align=center|1358 |- | align=center|5. || {{ZID|Rusija}} || align=center|787 |- | align=center|6. || {{ZID|Norveška}} || align=center|707 |- | align=center|7. || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} || align=center|445 |- | align=center|8. || {{ZID|Italija}} || align=center|382 |- | align=center|9. || {{ZID|Francuska}} || align=center|298 |- | align=center|10. || {{ZID|Kanada}} || align=center|229 |} *Nakon 17 takmičenja {{col-break|width=20%}} === Zarada === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |-style="background-color: #E4E4E4;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 10px;"|Poz. !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"| !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 50px;"|[[Švicarski franak|CHF]] |- | align=center|1. || {{ZD|JAP}} '''[[Sara Takanashi]]''' || align=center|'''48.300''' |- | align=center|2. || {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] || align=center|34.095 |- | align=center|3. || {{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] || align=center|26.970 |- | align=center|4. || {{ZD|AUT}} [[Jacqueline Seifriedsberger]] || align=center|20.850 |- | align=center|5. || {{ZD|AUT}} [[Chiara Hölzl]] || align=center|18.960 |- | align=center|6. || {{ZD|NOR}} [[Maren Lundby]] || align=center|17.550 |- | align=center|7. || {{ZD|RUS}} [[Irina Avakumova]] || align=center|16.875 |- | align=center|8. || {{ZD|JAP}} [[Yūki Itō (ski-skakačica)|Yūki Itō]] || align=center|14.930 |- | align=center|9. || {{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] || align=center|12.465 |- | align=center|10. || {{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] || align=center|12.255 |} *Nakon 17 takmičenja {{col-break|width=40%}} {{col-end}} == Kvalifikacije == {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} === Muškarci === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#ffffff; font-size:95%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width=30|Br. !width=140|Mjesto !width=120|Kvalifikacije !width=120|Takmičenje !width=40|Veličina !width=180|Pobjednik |- |align=center|1. |{{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] |22. 11. 2015. |22. 11. 2015. |align=center|V |{{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] |- | |{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |<s>5. 12. 2015. |5. 12. 2015. |align=center|M |''Jak vjetar'' |- |align=center|2. |{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |6. 12. 2015. |6. 12. 2015. |align=center|M |{{ZD|ČEŠ}} [[Roman Koudelka]] |- |align=center|3. |{{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] |11. 12. 2015. |12. 12. 2015. |align=center|V |{{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] |- |align=center|4. |{{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] |13. 12. 2015. |13. 12. 2015. |align=center|V |{{ZD|NOR}} [[Joachim Hauer]] |- |align=center|5. |{{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] |18. 12. 2015. |19. 12. 2015. |align=center|V |{{ZD|SLO}} [[Anže Lanišek]] |- |align=center|6. |{{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] |20. 12. 2015. |20. 12. 2015. |align=center|V |{{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] |- |align=center|7. |{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |28. 12. 2015. |29. 12. 2015. |align=center|V |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |- |align=center|8. |{{ZD|NJE}} [[Garmisch-Partenkirchen|Ga-Pa]] |31. 12. 2015. |1. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |- |align=center|9. |{{ZD|AUT}} [[Innsbruck]] |2. 1. 2016. |3. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] |- |align=center|10. |{{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] |5. 1. 2016. |6. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] |- |align=center|11. |{{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] |8. 1. 2016. |10. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] |- |align=center|12. |{{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] |22. 1. 2016. |24. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |- |align=center|13. |{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |29. 1. 2016. |30. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|JAP}} [[Taku Takeuchi]]<br>{{ZD|POLJ}} [[Dawid Kubacki]] |- |align=center|14. |{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |31. 1. 2016. |31. 1. 2016. |align=center|V |{{ZD|NOR}} [[Joachim Hauer]] |- |align=center|15. |{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |5. 2. 2016. |<s>7. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|POLJ}} [[Stefan Hula mlađi|Stefan Hula]] |- |align=center|16. |{{ZD|NOR}} [[Trondheim]] |9. 2. 2016. |10. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|JAP}} [[Daiki Itō]] |- |align=center| |{{ZD|NOR}} [[Vikersund]] |''Nisu zakazane'' |12. 2. 2016. |align=center|L |''Svi prisutni takmičari'' |- |align=center|17. |{{ZD|NOR}} [[Vikersund]] |13. 2. 2016. |13. 2. 2016. |align=center|L |{{ZD|JAP}} [[Taku Takeuchi]] |- |align=center|18. |{{ZD|NOR}} [[Vikersund]] |14. 2. 2016. |14. 2. 2016. |align=center|L |{{ZD|NOR}} [[Joachim Hauer]] |- |align=center|19. |{{ZD|FIN}} [[Lahti]] |19. 2. 2016. |19. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|AUT}} [[Manuel Poppinger]] |- |align=center|20. |{{ZD|FIN}} [[Lahti]] |21. 2. 2016. |21. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|POLJ}} [[Dawid Kubacki]] |- |align=center|21. |{{ZD|FIN}} [[Kuopio]] |22. 2. 2016. |23. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |- |align=center|22. |{{ZD|KAZ}} [[Almati]] |26. 2. 2016. |27. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|POLJ}} [[Maciej Kot]] |- |align=center|23. |{{ZD|KAZ}} [[Almati]] |28. 2. 2016. |28. 2. 2016. |align=center|V |{{ZD|JAP}} [[Taku Takeuchi]] |- |align=center|24. |{{ZD|POLJ}} [[Wisła (grad)|Wisła]] |3. 3. 2016. |4. 3. 2016. |align=center|V |{{ZD|ČEŠ}} [[Roman Koudelka]] |- |align=center|25. |{{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] |11. 3. 2016. |12. 3. 2016. |align=center|V |{{ZD|SLO}} [[Domen Prevc]] |- |align=center| |{{ZD|SLO}} [[Planica]] |''Nisu zakazane'' |17. 3. 2016. |align=center|L |''Svi prisutni skakači'' |- |align=center|26. |{{ZD|SLO}} [[Planica]] |17. 3. 2016. |18. 3. 2016. |align=center|L |{{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] |- |align=center| |{{ZD|SLO}} [[Planica]] |''Nisu zakazane'' |20. 3. 2016. |align=center|L |''Samo najboljih 30 u sezoni'' |} {{col-break|width=50%}} === Žene=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#ffffff; font-size:95%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width=30|Br. !width=140|Mjesto !width=120|Kvalifikacije !width=120|Takmičenje !width=40|Veličina !width=185|Pobjednica |- |align=center|1. |{{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] |3. 12. 2015. |4. 12. 2015. |align=center|M |{{ZD|FRA}} [[Julia Clair]] |- |align=center|2. |{{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] |11. 12. 2015. |12. 12. 2015. |align=center|M |{{ZD|FRA}} [[Julia Clair]] |- |align=center|3. |{{ZD|RUS}} [[Njižni Tagil]] |13. 12. 2015. |13. 12. 2015. |align=center|M |{{ZD|FRA}} [[Julia Clair]] |- |align=center|4. |{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |15. 1. 2016. |16. 1. 2016. |align=center|M |{{ZD|SLO}} [[Urša Bogataj]] |- |align=center|5. |{{ZD|JAP}} [[Sapporo]] |17. 1. 2016. |17. 1. 2016. |align=center|M |{{ZD|ITA}} [[Elena Runggaldier]] |- |align=center|6. |{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |21. 1. 2016. |22. 1. 2016. |align=center|M |{{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] |- |align=center|7. |{{ZD|JAP}} [[Zaō (Japan)|Zaō]] |23. 1. 2016. |23. 1. 2016. |align=center|M |{{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] |- |align=center|8. |{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |29. 1. 2016. |30. 1. 2016. |align=center|M |{{ZD|JAP}} [[Yūka Setō]] |- |align=center|9. |{{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] |31. 1. 2016. |31. 1. 2016. |align=center|M |{{ZD|FRA}} [[Julia Clair]] |- |align=center| |{{ZD|NOR}} [[Oslo]] |''Nisu zakazane'' |4. 2. 2016. |align=center|V |''Samo najboljih 30 u sezoni'' |- |align=center|10. |{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |6. 2. 2016. |6. 2. 2016. |align=center|M |{{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] |- |align=center|11. |{{ZD|AUT}} [[Hinzenbach]] |7. 2. 2016. |7. 2. 2016. |align=center|M |{{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] |- |align=center|12. |{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |12. 2. 2016. |13. 2. 2016. |align=center|M |{{ZD|SLO}} [[Špela Rogelj]] |- |align=center|13. |{{ZD|SLO}} [[Ljubno (Slovenija)|Ljubno]] |14. 2. 2016. |14. 2. 2016. |align=center|M | {{ZD|SLO}} [[Nika Križnar]] |- |align=center|14. |{{ZD|FIN}} [[Lahti]] |''Nisu zakazane'' |19. 2. 2016. |align=center|M |''Sve prisutne takmičarke'' |- |align=center|15. |{{ZD|KAZ}} [[Almati]] |''Nisu zakazane'' |27. 2. 2016. |align=center|M |''Sve prisutne takmičarke'' |- |align=center|16. |{{ZD|KAZ}} [[Almati]] |''Nisu zakazane'' |28. 2. 2016. |align=center|M |''Sve prisutne takmičarke'' |} {{col-end}} == Treneri == {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#ffffff; font-size:95%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 190px;"|Država !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"|Muškarci !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA; width: 200px;"|Žene |- | {{ZID|Austrija}} || {{ZD|AUT}} [[Heinz Kuttin]] || {{ZD|AUT}} [[Andreas Felder]] |- | {{ZID|Bugarska}} || {{ZD|BUG}} [[Emil Zografski]] || |- | {{ZID|Češka}} || {{ZD|AUT}} [[Richard Schallert]] || {{ZD|ČEŠ}} Jiří Hájek |- | {{ZID|Estonija}} || {{ZD|EST}} Tambet Pikkor || |- | {{ZID|Finska}} || {{ZD|FIN}} [[Kari Ylianttila]] || {{ZD|FIN}} [[Kimmo Kykkänen]] |- | {{ZID|Francuska}} || {{ZD|FRA}} Gérard Colin || {{ZD|FRA}} Frédéric Zoz |- | {{ZID|Italija}} || {{ZD|ITA}} Walter Cogoli || {{ZD|AUT}} Janko Zwitter |- | {{ZID|Japan}} || colspan=2 align=center| {{ZD|JAP}} Tomoharu Yokokawa |- | {{ZID|Južna Koreja}} || {{ZD|NJE}} Wolfgang Hartmann || |- | {{ZID|Kanada}} || colspan=2 align=center|{{ZD|KAN}} Gregor Linsig |- | {{ZID|Kazahstan}} || {{ZD|KAZ}} Kairat Biekenov || |- | {{ZID|Norveška}} || {{ZD|AUT}} [[Alexander Stöckl]] || {{ZD|NOR}} [[Christian Meyer (ski-skakač)|Christian Meyer]] |- | {{ZID|Njemačka}} || {{ZD|AUT}} [[Werner Schuster (sportist)|Werner Schuster]] || {{ZD|NJE}} [[Andreas Bauer (ski-skakač)|Andreas Bauer]] |- | {{ZID|Poljska}} || {{ZD|POLJ}} [[Łukasz Kruczek]] || {{ZD|POLJ}} Sławomir Hankus |- | {{ZID|Rumunija}} || || {{ZD|RUM}} Csaba Magdo |- | {{ZID|Rusija}} || {{ZD|SLO}} [[Matjaž Zupan]] || {{ZD|RUS}} Roman Kerov |- | {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} || {{ZD|SLO}} [[Bine Norčič]] || {{ZD|SAD}} [[Alan Alborn]] |- | {{ZID|Slovenija}} || {{ZD|SLO}} [[Goran Janus]] || {{ZD|SLO}} Stane Baloh |- | {{ZID|Švicarska}} || {{ZD|ŠVI}} Pipo Schödler || |} == Pojedinačna postignuća == ;Prva pobjeda u karijeri: *{{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] (21 godina), u svojoj 3. sezoni – 1. takmičenje sezone (Klingenthal) *{{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] (26 godina), u svojoj 7. sezoni – 3. takmičenje sezone (Lillehammer) *{{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] (27 godina), u svojoj 5. sezoni – 13. takmičenje sezone (Ljubno) *{{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] (20 godina), u svojoj 2. sezoni – 26. takmičenje sezone (Titisee-Neustadt) ;Prvo postolje: *{{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] (21 godina), u svojoj trećoj sezoni – 1. takmičenje sezone (Klingenthal) *{{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] (26 godina), u svojoj sedmoj sezoni – 2. takmičenje sezone (Lillehammer) *{{ZD|AUT}} [[Eva Pinkelnig]] (27 godina), u svojoj drugoj sezoni – 2. takmičenje sezone (Njižni Tagil) *{{ZD|NOR}} [[Joachim Hauer]] (24 godine), u svojoj trećoj sezoni – 4. takmičenje sezone (Njižni Tagil) *{{ZD|SLO}} [[Domen Prevc]] (16 godina), u svojoj prvoj sezoni – 6. takmičenje sezone (Engelberg) *{{ZD|SLO}} [[Ema Klinec]] (17 godina), u svojoj drugoj sezoni – 4. takmičenje sezone (Sapporo) *{{ZD|NJE}} [[Karl Geiger]] (23 godine), u svojoj četvrtoj sezoni – 21. takmičenje sezone (Lahti) ;Pobjede u sezoni (u zagradama ukupan broj pobjeda): {{div col}} *{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] – 15 (21) *{{ZD|JAP}} [[Sara Takanashi]] – 14 (44) *{{ZD|NJE}} [[Severin Freund]] – 3 (21) *{{ZD|AUT}} [[Michael Hayböck]] – 3 (4) *{{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] – 2 (12) *{{ZD|SLO}} [[Robert Kranjec]] – 2 (7) *{{ZD|ČEŠ}} [[Roman Koudelka]] – 1 (5) *{{ZD|AUT}} [[Stefan Kraft]] – 1 (4) *{{ZD|NOR}} [[Anders Fannemel]] – 1 (3) *{{ZD|NOR}} [[Daniel-André Tande]] – 1 (1) *{{ZD|NOR}} [[Kenneth Gangnes]] – 1 (1) *{{ZD|SLO}} [[Maja Vtič]] – 1 (1) *{{ZD|NOR}} [[Johann André Forfang]] – 1 (1) {{div col end}} == Povlačenja == ;Muškarci *{{ZD|ČEŠ}} [[Antonín Hájek (ski-skakač)|Antonín Hájek]] *{{ZD|FIN}} [[Anssi Koivuranta]] *{{ZD|NJE}} [[Michael Neumayer]] ;Žene *{{ZD|SLO}} [[Anja Tepeš]] == Napomene == {{refspisak|grupa="n"}} == Reference == {{refspisak|2}} {{Sezone Svjetskog kupa u ski-skokovima}} [[Kategorija:Svjetski kup u skijaškim skokovima]] [[Kategorija:2015. u skijaškim skokovima]] [[Kategorija:2016. u skijaškim skokovima]] [[Kategorija:Svjetski kupovi u zimskim sportovima 2015/2016.]] 9lp1wjmo2rw1a07ovn39jregrgearyc 0 402959 3922036 3883248 2026-08-25T09:02:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922036 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj na sportskom takmičenju | događaj = Velika skakaonica (ekipno) | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u nordijskom skijanju 2015. | slika = Ski jumping pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | lokacija = [[Falun]], {{ZID|Švedska}} | datum = 28. februar 2015. | takmičari = 52 | države = 13 | zlato = [[Anders Bardal]] <br> [[Anders Jacobsen]] <br> [[Anders Fannemel]] <br> [[Rune Velta]] | zlatoNOK = Norveška | srebro = [[Stefan Kraft]] <br> [[Michael Hayböck]] <br> [[Manuel Poppinger]] <br> [[Gregor Schlierenzauer]] | srebroNOK = Austrija | bronza = [[Piotr Żyła]] <br> [[Klemens Murańka]] <br> [[Jan Ziobro]] <br> [[Kamil Stoch]] | bronzaNOK = Poljska | prethodno = [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013 – velika skakaonica (ekipno)|2013.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017 – velika skakaonica (ekipno)|2017.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2015}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2015.}} Takmičenje u [[Skijaški skokovi|skijaškim skokovima]] na Svjetskom prvenstvu u nordijskom skijanju 2015 u ekipnoj muškoj konkurenciji na velikoj skakaonici, održane su 28. februara 2015. godine. U trci su učestvovala 52 skijaša-skakača iz 13 zemalja.<ref>{{Cite web |url=http://falun2015.com/en/programme/ |title=Competition schedule |access-date=16. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219063341/http://falun2015.com/en/programme/ |archive-date=19. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> ==Rezultati== Prva runda počela je u 17:15.<ref>{{cite web|title=Men 1.4 km Sprint Classic Finals – Results|url=http://medias3.fis-ski.com/pdf/2015/CC/3270/2015CC3270RL.pdf|website=fis-ski.com|publisher=[[Međunarodna skijaška federacija|FIS]]|access-date=16. 12. 2015|format=PDF|date=19. 2. 2015|archive-date=22. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322175554/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2015/CC/3270/2015CC3270RL.pdf|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Plasman !! Startni<br> broj !! Država !! Dužina (m) !! 1. runda<br /> bodovi !! 1. runda<br />plasman !! Finale<br />Dužina (m) !! Finale<br />bodovi !! Finale <br />plasman !! Ukupno |- | [[Datoteka:gold medal icon.svg|18p]] || 12 || align=left|{{flagcountry|NOR}}<br><small>[[Anders Bardal]]<br>[[Anders Jacobsen]]<br>[[Anders Fannemel]]<br>[[Rune Velta]]</small> || <small><br>125.0<br>125.0<br>126.5<br>124.0</small> || '''429.9'''<small><br>110.7<br>105.7<br>105.9<br>107.6</small> || 1 || <small><br>125.5<br>123.0<br>127.5<br>121.0</small> || '''442.7'''<small><br>117.8<br>101.1<br>115.9<br>107.9</small> || 1 || '''872.6'''<small><br>228.5<br>206.8<br>221.8<br>215.5</small> |- | [[Datoteka:silver medal icon.svg|18p]] || 11 || align=left|{{flagcountry|AUT}}<br><small>[[Stefan Kraft]]<br>[[Michael Hayböck]]<br>[[Manuel Poppinger]]<br>[[Gregor Schlierenzauer]]</small> || <small><br>131.5<br>124.5<br>115.5<br>119.0</small> || '''410.5'''<small><br>120.2<br>106.8<br>91.0<br>92.5</small> || 3 || <small><br>126.5<br>122.0<br>129.5<br>129.0</small> || '''442.7'''<small><br>114.2<br>97.0<br>112.0<br>119.5</small> || 2 || '''853.2'''<small><br>234.4<br>203.8<br>203.0<br>212.0</small> |- | [[Datoteka:bronze medal icon.svg|18p]] || 7 || align=left|{{flagcountry|POL}}<br><small>[[Piotr Żyła]]<br>[[Klemens Murańka]]<br>[[Jan Ziobro]]<br>[[Kamil Stoch]]</small> || <small><br>123.0<br>120.5<br>116.0<br>129.5</small> || '''407.9'''<small><br>108.0<br>99.2<br>87.3<br>113.4</small> || 4 || <small><br>123.0<br>128.0<br>125.5<br>126.0</small> || '''440.2'''<small><br>108.2<br>112.9<br>105.5<br>113.6</small> || 3 || '''848.1'''<small><br>216.2<br>212.1<br>192.8<br>227.0</small> |- | 4 || 9 || align=left|{{flagcountry|JPN}}<br><small>[[Junshiro Kobayashi]]<br>[[Daiki Ito]]<br>[[Taku Takeuchi]]<br>[[Noriaki Kasai]]</small> || <small><br>122.0<br>120.5<br>126.0<br>127.0</small> || '''411.8'''<small><br>101.4<br>99.1<br>106.3<br>105.0</small> || 2 || <small><br>121.0<br>122.5<br>128.0<br>122.0</small> || '''419.4'''<small><br>100.0<br>102.2<br>110.6<br>106.6</small> || 4 || '''831.2'''<small><br>201.4<br>201.3<br>216.9<br>211.6</small> |- | 5 || 13 || align=left|{{flagcountry|GER}}<br><small>[[Michael Neumayer]]<br>[[Markus Eisenbichler]]<br>[[Richard Freitag]]<br>[[Severin Freund]]</small> || <small><br>118.0<br>120.5<br>121.5<br>123.5</small> || '''394.3'''<small><br>91.6<br>99.0<br>102.0<br>101.7</small> || 5 || <small><br>119.0<br>119.5<br>125.5<br>143.0</small> || '''414.9'''<small><br>101.5<br>94.7<br>105.2<br>113.5</small> || 5 || '''809.2'''<small><br>193.1<br>193.7<br>207.2<br>215.2</small> |- | 6 || 10 || align=left|{{flagcountry|SVN}}<br><small>[[Jurij Tepeš]]<br>[[Nejc Dežman]]<br>[[Jernej Damjan]]<br>[[Peter Prevc]]</small> || <small><br>126.0<br>117.0<br>120.0<br>117.5</small> || '''385.3'''<small><br>110.7<br>94.4<br>93.0<br>87.2</small> || 6 || <small><br>116.0<br>121.5<br>120.0<br>133.0</small> || '''412.2'''<small><br>97.0<br>100.7<br>93.2<br>121.3</small> || 6 || '''797.5'''<small><br>207.7<br>195.1<br>186.2<br>208.5</small> |- | 7 || 4 || align=left|{{flagcountry|RUS}}<br><small>[[Denis Kornilov]]<br>[[Ilmir Hazetdinov]]<br>[[Dimitry Vassiliev]]<br>[[Mikhail Maksimochkin]]</small> || <small><br>114.0<br>124.5<br>115.0<br>121.5</small> || '''361.6'''<small><br>86.3<br>95.8<br>85.8<br>93.7</small> || 7 || <small><br>114.0<br>104.5<br>126.5<br>110.0</small> || '''341.9'''<small><br>90.0<br>72.1<br>102.1<br>77.7</small> || 8 || '''703.5'''<small><br>176.3<br>167.9<br>187.9<br>171.4</small> |- | 8 || 8 || align=left|{{flagcountry|CZE}}<br><small>[[Jakub Janda]]<br>[[Lukáš Hlava]]<br>[[Jan Matura]]<br>[[Roman Koudelka]]</small> || <small><br>114.0<br>104.5<br>122.5<br>116.0</small> || '''332.4'''<small><br>83.1<br>66.3<br>99.4<br>83.6</small> || 8 || <small><br>113.5<br>113.5<br>122.0<br>120.5</small> || '''359.6'''<small><br>84.4<br>80.7<br>100.9<br>93.6</small> || 7 || '''692.0'''<small><br>167.5<br>147.0<br>200.3<br>177.2</small> |- | 9 || 5 || align=left|{{flagcountry|FIN}}<br><small>[[Jarkko Määttä]]<br>[[Lauri Asikainen]]<br>[[Ville Larinto]]<br>[[Janne Ahonen]]</small> || <small><br>124.0<br>107.5<br>111.5<br>109.0</small> || '''328.5'''<small><br>100.9<br>72.5<br>77.3<br>77.8</small> || 9 || || || || |- | 10 || 6 || align=left|{{flagcountry|ŠVI}}<br><small>[[Killian Peier]]<br>[[Gregor Deschwanden]]<br>[[Gabriel Karlen]]<br>[[Simon Ammann]]</small> || <small><br>110.5<br>111.5<br>94.5<br>127.0</small> || '''314.2'''<small><br>74.6<br>82.6<br>46.5<br>110.5</small> || 10 || || || || |- | 11 || 2 || align=left|{{flagcountry|JKO}}<br><small>[[Choi Heung-chul]]<br>[[Kim Hyun-ki]]<br>[[Kang Chil-ku]]<br>[[Choi Seou]]</small> || <small><br>105.5<br>95.5<br>103.0<br>112.5</small> || '''253.2'''<small><br>60.7<br>47.2<br>62.7<br>82.6</small> || 11 || || || || |- | 12 || 3 || align=left|{{flagcountry|ITA}}<br><small>[[Daniele Varesco]]<br>[[Sebastian Colloredo]]<br>[[Davide Bresadola]]<br>[[Federico Cecon]]</small> || <small><br>94.0<br>101.0<br>108.0<br>97.0</small> || '''214.7'''<small><br>42.2<br>54.0<br>62.4<br>56.1</small> || 12 || || || || |- | 13 || 1 || align=left|{{flagcountry|SWE}}<br><small>[[Simon Eklund]]<br>[[Jonas Sandell]]<br>[[Christian Inngjerdingen]]<br>[[Carl Nordin]]</small> || <small><br>85.5<br>85.5<br>94.0<br>97.0</small> || '''144.5'''<small><br>21.9<br>25.8<br>46.8<br>50.0</small> || 13 || || || || |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2015.]] dqbviwapctvscsh8qc9idodf6nl0mzw 0 405639 3922046 3683391 2026-08-25T11:12:00Z ~2026-46467-41 185085 Dodao sam informacije o historiji mjesta 3922046 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Jelačići | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Šekovići]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.32521 | dužina_stepeni = 18.75701 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 5 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 56 | matični broj = 229296<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=10. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20664 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Jelačići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Jelačići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Šekovići]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Historija == Naselje Jelačići se do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] u cjelini nalazilo u sastavu općine [[Kladanj]]. Snage Armije RBiH su na pravoslavnu Novu godinu 14. januara 1994. godine ubile 17 mještana Jelačića, od kojih šestoro starijih i nemoćnih lica, dok je ostalo stanovništvo protjerano. <ref>{{Cite web|url=https://ssr.org.rs/pomen-stradalim-srpskim-civilima-i-borcima-u-selu-jelacici-u-fbih/|title=Помен страдалим српским цивилима и борцима у селу Јелачићи у ФБиХ|last=региона|first=Савез Срба из|date=2019-06-27|website=Савез Срба из региона|language=sr-RS|access-date=2026-08-25}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/region/otkrivena-spomen-ploca-stradalim-srbima_259729.html|title=Откривена спомен-плоча страдалим Србима|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|language=sr-Cyrl|access-date=2026-08-25}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Jelačići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 229296 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 61) |work=fzs.ba |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 5 | g2013_srbi = 5 | g1991_ukupno = 313 | g1991_srbi = 311 | g1991_jugosloveni = 2 | g1981_ukupno = 382 | g1981_srbi = 378 | g1981_jugosloveni = 4 | g1971_ukupno = 342 | g1971_srbi = 342 | g1961_ukupno = 272 | g1961_srbi = 272 }} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sekovici.org/ Zvanični sajt općine Šekovići] {{Općina Šekovići}} 31mrfkd9b73f9e3amop0k3nz4medhsv 0 406565 3921857 3863479 2026-08-24T12:45:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921857 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Oštra Luka | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Donji Žabar]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 45.003717 | dužina_stepeni = 18.589287 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 912 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 54 | matični broj = 208469<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20150 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Oštra Luka u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Oštra Luka''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Donji Žabar]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Historija == Naselje Oštra Luka se do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini (1992-1995)]] u cjelini nalazilo u sastavu općine [[Orašje]]. == Stanovništvo<ref>{{Cite web|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2|title=Popis 2013 BiH|website=www.popis.gov.ba|access-date=3. 1. 2020}}</ref>== {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Oštra Luka | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 208469 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 81) |work=fzs.ba |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 912 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 905 | g1991_ukupno = 3041 | g1991_muslimani = 2 | g1991_srbi = 7 | g1991_hrvati = 2995 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 3145 | g1981_muslimani = 2 | g1981_srbi = 6 | g1981_hrvati = 3064 | g1981_jugosloveni = 28 | g1981_makedonci = 1 | g1971_ukupno = 2846 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 14 | g1971_hrvati = 2828 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opstinadonjizabar.com/ Zvanični sajt općine Donji Žabar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110232116/http://opstinadonjizabar.com/ |date=10. 1. 2016 }} {{Općina Donji Žabar}} 4664y4wqqx3orpujkemj6kh6sagolv8 0 406835 3921919 3863557 2026-08-24T20:51:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921919 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Riječani Donji | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Modriča]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.9311 | dužina_stepeni = 18.2717 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 14 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 53 | matični broj = 213977<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20354 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Riječani Donji u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Riječani Donji''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Modriča]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Riječani Donji | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 213977 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 76) |work=fzs.ba |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 14 | g2013_srbi = 12 | g2013_hrvati = 2 | g1991_ukupno = 835 | g1991_srbi = 17 | g1991_hrvati = 806 | g1991_jugosloveni = 4 | g1981_ukupno = 754 | g1981_srbi = 11 | g1981_hrvati = 735 | g1981_jugosloveni = 7 | g1971_ukupno = 742 | g1971_srbi = 6 | g1971_hrvati = 735 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.modrica.ba/ Zvanični sajt općine Modriča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426181710/https://modrica.ba/ |date=26. 4. 2022 }} {{Općina Modriča}} du28kl2si6b0dgj5h47ha007mpux942 0 406836 3921920 3863558 2026-08-24T20:51:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921920 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Riječani Gornji | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Modriča]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.8889 | dužina_stepeni = 18.2561 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 177 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 53 | matični broj = 213985<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20354 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Riječani Gornji u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Riječani Gornji''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Modriča]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Riječani Gornji | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 213985 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 76) |work=fzs.ba |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 177 | g2013_srbi = 177 | g1991_ukupno = 305 | g1991_srbi = 302 | g1991_hrvati = 1 | g1981_ukupno = 398 | g1981_srbi = 385 | g1981_jugosloveni = 13 | g1971_ukupno = 496 | g1971_srbi = 495 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.modrica.ba/ Zvanični sajt općine Modriča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426181710/https://modrica.ba/ |date=26. 4. 2022 }} {{Općina Modriča}} g7aiyryyr61ulpdo2sbn6ey0jkkt4qo 0 406837 3921983 3863559 2026-08-25T01:52:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921983 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Skugrić Gornji | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = HRAM SKUGRIC (52).JPG | opis_slike = Skugrić Gornji, pravoslavna crkva | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Modriča]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.9244 | dužina_stepeni = 18.3417 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 832 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 53 | matični broj = 213993<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20354 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Skugrić Gornji u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Skugrić Gornji''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Modriča]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Skugrić Gornji | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 213993 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 76) |work=fzs.ba |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 832 | g2013_srbi = 815 | g2013_hrvati = 11 | g2013_muslimani = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_pravoslavci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 1453 | g1991_muslimani = 2 | g1991_srbi = 1148 | g1991_hrvati = 250 | g1991_jugosloveni = 41 | g1981_ukupno = 1438 | g1981_srbi = 1108 | g1981_hrvati = 279 | g1981_jugosloveni = 34 | g1971_ukupno = 1470 | g1971_srbi = 1172 | g1971_hrvati = 295 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.modrica.ba/ Zvanični sajt općine Modriča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426181710/https://modrica.ba/ |date=26. 4. 2022 }} {{Općina Modriča}} q8xo2s3j4rk367sdbezvm3mh9ryd69k 0 406858 3921903 3903542 2026-08-24T19:10:40Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921903 wikitext text/x-wiki {{Infokutija film | naziv = Ruke ubice | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | tekst = | originalni_naslov = Hands of a Murderer | režija = Stuart Orme | producent = | scenarist = [[Charles Edward Pogue]] | narator = | uloge = [[Edward Woodward]]<br>[[John Hillerman]] | muzika = [[Colin Towns]] | kinematografija = Ken Westbury | žanr = | montaža = | studio = | distributer = | datum = 1990. | trajanje = 90 minuta | zemlja = | jezik = [[engleski jezik|engleski]] | budžet = | zarada = | prethodnik = | nasljednik = }} '''''Ruke ubice''''' jest [[UK|britanski]] [[TV-film]] iz 1990. u režiji Stuarta Ormea. U glavnim ulogama nastupaju [[Edward Woodward]] kao [[Sherlock Holmes]] i [[John Hillerman]] kao [[Dr. Watson|dr. John Watson]]. == Produkcija == Snimljen je u [[Engleska|Engleskoj]] u saradnji s [[ITV Yorkshire|Yorkshire Televisionom]]<ref name="screen">{{cite book |author=Alan Barnes |title=Sherlock Holmes on Screen |url=https://archive.org/details/sherlockholmeson00unse |year=2002 |publisher=Reynolds & Hearn Ltd |pages=57–58 |isbn=1-903111-04-8}}</ref>, a premijerno je prikazan na [[CBS]]-u 16. maja 1990.<ref name="screen"/> [[Scenarij]] je napisao [[Charles Edward Pogue]], koji je bio [[scenarist]] i ranijih filmova o Holmesu s [[Ian Richardson|Ianom Richardsonom]] u glavnoj ulozi: ''[[Znak četverice (1983)|Znak četverice]]'' i ''[[Baskervilski pas (1983)|Baskervilski pas]]''. == Uloge == *[[Edward Woodward]] kao [[Sherlock Holmes]] *[[John Hillerman]] kao [[Dr. Watson|dr. John H. Watson]] *[[Anthony Andrews]] kao [[Profesor Moriarty|prof. Moriarty]] *[[Kim Thomson]] kao Sophie DeVere *[[Peter Jeffrey]] kao [[Mycroft Holmes]] *[[Warren Clarke]] kao puk. Gould *Terence Lodge kao [[inspektor Lestrade]] == Prijem == Ocjene ovog filma bile su različite. Magazin ''[[People (magazin)|People]]'' dao mu je ocjenu B u svojoj kolumni.<ref>{{cite news|title=Picks and Pans Review: Hands of a Murderer|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20117661,00.html|3=|work=[[People (magazin)|People]]|date=21. 5. 1990|access-date=28. 1. 2016|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223140/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20117661,00.html|url-status=dead}}</ref> Matthew E. Bunson u svojoj ''Encyclopediji Sherlockiani'' rekao je: "Ovo je iznenađujuće razočaravajuća produkcija uprkos tome što su svi dali sve od sebe i velikoj posvećenosti detaljima."<ref>{{cite book |author=Matthew E. Bunson |title=Encyclopedia Sherlockiana |url=https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt |year=1997 |publisher=Macmillan |pages=[https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt/page/100 100] |isbn=0028616790}}</ref> Alan Barnes u radu ''Sherlock Holmes na ekranu'' napisao je da ovaj film "nije ništa više od mnoštva sažetih dramatičnih scena povezanih najslabijim pričama."<ref name="screen"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb title|id=0099732|title=Ruke ubice}} {{Filmovi o Holmesu}} [[Kategorija:Filmovi iz 1990.]] [[Kategorija:Filmovi o Sherlocku Holmesu]] [[Kategorija:Britanski filmovi]] [[Kategorija:Britanski televizijski filmovi]] 3mh7sstrg7wpjtc3mbvza2uw6ylsp7l 0 409292 3921894 3903866 2026-08-24T18:39:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921894 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija |Ime = Hepatocit<br>(Hepatocytus) |Latin = |GraySubject = GrayPage = |Image = Sinusoid.jpeg |Caption = Hepatocit i krvni sud (sinusoid) jetre [[pacov]]a. |Image2 = Human liver.jpg | Caption2 = Poprečni presjek ljudske jetre. |Precursor = |System = |Artery = | Vein = |Nerve = |Lymph = |MeshName = | MeshNumber = |Code = [[Terminologia Histologica|TH]] H3.04.05.0.00006 | }} '''Hepatociti''' su specijalizirane [[ćelije (biologija)|ćelije]] tkiva [[jetra|jetre]], koji čine oko 70-80% ukupne jetrene mase.<ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2003): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-592-6}}.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref><ref>Maurel P. (2010): Hepatocytes: Methods and protocols. Humana Press, {{ISBN|1607616874}}.</ref> Glavne funkcije hepatocita su: * [[Sinteza proteina|Sintezi proteina]]; * [[Protein|Skladištenju proteina]]; * Transformacija [[Ugljikohidrati|ugljikohidrata]]; * Sinteza [[holesterol]]a, [[Žučne kiseline|žučnih kiselina]] i [[fosfolipid]]a; * [[Otrov|Detoksifikacija]], modificiranje i ekskrecija egsogenih i endogenih štetnih supstanci; Hepatociti takođe iniciraju formiranje i sekreciju [[žuč]]i.<ref>{{Cite book |title=Hepatocytes: Methods and Protocols (Methods in Molecular Biology) |url=https://archive.org/details/hepatocytesmetho0000unse |author=Patrick Maurel |publisher=Humana Press |edition=1st Ed. |year=2010 |isbn = 1607616874 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Hepatocyte Transplantation: Methods and Protocols (Methods in Molecular Biology) |url=https://archive.org/details/hepatocytetransp0000unse |editor=Anil Dhawan |last= Hughes|first=Robin D.|publisher=Humana Press |edition=1 edition |year=2009 |isbn=1588298833}}</ref><ref>{{Cite book |title=Growth, Proliferation, and Apoptosis of Hepatocytes |edtor=K. Okita |publisher=Springer |edition=1 ed. |year=2001 |isbn=4431703233}}</ref> == Histologija == Hepatociti imaju [[eozinofil]]nu citoplazmu, što je posljedica prisustva brojnih [[mitohondrija]] i [[bazofil]]ni izgled usljed velikih količina [[endoplazmatski retikulum|hrapavog endoplazmatskg retikuluma]] i slobodnih [[ribosom]]a. U poodmaklim godinama, također su uočkljiva i smeđa [[lipofuskin]]ska zrnca, zajedno sa neregularnim neobojenim oblastima citoplazme. Bogate su [[citoplazma]]tskim [[glikogen]]om i [[lipid]]nim slojevima koji su otklonjeni tokom histološke pripreme. Prosječno trajanje hepatocita je oko pet mjeseci. Poznato je da imaju veliku moć [[Regeneracija|regeneracije]].<ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref> ==Također pogledajte== *[[Jetra]] *[[Žuč]] == Reference == {{refspisak|2}} == Literatura == * {{Cite book |ref= harv|title=Growth, Proliferation, and Apoptosis of Hepatocytes |edtor=K. Okita |publisher=Springer |edition=1 ed. |year=2001 |isbn=4431703233}} * {{Cite book |ref= harv|title=Hepatocyte Transplantation: Methods and Protocols (Methods in Molecular Biology) |url= https://archive.org/details/hepatocytetransp0000unse|editor=Anil Dhawan |last= Hughes|first=Robin D.|publisher=Humana Press |edition=1 edition |year=2009 |isbn=1588298833}} * {{Cite book |ref= harv|title=Hepatocytes: Methods and Protocols (Methods in Molecular Biology) |url= https://archive.org/details/hepatocytesmetho0000unse|author=Patrick Maurel |publisher=Humana Press |edition=1st Ed. |year=2010 |isbn = 1607616874 }} == Vanjski linkovi == * [http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/digestion/liver/histo_hcytes.html Hepatička histologija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230529061104/http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/digestion/liver/histo_hcytes.html |date=29. 5. 2023 }} [[Kategorija:Hepatologija]] [[Kategorija:Ćelije životinja]] [[Kategorija:Ljudske ćelije]] [[Kategorija:Eukariotske ćelije]] [[Kategorija:Anatomija jetre]] b3zfqk9uiozci8kfxljnk7ifmd4ajry 0 412070 3921900 3638801 2026-08-24T18:54:50Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921900 wikitext text/x-wiki '''Provitamini''' su prekursori u sintezi [[vitamin]]a, koji tek nakon pretvorbi postaju korisni za [[organizam]].<ref name="Ebel">{{cite book|author=Ebel S., Roth H. J. Eds|year=1987|title=Lexikon der Pharmazie|url=https://archive.org/details/lexikonderpharma0000unse|publisher= Georg Thieme Verlag|isbn=3-13-672201-9}}</ref> == Primjeri == * Provitamin A (α-, β- i γ-[[karotin]] i β-[[kriptoksantin]]) su prekursori vitaminaa A ([[retinol]]a),<ref name="ABC Chemie">Brockhaus ABC Chemie, VEB F. A. Brockhaus Verlag Leipzig 1965, S. ###.</ref><ref>J. A. Olson: ''Provitamin A function of carotenoids: the conversion of beta-carotene into vitamin A.'' In: ''The Journal of nutrition.'' Band 119, Nummer 1, Januar 1989, S.&nbsp;105–108, {{ISSN|0022-3166}}. PMID 2643691</ref> što se odnosi na većinu [[sisar]]a. [[mačka|Mačke]] ih ne mogu pretvarati i aktivni vitaminski oblik. Njima je također potreban retinol, ali ne mogu konvrtirati β-karoten retinol (β-karoten nije provitamin za mačke) i zato taj spoj moraju jesti da b u jetri bio pretvoren u vitamin A.<ref>Morris J. G.: ''[http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=607588 Idiosyncratic nutrient requirements of cats appear to be diet-induced evolutionary adaptations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305081702/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=607588 |date=5. 3. 2016 }}. In: Nutrition Research Reviews, 15, 2002, S. 153–168.</ref> * [[Dekspantenol]] može preći u [[Pantotenska kiselina|pantotensku kiselinu]] (Vitamin&nbsp;B5). * Provitamin D₂ ([[ergosterin]]) je prekursor [[vitamin D|vitamina D₂]] ([[ergokalciferol]]). *Od [[7-dehidroholesterol]]a u koži, pod uticajem [[UV zračenje|UV zračenja]], nastaje provitamin D₃. Provitamin D₃ je termički nestabilan i toplotnom [[izomer]]izacijom prelazi u [[vitamin D|vitamin D₃]] ([[holekalciferol]]).<ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Volet-Volet">{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}</ref><ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref><ref name="Međedović">{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Vitamin]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Vitamins}} * [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=607588 Idiosyncratic nutrient requirements of cats appear to be diet-induced evolutionary adaptations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305081702/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=607588 |date=5. 3. 2016 }} {{Vitamini}} [[Kategorija:Vitamini]] 0y3lntc6ozckgkcdclrjdd9taxpq5rw 0 412841 3921913 3373532 2026-08-24T20:35:33Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921913 wikitext text/x-wiki '''Glavni geni''' – odomaćena i [[tuđica]] ([[anglizam]]) '''major geni''' – su geni odgovarajućih [[poligen]]skih ili [[oligogensko nasljeđivanje|oligogenskih]] serija koji se [[fenotip]]ski prepoznatljivo ispoljavaju, za razliku od gena modifikatora ili minor gena ([[poligen]]a).<ref name=“Hadziselimović“>{{cite book |author=Hadžiselimović R.| year=1986|title= Uvod u teoriju antropogeneze.|publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-9344-2-6}}</ref><ref name=“Hadžiselimović“>{{cite book |author=Hadžiselimović R.|year=2005 |title=Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka.|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|isbn=9958-9344-2-6}}</ref> Glavni geni, dakle, obilježavaju [[fenotip]]sku ekspresiju kvantitativne nasljedne varijacije, koja je pod kontrolom više gena ('''poligena''' – [[poligensko nasljeđivanje]]) ili malog broja gena (oligogena – [[oligogensko nasljeđivanje]]). Iako je osnovni oblik interakcije nealelnih gena, u odgovarajućoj poligenskoj/oligogenskoj seriji, adicija pojedinačih – obično malih – efekata alelnih varijanti uključenih [[lokus (gen)|lokusa]], tamo gdje postoji major gen, on ima presudni uticaj na ukupno fenotipsko ispoljavanje odgovarajućih svojstava. Ostali – minor ili poligeni – imaju minoran količinski doprinos ili modificiraju efekte major gena. Teorijski gledano, u poligensku seriju može biti uključeno od dva do (gotovo) beskonačno mnogo genskih lokusa. S druge strane, pod oligogenskim nasljeđivanjem se podrazumijeva pojava genetičke kontrole pojedinih fenotipskih svojstava putem malog broja genskih lokusa, uz obavezno prisustvo “major” gena u oligogenskom bloku. Pošto je uticaj negenetičkih činilaca, kao i “minor” gena iz odgovarajuće serije na ispoljavanje ovakvih osobina gotovo beznačajan, one se obično tretiraju kao [[monogensko nasljeđivanje|monogenske]]. Major geni se mogu [[genetička rekombinacija|rekombinirati]], a raspoloživi podaci mogu se lahko prilagoditi [[Gregor Mendel | mendelovskoj]] analizi. Kategorizacija gena u glavne i sporedne determinante je više ili manje proizvoljna. Ova dva tipa se mogu shvatiti i kao samo prelazne kategorije u više ili manje kontinuiranoj seriji kvantifikacije djelovanja i [[interakcija gena|interakciji gena]].<ref name=<“Riger“>{{cite book|author=Rieger R. Michaelis A., Green M. M.|year= 1976|title=Glossary of genetics and cytogenetics: Classical and molecular|url=https://archive.org/details/glossaryofgeneti0000unse_i2n4|publisher= Springer-Verlag|place= Heidelberg - New York|isbn=3-540-07668-9| isbn=0-387-07668-9}}</ref><ref name=<“King“>{{cite book|author=King R. C., Stransfield W. D.|year=1998|title=Dictionary of genetics|publisher=Oxford University Press|place= New York, Oxford|isbn=0-19-50944-1-7| isbn= 0-19-509442-5}}</ref> Pojam major gena, u nauku o biološkom nasljeđivanju, uveo je engleski [[genetičar]] [[Keneth Mather]] ([[1941]].).<ref>Mather K. (1941): Variation and selection of polygenetic characters. J. Genet., 41: 159.</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Interakcija gena]] *[[Poligensko nasljeđivanje]] *[[Oligogensko nasljeđivanje]] [[Kategorija:Klasična genetika]] 7uhopo6ba4vw4bhmvhbiutaq41czmie 0 415247 3921895 3565063 2026-08-24T18:45:17Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921895 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gray1239.png|mini|200px|left|Lijeva noga čovjeka (sa latinskim oznakama)]] [[Datoteka:Human leg bones labeled.svg|mini|250px|'''Kostur ljudske noge''']] [[Datoteka:InsectLeg.png|thumb|250px|Dijagram noge [[insekt]]a]] '''Noge''' su donji [[ekstremitet]]i [[čovjek]]a i drugih [[životinja]], koji nose težinu [[tijelo|tijela]] i daju podršku održavanju položaja i stabilnosti pri kretanju. Tokom kretanja, noge funkcioniraju kao "proširivi podupirači". Noge se javljaju kao jednostruko ili višestruko parni organi, cilindričnog oblika.<ref>{{cite web |title=Studies in the Mechanics of the Tetrapod Skeleton |publisher=Biologists.org |url= https://journals.biologists.com/jeb/article/20/2/88/4819/Studies-in-the-Mechanics-of-the-Tetrapod-Skeleton}}</ref> Noga je sastavljena od jednog ili više segmenata i obložena [[mišić]]ima i kožom, što joj omogućava pokretljivost. Kod brojnih životinja, noga se, na završnom dijelu, završava [[stopalo]]m. Kombinacija pokreta na svim mogu se [[zglob]]ovima omogućuje modeliranje kao jednog, linearnog elementa koji je sposoban da mijenja dužinu i rotaciju u omnidirekcijskom [[kuk]]nom [[zglob]]u.<ref name= <"Campbell">{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name="Sofradzija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}</ref><ref name="Međedović">{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}</ref><ref name="Hadži-Masl">{{cite book|author=Hadžiselimović R., Maslić E. |year= 1996|title=Biologija 1|publisher=Federecija Bosne i Hercegovine – Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta|place= Sarajevo}}</ref><ref name=<"Korene">{{cite book|authors=Korene Z., Hadžiselimović R., Maslić E. |year=2001|title=Biologija 8|publisher=Svjetlost|place=Sarajevo|isbn=9958-10-396-6}}</ref> Kao komponenta [[namještaj]]a se koristi za ekonomiju materijala koji su potrebnih za pružanje podrške za korisne površine, [[sto]]lova ili sjedala [[stolica]]. ==Terminologija== *[[Uniped]]i: jedna noga, kao [[mehkušci]]; *[[Biped]]i: dvije noge, kao [[čovjek]] i [[ptice]]; *[[Triped]]i: tri noge, koje se prirodno ne javljaju kod zdravih [[životinja]]; *[[Kvadriped]]i: ćetiri noge, kao većina [[sisar]]a ([[pas|psi]] i [[konj]]i, naprimjer). Mnogi [[takson]]i su obilježeni brojem nogu: *[[Tetrapoda]] imaju četiri noge. *[[Arthropoda]]: 4, 6 ([[Insecta]]), 8, 12 ili 14 nogu. Neki člankonošci imaju više od desetaka nogu; nekoliko vrsta ima i više od 100. Uprkos tome šta bi se iz njihovog imena moglo zaključiti, [[stonoga|stonoge]] mogu imati manje od 20 ili više od 300 nogu, a [[Millipeda]] ("hiljada nogu") imaju manje od 1.000, ali do 750 nogu. ==Komponente== Noga je struktura sa [[bruto anatomija|bruto anatomijom]], što znači da je dovoljno velika da se vidi bez posebne pomoći. Njene komponente zavise od složenosti plana građe životinja. |U ljudi i drugih sisara, noga uključuje [[kost]]i, [[mišić]]e, [[tetive]], [[ligament]]e, [[krvni sud|krvne sudove]], [[živac|živce]] i [[koža|kožu]], sa njenim tv orevinama. U [[insekt|insekata]], nogu također sadrži većinu tih elemenata, osim što oni imaju [[egzoskelet]], koji zamjenjuje funkciju kostiju i kože. Ponekad se kraj nogu ili [[stopalo]], smatra dijelom noge; drugi puta smatra se zasebnom strukturom. Slično tome, [[zglob kuka]] ili drugog mjesta gdje se noga pridaje glavnini tijela, može se smatrati odvojeno ili dijelom noge. ==Tetrapodne noge== [[Datoteka:Mammoth leg.png|thumb|Noga vunastog [[mamut]]a (rekonstrukcija)]] U [[tetrapoda]], [[anatomija]], ''noge'' se koristi na cijeli [[ud]]. U medicini i preciznoj definiciji, odnosi se<ref>{{cite web |date= |title=Leg |work=Medical Subject Headings (MeSH) |publisher=National Library of Medicine |url=http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2007/MB_cgi?mode=&term=Leg&field=entry |access-date=18. 4. 2009}}</ref><ref>{{cite web |date= |title=Leg |work=Dorland's Medical Dictionary for Healthcare Consumers |publisher=Mercksource |url=http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/five/000058188.htm |access-date=18. 4. 2009 |archive-date=14. 10. 2011 |archive-url=https://archive.today/20111014042937/http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/five/000058188.htm |url-status=dead }}</ref> samo na segment između [[koljena]] i [[gležanj|gležnja]]. Tanki donji segment se zove ''goljenica'' ili ''potkoljenica'',<ref>{{cite book |last=Kardong |first=Kenneth V. |date=2009 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |url=https://archive.org/details/vertebratescompa0000kard_f8u5 |edition=5th |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5 |page=[https://archive.org/details/vertebratescompa0000kard_f8u5/page/340 340]}}</ref> a prednji dio se zove ''cjevanica'' ili ''pretibija''. U [[bipedalizam|dvonožnih]] [[tetrapoda]], dva donja ekstremiteta se nazivaju "noge", a dva gornja ekstremiteta kao "[[ruke]]" ili "[[krila]]". ==Također pogledajte== *[[Ruka]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Leg}} [[Kategorija:Anatomija]] [[Kategorija:Kretanje]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Anatomija donjih ekstremiteta]] 3nrnik9nko7z4ccvbipj39wye40tfz2 0 419849 3921987 3907144 2026-08-25T02:06:52Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921987 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Botany.jpg|upright|thumb|desno|200px|Neki klasični alati u taksonomskim proučavanjima kultiviranih biljaka uključuju: mikroskop, kameru, cvjetove i knjigu - ključ za identifikaciju]] '''Taksonomija kultiviranih biljaka''' je [[teorija|teorijska]] i praktična nauka koja se bavi identifikacijom, opisivanjem, klasifikacijom i imenovanjem [[kultigen]]a tj. onih biljaka čije je porijeklo ili njihov odabir bila prvenstveno vezana za namjerne ljudske aktivnosti. Taksonomija gajenih biljnih vrsta se međutim radi sa svim vrstama biljaka u uzgoju. Taksonomija kultiviranih biljaka je jedan dio studija [[Hortikulturna botanika|hortikulturne botanike]] koji se uglavnom odvija u [[Botanički vrt|botaničkim vrtovima]], velikim rasadnicima, univerzitetima ili vladinim službama. Područja od posebnog interesa za taksonome uzgajanih biljaka uključuju: *potragu i snimanje novih biljaka pogodnih za uzgoj; *komuniciranje i savjetovanje javnosti o pitanjima koja se tiču [[Biološka klasifikacija|biološke klasifikacije]] i nomenklature uzgajanih biljaka i obavljanje originalnih istraživanja o tim temama; *opisivanje uzgajanih biljaka pojedinih regija ([[Hortikulturna flora|hortikulturne flore]]); *održavanje baze podataka, [[herbarij]]a i drugih informacija o kultiviranim biljkama. Veći dio aktivnosti u ovoj oblasti taksonomije uzgoja biljaka odnosi se na imenovanje biljaka kao što je propisano u dva kodeksa nomenklature biljaka. Odredbe ''[[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka]]'' (''Botanički kod'') služe uglavnom za promovisanje osnovnih ciljeva naučne zajednice, dok su u ''[[Međunarodni kodeks nomenklature uzgajanih biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature uzgajanih biljaka]]'' (''Kodeksu kultiviranih biljaka'') dizajnirane da služe u naučne i u utilitarističke svrhe, tako što propisuju odredbe za imenovanje biljaka koje se koriste u trgovini - za kultigene koji su nastali u [[Poljoprivreda|poljoprivredi]], šumarstvu i hortikulturi. Ova imena biljaka, koja se ponekad koriste u imenovanju kultivara, nisu na [[Latinski jezik|latinskom]], ali se dodaju na naučni latinski naziv, a pomažu u komunikaciji između zajednica šumara, poljoprivrednika, voćara i biologa. Historija taksonomije kultiviranih biljaka može se pratiti od njihove prve selekcije, koja se dogodila tokom [[Neolitska revolucija|neolitske revolucije]] u [[Poljoprivreda|poljoprivredi]] i prvih zabilježenih imenovanja odabranih biljaka u doba [[Rimska imperija|Rimljana]]. Imenovanje i klasifikacija kultigena slijede sličan put ostalih biljaka, sve do osnivanja prvog ''koda kultiviranih biljaka'', [[1953]]. godine, čime je formalno osnovana kategorija kultigenske klasifikacije kultivara. Od tog vremena klasifikacija i imenovanje kultigena su imali vlastiti put. == Prepoznavajuće karakteristike == [[Taksonomija]] kultiviranih biljaka, razlikuje se od taksonomije drugih biljaka u najmanje pet pristupa. *Prvo, postoji razlika u skladu sa pitanjem ''gdje biljke rastu'', tj. da li su divlje ili uzgajane. Ovim se aludira na piranje koji je ''[[Međunarodni kodeks nomenklature gajenih biljaka|Kodеks kultiviranih biljaka]]'' koji u naslovu određuje da se bavi ''kultiviranim biljkama''. *Drugo, razlika je napravljena u skladu sa pitanjerm ''kakvo je porijeklo biljke''. Ovo je navedeno u principu 2 ''kodeksa kultiviranih biljaka'' koji to definira kao ... ''biljke čije porijeklo ili odabir je prvenstveno potekla namjernim akcijama čovječanstva''"<ref>Cultivated Plant Code {{Harvnb|Brickell|2009|p=3}}</ref> - biljke koje su razvijene prirodnom odabirom uz pomoć čovjeka. *Treće, taksonomija kultiviranih biljaka se bavi varijacijom biljaka koja zahtijeva korištenje posebnih kategorija klasifikacije koje nisu u skladu sa hijerarhijom rangova koja je implicitna u [[Međunarodni kodeks botaničke nomenklature|Međunarodnom kodeksu botaničke nomenklature]]. Ove kategorije kao u [[kultivar]]u, [[Grupa kultivara|grupa]] i [[Greks (hortikultura)|greks]] (koji su samo labavo jednaki rangovima u ''Botaničkom kodu'').<ref>{{Harvnb|McNeill|2004|p=32}}</ref> Ove odrednice navedene su također u preambuli ''Kodeksa uzgajanih biljaka'' u kojem se navodi da je "''Svrha davanja imena taksonu nije da ukaže na njihove oblike ili historiju, nego da pribavi značenje koje se na to odnosi i da ukaže u koju kategoriju je dodijeljen''".<ref>Cultivated Plant Code {{Harvnb|Brickell|2009|p=1}}</ref> *Četvrto, taksonomija kultiviranih biljaka služi određenoj ljudskoj zajednici: ''Botanički kodeks'' se usredsređuje na potrebe upotrebe biljnih taksonomija, dok pokušavaju da održe red i stabilnost naučnih imena svih biljaka. Istovremeno, ''kod kultiviranih biljaka'' zadovoljava potrebe ljudi koji zahtijevaju imena biljaka koje se koriste u komercijalnom svijetu poljoprivrede, šumarstva i hortikulture.<ref name="Spencer 2008 165">{{Harvnb|Spencer|Cross|2008|p=165}}</ref> * Konačno, razlika između taksonomije uzgajanih i drugih biljaka pripisuje se svrsi za koju je taksonomija osmišljena, s tim što je ''Botanički kod'' usmjeren na biljke, a „Kod kultiviranih biljaka“ je usredotočen na potrebe ljudi.<ref>{{Harvnb|McNeill|2008|p=25}}</ref> ==Naučna i antropocentristička klasifikacija== {{Glavni|Taksonomija biljaka}} Ključne aktivnosti taksonomije uzgajanih biljnih vrsta se odnose na klasifikaciju ([[taksonomija]]) i imenovanja ([[nomenklatura]]). Pravila u vezi sa imenovanjem biljака su odvojena od metoda, principa ili potrebe klasifikacije, osim kada se jedinice klasifikacije – [[takson]]i – nalaze u [[Hijerarhija|ugnježđenoj hijerarhiji]] [[Taksonomski rang|rangova]], kao vrstа unutar rodа i rod unutar porodice<ref>{{Harvnb|McNeill|2004|p=31}}</ref> Postoje tri klasifikacijske kategorije koje se koriste u ''Kodeksu kultiviranih biljaka'': [[kultivar]], [[grupa kultivara|grupa]] i [[Greks (hortikultura)|greks]], ali su tek labavi ekvivalenti rangova u ''Botaničkom kodeksu''.<ref>Cultivated Plant Code, Articles 2 & 3 {{Harvnb|Brickell|2009}}</ref> Od vremena antičkog svijeta, biljke su bile razvrstavane na dva načina. S jedne strane je samostojeći akademski, filozofski ili naučni interes za same biljke: svrstavanje grupa biljaka i njihov međusobni odnos po sličnostima i razlikama u strukturi i funkciji. Zatim, tu je praktični, utilitarni ili [[Antropocentrizam|antropocentrični]] interes koji grupiše biljke prema njihovoj ljudskoj upotrebi.<ref>{{Harvnb|Arber|1986|p=1}}</ref> Taksonomija kultiviranih biljaka bavi se posebnim kategorijama klasifikacije koja je potrebna za biljke u poljoprivredi, hortikulturi i šumarstvu, kako je regulisano ''Kodeksom kultivisanih biljaka''. Ovaj Kodeks služi, ne samo za naučni interes formalne nomenklature, nego i za posebne utilitarne potrebe ljudi koji se bave komercijalnim biljkama.<ref name="Spencer 2008 165"/> Imenovanjem takvih kultigena upravlja ''Kodeks kultiviranih biljaka'', koje ispunjavaju tri kriterija: *imaju posebna obilježja koja se smatraju dovoljno važnim da opravdaju ime; *posebne karakteristike koje su rezultat namjernog ljudskog uzgoja ili odabira i ne mogu se naći u divljim populacijama (osim u rijetkim slučajevima kada se posebne karakteristike ispoljavaju u elitnom dijelu prirodne varijacije u divljini, koja nije pokrivena naučnim imenom); *mogućnost održavanja poželjnih osobina koje se propagiraju razmnožavanjem tokom njihovog uzgoja.<ref>{{Harvnb|Spencer|Cross|Lumley|2007|p=50}}</ref> Postoji mogućnost da se nazivi ''kultigen '' i ''kultivar'' mogu međusobno brkati i miješati. ''Kultigen '' je izraz opće namjene za biljke koje su ljudi namjerno promijenili ili posebno odabrali, dok je kultivar formalna kategorija klasifikacije. Kultigeni uključuju ne samo biljke sa imenima kultivara, nego i one s imenima u kategorijama klasifikacije greks i grupe. ''Kodeks kultiviranih biljaka'' ističe da su kultigeni: '' namjerno odabrane biljke koje su možda nastale od namjernom ili slučajnom hibridizacijom u uzgoju, odabirom iz postojećih uzgojnih zaliha, ili od varijante u divljim populacijama koje se održavaju kao prepoznatljivi subjekti isključivo nastavkom razmnožavanja''.<ref>Cultivated Plant Code Art. 2.3 {{Harvnb|Brickell|2009|p=1}}</ref> Uključeni su u okviru grupa biljaka poznatih kao kultigeni su [[Genetički modificirani organizam|genetički modificirane]] biljke, biljkaka s binomijalnim latinskim imena koja su rezultat drevne ljudske selekcije i sve biljaka koje su ljudi izmenili, ali kojima nisu bili dati formalni nazivi.<ref>{{Harvnb|Spencer|Cross|Lumley|2007|p=47}}</ref> U praksi većina kultigena su kultivari.<ref>{{Harvnb|Spencer|Cross| Lumley|2007|p=53}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Pripitomljavanje]] * [[Hortikultura]] * [[Taksonomija]] *[[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} * {{Cite book|last1=Andrews|first1=Susyn|last2=Leslie|first2=Alan|last3=Alexander|first3=Crinan (eds)|year=1999|title=Taxonomy of Cultivated Plants|url=https://archive.org/details/taxonomyofcultiv0000unse| publication-place =London| publisher=Royal Botanic Gardens Kew| isbn=1-900347-89-X|lastauthoramp=yes|ref=harv}} * {{Cite book |last=Arber |first=Agnes |year=1986 | authorlink=Agnes Arber | title=Herbals, Their Origin and Evolution, a Chapter in the History of Botany 1470–1670 |url=https://archive.org/details/herbalstheirorig0000arbe_3ed |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-33879-4 |ref=harv }} (First published in 1912.) * {{Cite journal|last=Bailey|first=Liberty Hyde|authorlink=Liberty Hyde Bailey|year=1918|title= The Indigen and Cultigen|journal=Science ser. 2|volume=47|pages=306–308|ref=harv|doi=10.1126/science.47.1213.306}} * {{Cite journal|last=Bailey|first=Liberty Hyde|year=1923|title= Various Cultigens, and Transfers in Nomenclature|url=https://archive.org/details/sim_gentes-herbarum_1923-10-18_1_3/page/n4|journal=Gentes Herbarum|volume=1|pages=113–136|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Brandenburg|first=Willem A.|year=1986|title=Classification of cultivated plants|journal=Acta Horticulturae|volume=182|pages=109–115| ref=harv }} * {{Cite journal|last=Brickell |first=Christopher D. et al. (eds)|year=2009 |title= International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP or Cultivated Plant Code) incorporating the Rules and Recommendations for naming plants in cultivation. 8th edn, adopted by the International Union of Biological Sciences International Commission for the Nomenclature of Cultivated Plants |publisher= International Society of Horticultural Science |journal=Scripta Horticulturae |volume=10|pages=1–184|isbn=978-0-643-09440-6 |ref=harv}} * {{Cite book|last=de Candolle|first=Alphonse|authorlink=Alphonse Pyramus de Candolle|year=1867|title=Lois de Nomenclature Botanique|url=https://archive.org/details/loisdelanomencl00cand|publication-place=Paris|publisher=Masson|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Heller|first=John L.|year=1968|title=Linnaeus's Hortus cliffortianus|journal=Taxon|volume=17|pages=663–719| ref=harv|doi=10.2307/1218012}} * {{Cite book|last=Hort|first=Arthur|year=1938|title=The "Critica botanica" of Linnaeus|publication-place=London|publisher=Ray Society|ref=harv}} * {{Citation|last=Hetterscheid|first=Wilbert L. A.|last2=Brandenburg|first2=Willem A.|year=1994|title= The Culton Concept: Setting the Stage for an Unambiguous Taxonomy of Cultivated Plants|journal=Acta Horticulturae|volume=413|pages=29–34|lastauthoramp=yes|ref=harv}} * {{Citation|last=Hetterscheid|first=Wilbert L. A.|last2=Brandenburg|first2=Willem A.|year=1995|title= Culton vs Taxon: Conceptual Issues in Cultivated Plant Systematics|journal=Taxon|volume=44|pages=161–175|lastauthoramp=yes|ref=harv|doi=10.2307/1222439}} * {{Citation|last1= Hetterscheid |first1=Wilbert L. A.|last2=van den Berg|first2=Ronald G.|last3=Brandenburg|first3=Willem A.|year=1996|title= An annotated history of the principles of cultivated plant classification |journal= Acta Botanica Neerlandica|volume=45|pages=123–134|lastauthoramp=yes|ref=harv|doi=10.1111/j.1438-8677.1996.tb00504.x}} * {{Cite journal|last=Jeffrey|first=Charles|year=1968|title= Systematic Categories for Cultivated Plants |journal=Taxon|volume=17|pages=109–114|ref=harv|doi=10.2307/1216498}} * {{Cite journal|last= Jirásek |first=Václav|year=1961|title= Evolution of the Proposals of Taxonomical Categories for the Classification of Cultivated Plants |journal=Taxon|volume=10|pages=34–45|ref=harv|doi=10.2307/1217450}} * {{Cite journal|last=McNeill|first=John|year=1998|title= Culton: A Useful Term, Questionably Argued |journal=Hortax News|volume=1|pages=15–22|ref=harv}} * {{Cite journal|last=McNeill|first=John|year=2004|title=Nomenclature of cultivated plants: a historical botanical standpoint in: C.G. Davidson and P. Trehane (eds), Proc. XXVI IHC – IVth International Symposium on the Taxonomy of Cultivated Plants|journal=Acta Horticulturae|volume= 634|pages=29–36|ref=harv}} * {{cite book |author1=McNeill, J. |author2=Barrie, F.R. |author3=Buck, W.R. |author4=Demoulin, V. |author5=Greuter, W. |author6=Hawksworth, D.L. |author7=Herendeen, P.S. |author8=Knapp, S. |author9=Marhold, K. |author10=Prado, J. |author11=Prud'homme Van Reine, W.F. |author12=Smith, G.F. |author13=Wiersema, J.H. |author14=Turland, N.J. |year=2012 |volume=Regnum Vegetabile 154 |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code) adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011 |publisher=A.R.G. Gantner Verlag KG |isbn=978-3-87429-425-6 |url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title |access-date=29. 10. 2016 |archive-date=4. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104060236/http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title |url-status=dead }} * {{Cite journal|last=McNeill |first=John|year=2008 |title= The Taxonomy of Cultivated Plants |journal=Acta Horticulturae |volume=799|pages=21–28|ref=harv}} * {{Cite book|last=Miller|first=Philip|year=1754|title=The Gardener's Dictionary, with an introduction by W.T. Stearn. Reprint 1969 (abridged)|publication-place= New York|publisher=Verlag von J. Cramer|ref=harv}} * {{Cite book |last=Morton |first=Alan G. |year=1981 |title=History of Botanical Science: An Account of the Development of Botany from Ancient Times to the Present Day |url=https://archive.org/details/historyofbotanic0000mort |publication-place=London |publisher=Academic Press |isbn=0-12-508382-3 |ref=harv }} * {{Cite journal|last=Royal Horticultural Society|year=1911|title= Horticultural Code |journal= Journal of the Royal Horticultural Society |volume=37|pages=149–151|ref=Harv}} * {{Citation|last=Spencer|first=Roger|authorlink=Roger David Spencer|last2=Cross|first2=Robert|year=2007|title= The Cultigen|journal=Taxon|volume=56|pages=938–940|lastauthoramp=yes|ref=harv|doi=10.2307/25065875}} * {{Cite book|last=Spencer|first=Roger|last2=Cross|first2=Robert|last3=Lumley|first3=Peter|year=2007|title=Plant Names: A Guide to Botanical Nomenclature|url=https://archive.org/details/plantnamesguidet0000spen|publication-place=Collingwood, Victoria|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09440-6|lastauthoramp=yes|ref=harv}} * {{Citation|last1=Spencer |first1=Roger|last2=Cross|first2=Robert|year=2008|title=The Cultigen|journal=Acta Horticulturae| volume=799|pages=163–167|lastauthoramp=yes| ref=harv}} * {{Cite book|last=Stace|first=Clive A.|year=1984|title=Plant Taxonomy and Biosystematics|url=https://archive.org/details/planttaxonomybio0000stac_i4q2|publication-place=London|publisher=Edward Arnold|isbn=0-7131-2802-X|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Stearn|first=William T.|authorlink=William T. Stearn|year=1965a|title=ICNCP - It all started in 1952 or did it? International Code of Nomenclature for Cultivated Plants|journal=Address given by the Secretary, W T Stearn, of the International Committee on Horticultural Nomenclature and Registration at the opening meeting on 7 September 1952|ref=harv|url=http://www.bsi.org/brom_info/cultivar/ICNCP.html|date=|access-date=29. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418020002/http://www.bsi.org/brom_info/cultivar/ICNCP.html|archive-date=18. 4. 2016|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Stearn|first=William T.|authorlink=William T. Stearn|year=1965b|title= The origin and later development of cultivated plants|journal=Journal of the Royal Horticultural Society|volume= 90|pages= 279–291, 322–341|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Stearn|first=William T.|year=1986|title=Historical survey of the naming of cultivated plants|journal=Acta Horticulturae|volume=182|pages=18–28|ref=harv}} * {{Cite conference | last=Stearn| first=William T. | year=1992 | editor=Huxley, A. (ed. In chief) | title=Historical Introduction | booktitle=The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening (4 vols)| pages=ix–x| publication-place=London| publisher=Macmillan| ISBN=978-0-333-47494-5|ref=harv}} * {{Cite book|last=Theophrastus|authorlink=Theophrastus|year=1916|title=Enquiry into Plants: Books 1-5. Translated by A.F. Hort.|url=https://archive.org/details/enquiryintoplant0000theo_e6w2|publication-place=|publisher=Loeb Classical Library|isbn=0-674-99077-3|ref=harv}} * {{Cite book|last=Stuessy|first=Ted F.|year=2009|title=Plant Taxonomy|edition=2nd|publication-place=New York|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-14712-5|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Trehane|first=Piers|year=2004|title=50 years of the International Code of Nomenclature for Cultivated Plants: Future prospects for the Code|journal=Acta Horticulturae|volume=634|pages=17–27|ref=harv}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.actahort.org/chronica/pdf/sh_10.pdf 2009 ICNCP Code online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813170303/http://www.actahort.org/chronica/pdf/sh_10.pdf |date=13. 8. 2011 }} {{Taksonomija}} {{botanika}} [[Kategorija:Taksonomija biljaka]] [[Kategorija:Kultivari]] [[Kategorija:Hortikultura i vrtlarstvo]] cal9jx77vrmu83euj7ihdj8n3pgdpzo 0 428037 3922020 3917370 2026-08-25T06:36:28Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922020 wikitext text/x-wiki U geometriji, '''versiera''', '''versoria''' ili češće '''Vještica Agnesija''' ili '''Vještica Marije Agnesi''' je kriva u nekoj ravni, koja se konstruira primjenom elementarnih geometrijskih metoda i koja se analitički izražava preko racionalne funkcije. Njena osnovna grafička karakteristika je njen zvonasti oblik, koji je sličan obliku kojeg ima [[Normalna distribucija|Gausova (normalna) raspodjela]]. == Historija == [[Datoteka:Witch_of_Agnesi_2.svg|mini|315x315piksel|Konstrukcija versiere]] Ovu krivu je proučavalo nekoliko matematičara tokom 17. i 18. vijeka, ali se njena konstrukcija uglavnom pripisuje matematičarki [[Maria Gaetana Agnesi|Mariji Gaetana Agnesi]]. "Versoria" je ime koje je ovoj krivoj dao ime [[Guido Grandi]]. Riječ dolazi iz latinskog jezika i označava homonim za "uže koje je povezano na kraj jedra", koje je korišteno za njegovo usmjeravanje. Maria Gaetana Agnesi je bila prva koja je uvela ime versiera. Vremenom riječ versaria je dobila novo značenje. Iz latinskog jezika, se uzima riječ ''adversaria'', koja tokom vremena gubi slovo ''a'', što na kraju rezultira da novonastala riječ ''versaria'' označava žensko biće koje je u suprotnosti s Bogom. Tokom prevođenja na engleski jezik taj naziv se prevodio u naziv "vještica".<ref>{{Cite web|url=http://www.2dcurves.com/cubic/cubicr.html#versiera|title=resonance curve|website=www.2dcurves.com|access-date=6. 3. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://xahlee.org/SpecialPlaneCurves_dir/WitchOfAgnesi_dir/witchOfAgnesi.html|title=Witch of Agnesi|website=xahlee.org|access-date=6. 3. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Curves/Witch.html|title=Witch|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|access-date=6. 3. 2017}}</ref> == Konstrukcija == Versiera se konstruiše na sljedeći način: [[Datoteka:Witch_of_Agnesi,_construction.svg|mini|360x360piksel|Versiera sa naznačenim tačkama]] Uzme se neka fiksna [[kružnica]], na kojoj se izabere tačka ''O'', koja naprimjer leži u koordinatnom početku. Zatim se izabere i tačka ''M'', koja treba da leži na suprotnom kraju kružnice u odnosu na tačku ''O''. Kroz bilo koju drugu tačku na kružnici, naprimjer kroz tačku ''A'', povuče se [[sekanta]], koja treba prolazi i kroz tačku ''O''. Navedena sekanta treba također da presijeca i [[Tangenta|tangentu]] tačke ''M'', u nekoj tački ''N''. Zatim se povuče jedna prava, koja je [[Paralelnost (geometrija)|paralelna]] pravcu ''OM'' i koja prolazi kroz tačku ''P,'' gdje se ta tačka ''P'' treba nalaziti na istom pravcu kao i tačka ''A''. Sem toga, ta [[Prava (geometrija)|prava]] treba da presijeca tangentu tačke ''M,'' u tački ''N''. Nakon toga se povuče [[poluprava]], koja započinje u tački ''A'', koja je normalna na pravac ''OM'', i prethodnu pravu i presijeca je u tački ''P''. Za svaki korak u kojem se vrši pomjeranje tačaka ''A'' i ''P'', za neke vrijednosti <math>\Delta x</math> i <math>\Delta y</math> u odnosu na ose, vrši se postepeno iscrtavanje linija, od prethodnog do novog položaja tačke ''P''. Ako su pomjeranja dovoljno mala, dobit će se glatka kriva, a tokom iscrtavanja, tačka ''A'' se pomjera po kružnici. Sa slike se može primijetiti da je tangenta tačke ''O'', u stvari [[Funkcija (matematika)#Asimptote funkcije|asimptota]] ove krive. == Jednačine == [[Datoteka:Agnesi.gif|mini|300x300piksel|Animacija koja prikazuje konstrukciju Versiere]] Pretpostavimo da je tačka ''O'' početna tačka, a da se tačka ''M'' nalazi na pozitivnom dijelu ''y''-ose. Također pretpostavimo da je poluprečnik kruga <math>a</math>.U tom slučaju, kriva ima [[Koordinatni sistem|Kartezijevu]] jednačinu oblika: : <math>y = \frac{8a^3}{x^2+4a^2}.</math> Ako je <math>a=\frac{1}{2}</math>, jednakost se pojednostavljuje i dobije se: : <math>y = \frac{1}{x^2+1}.</math> Prethodna jednakost predstavlja [[Derivacija|izvod]] arkus tangensa [[Funkcija (matematika)|funkcije]].[[Datoteka:Witch_of_Agnesi,_a_1,_2,_4,_8.svg|mini|247x247piksel|Versiera sa različitim parametrima gdje su {{math|1=''a'' = 1}}, {{math|1=''a'' = 2}}, {{math|1=''a'' = 4}}, i {{math|1=''a'' = 8}}]]Ako bi se koodinate izrazile parametarski, uz uslov da je [[ugao]] <math>\theta</math> između ''OM'' and ''OA'', usmjeren kao kazaljka na satu , onda se kriva može definisati preko sljedećih jednačina: : <math>x = 2a \tan \theta;\quad y = 2a \cos ^2 \theta = a \operatorname{vercosin}(2\theta).\,</math> U slučaju da je ugao <math>\theta</math> zaklopljen sa ''OA'' i ''x''-osom i da je usmjeren obrnuto od kazalje na satu, imamo sljedeće: : <math>x = 2a \cot \theta;\quad y = 2a\sin ^2 \theta = a \operatorname{versin}(2\theta). </math> Sređivanjem bilo kojeg para jednakosti, uz odgovarajuće zamjene, dobijamo parametriziranu [[Jednačina|jednačinu]] versiere: : <math>x = 2at;\quad y = \frac{2a}{1+t^2} . </math> == Primjena == [[Datoteka:Shallow_water_wave.png|mini|Poprečni presjek vodenog vala koji ima sličan oblik kao i Versiera.]] Versiera se primjenjuje u [[Fizika|fizici]], za opis nekih rezonantnih fenomena. Naprimjer, [[atom]], ili generalnije [[molekula]], kao mikroskopski sistemi su obično u nekoj fazi ekvilibrija. Pri uobičajenim uslovima, [[Čestica|čestice]] unutar atoma i molekula se nalaze u stanju termodinamičkog ekvilibrija, što podrazumjeva da se nalaze na niskim energetskim nivoima. Ako je tim česticama data neka [[energija]], naprimjer u vidu monohromatske [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetske radijacije]], te čestice će apsorbovati tu energiju i preći u viši energetski nivo, nakon čega će se ponovo vratiti u stabilno stanje prelaskom u niži stabilni nivo, uz emitovanje prethodno apsorbovane energije. Versiera se također može koristiti za aproksimaciju distribucije spektralne energije, spektralnih linija kod [[Rendgensko zračenje|X-zraka]],<ref>{{cite journal|date=1940|title=Properties of the Witch of Agnesi—Application to Fitting the Shapes of Spectral Lines|url=https://www.osapublishing.org/josa/abstract.cfm?uri=josa-30-9-415|journal=Journal of the Optical Society of America|volume=30|issue=9|pages=415-419|last1=Spencer|first1=Roy C.}}</ref> ali i kod drugih tipova zračenja. Što se tiče njene primjene u [[Statistika|statistici]], preko versiere se može predstaviti [[Cauchyjeva funkcija raspodjele|Cauchyeva funkcija raspodjele]]. Kod [[Matematičko modeliranje|matematičkog modeliranja]], versiera se primjenjuje za opis neke generičke topografske prepreke za neki tok.<ref>{{cite journal|display-authors=etal|title=The structure of strongly stratified flow over hills: dividing-streamline concept|url=http://www.cpom.org/people/jcrh/jfm-152.pdf|journal=J. Fluid Mech.|volume=152|pages=249–288|doi=10.1017/s0022112085000684|last1=Snyder|first1=William H.|access-date=12. 1. 2014|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210906/http://www.cpom.org/people/jcrh/jfm-152.pdf|archive-date=23. 9. 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Lamb|first=Kevin G.|title=Numerical simulations of stratified inviscid flowover a smooth obstacle|url=http://mseas.mit.edu/download/evheubel/LambJFM1994.pdf|journal=J. Fluid Mech.|volume=260|pages=1–22|doi=10.1017/s0022112094003411|access-date=12. 1. 2014|archive-date=5. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505212112/http://mseas.mit.edu/download/evheubel/LambJFM1994.pdf|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == * [[Cauchyjeva raspodjela]] * [[Versinus i haversinus|Versinus i vercosinus]] * [[Tetiva (geometrija)|Tetiva]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * {{MathWorld|urlname=WitchofAgnesi|title=Witch of Agnesi}} * [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Curves/Witch.html "Witch of Agnesi" at MacTutor's Famous Curves Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324030858/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/%7Ehistory/Curves//Witch.html |date=24. 3. 2017 }} * [http://www.mathcurve.com/courbes2d/agnesi/agnesi.shtml "Cubique d'Agnesi" at Encyclopédie des Formes Mathématiques Remarquables] {{Fr simbol}} * {{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Agnesi.html|title=MacTutor biography of Agnesi|access-date=6. 3. 2017|archive-date=22. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322153535/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Agnesi.html|url-status=dead}} * {{cite episode|transcripturl=http://www.uh.edu/engines/epi1741.htm|series=The Engines of Our Ingenuity|serieslink=The Engines of Our Ingenuity|number=1741|transcript=The Witch of Agnesi|credits=John H. Lienhard|network=NPR|station=KUHF-FM Houston|airdate=2002}} == Vanjski linkovi == {{commons|Witch of Agnesi}} * [http://demonstrations.wolfram.com/WitchOfAgnesi/ Witch of Agnesi] od Chrisa Bouchera bazirano na radu [[Eric W. Weisstein|Erica W. Weissteina]], [[The Wolfram Demonstrations Project]]. * [http://mathforum.org/dynamic/java_gsp/witch.html The Witch of Agnesi] – Mathforum.org Java applet [[Kategorija:Krive]] 7bgzne7t0wy4jwx28vqzxtznjzpuncg 0 429471 3922045 3849463 2026-08-25T10:56:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922045 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Termoelektrana Ugljevik.jpg|mini|230x230piksel|Termoelektrana u [[Ugljevik]]u (2025)]] '''Termoelektrana Ugljevik''' pripada općini [[Ugljevik]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Započela je sa radom 1985. i kao osnovno gorivo se koristi mrki ugalj iz ležišta [[Bogutovo Selo]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.riteugljevik.com/|title=RiTE Ugljevik|website=www.riteugljevik.com|access-date=9. 10. 2025}}</ref> Zavisno preduzeće "Rudnik i termoelektrana Ugljevik" a. d. Ugljevik posluje u okviru Mješovitog holdinga "[[Elektroprivreda Republike Srpske]]" sa sjedištem u [[Trebinje|Trebinju]]. Pretežna djelatnost preduzeća je proizvodnja [[Električna energija|električne energije]] i eksploatacija i prodaja [[Ugalj|uglja]]. == Historija elektrane == Izgradnja TE-Ugljevik počela je u novembru 1977. Na bazi dokazanih rezervi uglja i generalnog plana lokaliteta bila je predviđena izgradnja energetskog kompleksa 4 x 300 MW. Izgradnja prvog bloka TE, instalisane snage 300 MW, završena je 1985. Izgradnja drugog bloka prekinuta je početkom [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] u periodu od 23. aprila 1992. do 24. novembra 1995. Rat je prekinuo i radove na izgradnji još jednog bloka TE snage 300 MW.<ref name=":0" /> Od početka proizvodnje, maj 1985. do 31. decembra 2006. blok je radio oko 104.500 h ili 52% projektovanog radnog vijeka. Rekonstrukcijom [[Kotao|kotla]] u toku remonta postrojenja 2010. (ugradnja novog, membranskog vodenog ekonomajzera; zamjena ventilatora hladnog gasa; rekonstrukcija kanala hladnog gasa; ugradnja novog sistema čišćenja, u radu bloka, ogrjevnih [[površina]] ložišnog prostora; ugradnja sistema za praćenje položaja plamena u kotlu) ostvareno je povećanje prosječne snage bloka, povećanje raspoložive snage na projektovanu (300 MW), kao i značajno smanjenje zaprljanja konvektivnih ogrjevnih površina pepelom, odnosno smanjenje broja zastoja zbog čišćenja konvektivnog dijela ložišta.[[Datoteka:Termolektrana Ugljevik.JPG|mini|Termoelektrana Ugljevik|lijevo]]U toku remonta postrojenja 2013, ostvarena je automatizacija rada bloka, uvođenjem sistema za upravljanje i monitoring rada bloka. U sklopu Termoelektrane Ugljevik I izgrađena je infrastruktura i dio pomoćnih objekata koji će služiti za potrebe Termoelektrane Ugljevik II. Isporučena je i oprema ukupne ugovorene vrijednosti od oko 15 miliona [[Američki dolar|USD]]. == Tehničke karakteristike == Instalisana snaga Termoelektrane "Ugljevik 1" je 300 MW sa projektovanom godišnjom proizvodnjom od 1.601 GW. TE "Ugljevik 1" je projektovana da radi 200.000 sati.<ref>{{Cite web|url=https://ers.ba/|title=ЕРС - Elektroprivreda Republike Srpske|language=|access-date=9. 10. 2025|archive-date=4. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104131735/https://ers.ba/|url-status=dead}}</ref> Dimnjak termoelektrane je visok 310 metara. Najviša je građevina u Bosni i Hercegovini. Bio je i treći objekat po visini u bivšoj Jugoslaviji (viši od njega su dimnjaci TE u Trbovlju ([[Slovenija]]) i Plominu ([[Hrvatska]]), kao i 8. dimnjak po visini u [[Evropa|Evropi]], odnosno 15. u svijetu. * Broj agregata: 4 * Nazivna snaga: 300 MW * Snaga na pragu: 279 MW * Min. na pragu: 155 MW * Vlastita potrošnja: 8,61% od ukupne proizvodnje. * Prosječna godišnja proizvodnja: 1.560 GWh * Gorivo: mrki ugalj * Specifična potrošnja toplote: 11.032 (kJ/kWh) * Specifična potrošnja goriva: 1,1 (kg/kWh) * Kalororična moć goriva: 10.470 (kJ/kg) * Napon mreže: 400 kV == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Termooelektrane u Bosni i Hercegovini|Ugljevik]] [[Kategorija:Ugljevik]] robga28bt9xr2t0lh8z1ey00c86y4m0 0 429700 3921989 3780431 2026-08-25T02:08:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921989 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj | naziv = Slobodarski dani viteškog grada Bužima | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | izvorni_naziv = | izvorni_naziv_jez = | lokalni_naziv = | vrijeme = | trajanje = od 4. do 15. augusta | datum = <!-- {{start date|GGGG|MM|DD|df=y}} ili obični tekst --> | mjesto = [[Bužim]] | lokacija = | koordinate = {{coord|45.061369|16.032581|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} | također_poznato_kao = | vrsta = | tema = | razlog = Obilježavanje formiranja [[505. viteška brdska brigada|505. viteške brdske brigade]] | prvi_reporter = | budžet = | pokrovitelj = Općina Bužim | organizatori = | snimili = | učesnici = | ishod = | broj_mrtvih = | broj_povrijeđenih = | prijavljeni_nestanci = | oštećenje_imovine = | sahrana = | ispitivanja = | istraga = | mrtvozornik = | hapšenja = | osumnjičeni = | optuženi = | osuđeni = | prijave = | suđenje = | presuda = | osude = | kazna = | zabrane_objavljivanja = | parnica = | nagrade = | snimci = | prazna_oznaka1 = <!-- ili | prazni_podaci1 = --> | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | napomene = }} '''Slobodarski dani viteškog grada Bužima''' je manifestacija koja se tokom [[august]]a svake godine održava u [[Bužim]]u. Manifestacija se održava redovno od 1996. godine a povod za njeno održavanje je datum formiranja [[505. viteška brdska brigada|505. viteške brdske brigade]], što čini centralni dio ove manifestacije.<ref>{{cite web |url=http://www.bir.ba/index.php/vijesti/bih/item/3663-slobodarski-dani-viteskog-grada-buzima-2016 |title=Slobodarski dani viteškog grada Bužima |work=BIR.ba |access-date=3. 5. 2017 |archive-date=10. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510020658/http://www.bir.ba/index.php/vijesti/bih/item/3663-slobodarski-dani-viteskog-grada-buzima-2016 |url-status=dead }}</ref> == Sadržaj == Događaj se održava od 4. do 15. augusta. Sastoji se od vjerskog, kulturnog, historijskog i sportskog dijela i redovno je dobro posjećen. Centralni dio manifestacije je obilježavanje smrti [[Izet Nanić|Izeta Nanića]] i formiranje bužimske brigade. Počinje prijemom u Općini Bužim i posjetama [[Muzej soba 505. viteške brdske brigade|Muzej sobi 505. viteške brdske brigade]] i Turbetu Izeta Nanića i poginulih boraca - šehida ove proslavljene brigade. Nastavlja se obilaskom mjesta smrti bužimskog komandanta, prigodnim vjerskim programom, kao i sadržajnim sportskim i kulturnim programom. Završava obilježavanjem godišnjice formiranja 505. viteške brdske brigade. == Također pogledajte == *[[Bužim]] *[[505. viteška brdska brigada]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://opcinabuzim.ba/ Zvanična stranica općine Bužim] [[Kategorija:Kultura u Bužimu]] 6tyfpk36uvlju9fhle3hx3bvyoc1o01 0 430873 3922001 3748884 2026-08-25T04:16:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922001 wikitext text/x-wiki '''Spisak najvećih džamija''' sadrži sve džamije čiji ukupni kapacitet prelazi 5000 vjernika. ==Spisak najvećih džamija== {{Expand list|date=januar 2009}} {|class="wikitable sortable" |- !align=left|Naziv!!align=left class=unsortable|Slika!!align=left|Kapacitet<br>(vjernika)!!align=left|Površina (m²)!!align=left|Grad!! align="left" |Država!!align=left|Godina izgradnje |- |[[Mesdžidul-haram]] || [[Datoteka:A packed house - Flickr - Al Jazeera English.jpg|160px|center]] ||{{nts|4000000}}<ref name=AtlasAA>{{cite book|title=Atlas Al-sīrah Al-Nabawīyah|url=https://books.google.com/books?id=mZmBkoDa9fcC&pg=PA279|year=2004|publisher=Darussalam|isbn=978-9960-897-71-4|page=279}}</ref>||{{nts|400000}}<ref name=AtlasAA/>||[[Meka]]|| {{ZID|Saudijska Arabija}} ||{{sort|0622|Prije 622.}} |- |[[Poslanikova džamija]] ||[[Datoteka:The Enlightened City.jpg|160px|center]]||{{nts|1000000}}{{ref|Nabawi|I}}||{{nts|400000}}||[[Medina]]|| {{ZID|Saudijska Arabija}} ||{{sort|0634|između 634. i 644.}} |- |[[Mesdžidul-aksa]]||[[Datoteka:Al-Aqsa_Mosque_by_David_Shankbone.jpg|160px|center]]||{{nts|5000}}||{{nts|35,000}}||[[Jerusalem]]|| {{ZID|Palestina}} ||705. |- |[[Velika džamija Jamia (Karači)|Velika džamija Jamia]]||||{{nts|800000}}<ref>{{cite web|url=http://bahriatown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=458&Itemid=103|title=World's Third Largest Masjid & International University in BT Karachi|last=|first=|website=Bahria Town|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331210754/http://bahriatown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=458&Itemid=103|archive-date=31. 3. 2017|dead-url=|access-date=29. 3. 2017|url-status=dead}}</ref>|| ||[[Karachi]]||{{ZID|Pakistan}}||U izgradnji |- |[[Džamija islamske solidarnosti]]||[[Datoteka:Mosislsol2.jpg|160px|center]] ||{{nts|10000}}|| ||[[Mogadiš]]||{{ZID|Somalija}}||1987. |- |[[Moskovska saborna džamija]]||[[Datoteka:Moscow Cathedral Mosque 2015-08.jpg|160px|center]] ||{{nts|10000}}||||[[Moskva]]|| {{ZID|Rusija}} ||1904. (dograđena 2015) |- |[[Džamija Ahmada Kadirova]]||[[Datoteka:Грозный мечеть 2011.JPG|160px|center]]||{{nts|10000}}<ref>[http://www.reuters.com/article/2008/10/17/us-russia-chechnya-mosque-idUSTRE49G41J20081017 Russia's Chechnya inaugurates vast new mosque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117033503/http://www.reuters.com/article/2008/10/17/us-russia-chechnya-mosque-idUSTRE49G41J20081017 |date=17. 11. 2015 }}, 17. 10. 2008, reuters.com. Pristupljeno 16. 1. 2015.</ref>||||[[Grozni]]|| {{ZID|Rusija}} ||2008. |- |[[Džambija Ajmanija Kadirova]]||[[Datoteka:Mosque in Argun.jpg|160px|center]]||{{nts|5000}}<ref>{{Cite web |url=http://www.serdce-chechni.ru/index.php/vird/mani-shejkh-vird/item/976-%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2-%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%8E%D1%82-9-%D0%BC%D0%B0%D1%8F |title=Мечеть имени Аймани Кадыровой в Аргуне откроют 9 мая |access-date=27. 12. 2021 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211931/http://www.serdce-chechni.ru/index.php/vird/mani-shejkh-vird/item/976-%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2-%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%8E%D1%82-9-%D0%BC%D0%B0%D1%8F |url-status=dead }}</ref>||||[[Argun (grad)|Argun]]|| {{ZID|Rusija}} ||2014. |- |[[Džamija imama Alije]]||[[Datoteka:Imam Ali Shrine (1).jpg|160px|center]]||{{nts|800000}}||{{nts|300500}}||[[Nadžaf]]||{{ZID|Irak}} ||{{sort|0900|900.}} |- |[[Džamija Al-Azhar]]||[[Datoteka:Cairo - Islamic district - Al Azhar Mosque and University.JPG|160px|center]]||{{nts|20000}}||7.800||[[Kairo]]|| {{ZID|Egipat}} ||972. |- |[[Džamija el Fatih]] ||[[Datoteka:Grand mosque in Bahrain.jpg|160px|center]]||{{nts|7000}}||||[[Manama]]|| {{ZID|Bahrein}} ||1987. |- |[[Džamija imama Huseina]] ||||{{nts|1000000}}||{{nts|390550}}||[[Kerbela]]||{{ZID|Irak}}||680. |- |[[Badšahi džamija]]||[[Datoteka:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|160px|center]]||{{nts|100000}}||29.867,2||[[Lahore]]|| {{ZID|Pakistan}} ||1673. |- |[[Velika džamija Jamia (Lahore)|Velika džamija Jamia]]|| [[Datoteka:Grand Jamia Masjid Bahria Town Lahore Pakistan cropped.jpg|160px|center]] ||{{nts|95000}} || {{nts|9236}}||[[Lahore]] ||{{ZID|Pakistan}} ||2014. |- |[[Bara Imambara]]||[[Datoteka:Mosque Near Bada Imaambada.JPG|160px|center]]||{{nts|350000}}||{{nts|350000}}||[[Lucknow]]||{{ZID|Indija}}||1784. |- |[[Džamija Aksa]] ||[[Datoteka:Masjid Aqsa Eingangsbereich.jpg|160px|center]]||{{nts|18500}}||{{nts|3,700}}||[[Rabwah]]||{{ZID|Pakistan}} ||1972. |- |[[Baitul Futuh]]||[[Datoteka:Baitul Futuh.jpg|160px|center]]||{{nts|10000}}||{{nts|21000}}||[[London]]|| {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} ||2003. |- |[[Džamija Baitul Falah]]||[[Datoteka:Jamiatul Falah Mosque.JPG|160px|center]]||{{nts|5000}}||||[[Chittagong]]||{{ZID|Bangladeš}} || |- |[[Džamija Baitul Mukarram]]||[[Datoteka:Bayt al Mukarram.jpg|160px|center]]||{{nts|40000}}||||[[Dhaka]]|| {{ZID|Bangladeš}} ||1960. |- |[[Džamija Šejh Lutfulah]]||[[Datoteka:Sheikh Lotf Allah Mosque2.jpg|160px|center]]||{{nts|500000}}||{{nts|200500}}||[[Isfahan]]||{{ZID|Iran}}||1618. |- |[[Centralna džamija u Almatiju]]||||{{nts|7000}}||{{nts|9500}}||[[Almati]]|| {{ZID|Kazahstan}} ||1890. |- |[[Centralna džamija u Conakriju]]||[[Datoteka:Grande Mosquee.jpg|100px|center|none]]||{{nts|12500}}|| ||[[Conakry]] || {{ZID|Gvineja}} || 1982. |- |[[Istočnolondonska džamija]]||[[Datoteka:Aerial view of East London Mosque complex - Feb 2014.jpg|190x190px|center|none]]||{{nts|7500}}|| ||[[London]] || {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} || 1910. |- |[[Džamija Emira Abdelkadira]]||[[Datoteka:Constantine algerie grande mosquee emir abdelkader4.jpg|190x190px|center|none]]||{{nts|15000}}||||[[Constantine (grad)|Constantine]]|| {{ZID|Alžir}} ||1994. |- |[[Džamija Jamkaran]]||[[Datoteka:Jamkaran Mosque.jpg|160px|center]]||{{nts|800000}}||{{nts|305500}}||[[Qom]]|| {{ZID|Iran}}|| 984. |- |[[Džamija Faisal]] ||[[Datoteka:Faisal mosque2.jpg|160px|center]]||{{nts|200000}}<ref name="Noyes Mass">{{cite book|title=Back to Pakistan: A Fifty-Year Journey|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1442213197|url=https://books.google.com/books?id=_BtWtuLlDXoC&pg=PA170#v=onepage&q&f=false|author=Leslie Noyes Mass|access-date=1. 7. 2012|page=170|date=15. 9. 2011}}</ref>||{{nts|5000}}{{ref|Faisal|D}}||[[Islamabad]]|| {{ZID|Pakistan}} ||1986. |- |[[Nacionalna džamija Ugande]] || [[Datoteka:Laika ac Gaddafi National Mosque, Kampala (6693328097).jpg|160px|center]] || {{nts|12200}} || {{nts|48562.3}}||[[Kampala]] || {{ZID|Uganda}} || 1972. |- |[[Velika džamija (Kuvajt)|Velika džamija]]||[[Datoteka:Grand Mosque (Kuwait).jpg|160px|center]]||{{nts|13000}}||||[[Kuvajt (grad)|Kuvajt]]|| {{ZID|Kuvajt}} ||1986. |- |[[Džamija Mahmood]] ||[[Datoteka:Ahmadi Mosque Haifa.jpg|160px|center]]||{{nts|5000}}||||[[Haifa]]|| {{ZID|Izrael}} ||1970. |- |[[Velika džamija Évry]]||||{{nts|5000}}||||[[Courcouronnes]]|| {{ZID|Francuska}} ||1994. |- |[[Velika džamija u Surabayi]]|| ||{{nts|59000}}<ref name="akbar">{{cite web |url=http://duniamasjid.com/716/masjid-nasional-al-akbar-2/ |title=Masjid Al-Akbar |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= |work=Humas Jakarta Islamic Centre and 27th ISLAND |publisher=DuniaMasjid.com |access-date=6. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130101080347/http://duniamasjid.com/716/masjid-nasional-al-akbar-2/ |archive-date=1. 1. 2013 |url-status=dead }}</ref>||{{nts|18,800}} (zgrada)||[[Surabaya]]||{{ZID|Indonezija}} ||2000. |- |[[Džamija Hassana II]]||||{{nts|105000}}<ref>{{cite web|url=http://architecture.about.com/od/greatbuildings/ig/Sacred-Buildings/Hassan-II-Mosque-.htm|title=Sacred Buildings|author=Jackie Craven|work=About.com Home|access-date=15. 3. 2015|archive-date=6. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606153039/http://architecture.about.com/od/greatbuildings/ig/Sacred-Buildings/Hassan-II-Mosque-.htm|url-status=dead}}</ref>{{ref|Hassan II|C}}||{{nts|90000}}{{ref|Hassan II|C}}||[[Casablanca]]|| {{ZID|Maroko}} ||1993. |- |[[Džamija Id Kah]] ||[[Datoteka:Kashgar-mezquita-id-kah-d01.jpg|160px|center]]||{{nts|20000}}<ref>Peter Neville-Hadley. ''Frommer's China''. Frommer's, 2003. {{ISBN|978-0-7645-6755-1}}. Page 302.</ref>||||[[Kashgar]]|| {{ZID|Kina}} ||1442. |- |[[Imam Reza Shrine]] ||[[Datoteka:RezaShrine.jpg|160px|center]]||{{nts|500000}}<ref>{{cite web |title=Sahn(Courtyards) Around the Holy Shrine |url=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?id=1077&page=8 |work=Imam Reza (A.S.) Network |access-date=25. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529202557/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?id=1077&page=8 |archive-date=29. 5. 2008 |url-status=dead }}</ref>{{ref|Imām Ridhā|A}}||{{nts|598657}}<ref>{{cite web |title=The Glory of the Islamic World |url=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?id=1073 |work=Imam Reza (A.S.) Network |access-date=25. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612095542/http://imamreza.net/eng/imamreza.php?id=1073 |archive-date=12. 6. 2010 |url-status=dead }}</ref>{{ref|Imām Ridhā|A}}||[[Mashhad]]|| {{ZID|Iran}} ||{{sort|0818|818.}} |- |[[Džamija Tuanku Mizan Zainal Abidin]]||[[Datoteka:Tuanku Mizan Zainal Abidin Mosque 2011.jpg|160px|center]]||{{nts|24000}}||{{nts|73795}}||[[Putrajaya]]||{{ZID|Malezija}}||2009. |- |[[Istiqlal džamija]] ||[[Datoteka:Mosque-IMG 3537.JPG|160px|center]]||{{nts|200000}}||{{nts|95000}}||[[Jakarta]]|| {{ZID|Indonezija}} ||1978. |- |[[Chota Imambara]]||[[Datoteka:Chhota imambara gate.jpg|160px|center]]||{{nts|100000}}||{{nts|150000}}||[[Lucknow]]||{{ZID|Indija}}||1784. |- |[[Jama Masjid]] ||[[Datoteka:Jama Masjid, Delhi.jpg|160px|center]]||{{nts|25000}}||{{nts|145000}}||[[Centralni Delhi]]|| {{ZID|Indija}} ||1656. |- |[[Velika džamija u Mahačkali]]||[[Datoteka:Makhachkala mosque 6.jpg|160px|center]] ||{{nts|17000}}<ref>[http://www.islamdag.info/news/1300 Makhachkala organizes charity iftars], islamdag.info, 23. 8. 2011. Pristupljeno 12. 1. 2014.</ref>||||[[Mahačkala]]|| {{ZID|Rusija}} ||1998. |- |[[Masjid e Tooba]]||[[Datoteka:Masjid e Tooba.jpg|160px|center]]||{{nts|5000}}||||[[Karachi]]|| {{ZID|Pakistan}} ||1969. |- |[[Mecca Masjid]]||[[Datoteka:Mecca Masjid, Hyderabad, India.jpg|160x160px|center|120x120]]||{{nts|20000}}||||[[Hyderabad, India|Hyderabad]]|| {{ZID|Indija}} ||1694. |- |[[Nacionalna džamija Malezije]] {{ref|map 13|map}}||[[Datoteka:National Mosque KL 2007 pano.jpg|160px|center]]||{{nts|15000}}||||[[Kuala Lumpur]]|| {{ZID|Malezija}} ||1965. |- |[[Džamija u Njižnem Novgorodu]]||[[Datoteka:NN Cathedral Mosque 08-2016.jpg|160px|center]] ||{{nts|5000}}||||[[Njižni Novgorod]]|| {{ZID|Rusija}} ||1915. |- |[[Džamija u Rimu]]||[[Datoteka:Grande Mosquée de Rome.JPG|160px|center]]||{{nts|12000}}||{{nts|30000}}||[[Rim]]|| {{ZID|Italija}} ||1995. |- |[[Džamija u Sankt Peterburgu]]||[[Datoteka:Mešita v Sankt-Petěrburgu (3).jpg|160px|center]] ||{{nts|5000}}||||[[Sankt Peterburg]]|| {{ZID|Rusija}} ||1913. |- |[[Džamija Salavat Yulaev]]||<!--[[Datoteka:|160px|center]]--> ||{{nts|5000}}||||[[Ufa]]|| {{ZID|Rusija}} ||2017. |- |[[Džamija Saleh]]||||{{nts|44000}}<ref>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2011/al-saleh-mosque-in-yemen/|title=Al-Saleh Mosque in Yemen|work=Islamic Arts and Architecture|access-date=15. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328120031/http://islamic-arts.org/2011/al-saleh-mosque-in-yemen/|archive-date=28. 3. 2015|url-status=dead}}</ref>||{{nts|27,300}}||[[Sana'a]]||{{ZID|Jemen}} ||2008. |- |[[Sabancı džamija]]||[[Datoteka:Sabanci Merkez Camii.jpg|160px|center]]||{{nts|28000}}||||[[Adana]]|| {{ZID|Turska}} ||1998. |- |[[Džamija Shah]]||[[Datoteka:Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg|160px|center]]||{{nts|700000}}||{{nts|400500}}||[[Isfahan]]||{{ZID|Iran}}||1611. |- |[[Džamija Imama Muhammada ibn Abd al-Wahhaba]]|| ||{{nts|30000}}<ref>{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/qatar/178/details/31543/state-mosque-to-be-named-after-imam-abdul-wahhab|title=State Mosque to be named after Imam Abdul Wahhab|work=Gulf-Times|access-date=15. 3. 2015}}</ref> ||||[[Doha]]|| {{ZID|Katar}} ||2010. |- |[[Sheikh Zayed Mosque]] ||||{{nts|40000}} {{ref|Sheikh Zayed|F}} ||{{nts|22000}}<ref>{{Cite web |url=http://www.halcrow.com/html/our_projects/projects/grand_mosque.htm |title=Sheikh Zayed Bin Sultan Al Nahyan Mosque – Abu Dhabi |access-date=22. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601072337/http://www.halcrow.com/html/our_projects/projects/grand_mosque.htm |archive-date=1. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref>||[[Abu Dhabi]]|| {{ZID|Ujedinjeni Arapski Emirati}} ||2007. |- |[[Džamija Sultana Salahuddin Abdul Aziza]]||[[Datoteka:Shah Alam Blue mosque at night.jpg|160px|center]]||{{nts|24000}}||||[[Shah Alam]]|| {{ZID|Malezija}} ||1988. |- |[[Džamija sultana Ahmeda]] (Plava džamija)||[[Datoteka:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|160px|center]]||{{nts|10000}}||||[[Istanbul]]|| {{ZID|Turska}} ||1616. |- |[[Džamija Sultana Haji Hassanal Bolkiaha|Sultan Haji Hassanal Bolkiah]]||||{{nts|60000}}||||[[Cotabato City]]|| {{ZID|Filipini}} ||2011. |- |[[Masjid Al-Dahab]]||||{{nts|10000}}||||[[Manila]]|| {{ZID|Filipini}} ||1976. |- |[[Džamija Sultan Qaboos Grand]] ||[[Datoteka:SultanQaboosGrandMosque 44.JPG|center|200px]]||{{nts|20000}}||{{nts|416000}}||[[Muscat]]|| {{ZID|Oman}} ||2001. |- |[[Taj-ul-Masajid]] ||[[Datoteka:Taj-Ul-Masaajid.jpg|center|204x204px|Taj-ul-Masaajid]]||{{nts|175000}}||{{nts|90000}}||[[Bhopal]]|| {{ZID|Indija}} ||1901. |- |[[Džamija Türkmenbaşy Ruhy]]||||{{nts|10000}}||{{nts|18,000}}||[[Gypjak]]|| {{flag|Turkmenistan}} ||2004. |- |[[Velika džamija u Damasku]]||[[Datoteka:Umayyad Mosquee panoramic.jpg|160px|center]]||{{nts|20000}}||||[[Damask]]|| {{ZID|Sirija}} ||{{sort|0705|705.}} |- |[[Jamia Masjid, Srinagar]]||[[Datoteka:JAmia Masjid.jpg|160px|center]]||{{nts|33000}}<ref>[[Jamia Masjid, Srinagar]]</ref>|| ||[[Jammu i Kashmir]]|| {{ZID|Indija}} ||1400. |- |[[Juma Masjid Mosque]]||[[Datoteka:Juma Masjid on Queen & Grey Street-20140223.jpg|160px|center]]||{{nts|6000}}<ref>[[Juma Masjid Mosque]]</ref>|| ||[[Durban]]|| {{ZID|Južnoafrička Republika}} ||1881. |- |[[Nizamiye Masjid]]|| ||{{nts|6000}}<ref>[[Nizamiye Masjid]]</ref>|| ||[[Midrand]]|| {{ZID|Južnoafrička Republika}} ||2009. |- |} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Džamije]] ghjlwaomtm0to3fhaumf1n7n4q2x64f 0 454024 3921872 3328953 2026-08-24T15:01:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921872 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Crnoj Gori <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Plunce | vrsta = (naselje) <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | kanton = | okrug = | općina = [[Rožaje]] | općina1 = | općina2 = | općina3 = | općina4 = | općina5 = | općina6 = | općina7 = | općina8 = | općina9 = | općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 42.835833 | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 20.1895 | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ = E | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = | površina_jedinica = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 166 | stanovništvo općina = | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2011 | stanovništvo općina godina = | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovano = | gradonačelnik = | gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = | autooznaka = | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = | karta_lokacija = Crna Gora | tačkapoz_x = | tačkapoz_y = | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Plunce''' (raniji naziv ''Plumci'') su naseljeno mjesto u općini [[Rožaje]], [[Crna Gora]]. == Mjesna zajednica == Mjesna zajednica Plunce obuhvata naselja Plunce i Zeleni. Plunce su od grada Rožaja udaljene 7&nbsp;km i povezane su asfaltnim putem. Stanovništvo se bavi drvopreradom i stočarstvom. Od vjerskih objekata na području MZ postoji jedna džamija.<ref>{{cite web |url=https://www.rozaje.me/wp-content/uploads/2015/01/Mjesna-zajednica-%E2%80%9CPlunce%E2%80%9D-.pdf |title=Mjesna zajednica Plunce |publisher=Općina Rožaje |access-date=10. 6. 2019 |archive-date=20. 2. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220140452/https://www.rozaje.me/wp-content/uploads/2015/01/Mjesna-zajednica-%E2%80%9CPlunce%E2%80%9D-.pdf |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size: 90%" |- |align=center colspan=8| Broj stanovnika po popisima<ref>''Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003. (Knjiga 9): Uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991. i 2003. – Podaci po naseljima''. [[Podgorica]]: Zavod za statistiku.</ref> |- | [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1948.|1948.]] || [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1953.|1953.]] || [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1961.|1961.]] || [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1971.|1971.]] || [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1981.|1981.]] || [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1991.|1991.]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2003.|2003.]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|2011.]] |- | 192 || 216 || 242 || 186 || 195 || 182 || 175 || 166 |} === Nacionalna pripadnost === {{col-begin|width=50%}} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- |align=center colspan=3| Nacionalna pripadnost – Popis 2003.<ref>''Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003. (Knjiga 1): Nacionalna ili etnička pripadnost – Podaci po naseljima i opštinama''. [[Podgorica]]: Zavod za statistiku.</ref> |- ! width="100px"| Narod ! width="75px"| Broj <br> stanovnika ! width="55px"|% |- | [[Albanci]] ||align=right| 91||align=right| 52,00% |- | [[Bošnjaci]] ||align=right| 83||align=right| 47,42% |- | Nepoznato ||align=right| 1||align=right| 0,58% |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- |align=center colspan=3| Nacionalna pripadnost – Popis 2011.<ref name=CG/> |- ! width="100px" | Narod ! width="75px" | Broj <br> stanovnika ! width="55px" |% |- | [[Albanci]] ||align=right| 82||align=right| 49,40% |- | [[Bošnjaci]] ||align=right| 82||align=right| 49,40% |- | Nepoznato ||align=right| 2||align=right| 1,20% |} {{col-end}} === Maternji jezik === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- |align=center colspan=3| Maternji jezik – Popis 2011.<ref name=CG>{{cite web |url=http://www.monstat.org/cg/page.php?id=536&pageid=322 |title=Podaci na nivou naselja |publisher=Uprava za statistiku Crne Gore}}</ref> |- ! width="100px" | Jezik ! width="75px" | Broj <br> stanovnika ! width="55px" |% |- | [[Bosanski jezik|Bosanski]] ||align=right| 85||align=right| 51,20% |- | [[Albanski jezik|Albanski]] ||align=right| 69||align=right| 41,57% |- | [[Crnogorski jezik|Crnogorski]] ||align=right| 10||align=right| 6,02% |- | Nepoznato ||align=right| 2||align=right| 1,20% |} === Vjeroispovijest === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- |align=center colspan=3| Vjeroispovijest – Popis 2011.<ref name=CG/> |- ! width="100px" | Religija ! width="75px" | Broj <br> stanovnika ! width="55px" |% |- | [[Islam]]ska ||align=right| 166||align=right| 100% |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Crna Gora portal}} * [https://www.rozaje.me/ ''Zvanična stranica općine Rožaje''] {{Općina Rožaje}} fk9rnvtnk9eovblhqihy99wsni7vyi1 0 454032 3921970 3873061 2026-08-25T00:28:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921970 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Crnoj Gori <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Seošnica |drugo_ime = Сеошница | vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | kanton = | okrug = | općina = [[Rožaje]] | općina1 = | općina2 = | općina3 = | općina4 = | općina5 = | općina6 = | općina7 = | općina8 = | općina9 = | općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 42| širina_minuta = 50| širina_sekundi = 48| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 20| dužina_minuta = 07| dužina_sekundi = 08| dužina_IZ = E | najveća tačka = | najveća tačka metara = 1210 <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = | površina_jedinica = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 872 | stanovništvo općina = | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2011 | stanovništvo općina godina = | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovano = | gradonačelnik = | gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = + 382 (051) | autooznaka = <tt>RO</tt> | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = | karta_lokacija = Crna Gora | tačkapoz_x = | tačkapoz_y = | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Seošnica''' ([[Ćirilica|ćir.]] ''Сеошница'') je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Rožaje]], [[Crna Gora]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Crnoj Gori nalazila se u sastavu stare općine [[Rožaje]]. == Mjesna zajednica == Seošnica je sjedište i jedino naselje istoimene mjesne zajednice. Od grada Rožaja udaljena je 5&nbsp;km i povezana je asfaltnim putem. Stanovništvo se uglavnom bavi stočarstvom. Od javnih i vjerskih objekata postoje područno odjeljenje osnovne škole i jedna džamija.<ref>{{cite web |url=http://www.rozaje.me/wp-content/uploads/2015/01/Mjesna-zajednica-%E2%80%9E-Seo%C5%A1nica%E2%80%9C-.pdf |title=Mjesna zajednica Seošnica |publisher=Općina Rožaje |access-date=11. 6. 2019 |archive-date=19. 2. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219143137/https://www.rozaje.me/wp-content/uploads/2015/01/Mjesna-zajednica-%E2%80%9E-Seo%C5%A1nica%E2%80%9C-.pdf |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == Na popisu stanovništva 2011. godine Seošnica je imala 872 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="8" | Broj stanovnika po popisima<ref>Knjiga 9, '' Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003, podaci po naseljima'', Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2005, COBISS-ID 8.764.176</ref> |- | 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || 2003 || 2011 |- | 491 || 570 || 650 || 667 || 848 || 957 || 842 || 872 |- |} <small>'''Napomena''': ''Ranije povećano za naselja '''Bačevac''' i '''Sređani''' koja su ukinuta.''</small> ====Popis 2011.==== {{col-begin|width=75%}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Narodnost'' ! 2011<ref name="Popis_2011">[http://monstat.org/cg/page.php?id=534&pageid=322 Zvanični rezultati popisa na web stranici Zavoda za statistiku Crne Gore]</ref> |- |[[Bošnjaci]] |align="right"|821 (94,15%) |- |[[Bošnjaci|Muslimani]] |align="right"|45 (5,16%) |- |[[Bosanci]] |align="right"|Z |- |[[Mađari]] |align="right"|Z |- |Ostalo |align="right"|Z |- |Ne želi da se izjasni |align="right"|Z |- |''ukupno'' |align="right"|872 |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Jezik'' ! 2011<ref name="Popis_2011"/> |- |[[Bosanski jezik|Bosanski]] |align="right"|654 (75,00%) |- |[[Crnogorski jezik|Crnogorski]] |align="right"|196 (22,47%) |- |Bošnjački |align="right"|15 (1,72%) |- |[[Albanski jezik|Albanski]] |align="right"|Z |- |[[Mađarski jezik|Mađarski]] |align="right"|Z |- |Ostali |align="right"|Z |- |Ne želi da se izjasni |align="right"|Z |- |''ukupno'' |align="right"|872 |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Vjera'' ! 2011<ref name="Popis_2011"/> |- |[[Islam]]ska |align="right"|868 (99,54%) |- |Adventist |align="right"|Z |- |Ne želi da se izjasni |align="right"|Z |- |''ukupno'' |align="right"|872 |} {{col-end}} <small>'''Napomena''': ''Oznaka Z predstavlja zaštićen podatak.''</small> ====Raniji popisi==== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="2" | Seošnica |- | '''1991'''<ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914020.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991. |work=stat.gov.rs |access-date= 5. 5. 2020}}</ref> || '''2003'''<ref>Knjiga 1, ''Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima'', Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9</ref> |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 957 | label1 = [[Bošnjaci|Muslimani]] 949 | value1 = 99.16 | color1 = #228B22 | label2 = [[Jugoslaveni]] 4 | value2 = 0.41 | color2 = #8B008B | label3 = [[Crnogorci]] 2 | value3 = 0.20 | color3 = #C19A6B | label4 = [[Slovenci]] 1 | value4 = 0.10 | color4 = #FF55A3 | label5 = ostali 1 | value5 = 0.10 | color5 = #FFBF00 | label6 = - | value6 = - | color6 = - }} | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 842 | label1 = [[Bošnjaci]] 769 | value1 = 91.33 | color1 = #8DB600 | label2 = [[Bošnjaci|Muslimani]] 59 | value2 = 7.00 | color2 = #228B22 | label3 = [[Albanci]] 3 | value3 = 0.35 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Crnogorci]] 2 | value4 = 0.23 | color4 = #C19A6B | label5 = neopredijeljeni 8 | value5 = 0.95 | color5 = #C154C1 | label6 = nepoznato 1 | value6 = 0.11 | color6 = #A2A2D0 }} |- |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Vjera'' ! 1991<ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914007.pdf |title=Vjerski sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 5. 2020}}</ref> |- |[[Islam]]ska |align="right"|952 (99,47%) |- |[[Judaizam|Judaistička]] |align="right"|3 (0,31%) |- |[[Pravoslavna crkva|Pravoslavna]] |align="right"|1 (0,10%) |- |Nepoznato |align="right"|1 (0,10%) |- |''ukupno'' |align="right"|957 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Crna Gora portal}} {{Stub-naselje-Crna Gora}} {{Općina Rožaje}} 4amt7x3lzie5b3355bces6gyq18uuxz 0 454339 3921897 3509813 2026-08-24T18:51:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921897 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometni klub | ime kluba = Queensland Reds | grb = Reds grb.svg | osnovan = 1882. | lokacija = [[Brisbane]], [[Australija]] | federacija = [[Australijski rugby union savez|Rugby Australia]] | liga = [[Super Rugby]] | stadion = [[Lang Park|Stadion Suncorp]] | kapacitet = 52.500 | menadžer = [[Brad Thorn]] | plasman_u_prethodnoj_sezoni = 14. mjesto | prethodna_sezona = [[Super Rugby 2019.|2019.]] | web_stranica = | uzorak_lr1 = _navyborder | uzorak_t1 = _whitecollar | uzorak_dr1 = _navyborder | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _navytop | lijeva ruka1 = 62003D | tijelo1 = 62003D | desna ruka1 = 62003D | šorc1 = 0F1E40 | čarape1 = 62003D | uzorak_lr2 = _borderonwhite | uzorak_t2 = _horizontalonwhite | uzorak_dr2 = _borderonwhite | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = _navytop | lijeva ruka2 = 62003D | tijelo2 = 62003D | desna ruka2 = 62003D | šorc2 = 0F1E40 | čarape2 = 62003D }} '''Queensland Reds''' profesionalni je [[rugby union]] klub koji se takmiči u [[Super Rugby]] ligi, u kojoj predstavlja državu [[Queensland]]. Jedna su od tri originalne australijske franšize, uz [[Brumbies]]e i [[New South Wales Waratahs|Waratahse]], koja se takmiči od nastanka lige [[Super 12 1996.|1996]]. Prvaci su bili jednom, u sezoni [[Super Rugby 2011.|2011]]. == Historija == === Počeci rugbyja u Queenslandu === {{Glavni|Rugby union u Queenslandu}} [[Datoteka:StateLibQld 1 236788 Portrait view of Brisbane's Botanic Gardens from Parliament House to the Brisbane River, ca. 1889.jpg|mini|desno|Queen's Park u 1880-im.]] Prva utakmica rugbyja u Queenslandu zabilježena je 1876, kada je [[Australijski nogomet|nogometni]] klub Brisbane prešao na rugby. Ipak, igra se ubrzo prilagodila lokalnim pravilima i željama igrača. Većina tadašnjih utakmica igrala se na Queen's Parku. Brisbane je 1880, sa Wallaroom, Excelsiorsima i Atheniansima, bio jedan od osnivača Nogometnog saveza Queenslanda. Odlučeno je da će se uglavnom igrati utakmice australijskog nogometa, ali ponekad i rugbyja. Predstavnik Brisbanea dogovorio je 1882. utakmicu rugbyja protiv [[Sydney|sidnejskih]] Wallaroosa, nakon što je Rugby savez [[Novi Južni Vels|Novog Južnog Velsa]] ponudio da plati sve troškove utakmice. Pristalice nogometa u Brisbaneu reagovale su ljutito i saopćile da nijednom igraču Nogometnog saveza neće biti dozvoljeno da igra rugby, što je dovelo do formiranja Rugby saveza Sjevera (danas [[Rugby union savez Queenslanda]]) kasne 1883. U narednim godinama popularnost rugbyja sve više je rasla. Jedan od ključnih momenata za rast sporta bila je pobjeda Queenslanda u gostima u Sydneyu nad Novim Južnim Velsom 1886. [[Datoteka:StateLibQld 1 49880 Battle-stained Queensland Rugby Union Team, photographed after the match in July 1899.jpg|mini|lijevo|Ekipa Queenslanda nakon utakmice u julu 1899.]] Prva međukolonijalna utakmica u Brisbaneu održana je 1883, kada je Queensland pobijedio Novi Južni Vels 12–11. 13 godina kasnije, ekipa Queenslanda otišla je na prvu [[Novi Zeland|novozelandsku]] turneju. 15. augusta poraženi su od reprezentacije [[Reprezentacija Novog Zelanda u rugby unionu|Novog Zelanda]] 9–0 u utakmici odigranoj na Athletic Parku u [[Wellington (Novi Zeland)|Wellingtonu]]. Prvu pobjedu nad nekom reprezentacijom Queensland je ostvario 1899. kada je poražena [[Britanski i irski lavovi|Velika Britanija]] 11–3. === 20. vijek === Nastankom [[Rugby league|rugbyja 13]] i početkom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] nastupile su teške godine za rugby u Queenslandu. Rugby savez ugašen je 1919, ali je ponovo uspostavljen već 1928. Sjedište saveza premješteno je 1966. na stadion [[Stadion Ballymore|Ballymore]]. 6. jula 1980. Queensland je ostvario prvu pobjedu nad reprezentacijom Novog Zelanda rezultatom 9–3. Dvije godine kasnije, na 100. godišnjicu uspostavljanja saveza Queensland je pobijedio Novi Južni Vels 41–7. === Super 10 === 1993. uspostavljeno je [[Super 10]] takmičenje. U prvoj sezoni Queensland je završio 4. od pet ekipa u grupi A, sa osvojenih pet bodova. Ipak, naredne sezone završio je 1. sa 13 bodova, te je u finalu odigranom na [[Stadion Kings Park|Kings Parku]] u [[Durbanu]] savladao [[Sharks (Currie kup)|Natal]], prvoplasiranog iz grupe B, rezultatom 21–10. Naredna sezona bila je još uspješnija. Nakon što je završio na 1. mjestu u grupi B sa 16 bodova, Queensland je u finalu odigranom na [[Stadion Ellis Park|Ellis Parku]] u [[Johannesburg]]u pobijedio [[Golden Lions|Transvaal]] 30–16. === Super 12 === Ubrzo poslije profesionalizacije rugbyja 1995. uspostavljen je [[SANZAAR|SANZAR]], zajedničko tijelo rugby saveza [[Australijski rugby union savez|Australije]], [[Južnoafrički rugby union savez|Južnoafričke Republike]] i [[Novozelandski rugby union savez|Novog Zelanda]]. Za ekipe iz tih država formirana je Super Rugby liga. Redsi su regularni dio sezone [[Super 12 1996.|1996.]] završili na 1. mjestu, ali su kao domaćini u polufinalu odigranom 18. maja 1996. poraženi od [[Sharks]]a 43–25. [[Super 12 1997.|Naredne sezone]] Redsi su završili tek na 9. mjestu, a [[Super 12 1998.|sezonu]] poslije toga na 5, na svega tri boda udaljenosti od četvrtoplasirane ekipe i doigravanja. Redsi su [[Super 12 1999.|1999.]] ponovo završili na 1. mjestu, ali su opet izgubili polufinale na domaćem terenu, ovaj put od [[Crusaders]]a 28–22. Do proširenja lige na 14 ekipa [[Super 14 2006.|2006]], Redsi su doigravanje uspjeli izboriti još samo [[Super 12 2001.|2001]], ali su u polufinalu poraženi od Brumbiesa 30–6. === Super 14 === Ulaskom [[Western Force]]a i [[Cheetahs]]a u ligu, ime je promijenjeno u Super 14. Redsi su sezonu 2006. završili na 12. mjestu. Po završetku sezone, Jeffa Millera je na mjestu trenera zamijenio bivši trener [[Reprezentacija Australije u rugby unionu|australijske reprezentacije]] [[Eddie Jones]]. U septembru ekipa je igrala u [[Australijski provincijski šampionat|Australijskom provincijskom šampionatu]]. Nakon poraza od Western Forcea 32–6, Redsi su pobijedili Waratahse 39–17 i Brumbiese 20–19 te izborili finale. Ipak, u finalu su sa ubjedljivih 42–17 poraženi od Brumbiesa. Kasnije te godine, u [[Japan]]u su pobijedili reprezentaciju [[Reprezentacija Japana u rugby unionu|Japana]] 29–22. Sezonu [[Super 14 2007.|2007.]] Redsi su završili na posljednjem mjestu. Poslije pobjede u 1. kolu nad [[Hurricanes]]ima, finalistima iz prethodne sezone, Redsi su narednu pobjedu ostvarili tek u 12. kolu. Posljednju utakmice sezone protiv [[Bulls]]a Redsi su izgubili rezultatom 92–3, što predstavlja najveći poraz u historiji Super Rugby lige. Nakon što su u prethodne dvije sezone završili na 12. i 13. mjestu, tokom [[Super 14 2010.|2010.]] Redsi su bili u borbi za doigravanje. Ipak, velikim dijelom zbog povreda u posljednja dva kola, završili su na 5. mjestu. === Super Rugby === Prvu sezonu u novom formatu Redsi su završili na 1. mjestu sa 13 pobjeda i tri poraza. Pobjedom od 18–13 nad Crusadersima u finalu odigranom na Suncorpu, Redsi su osvojili svoju prvu titulu. Nakon parade kroz grad, ekipi su predati ključevi grada.<ref>{{cite news |url= http://www.couriermail.com.au/news/ticker-tape-parade-for-victorious-queensland-reds/story-e6freon6-1226092352700 |publisher=The Courier-Mail |date=17. 6. 2011 |title=Ticker-tape parade for victorious Queensland Reds}}</ref> I u naredne dvije sezone uspjeli su izboriti doigravanje, ali su u obje poraženi već u 1. rundi. Od [[Super Rugby 2014.|2014.]] nastupio je loš period za Redse, te su od tada završavali na 13, 13, 15, 14, 13. i 14. mjestu. == Boje i grb == [[Datoteka:Reds grb 2007.jpg|mini|desno|Grb za sezonu 2007.]] Domaći dres je od 1895. tradicionalno bordo boje,<ref name=jersey>{{cite web| url=http://www.colonialrugby.com.au/jerseys.htm| title=NSW and Queensland Jersey Colours| publisher=Queensland Rugby Union| access-date=8. 7. 2019| archive-date=19. 8. 2006| archive-url=https://web.archive.org/web/20060819073300/http://www.colonialrugby.com.au/jerseys.htm| url-status=dead}}</ref> mada je u zadnjim godinama postao više crven. Na dresu se tradicionalno nalaze grbovi Redsa i Queenslanda. Tokom sezone 2007, za 125. godišnjicu saveza nošen je komemorativni grb u kojem su inkorporirana četiri grba saveza; današnji grb uz one iz 1882, 1910. i 1935.<ref>{{cite news | url=http://www.scrum.com/super14/2006/news/news_detail.asp?newsid=39377| title=Reds unveil commemorative badge | publisher=Scrum.com}}</ref> Na rukavima se nalaze grbovi Super Rugby lige i sponzora. Na grbu Redsa nalazi se [[koala]]. === Sponzori === {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em;float:left" |- !Period !Proizvođač opreme !Period !Glavni sponzor |- |align=left|1992–2006. |[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |align=left|1992–96. |[[Castlemaine XXXX]] |- |align=left|2007–09. |[[International Sports Clothing|ISC]] |align=left|1997–2005. |[[Bank of Queensland]] |- |align=left|2010–17. |[[Beyond Limits Known|BLK]] |align=left|2006–10. |[[Queensland Rail]] |- |align=left|2017–trenutno |[[ZOO]] |align=left|2011–trenutno |[[St.George Bank]] |- |} {{clear}} == Nagrade == Najboljem igraču Redsa na kraju svake sezone dodjeljuje se [[Stan Pilecki|Pileckijeva]] medalja. Dobitnici Pileckijeve medalje su: {{columns-list|colwidth=18em| * 1992. – [[Peter Slattery]] * 1993. – [[Rod McCall]] * 1994. – [[Matt Pini]] * 1995. – [[Jason Little]] * 1996. – [[Jason Little]] * 1997. – [[John Eales]] * 1998. – [[John Eales]] * 1999. – [[Daniel Herber]] i [[Chris Latham]] * 2000. – [[Chris Latham]] * 2001. – [[Toutai Kefu]] * 2002. – [[Chris Latham]] * 2003. – [[Julian Huxley]] * 2004. – [[Chris Latham]] * 2005. – [[Nathan Sharpe]] * 2006. – [[Rodney Blake]] * 2007. – [[David Croft]] * 2008. – [[David Croft]] * 2009. – [[Digby Ioane]] * 2010. – [[Will Genia]] * 2011. – [[Will Genia]] * 2012. – [[James Slipper]] * 2013. – [[Jake Schatz]] * 2014. – [[James Slipper]] * 2015. – [[Liam Gill]] * 2016. – [[Liam Gill]] * 2017. – [[George Smith]] * 2018. – [[Samu Kerevi]] }} == Stadion == [[Datoteka:Suncorp-Stadium-Milton-Queensland.jpg|mini|desno|Stadion Suncorp.]] [[Datoteka:Lang Park (Suncorp Stadium) 03.jpg|mini|lijevo|Stadion Suncorp.]] Stadion Redsa do 2006. bio je Ballymore, koji je izgrađen tokom kasnih 1960-ih u Herstonu. Od tada igraju na Suncorpu. Zadnju utakmicu sezone 2006. odigrali su na stadionu [[Sportski kompleks Willows|Dairy Farmers]]. Tokom predsezone, često igraju prijateljske utakmice na Ballymoru ili na [[Stadion Carrara|Carrari]]. == Navijači i himna == Navijači su poznati kao The Red Army. U januaru 2007. Redsi su predstavili timsku himnu. == Rivalstva == Najznačajnija rivalstva Redsa su protiv drugih australijskih ekipa (Brumbies, [[Melbourne Rebels|Rebels]], Waratahs i do izbacivanja iz lige Western Force). Najznačajnije od tih je ono sa Waratahsima. Od nastanka Super Rugby lige, odigrali su 33 utakmice. Waratahsi su pobijedili 19, Redsi 13, a jedna se završila neriješenim rezultatom.<ref>{{cite web |url=http://www.nswwaratahs.com.au/news/news-article/articleid/15456/head-to-head-waratahs-v-reds |title=HEAD TO HEAD: WARATAHS V REDS |publisher=New South Wales Waratahs |access-date=8. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708022135/http://www.nswwaratahs.com.au/news/news-article/articleid/15456/head-to-head-waratahs-v-reds |archive-date=8. 7. 2019 |url-status=dead }}</ref> == Razvojni timovi == Rugby savez Queenslanda posjeduje i dvije ekipe u [[Nacionalni rugby šampionat|Nacionalnom rugby šampionatu]], [[Brisbane City]] i [[Queensland Country]]. Oba tima usko su povezana sa Redsima. Izvan sezone Nacionalnog rugby šampionata, neki od igrača ovih klubova igraju u elitnoj razvojnoj ekipi Redsa, Redsima A. === Reds A === Redsi A uglavnom igraju protiv državnih protivnika, mada su se takmičili i u takmičenjima poput [[Pacifički rugby kup|Pacifičkog rugby kupa]]. === U-19 === U-19 ekipe Brisbane Cityja i Queensland Countryja takmiče se u [[Australijski omladinski rugby šampionat|Australijskom omladinskom rugby šampionatu]]. == Ženska ekipa == Od nastanka [[Super W]] lige 2018, u njoj se takmiči i ženska ekipa Redsa. == Uspjesi == {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |rowspan="2"|'''[[Super Rugby]]''' |Prvaci |'''[[Super Rugby 2011.|2011.]]''' |- |Osvajači Australijske konferencije |[[Super Rugby 2011.|2011]], [[Super Rugby 2012.|2012.]] |- |'''[[Super 6]]''' |Osvajači |'''[[Južnopacifički šampionat|1992.]]''' |- |'''[[Super 10]]''' |Osvajači |'''[[Super 10|1994]]''', '''[[Super 10|1995.]]''' |- |'''[[Australijski provincijski šampionat|Ricoh nacionalni šampionat]]''' |Osvajači |'''[[Australijski provincijski šampionat|2000.]] |- |'''[[Australijski provincijski šampionat]]''' |Finalisti |[[Australijski provincijski šampionat 2006.|2006.]] |} == Statistika po sezonama == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan=2 width=90px|Takmičenje !rowspan=2 width=60px|Sezona !colspan=11|Statistika |- !width=40px|Pozicija !width=20px|Odigrane utakmice !width=20px|Pobjede !width=20px|Neriješene !width=20px|Porazi !width=20px|Poeni za !width=20px|Poeni protiv !width=35px|Razlika !width=20px|Bonus bodovi !width=20px|Bodovi !width=110px|Doigravanje |- |[[Super 6]] |[[Super 6|1992.]] |'''1.''' |5 |5 |0 |0 | | | | | | |- |rowspan="3"|[[Super 10]] |[[Super 10|1993.]] |'''4.''' |4 |1 |0 |3 |75 |89 |–14 |1 |5 | |- |[[Super 10|1994.]] |'''1.''' |4 |3 |0 |1 |93 |54 |39 |1 |13 |bgcolor=gold|'''Osvajači''' |- |[[Super 10|1995.]] |'''1.''' |4 |4 |0 |0 |116 |48 |68 |0 |16 |bgcolor=gold|'''Osvajači''' |- |rowspan="10"|[[Super Rugby|Super 12]] |[[Super 12 1996.|1996.]] |'''1.''' |11 |9 |0 |2 |320 |247 |73 |5 |41 |'''Polufinalisti''' |- |[[Super 12 1997.|1997.]] |'''10.''' |11 |4 |0 |7 |263 |318 |–55 |4 |20 | |- |[[Super 12 1998.|1998.]] |'''5.''' |11 |6 |1 |4 |273 |229 |44 |5 |31 | |- |[[Super 12 1999.|1999.]] |'''1.''' |11 |8 |1 |2 |233 |170 |63 |2 |36 |'''Polufinalisti''' |- |[[Super 12 2000.|2000.]] |'''7.''' |11 |6 |0 |5 |317 |305 |12 |6 |30 | |- |[[Super 12 2001.|2001.]] |'''4.''' |11 |6 |0 |5 |300 |277 |33 |8 |32 |'''Polufinalisti''' |- |[[Super 12 2002.|2002.]] |'''4.''' |11 |7 |0 |4 |336 |287 |49 |6 |34 | |- |[[Super 12 2003.|2003.]] |'''8.''' |11 |5 |0 |6 |281 |318 |–37 |6 |26 | |- |[[Super 12 2004.|2004.]] |'''10.''' |11 |5 |0 |6 |217 |246 |–29 |5 |25 | |- |[[Super 12 2005.|2005.]] |'''10.''' |11 |3 |0 |8 |185 |282 |–97 |5 |17 | |- |rowspan="5"|[[Super Rugby|Super 14]] |[[Super 14 2006.|2006.]] |'''12.''' |13 |4 |0 |9 |240 |320 |–80 |6 |22 | |- |[[Super 14 2007.|2007.]] |'''14.''' |13 |2 |0 |11 |201 |438 |–237 |3 |11 | |- |[[Super 14 2008.|2008.]] |'''12.''' |13 |3 |1 |9 |258 |323 |–65 |4 |18 | |- |[[Super 14 2009.|2009.]] |'''13.''' |13 |3 |0 |10 |258 |380 |–122 |7 |19 | |- |[[Super 14 2010.|2010.]] |'''5.''' |13 |8 |0 |5 |366 |308 |58 |7 |39 | |- |rowspan="9"|[[Super Rugby]] |[[Super Rugby 2011.|2011.]] |'''1.''' |16 |13 |0 |3 |429 |309 |120 |6 |66 |bgcolor=gold|'''Prvaci''' |- |[[Super Rugby 2012.|2012.]] |'''3.''' |16 |11 |0 |5 |359 |347 |12 |6 |58 |'''1. runda''' |- |[[Super Rugby 2013.|2013.]] |'''5.''' |16 |10 |2 |4 |321 |296 |25 |6 |58 |'''1. runda''' |- |[[Super Rugby 2014.|2014.]] |'''13.''' |16 |5 |0 |11 |374 |493 |–119 |8 |28 | |- |[[Super Rugby 2015.|2015.]] |'''13.''' |16 |4 |0 |12 |247 |434 |–187 |6 |22 | |- |[[Super Rugby 2016.|2016.]] |'''15.''' |15 |3 |1 |11 |290 |458 |–168 |3 |17 | |- |[[Super Rugby 2017.|2017.]] |'''14.''' |15 |4 |0 |11 |321 |479 |–158 |5 |21 | |- |[[Super Rugby 2018.|2018.]] |'''13.''' |16 |6 |0 |10 |389 |501 |−112 |4 |28 | |- |[[Super Rugby 2019.|2019.]] |'''14.''' |16 |6 |0 |10 |385 |438 |–53 |4 |28 | |} == Igrači == {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:90%; width:60%" |- ! colspan="100%" | Ekipa Queensland Redsa za sezonu 2019.<ref name="Two new signings see St.George Queensland Reds finalise 2019 squad">{{cite web | url=http://www.redsrugby.com.au/News/NewsArticles/tabid/581/ArticleID/18455/Two-new-signings-see-St-George-Queensland-Reds-finalise-2019-squad.aspx | title=Two new signings see St.George Queensland Reds finalise 2019 squad | publisher=Queensland Reds | date=21. 1. 2019 | access-date=8. 7. 2019 | archive-date=2. 7. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190702232630/http://www.redsrugby.com.au/News/NewsArticles/tabid/581/ArticleID/18455/Two-new-signings-see-St-George-Queensland-Reds-finalise-2019-squad.aspx | url-status=dead }}</ref> |- valign="top" | '''Stubovi''' * {{ZD|Australija}} [[Feao Fotuaika]] * {{ZD|Australija}} [[Harry Hoopert]] * {{ZD|Australija}} [[Gavin Luka]] * {{ZD|JAR}} [[JP Smith]] * {{ZD|JAR}} [[Ruan Smith]] * {{ZD|Australija}} '''[[Taniela Tupou]]''' '''Sidraši''' * {{ZD|Australija}} [[Efi Ma'afu]] * {{ZD|Australija}} [[Alex Mafi]] * {{ZD|Australija}} '''[[Brandon Paenga-Amosa]]''' '''Skakači''' * {{ZD|Australija}} [[Angus Blyth]] * {{ZD|Australija}} [[Harry Hockings]] * {{ZD|Australija}} '''[[Izack Rodda]]''' * {{ZD|Australija}} '''[[Lukhan Salakaia-Loto]]''' || '''Flankeri i zatvarači''' * {{ZD|Australija}} '''[[Scott Higginbotham]]''' * {{ZD|Australija}} [[Adam Korczyk]] * {{ZD|Australija}} [[Fraser McReight]] * {{ZD|Australija}} [[Angus Scott-Young]] * {{ZD|Australija}} '''[[Caleb Timu]]''' * {{ZD|Australija}} [[Harry Wilson]] * {{ZD|Australija}} [[Liam Wright]] '''Spojke''' * {{ZD|Samoa}} [[Scott Malolua]]^KU * {{ZD|Australija}} [[Tate McDermott]] * {{ZD|Australija}} [[Moses Sorovi]] * {{ZD|Australija}} [[James Tuttle]] '''Otvarači''' * {{ZD|NZL}} [[Matt McGahan]] * {{ZD|Australija}} [[Hamish Stewart]] * {{ZD|Fidži}} [[Teti Tela]] || '''Centri''' * {{ZD|Australija}} '''[[Chris Feauai-Sautia]]''' * {{ZD|Australija}} '''[[Samu Kerevi]]''' (c) * {{ZD|Australija}} [[Isaac Lucas]]^KU * {{ZD|Australija}} [[Duncan Paia'aua]] * {{ZD|Australija}} [[Seb Wileman]]^KU '''Krila''' * {{ZD|Australija}} [[Jock Campbell]] * {{ZD|Fidži}} [[Filipo Daugunu]] * {{ZD|Australija}} Will Eadie * {{ZD|Australija}} [[Liam McNamara]]^KU * {{ZD|Australija}} '''[[Sefa Naivalu]]''' * {{ZD|Australija}} [[Jordan Petaia]] '''Braniči''' * {{ZD|Australija}} [[Jack Hardy]] * {{ZD|Australija}} [[Bryce Hegarty]] * {{ZD|Australija}} [[Aidan Toua]] |- | colspan="100%" style="height: 10px;" | |- | colspan="100%" style="text-align:center;" |(c) označava kapitena; '''boldirani''' igrači su sadašnji ili bivši reprezentativci; ^KU označava igrača na kratkotrajnom ugovoru. |} == Kapiteni == {| cellpadding=0 cellspacing=0 |- | * [[Tim Horan]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (1996–97) |- | * [[David Wilson]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (1998–99) |- | * [[John Eales]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2000–01) |- | * [[Daniel Herbert]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2002–03) |- | * [[Toutai Kefu]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2003) |- | * [[Elton Flatley]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2004–05) |- | * [[John Roe]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2006–08) |- | * [[Sam Cordingley]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2008) |- | * [[James Horwill]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2008–14) |- | * [[Berrick Barnes]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2009) | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| Mijenjao povrijeđenog Horwilla u pet utakmica. |- | * [[Will Genia]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2010) | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| Mijenjao povrijeđenog Horwilla u 12 utakmica. |- | * [[Quade Cooper]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2013) | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| Kapiten bio na utakmici protiv Britanskih i irskih lavova. |- | * [[James Slipper]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2015–17) |- | * [[Rob Simmons]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2016) | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| Mijenjao povrijeđenog Slippera u prvoj polovini 2016. |- | * [[Samu Kerevi]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2017) | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| Mijenjao povrijeđenog Slippera od 4. kola do kraja sezone. |- | * [[Scott Higginbotham]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2018)<ref name="Scott Higginbotham named St.George Queensland Reds captain for 2018 season">{{cite web | url=http://www.redsrugby.com.au/News/NewsArticles/tabid/581/ArticleID/18118/Scott-Higginbotham-named-St-George-Queensland-Reds-captain-for-2018-season.aspx | title=Scott Higginbotham named St.George Queensland Reds captain for 2018 season | publisher=Queensland Reds | date=1. 2. 2018 | access-date=8. 7. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190708042256/http://www.redsrugby.com.au/News/NewsArticles/tabid/581/ArticleID/18118/Scott-Higginbotham-named-St-George-Queensland-Reds-captain-for-2018-season.aspx | archive-date=8. 7. 2019 | url-status=dead }}</ref> |- | * [[Samu Kerevi]] | width="10"|&nbsp;||style=font-size:90%| (2019–trenutno)<ref name="Samu Kerevi named St.George Queensland Reds captain for 2019 season">{{cite web | url=http://www.redsrugby.com.au/News/NewsArticles/tabid/581/ArticleID/18458/Samu-Kerevi-named-St-George-Queensland-Reds-captain-for-2019.aspx | title=Samu Kerevi named St.George Queensland Reds captain for 2019 season | publisher=Queensland Reds | date=23. 1. 2019 | access-date=8. 7. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190708042258/http://www.redsrugby.com.au/News/NewsArticles/tabid/581/ArticleID/18458/Samu-Kerevi-named-St-George-Queensland-Reds-captain-for-2019.aspx | archive-date=8. 7. 2019 | url-status=dead }}</ref> |- |} == Treneri == {{col-begin-small}} {{col-2}} *{{ZD|AUS}} [[John Connolly]] (1989–2000) *{{ZD|AUS}} [[Mark McBain]] (2001–02) *{{ZD|AUS}} [[Andrew Slack]] (2002<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/australia/3037997/Slack-back-in-business-Down-Under.html|title=Slack back in business Down Under|publisher=The Telegraph|date=16. 11. 2002 }}</ref>–03) *{{ZD|AUS}} [[Jeff Miller]] (2004–06) *{{ZD|AUS}} [[Eddie Jones]] (2007) *{{ZD|AUS}} [[Phil Mooney]] (2008–09) *{{ZD|AUS}} [[Ewen McKenzie]] (2010–13) {{col-2}} *{{ZD|AUS}} [[Richard Graham]] (2013–16) *{{ZD|AUS}} [[Matt O'Conor]] (2016) *{{ZD|AUS}} [[Nick Stiles]] (2016–17) *{{ZD|NZL}} [[Brad Thorn]] (2017–trenutno) {{col-end}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://redsrugby.com.au/ Službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190707182221/http://redsrugby.com.au/ |date=7. 7. 2019 }} {{Super Rugby}} [[Kategorija:Rugby union klubovi u Australiji]] afizyjeuy18ox41klknk0v0bdpwvd1v 0 458564 3921964 3891685 2026-08-25T00:05:37Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921964 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj|Boja=Lightblue | Strukturna formula = [[Datoteka:Jasmonicacid.svg|200px]] <br>[[Datoteka:Jasmonic acid molecule ball.png|200px]] | Hemijski spoj = Jasmonska kiselina | Druga imena =Jasmonska kiselina<br/>(−)-jasmonska kiselina<br/>JA, (''1R,2R'')-3-Okso-2-(''2Z'')-2-pentenil-ciklopentiletanoična kiselina<br /> {(1R,2R)-3-Okso-2-[(2Z)-2-penten-1-il]ciklopentil} acetatna kiselina | Sumarna formula =C₁₂H₁₈O₃ | CAS registarski broj =6894-38-8 | SMILES =CC/C=C\C[C@@H]1[C@H](CCC1=O)CC(=O)O | InChI =1/C12H18O3/c1-2-3-4-5-10-9(8-12(14)15)6-7-11(10)13/h3-4,9-10H,2,5-8H2,1H3,(H,14,15)/b4-3-/t9-,10-/m1/s1 | Kratki opis = | Molarna masa = 210,27 g/mol | Agregatno stanje = | Gustoća =1,1 g/cm³ | Tačka topljenja = 160 | Tačka ključanja = Na 0,7 mmHg | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = | Dipolni moment = | pKa = | NFPA 704 = }} '''Jasmonska kiselina''' ('''JA''') je [[organski spoj]] koji se nalazi u nekoliko biljaka, uključujući I [[jasmin]]. Molekula je član [[jasmonat]]a klase biljnih [[hormon]]a. Biosintezira se iz linolenske kiseline [[oktadekanoidni put|oktadekanoidnim putem]]. == Biosinteza == Njegova [[biosinteza]] polazi od masne kiseline [[linoleinska kiselina|α-linolenske kiselina]] koju oksigenira [[lipoksigenaza]] (13-LOX), formirajući peroksid. Ovaj peroksid zatim ciklizira u prisustvu sinteze alen-oksida i formira [[alen-oksid]]. Taj se oksid preuređuje kad se katalizira enzimom [[alen-oksid ciklaza]] u 12-oksofitodienoičnu kiselinu, te prolazi niz β-oksidacija do 7-izo-jasmonske kiseline. U nedostatku enzima, ova izo-jasmonska kiselina izomerizira se u jasmonsku kiselinu.<ref>{{Cite book|title=Medicinal Natural Products: A Biosynthetic Approach|last=Dewick|first=Paul|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|year=2009|isbn=978-0-470-74168-9|location=United Kingdom|pages=42–53}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Delker |first1=C. |last2=Stenzel |first2=I. |last3=Hause |first3=B. |last4=Miersch |first4=O. |last5=Feussner |first5=I. |last6=Wasternack |first6=C. |doi=10.1055/s-2006-923935 |title=Jasmonate Biosynthesis in Arabidopsis thaliana - Enzymes, Products, Regulation |journal=Plant Biology |volume=8 |issue=3 |pages=297–306 |year=2006 |pmid=16807821}}</ref> [[slika:JasmonicAcidBiosyn.png|thumb|270px|left| Put biosinteze jasmonske kiseline preko intermedijera alen-oksida. Istaknuta je jezgra pentadiena koja je mjesto reakcija.]] Regulirani procesi rasta i razvoja biljaka uključuju inhibiciju rasta, [[starenje]], namotavanje niti, razvoj cvijeta i apscisu [[list]]ova. JA je također odgovorna za stvaranje [[gomolj]]a u [[krompir]]a i [[jam]]a. Ima važnu ulogu kao odgovor na [[rana|ranjavanje]] biljaka i [[sistemska stečena otpornost|sistemski stečenu otpornost]].<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1365-3040.2008.01862.x |pmid=18657055 |title=Molecular mechanisms underlying plant memory in JA-mediated defence responses |journal=Plant, Cell & Environment |volume=32 |issue=6 |pages=617–27 |year=2009 |last1=Gális |first1=I. |last2=Gaquerel |first2=E. |last3=Pandey |first3=S. P. |last4=Baldwin |first4=I. N. T.}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Bibliografija== *{{cite book |editor1-first= Ushio|editor1-last= Sankawa|editor2-first= Derek H. R.|editor2-last= Barton|editor3-first= Koji|editor3-last= Nakanishi|editor4-first= Otto|editor4-last= Meth-Cohn|title= Comprehensive Natural Products Chemistry : Polyketides and Other Secondary Metabolites Including Fatty Acids and Their Derivatives|url= https://archive.org/details/comprehensivenat0003unse|year= 1999|publisher= Pergamon Press|isbn= 978-0-08-043153-6}} ==Vanjski linkovi== {{DEFAULTSORT:Jasmonic Acid}} [[Kategorija:Biljni hormoni]] [[Kategorija:Alkeni]] [[Kategorija:Fiziologija biljaka]] [[Kategorija:Sirćetne kiseline]] 3k5g6yxltsdhrhmlbl5ibpo7sggritz 0 459325 3922000 3838245 2026-08-25T04:12:02Z Tulum387 155909 Šablon {{refspisak}}, 1 vanjski link. 3922000 wikitext text/x-wiki '''Malo ropsko jezero''' ([[Engleski jezik|engleski]]: ''Lesser Slave Lake'') je [[Kanada|kanadsko]] [[jezero]] koje se nalazi centralnom dijelu pokrajine [[Alberta]], sjevernozapadno od [[Edmonton]]a. To je drugo po veličini jezero koje se u potpunosti nalazi unutar granica [[Pokrajine i teritorije Kanade|pokrajine]] [[Alberta]]. Prostire se na 1160 [[Kvadratni kilometar|km²]], dugo je preko 100 [[Kilometar|km]], te široko oko 15 [[Kilometar|km]] na najširoj tački. Prosječna dubina jezera iznosi 11,4 [[Metar|m]], dok je maksimalna dubina 20,5 [[Metar|m]]. Iz jezera ističe [[Mala ropska rijeka]] koja je glavna pritoka rijeci [[Athabasca (rijeka)|Athabasci]]. [[Slave Lake|Grad Slave Lake]] nalazi se na istočnom rubu jezera u blizini istoimene rijeke. == Očuvanje i razvoj == Malo ropsko jezero popularno je među ptičarima zbog svoje pristupačnosti i velikog broja [[Ptice|ptičjih vrsta]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mdlsr.ca/explore/natural-treasures/birding|title=Birding|website=MD Portal|language=en-gb|access-date=7. 3. 2021}}</ref> U obližnjem provincijskom parku nalaze se pješčane i kamene [[Plaža|plaže]] koje su pogodne za kampovanje. Takođe, [[ribolov]] na jezeru je legalan i popularan. Cijela sjeverna obala jezera je zaštićena, a na ovom području se nalazi i nekolicina prirodnih rezervata. Pored južne obale jezera prolaze Autocesta 2 i željeznica. Na obalama jezera nalazi se niz indijanskih rezervata: * Zemlje Prvih naroda Kapawe'no 150, 230 i 231 i Prve nacije Kapawe'no * Sucker Creek 150a * Drift Pile River 150 * Swan River 150e * Sawridge 150g == Nesreće == === 14. februar 1968. === Dana 14. februara 1968. [[avion]] Cessna 182H CF-WUK srušio se u jezero nakon zaleđivanja krila pri čemu je pilot izgubio kontrolu. Pilot je bio Graham James Cox,<ref>{{Cite web|url=https://allspitfirepilots.org/pilots/1314|title=Spitfire pilots and aircraft database - Sqn Ldr Graham J Cox RAF|website=allspitfirepilots.org|access-date=7. 3. 2021}}{{Mrtav link}}</ref> bivši zapovjednik 501. eskadrile tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. On je, zajedno sa dva putnika, poginuo u nesreći. Putnici su bili William Henry Lucus i Kenneth McIntosh McMillan. === 20. maj 2011. === Dana 20. maja 2011. u jezero se srušio [[helikopter]] Bell 212 prilikom gašenja požara na jezeru. Pilot, 54-godišnji, Jean-Luc Deba iz [[Montréal|Montreala]] je preminuo. Na godišnjicu njegove smrti, u njegovu čast, park u Canyon Creeku dobio je naziv po njemu.<ref>{{Cite web|url=https://edmonton.ctvnews.ca/hundreds-honour-pilot-who-died-fighting-slave-lake-wildfire-1.829848|title=Hundreds honour pilot who died fighting Slave Lake wildfire|last=Hoang|first=Linda|date=20. 5. 2012|website=Edmonton|language=en|access-date=7. 3. 2021|archive-date=7. 7. 2012|archive-url=https://archive.today/20120707022914/http://edmonton.ctvnews.ca/hundreds-honour-pilot-who-died-fighting-slave-lake-wildfire-1.829848|url-status=dead}}</ref> == Porijeklo imena == Ime ne potiče od robova, kao što mnogi misle, nego od plemena Slavey koje je nekad naseljavalo predjele na kojem se jezero nalazi. {{Stub-geog}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20060215160612/http://www.lesserslavelake.ca/ Lesser Slave Lake Regional Tourism] [[Kategorija:Jezera u Kanadi]] bdiod5at4xf2tuo7g78xhmcz57ndeca 0 460130 3921853 3833614 2026-08-24T12:11:07Z ~2026-46356-52 185055 /* Bihać */ Šehidi Sokoca 3921853 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Zlatni ljiljan}} Ovo je '''spisak dobitnika Zlatnog ljiljana''' po prijeratnim općinama. Tamo gdje su se dogodile promjene navedena je napomena ispod odgovarajućeg podnaslova. == [[Banja Luka]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Imamović (Himzo) Sedin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=150}} || 6. novembar 1967. || Banja Luka || [[5. mehanizovani bataljon]] || 1996. || |- | 2. || Suhonjić (Ale) Haris{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=284}} || 14. juni 1961. || Banja Luka || [[441. viteška motorizovana brigada|41. slavna motorizovana brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 31. augusta 1993. u Šantićevoj ulici ([[Mostar]]) |- | 3. || Šarić (Husein) Šeherzad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=289}} || 14. februar 1956. || Banja Luka || [[505. viteška brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 21. decembra 1993. u [[Todorovo|Todorovu]] ([[Velika Kladuša]]) na dužnosti referenta za sigurnost u brigadi |- | 4. || Žilić (Abdulah) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=318}} || 28. februar 1969. || Banja Luka || [[17. viteška krajiška brdska brigada|17. krajiška brdska brigada]] || Zlatni ljiljan posthumno 1993;<br>[[Orden zlatnog grba sa mačevima]] posthumno 1994. || Poginuo 6. januara 1993. u rejonu Crkvice ([[Visoko]]) na dužnosti komandanta bataljona |} == [[Bihać]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Abdihodžić (Munib) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=31}} || 3. juli 1956. || Bihać || [[501. slavna brdska brigada]] || 1996. || |- | 2. || Alagić (Mustafa) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=36}} || 9. juni 1950. || Bihać || [[502. viteška brdska brigada|502. slavna brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 9. maja 1994. u [[Krivaja (Cazin)|Krivaji]] ([[Cazin]]) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |- | 3. || Alagić (Hasan) Ibrahim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=36}} || 12. august 1958. || Bakšaiš || 501. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 4. || Alibabić (Islam) Omer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=37}} || 15. januar 1967. || [[Srbljani]] || [[510. oslobodilačka brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 14. aprila 1994. u [[Čajići]]ma (Cazin) na dužnosti komandira voda |- | 5. || Alibabić (Muharem) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=37}} || 11. juni 1956. || Pokoj || 502. slavna brdska brigada || 1994. || Preminuo 2. juna 2022.<ref>{{cite web |url=https://www.cazin.net/vijesti/preminuo-je-zlatni-ljiljan |title=Preminuo je Zlatni ljiljan |publisher=cazin.net |date=2. 6. 2022}}</ref> |- | 6. || Avdagić (Husnija) Fikret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=43}} || 21. novembar 1970. || Bihać || [[511. slavna brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 15. jula 1994. u rejonu Vodomuta ([[Bosanska Krupa]]) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za obavještajne poslove |- | 7. || Beganović (Adem) Muhamed – ''Hamić''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=55}} || 20. septembar 1962. || Bihać || Informativna služba Komande [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|5. korpusa]] || Posthumno 1996. || Poginuo 6. aprila 1995. u rejonu Pršinih uvala (Bihać) na dužnosti snimatelja-reportera |- | 8. || Begić (Husein) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=56}} || 24. april 1968. || Bihać || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 28. oktobra 1993. na [[Skokovi (Cazin)|Skokovima]] (Cazin) na dužnosti pomoćnika komandanta za poslove sigurnosti |- | 9. || Behić (Osman) Šehzudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=56}} || 18. august 1962. || Ribić || 2. bihaćka pješadijska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 2. decembra 1992. na Grabežu (Bihać) na dužnosti zamjenika komandira čete |- | 10. || Behrem (Mujaga) Huse{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=57}} || 26. februar 1966. || [[Orašac (Bihać)|Orašac]] || 501. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 11. || Behrem (Alija) Rizvo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=57}} || 23. decembar 1960. || Orašac || [[Peti mješoviti artiljerijski divizion|5. mješoviti artiljerijski puk]] || 1996. || |- | 12. || Bejtić (Muho) Edin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=57}} || 29. septembar 1968. || [[Brekovica]] || [[503. slavna brdska brigada]] || 1994. || |- | 13. || Beširević (Himzo) Erni{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=59}} || 17. oktobar 1965. || Bihać || [[517. lahka brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 17. jula 1994. u Delićima (Cazin) u činu desetara i na dužnosti komandira desetine |- | 14. || Bulić (Hasib) Fadil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=69}} || 1. maj 1968. || Sokolac || 501. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 15. || Čavkunović (Ferid) Smail{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=75}} || 8. mart 1964. || Pokoj || 502. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 29. jula 1994. u rejonu Pećkih brda (Cazin) na dužnosti komandira voda minobacača |- | 16. || Ćatić (Himzo) Mirsad – ''Čuperak''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=81}} || 15. oktobar 1957. || Bihać || [[149. brdska brigada|9. brdska brigada]] || 1992. || |- | 17. || Ćemalović (Emin) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=82}} || 18. april 1967. || [[Kulen Vakuf]] || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 31. augusta 1994. na Spahića glavici (Bihać) na dužnosti komandira čete |- | 18. || Dizdarević (Hamdo) Redžep{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=93}} || 23. maj 1970. || Orašac || 501. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 19. || Dizdarić (Osman) Salih{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=93}} || 12. septembar 1962. || Bihać || 2. bihaćka pješadijska brigada || Zlatni ljiljan i Orden zlatnog grba sa mačevima posthumno 1994. || Poginuo 20. marta 1993. na Grabežu (Bihać) na dužnosti komandira čete |- | 20. || Duraković (Mehmed) Kenan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=97}} || 3. april 1972. || Bihać || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 22. jula 1994. na Kestenovačkoj glavici (Velika Kladuša) |- | 21. || Duraković (Hasan) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=97}} || 12. juni 1967. || Bihać || 501. slavna brdska brigada || 1994. || Ubijen 12. decembra 2016.<ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/u-bihacu-ubijen-oficir-oruzanih-snaga-bih-sead-durakovic/161212133 |title=U Bihaću ubijen oficir Oružanih snaga BiH Sead Duraković |publisher=[[Klix.ba|Klix]] |date=12. 12. 2016}}</ref> |- | 22. || Fatkić (Đulaga) Kadir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=107}} || 27. juli 1956. || [[Velika Gata|Gata]] || 502. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. decembra 1993. u [[Šturlić]]u (Cazin) na dužnosti komandira voda minobacača |- | 23. || Felić (Hasan) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=108}} || 30. juni 1964. || Gata || 502. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 24. || Glumac (Meho) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=113}} || 19. januar 1959. || Orašac || [[5. bataljon Vojne policije]] || 1995. || |- | 25. || Hambašić (Muharem) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=126}} || 15. januar 1959. || [[Klokot (Bihać)|Klokot]] || 5. mehanizovani bataljon || 1996. || |- | 26. || Hodžić (Mustafa) Irfan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=136}} || 19. juli 1965. || Bihać || 501. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 27. || Hodžić (Ramo) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=138}} || 17. oktobar 1968. || [[Ćukovi]] || 517. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 28. || Hrnjica (Fehim) Samir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=139}} || 10. novembar 1967. || Bihać || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 8. marta 1994. na Vijencu (Bihać) na dužnosti komandira čete |- | 29. || Hukić (Ibrahim) Šemsudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=141}} || 26. februar 1967. || Bihać || 5. mješoviti artiljerijski puk || 1994. || |- | 30. || Ibrahimpašić (Murat) Irman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=147}} || 19. oktobar 1976. || Bihać || [[Izviđačko-diverzantska četa 5. korpusa|Izviđačko-diverzantska četa]] Komande 5. korpusa || Posthumno 1996. || Poginuo 24. jula 1995. na [[Bugar (Bihać)|Bugaru]] (Bihać) na dužnosti radiotelegrafiste |- | 31. || Jusić (Meho) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=159}} || 15. august 1967. || [[Spahići (Bihać)|Spahići]] || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 29. oktobra 1993. na Skokovima (Cazin) na dužnosti komandira voda |- | 32. || Karabegović (Munir) Nihad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=165}} || 12. januar 1961. || Bihać || 5. mješoviti artiljerijski puk || 1996. || Preminuo 7. juna 2020.<ref>{{cite web |url=https://www.cazin.net/vijesti/na-ahiret-preselio-karabegovic-munir-nihad |title=Na Ahiret preselio Karabegović (Munir) Nihad |publisher=cazin.net |date=8. 6. 2020}}</ref> |- | 33. || Keranović (Mehmed) Smail{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=171}} || 21. juni 1965. || Bihać || 5. bataljon Vojne policije || 1996. || |- | 34. || Kolaković (Ibro) Edin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=175}} || 8. februar 1961. || Bihać || 5. mješoviti artiljerijski puk || 1995. || |- | 35. || Kolaković (Hamza) Irfan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=175}} || 1. oktobar 1962. || Orašac || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 18. aprila 1994. na Debeljači (Bihać) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za obavještajne poslove |- | 36. || Koričić (Rasim) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=177}} || 18. juli 1952. || Bihać || [[737. muslimanska lahka brigada|37. muslimanska lahka brigada]] || 1995. || Preminuo 22. februara 2022.<ref>{{cite web |url=https://www.cazin.net/vijesti/na-ahiret-preselio-heroj-odbrane-i-komandant-asim-koricic |title=Na ahiret preselio heroj odbrane i komandant Asim Koričić |publisher=cazin.net |date=22. 2. 2022}}</ref> |- | 37. || Kosović (Hasan) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=179}} || 5. januar 1950. || Bihać || 502. slavna brdska brigada || 1994. || Nestao 19. jula 1995. na Bugaru (Bihać) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za operativne poslove; pronađen mrtav 23. marta 1996. |- | 38. || Kovačević (Omer) Huse{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=180}} || 18. februar 1955. || Kostela || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 39. || Kozlica (Adem) Midhet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=182}} || 12. novembar 1970. || Bihać || 502. viteška brdska brigada || 1996. || |- | 40. || Kudić (Šaban) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=185}} || 17. decembar 1967. || Bihać || 5. bataljon Vojne policije || 1995. || |- | 41. || Kulenović (Himzo) Jasmin – ''Havarija''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=186}} || 12. novembar 1957. || Bihać || 501. slavna brdska brigada || 1994. || Poginuo 10. januara 1995. u [[Podzvizd]]u (Velika Kladuša) u činu natkapetana i na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |- | 42. || Kunić (Hasib) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=188}} || 25. novembar 1959. || Sokolac || 501. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 43. || Kurić (Hasib) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=188}} || 6. novembar 1963. || Klokot || 502. slavna brdska brigada || 1996. || |- | 44. || Lipovača (Adem) Jusuf{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=192}} || 1. oktobar 1956. || Ćukovi || 502. viteška brdska brigada || 1996. || Poginuo 1. oktobra 1997. u saobraćajnoj nesreći kod [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]] |- | 45. || Malkoč (Adem) Nijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=199}} || 3. decembar 1975. || Bihać || 5. mješoviti artiljerijski puk || 1995. || |- | 46. || Memagić (Velaga) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=207}} || 1. juli 1947. || Bihać || 5. bataljon Vojne policije || 1995. || Preminuo 8. decembra 2019. |- | 47. || Mujagić (Hazim) Nehru{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=217}} || 4. maj 1955. || Bihać || Izviđačko-diverzantska četa Komande 5. korpusa || 1996. || Preminuo |- | 48. || Mujić (Sadik) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=219}} || 19. maj 1966. || Kostela || 502. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Nestao 7. marta 1995. u rejonu Pupinovca (Velika Kladuša) na dužnosti komandira izviđačkog voda; razmijenjen mrtav 19. maja 1995. |- | 49. || Nuhanović (Osman) Husnija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=234}} || 8. januar 1967. || Bihać || [[1. lahka baterija protivzračne odbrane]] || 1996. || |- | 50. || Redžepagić (Husein) Edhem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=261}} || 22. novembar 1968. || Bihać || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 51. || Rekić (Osmo) Esnaf{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=262}} || 3. august 1972. || [[Vrsta (Bihać)|Vrsta]] || [[Odred za specijalna dejstva 5. korpusa|Odred za specijalna dejstva]] 5. korpusa || 1994. || Podlegao od posljedica ranjavanja 28. februara 1994. u bolnici u [[Zagreb]]u na dužnosti zamjenika komandanta odreda |- | 52. || Rekić (Alaga) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=262}} || 28. decembar 1974. || Vrsta || Izviđačko-diverzantska četa Komande 5. korpusa || Posthumno 1995. || Poginuo 24. jula 1995. na Bugaru (Bihać) na dužnosti komandira desetine |- | 53. || Rekić (Zejnil) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=262}} || 22. oktobar 1969. || Vrsta || [[733. brdska brigada|333. brdska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 24. jula 1994. na [[Vlašić]]u |- | 54. || Rogić (Mile) Marko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=264}} || 4. januar 1953. || Sokolac - Dobrenica || 501. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 55. || Sedić (Mehmed) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=271}} || 25. august 1963. || Bihać || 501. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 56. || Selimović (Enver) Enes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=272}} || 15. juni 1959. || Pokoj || Protivtenkovska četa [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|TO]] Pokoj || Posthumno 1996. || Poginuo 14. juna 1992. na Grabežu (Bihać) |- | 57. || Smlatić (Sulejman) Sidik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=279}} || 6. juni 1964. || Bihać || 1. bihaćka pješadijska brigada || Zlatni ljiljan i Orden zlatnog grba sa mačevima posthumno 1994. || Poginuo 12. decembra 1992. na Grabežu (Bihać) na dužnosti komandira čete |- | 58. || Srebrić (Mustafa) Samir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=281}} || 1. oktobar 1973. || [[Muslići (Bihać)|Muslići]] || Odred za specijalna dejstva || Posthumno 1994. || Poginuo 12. jula 1992. kod [[Pritoka (Bihać)|Pritoke]] (Bihać) |- | 59. || Šabić (Bekir) Almir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=286}} || 6. januar 1963. || Kulen Vakuf || 501. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 60. || Šarganović (Selim) Senad – ''Šargan''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=289}} || 29. oktobar 1953. || Bihać || 501. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 61. || Topić (Hasan) Jazid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=302}} || 19. mart 1965. || Sokolac || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 14. januara 1993. na Grabežu (Bihać) na dužnosti komandira voda |- | 62. || Toromanović (Husnija) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=302}} || 1. mart 1948. || Bihać || 502. slavna brdska brigada || 1996. || |} == [[Bijeljina]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Adanalić (Abdulah) Adin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=31}} || 3. januar 1971. || Bijeljina || [[102. brdska brigada|3. motorizovana brigada]] || Posthumno 1993. || Poginuo 8. novembra 1992. u Azićima ([[Ilidža]]) |- | 2. || Denjagić (Safet) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=91}} || 29. august 1965. || Bijeljina || [[215. viteška motorizovana brigada]] || 1994. || |- | 3. || Mehmedović (Asim) Fahrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=206}} || 20. juli 1974. || Bijeljina || [["Crni labudovi"|120. lahka brigada "Crni labudovi"]] || 1994. || |- | 4. || Paravlić (Mehmedalija) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=245}} || 25. septembar 1966. || [[Janja]] || [[210. viteška oslobodilačka brigada "Nesib Malkić"|210. brdska brigada]] || Posthumno 1993. || Poginuo 25. oktobra 1993. u Šehovićima ([[Ilijaš]]) na dužnosti načelnika Štaba 210. brdske brigade |- | 5. || Smajić (Šaban) Samir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=278}} || 20. decembar 1972. || Bijeljina || 120. lahka brigada "Crni labudovi" || 1994. || |} == [[Kozarska Dubica|Bosanska Dubica]] == ''Napomena: Prijeratna općina Bosanska Dubica danas se zove Kozarska Dubica; nije bilo teritorijalnih promjena.'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Nesimović (Muhamed) Elvir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=232}} || 15. januar 1972. || Bosanska Dubica || [[2. manevarski bataljon 3. korpusa|2. manevarski bataljon]] [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|3. korpusa]] || 1996. || |} == [[Bosanska Krupa]] == ''Napomena: Prijeratna općina Bosanska Krupa obuhvatala je područja današnjeg grada Bosanske Krupe i općina [[Bužim]] i [[Krupa na Uni]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Bajrektarević (Husein) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=47}} || 1. april 1962. || Bužim || 505. viteška brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 28. septembra 1995. u [[Lušci Palanka|Lušci Palanci]] ([[Sanski Most]]) na dužnosti komandanta bataljona |- | 2. || Bajrić (Ahmet) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=47}} || 21. septembar 1966. || [[Mrazovac]] || 505. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 3. || Bajrić (Mustafa) Nisvet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=47}} || 26. mart 1973. || [[Lubarda]] || 505. viteška brdska brigada || 1995. || |- | 4. || Baltić (Mumin) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=50}} || 25. januar 1966. || Elkasova Rijeka || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 12. septembra 1994. na Ćorkovači (Bužim) u činu vodnika i na dužnosti komandira voda |- | 5. || Baltić (Osman) Zahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=50}} || 13. april 1967. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. jula 1994. u rejonu Krčana (Cazin) na dužnosti zamjenika komandanta bataljona |- | 6. || Bašić (Miralem) Fikret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=51}} || 2. januar 1960. || [[Varoška Rijeka]] || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 7. || Bašić (Miralem) Meho{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=52}} || 20. februar 1949. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 5. augusta 1995. na Vijencu (Bužim) u činu kapetana i na dužnosti pomoćnika komandanta brigade za obavještajne poslove |- | 8. || Bratić (Muharem) Merim – ''Braco''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=65}} || 9. mart 1966. || Bosanska Krupa || [[140. bošnjačka brdska brigada|1. bošnjačka brdska brigada]] || Posthumno 1993. || Poginuo 2. augusta 1992. na Rogoju ([[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 9. || Burzić (Sulejman) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=69}} || 2. oktobar 1972. || Mrazovac || 505. viteška brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 9. juna 1995. u Sadikovićima (Velika Kladuša) na dužnosti pomoćnika komandira čete za moral |- | 10. || Cinac (Rasim) Arif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=71}} || 20. septembar 1968. || Bužim || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 11. || Crnkić (Abid) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=71}} || 14. septembar 1956. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. juna 1994. u Todorovu (Velika Kladuša) u činu majora i na dužnosti komandanta brigade |- | 12. || Čaušević (Hasan) Husein{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=75}} || 3. juni 1971. || Mrazovac || 505. viteška brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 21. februara 1994. na Grmuško-srbljanskom platou (Bihać) |- | 13. || Ćordić (Husnija) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=83}} || 1. januar 1971. || Elkasova Rijeka || 505. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 14. || Dizdarević (Ibrahim) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=93}} || 9. mart 1965. || Mrazovac || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 15. || Duraković (Abdija) Alija – ''Gumeni''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=96}} || 3. maj 1967. || Elkasova Rijeka || 505. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 16. || Duraković (Zarif) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=97}} || 22. maj 1953. || [[Bag (Bužim)|Bag]] || Bužimska udarna muslimanska pješadijska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 7. oktobra 1992. na Ćorkovači (Bužim) na dužnosti komandira voda |- | 17. || Đulić (Salko) Arif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=105}} || 7. maj 1956. || Mrazovac || 505. viteška brdska brigada || 1994. || Preminuo 20. juna 2020. |- | 18. || Elkasović (Ahmet) Agan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=105}} || 28. septembar 1962. || Lubarda || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 19. || Emrić (Hasan) Hamdija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=106}} || 4. maj 1968. || Mrazovac || 505. viteška brdska brigada || 1995. || |- | 20. || Gerzić (Munib) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=113}} || 5. juli 1967. || [[Ostrožnica]] || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 29. jula 1994. na Krčanama (Cazin) na dužnosti komandira desetine |- | 21. || Grošić (Husein) Zuhdija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=116}} || 14. april 1966. || Mrazovac || 505. viteška brdska brigada || Posthumno 1995. || Podlegao od posljedica ranjavanja 10. jula 1995. u RMC Bihać u činu nadvodnika i na dužnosti komandira čete |- | 22. || Hadžipašić (Husein) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=121}} || 5. januar 1971. || [[Pištaline]] || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 9. februara 1994. na Grmuško-srbljanskom platou (Bihać) |- | 23. || Hajrudinović (Mustafa) Fikret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=123}} || 5. juni 1968. || [[Dobro Selo (Bužim)|Dobro Selo]] || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 24. || Haskić (Selim) Huse{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=131}} || 26. oktobar 1967. || [[Konjodor (Bužim)|Konjodor]] || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 25. || Haskić (Mehmed) Sulejman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=131}} || 11. januar 1974. || [[Ljusina]] || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 28. septembra 1995. na [[Čađavica (Ribnik)|Čađavici]] ([[Ribnik]]) |- | 26. || Isaković (Aziz) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=150}} || 10. maj 1973. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 27. || Jezerkić (Asim) Refik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=155}} || 9. septembar 1973. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 23. novembra 1994. na Padežu (Bosanska Krupa) na dužnosti komandira desetine |- | 28. || Jusić (Ahmet) Midhad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=159}} || 29. novembar 1968. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 29. || Kahrić (Mehmed) Mehmed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=162}} || 6. novembar 1963. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 19. septembra 1995. u Bosanskoj Krupi u činu natporučnika |- | 30. || Kahrić (Abid) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=162}} || 23. januar 1956. || Bosanska Otoka || [[1. zrakoplovna baza Zenica]] || 1996. || Pilot |- | 31. || Kauković (Mehmed) Fikret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=168}} || 21. septembar 1971. || [[Baštra]] || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 32. || Kauković (Mehmed) Refik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=168}} || 5. maj 1968. || Baštra || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 33. || Kauković (Sejfo) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=168}} || 10. novembar 1968. || Zaradostovo || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 34. || Komić (Nurija) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=176}} || 29. august 1956. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 35. || Komić (Mustafa) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=176}} || 13. maj 1961. || Bosanska Otoka || Odred TO Bosanska Otoka || Posthumno 1994. || Poginuo 29. juna 1992. u Bosanskoj Otoci (Bosanska Krupa) |- | 36. || Kovačević (Mehmed) Enver{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=180}} || 27. februar 1960. || [[Mahmić Selo]] || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 37. || Kovačević (Zarif) Redžep{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=181}} || 26. februar 1960. || Mahmić Selo || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. juna 1994. u rejonu Skokova (Cazin) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za moral |- | 38. || Kurtović (Mustafa) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=189}} || 13. februar 1966. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 39. || Ljubijankić (Abdija) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=195}} || 12. januar 1971. || Dobro Selo || 505. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 40. || Mehić (Osman) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=204}} || 2. septembar 1968. || [[Jezerski]] || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 41. || Mulalić (Agan) Husref{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=222}} || 29. novembar 1968. || Bužim || 505. viteška brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 21. februara 1994. na Grmuško-srbljanskom platou (Bihać) |- | 42. || Musić (Husein) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=226}} || 26. juli 1960. || Lubarda || 105. krajiška brigada || Posthumno 1994. || Podlegao od posljedica ranjavanja 3. februara 1993. u RMC Bihać na dužnosti komandanta 1. pješadijskog bataljona |- | 43. || Mustafić (Rasim) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=228}} || 15. septembar 1970. || Bužim || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Vjerski službenik - imam; poginuo 11. maja 1994. u Todorovu (Velika Kladuša) na dužnosti pomoćnika komandira čete za moral |- | 44. || Mustafić (Rifet) Safet – ''Kanta''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=228}} || 24. decembar 1969. || Bužim || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. jula 1994. na Dautovića glavici (Velika Kladuša) na dužnosti komandira voda |- | 45. || Nanić (Abid) Hamdija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=230}} || 17. novembar 1970. || Varoška Rijeka || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 9. septembra 1994. na Radoču (Bužim) na dužnosti komandira voda |- | 46. || [[Izet Nanić|Nanić (Ibrahim) Izet]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=231}} || 4. oktobar 1965. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || Zlatni ljiljan 1994;<br>[[Orden heroja oslobodilačkog rata]] posthumno 1998. || Poginuo 5. augusta 1995. na Vijencu (Bužim) u činu brigadira i na dužnosti komandanta brigade |- | 47. || [[Nevzet Nanić|Nanić (Ibrahim) Nevzet]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=231}} || 8. maj 1968. || Bužim || TO Bužim || Posthumno 1994. || Poginuo 30. juna 1992. na Osmači (Bosanska Krupa) na dužnosti komandira voda |- | 48. || Nizandžić (Mehmed) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=233}} || 3. januar 1971. || Brigovi || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 14. jula 1994. u [[Golubovići (Velika Kladuša)|Golubovićima]] (Velika Kladuša) na dužnosti komandira voda |- | 49. || Odobašić (Hasan) Nijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=236}} || 12. novembar 1968. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. februara 1994. na Grmuško-srbljanskom platou (Bihać) na dužnosti komandira voda minobacača |- | 50. || Oraščanin (Hasib) Ensad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=242}} || 13. decembar 1971. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 2. jula 1993. u rejonu Bosanske Otoke (Bosanska Krupa) na dužnosti komandira mitraljeske desetine |- | 51. || Oraščanin (Ibrahim) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=242}} || 25. januar 1962. || Pištaline || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 27. jula 1994. u [[Krakača|Krakači]] (Cazin) na dužnosti komandira čete |- | 52. || Osmanagić (Mujo) Nedžad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=242}} || 3. juni 1974. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || 1996. || |- | 53. || Pajalić (Bećir) Atif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=244}} || 9. august 1971. || Konjodor || [[504. brdska brigada|504. lahka brigada]] || 1994. || |- | 54. || Pašić (Mehmed) Alaga{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=246}} || 27. juli 1964. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || 1996. || |- | 55. || Pašić (Ibrahim) Huzeir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=246}} || 4. april 1968. || Bosanska Otoka || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 56. || Pehlić (Hasan) Husein{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=248}} || 20. januar 1967. || Konjodor || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. juna 1994. u Golubovićima (Velika Kladuša) na dužnosti komandira voda |- | 57. || Porić (Zuhdija) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=254}} || 15. august 1971. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 58. || Ramić (Ferid) Refik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=270}} || 1. juli 1971. || [[Veliki Badić]] || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 30. oktobra 1994. u rejonu [[Vranjska (Bosanska Krupa)|Vranjske]] (Bosanska Krupa) u činu nadvodnika i na dužnosti komandira voda |- | 59. || Redžić (Smail) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=262}} || 2. januar 1958. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 7. aprila 1994. na Grmuško-srbljanskom platou (Bihać) na dužnosti komandira čete |- | 60. || Rožić (Husnija) Enes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=265}} || 22. oktobar 1968. || Lubarda || 505. viteška brdska brigada || 1994. || Podlegao od posljedica ranjavanja 16. oktobra 1995. u RMC Bihać u činu nadvodnika |- | 61. || Salkić (Ibrahim) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=269}} || 7. oktobar 1969. || Dobro Selo || 105. muslimanska pješadijska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. januara 1993. kod [[Banjani (Bosanska Krupa)|Banjana]] (Bosanska Krupa) na dužnosti komandira voda |- | 62. || [[Mirsad Sedić|Sedić (Kadir) Mirsad]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=270}} || 4. januar 1956. || [[Arapuša]] || 511. slavna brdska brigada || Zlatni ljiljan 1996;<br>[[Orden za vojne zasluge sa srebrenim mačevima]] 1998. || Preminuo 11. jula 2004. |- | 63. || Suljić (Mustafa) Hazim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=284}} || 24. oktobar 1962. || Zaradostovo || 105. krajiška pješadijska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. januara 1993. na Kedića glavici (Bosanska Krupa) na dužnosti komandira čete |- | 64. || Suljić (Mustafa) Rasim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=284}} || 4. mart 1965. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 65. || Šabić (Bajro) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=286}} || 10. januar 1960. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 66. || Šahinović (Hasan) Enver – ''Dok''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=287}} || 9. januar 1972. || Bužim || [[727. slavna brdska brigada]] || 1995. || |- | 67. || Šahinović (Asim) Muharem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=287}} || 25. februar 1973. || Brigovi || 505. viteška motorizovana brigada || 1994. || Poginuo 21. novembra 1994. u Podzvizdu (Velika Kladuša) u činu poručnika i na dužnosti zamjenika komandira baterije |- | 68. || Šehić (Bećo) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=290}} || 15. juni 1941. || Bosanska Krupa || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 69. || Topalović (Mustafa) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=301}} || 2. januar 1969. || Mrazovac || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 23. jula 1994. na Kestenovačkoj glavici (Velika Kladuša) na dužnosti komandira baterije |- | 70. || Veladžić (Husein) Fadil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=308}} || 22. februar 1964. || Konjodor || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 71. || Veladžić (Husein) Jasmin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=308}} || 11. maj 1969. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 72. || Veladžić (Husein) Meho{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=308}} || 15. septembar 1971. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || 1995. || |- | 73. || Veladžić (Mustafa) Nijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=309}} || 1. april 1972. || Konjodor || 505. viteška brdska brigada || 1995. || |- | 74. || Veladžić (Mumin) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=309}} || 18. novembar 1966. || Elkasova Rijeka || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. jula 1994. na Ćorkovači (Bužim) na dužnosti pomoćnika komandira čete za moral |- | 75. || Veladžić (Mumin) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=309}} || 18. februar 1965. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 76. || Velagić (Hasib) Husein{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=309}} || 26. april 1969. || [[Mali Badić]] || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 10. jula 1994. u rejonu Skokova (Cazin) |- | 77. || Velagić (Derviš) Nijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=310}} || 13. maj 1968. || Mali Badić || 505. viteška brdska brigada || 1994. || Preminuo 30. septembra 2019.<ref>{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/umro-nijaz-velagic-cedo-gazija-505-viteske-brigade-i-5-korpusa-armije-rbih/352584 |title=Umro Nijaz Velagić Čedo, gazija 505. viteške brigade i 5. korpusa Armije RBiH |publisher=[[Radio Sarajevo]] |date=1. 10. 2019}}</ref> |- | 78. || Zorić (Hasan) Abdulah{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=316}} || 14. oktobar 1971. || Varoška Rijeka || 505. viteška brdska brigada || 1996. || |} == [[Novi Grad|Bosanski Novi]] == ''Napomena: Prijeratna općina Bosanski Novi obuhvatala je područja današnjih općina Novi Grad i [[Kostajnica]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Alijagić (Meho) Himzo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=40}} || 7. decembar 1964. || [[Donji Agići]] || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 12. maja 1994. u rejonu Marine glavice (Velika Kladuša) |- | 2. || Bašić (Mehmed) Emira{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=51}} || 3. juli 1969. || Bosanski Novi || [[115. brdska brigada|15. motorizovana brigada]] || Posthumno 1995. || Poginula 27. novembra 1993. na [[Jevrejsko groblje u Sarajevu|Jevrejskom groblju]] ([[Sarajevo]]) |- | 3. || Hamzagić (Munib) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=126}} || 18. maj 1964. || Bosanski Novi || 517. oslobodilačka brigada || 1995. || |} == [[Bosanski Petrovac]] == ''Napomena: Prijeratna općina Bosanski Petrovac obuhvatala je područja današnjih općina Bosanski Petrovac i [[Petrovac]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Bajrić (Husein) Fadila{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=47}} || 1. august 1959. || Bosanski Petrovac || 502. slavna brdska brigada || 1994. || |} == [[Bratunac]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Hasanović (Avdo) Hajrulah{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=129}} || 1. april 1961. || [[Glogova (Bratunac)|Glogova]] || [[280. istočnobosanska lahka brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 3. oktobra 1993. |- | 2. || Husić (Ševko) Šemso{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=144}} || 19. maj 1970. || [[Pirići (Bratunac)|Pirići]] || TO [[Skenderovići]] || Posthumno 1994. || Poginuo 14. decembra 1992. na Kunjercu ([[Srebrenica]]) na dužnosti komandira Čete "Poloznik" |- | 3. || Malagić (Nurif) Ekrem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=198}} || 1. januar 1969. || [[Voljavica|Voljevica]] || [[28. divizija Kopnene vojske|28. divizija]] || Posthumno 1996. || Poginuo 9. jula 1995. u Ljubisavićima (Srebrenica) |- | 4. || Memišević (Hajdar) Nurija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=208}} || 1. oktobar 1966. || Bratunac || TO [[Potočari]] || Posthumno 1994. || Poginuo 16. januara 1993. na [[Toplica (Srebrenica)|Jezeru]] (Srebrenica) |- | 5. || Mustafić (Safet) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=228}} || 10. januar 1963. || [[Zalužje (Bratunac)|Zalužje]] || [[243. muslimansko-podrinjska brdska brigada|1. muslimansko-podrinjska lahka brigada]] || 1995. || |- | 6. || Omerović (Ibro) Avdo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=240}} || 1. januar 1951. || [[Pobuđe]] || [[284. istočnobosanska lahka brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 7. oktobra 1994. u Brama (Srebrenica) u činu kapetana i na dužnosti komandira čete |- | 7. || Omerović (Jašar) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=241}} || 8. april 1971. || Voljevica || [[Operativna grupa 8]] || 1994. || |- | 8. || Salkanović (Jusuf) Šemsudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=269}} || 23. oktobar 1962. || Glogova || Operativna grupa 8 || 1994. || Preminuo 4. oktobra 2019. |} == [[Bugojno]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Beganović (Mehmed) Tahir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=55}} || 19. juli 1960. || [[Drvetine]] || [[707. slavna brdska brigada|307. brdska brigada]] || Posthumno 1993. || Poginuo 20. jula 1993. u [[Gredine|Gredinama]] (Bugojno) na dužnosti komandira prateće čete 2. bataljona |- | 2. || Cetin (Mustafa) Raif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=71}} || 16. mart 1965. || Bugojno || 307. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 20. jula 1993. u [[Vrbanja (Bugojno)|Vrbanji]] (Bugojno) na dužnosti zamjenika komandira izviđačke čete 1. bataljona |- | 3. || Čolić (Vehab) Vahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=79}} || 1. januar 1954. || [[Skrte]] || 307. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 28. jula 1993. kod Livadica (Bugojno) |- | 4. || Dautbegović (Kasim) Nihad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=86}} || 1. maj 1964. || Bugojno || 707. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 5. || Duraković (Muhamed) Nedžad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=97}} || 15. juli 1963. || Bugojno || 707. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 6. || Kadunić (Dizdar) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=162}} || 29. januar 1957. || Bugojno || [[708. slavna lahka brigada]] || Posthumno 1995. || Poginuo 5. oktobra 1995. u [[Ključ (općina)|Ključu]] na dužnosti komandira odjeljenja |- | 7. || Kišija (Meho) Dervo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=172}} || 1. juni 1943. || [[Nuhići]] || 307. motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. januara 1993. u rejonu [[Bistrica (Gornji Vakuf)|Bistrice]] ([[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]]) |- | 8. || Ljubuškić (Sulejman) Admir – ''Šutak''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=195}} || 10. mart 1966. || Bugojno || 307. slavna brdska brigada || 1994. || Poginuo 21. juna 1995. na Dobranjskom brdu (Visoko) u činu natkapetana i na dužnosti komandanta bataljona |- | 9. || Memić (Abdulah) Elvedin – ''Mečak''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=207}} || 29. juni 1970. || Bugojno || Općinski štab TO Bugojno || Posthumno 1993. || Poginuo 15. maja 1993. u okolici [[Busovača|Busovače]] |- | 10. || Meškin (Dževad) Vahidin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=212}} || 5. april 1971. || Bugojno || 707. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 11. || Muratspahić (Bećir) Nermin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=225}} || 7. april 1970. || Bugojno || 707. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 12. || Škandro (Hamdija) Admir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=295}} || 6. novembar 1972. || Bugojno || 707. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 13. || Tupo (Tahir) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=305}} || 4. oktobar 1974. || [[Karadže]] || [[7. inžinjerijski bataljon]] || Posthumno 1996. || Poginuo 7. oktobra 1995. u rejonu [[Prusac|Prusca]] ([[Donji Vakuf]]) na dužnosti minera |} == [[Busovača]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Čičak (Šerif) Muradif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=76}} || 24. februar 1966. || [[Krvavičići]] || [[314. slavna brdska brigada|314. brdska brigada]] || 1994. || |- | 2. || Džafić (Vejsil) Hamza{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=99}} || 12. august 1950. || [[Bukovci (Busovača)|Bukovci]] || [[112. viteška brdska brigada|2. viteška motorizovana brigada]] || 1994. || |- | 3. || Hajdarević (Hasan) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=122}} || 5. juli 1967. || Busovača || 333. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 15. juna 1993. u rejonu Busovačkih staja (Busovača) na dužnosti pomoćnika komandanta Odreda Busovača |- | 4. || Hodžić (Uzeir) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=138}} || 4. januar 1971. || Busovača || [[7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada|7. muslimanska brdska brigada]] || Posthumno 1993. || Poginuo 14. novembra 1992. na Karauli ([[Travnik]]) |- | 5. || Imamović (Mulaim) Mulo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=149}} || 22. novembar 1971. || [[Putiš]] || [[303. viteška brdska brigada|303. brdska brigada]] || 1995. || |- | 6. || Kermo (Jakub) Nasih{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=171}} || 13. maj 1963. || Busovača || 7. viteška muslimanska oslobodilačka brigada || 1995. || |- | 7. || Merdan (Salih) Džemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=208}} || 6. august 1950. || Busovača || Komanda 3. korpusa || 1995. || |- | 8. || Pezer (Derviš) Mirnes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=250}} || 30. april 1972. || Busovača || 7. viteška muslimanska oslobodilačka brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 13. augusta 1995. na Poganoj ravni (Donji Vakuf) |- | 9. || Šišić (Hadžo) Šemsudin – ''Geza''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=294}} || 5. april 1968. || Busovača || [[1. manevarski bataljon 3. korpusa|1. manevarski bataljon]] 3. korpusa || 1995. || |} == [[Cazin]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Akmadžić (Jusuf) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=36}} || 26. mart 1956. || Cazin || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. decembra 1993. na Skokovima (Cazin) na dužnosti pomoćnika komandanta brigade za logistiku |- | 2. || Alidžanović (Remzo) Suljo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=39}} || 7. septembar 1974. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 3. || Alijagić (Mehmed) Mirsad – ''Miro''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=40}} || 21. august 1958. || [[Podgredina]] || 517. lahka brigada || 1994. || |- | 4. || Babić (Meho) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=45}} || 18. august 1959. || [[Mutnik]] || 501. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 5. || Bajramović (Smail) Halil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=46}} || 18. august 1971. || [[Rujnica (Cazin)|Rujnica]] || 510. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 6. || Bašagić (Mustafa) Esad – ''Eso''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=51}} || 25. juli 1965. || [[Ćoralići]] || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 7. || Beganović (Esad) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=55}} || 14. april 1966. || [[Donja Lučka]] || [[5. inžinjerijski bataljon]] || 1995. || |- | 8. || Begić (Rahman) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=56}} || 11. januar 1959. || [[Stijena (Cazin)|Stijena]] || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 9. || Civić (Vahid) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=71}} || 16. juni 1969. || [[Donja Koprivna]] || 503. slavna brdska brigada || 1996. || |- | 10. || Čajić (Hasan) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=72}} || 2. oktobar 1973. || Cazin || 511. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 31. jula 1994. na Šverc brdu (Cazin) |- || 11. || Čizmić (Hase) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=77}} || 11. januar 1974. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 12. || Čović (Šaban) Hasan – ''Cazinac''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=80}} || 29. oktobar 1967. || Cazin || 107. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 13. || Čović (Selim) Mesud{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=81}} || 7. maj 1972. || [[Prošići]] || 517. oslobodilačka brigada || 1995. || Poginuo 23. jula 1995. u rejonu Krivaje (Cazin) |- | 14. || Duraković (Nurija) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=98}} || 29. mart 1964. || [[Gornja Koprivna]] || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 15. || Džehverović (Ibro) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=101}} || 5. oktobar 1974. || Cazin || 17. slavna krajiška brdska brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 13. oktobra 1993. u [[Krušćica (Vitez)|Krušćici]] ([[Vitez (općina)|Vitez]]) |- | 16. || Hadžalić (Hamdo) Mehmed – ''Pedo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=117}} || 9. januar 1961. || Cazin || 5. bataljon Vojne policije || 1994. || |- | 17. || Halkić (Redžep) Nijaz – ''Grom''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=126}} || 7. juni 1971. || Podgredina || 517. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 5. decembra 1993. u [[Šturlićka Platnica|Šturlićkoj Platnici]] (Cazin) na dužnosti zamjenika komandira čete |- | 18. || Hamulić (Mustafa) Dževad – ''Hamula''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=126}} || 2. maj 1966. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 19. || Haskić (Ramo) Šaban{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=131}} || 2. mart 1960. || Mutnik || 504. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 6. februara 1994. u rejonu Hasinog vrha (Bihać) na dužnosti komandira voda |- | 20. || Kapić (Mehmed) Hazim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=164}} || 12. januar 1956. || [[Kapići]] || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 13. jula 1994. u rejonu Hasinog vrha (Bihać) na dužnosti komandira voda |- | 21. || Keranović (Began) Ale{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=171}} || 1. juli 1966. || [[Tržac (Cazin)|Tržac]] || 502. viteška brdska brigada || 1995. || |- | 22. || Kličić (Ibrahim) Muhamed – ''Hamo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=173}} || 8. april 1971. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 28. septembra 1995. u rejonu [[Donji Lipnik|Lipnika]] (Sanski Most) u činu natporučnika i na dužnosti komandira voda |- | 23. || Lepuzanović (Mujaga) Mujo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=191}} || 4. septembar 1971. || Cazin || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 16. jula 1995. na Pehovu (Velika Kladuša) na dužnosti komandira desetine |- | 24. || Lulić (Šaban) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=193}} || 8. novembar 1967. || Krivaja || 503. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 25. || Lulić (Šaban) Munir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=193}} || 18. august 1970. || Krivaja || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 4. jula 1994. u Donjoj Lučkoj (Cazin) kao radio-telegrafista |- | 26. || Ljubijankić (Jusuf) Abid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=194}} || 15. oktobar 1969. || [[Ljubijankići]] || 5. bataljon Vojne policije || 1996. || |- | 27. || Ljubijankić (Hasan) Dževad – ''Maći''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=194}} || 15. mart 1966. || Ljubijankići || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 7. jula 1994. u Donjoj Lučkoj (Cazin) na dužnosti komandira izviđačke desetine |- | 28. || Ljubijankić (Husein) Jusuf{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=195}} || 10. januar 1968. || Ljubijankići || 5. bataljon Vojne policije || 1994. || |- | 29. || Ljubijankić (Asim) Kasim – ''Čaruga''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=195}} || 31. januar 1958. || Ljubijankići || 502. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 9. maja 1994. u Aličajićima (Cazin) na dužnosti pomoćnika načelnika Štaba brigade za obavještajne poslove |- | 30. || Memić (Muhamed) Sakib – ''Memo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=208}} || 10. august 1972. || Stijena || 115. motorizovana brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 16. juna 1995. na Ablakovini (Sarajevo) u činu natporučnika i na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za obavještajne poslove |- | 31. || Mešić (Smail) Muhamed – ''Buco''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=211}} || 1. januar 1969. || Ćoralići || 101. muslimanska krajiška udarna brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 8. februara 1993. na Hasinom vrhu (Bihać) |- | 32. || Mujić (Hasan) Husein – ''Deda''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=219}} || 11. novembar 1971. || Cazin || 517. lahka brigada || 1994. || |- | 33. || Nadarević (Murat) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=230}} || 4. august 1962. || Tržac || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 27. maja 1994. u rejonu Hasinog vrha (Bihać) |- | 34. || Nadarević (Smail) Sejad – ''Sejo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=230}} || 9. maj 1972. || [[Glogovac (Cazin)|Glogovac]] || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. decembra 1993. u [[Ćehići]]ma (Cazin) na dužnosti komandira desetine |- | 35. || Našić (Hasan) Senad – ''Tito''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=231}} || 1. april 1966. || Mutnik || 503. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 17. marta 1994. u rejonu Vrška (Bihać) |- | 36. || Nuhić (Agan) Asmir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=234}} || 18. januar 1973. || Podgredina || 502. viteška brdska brigada || 1995. || Podlegao od posljedica ranjavanja 31. jula 1995. u RMC Bihać na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |- | 37. || Nuhić (Smail) Redžo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=234}} || 16. novembar 1961. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 38. || Okanović (Munib) Hasan – ''Briga''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=236}} || 12. septembar 1960. || [[Ostrožac (Cazin)|Ostrožac]] || 517. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 26. oktobra 1993. u rejonu [[Johovica (Velika Kladuša)|Johovice]] (Velika Kladuša) |- | 39. || Okić (Nezir) Nezir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=237}} || 3. septembar 1967. || Mutnik || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 40. || Omanović (Sadik) Faruk – ''Fantom''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=237}} || 10. maj 1954. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 41. || Omerčević (Hasib) Salih{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=239}} || 4. decembar 1966. || Gornja Koprivna || Komanda 5. korpusa || Zlatni ljiljan i [[Orden za vojne zasluge sa zlatnim mačevima]] posthumno 1994. || Poginuo 26. juna 1993. na Hasinom vrhu (Bihać) |- | 42. || Osmanagić (Bećir) Ibro{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=242}} || 23. januar 1967. || Cazin || 501. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 16. septembra 1995. u [[Velagići]]ma (Ključ) na dužnosti komandira čete |- | 43. || Pajić (Hasan) Rasim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=244}} || 14. oktobar 1972. || Ćoralići || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 44. || Pehlić (Arif) Rifet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=248}} || 21. septembar 1961. || Donja Koprivna || 510. oslobodilačka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 10. februara 1994. na Hasinom vrhu (Bihać) na dužnosti komandira čete |- | 45. || Pivić (Hase) Emin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=251}} || 12. novembar 1954. || Skokovi || 502. viteška brdska brigada || 1996. || |- | 46. || Pivić (Arif) Ibrahim – ''Baja''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=251}} || 1. oktobar 1956. || Huskići || 517. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 17. februara 1994. kod Krivaje (Cazin) na dužnosti zamjenika komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 47. || Pjanić (Ibrahim) Indira{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=252}} || 4. januar 1972. || [[Pjanići]] || Općinski štab TO Cazin || Posthumno 1994. || Poginula 19. jula 1992. u Gornjim Spahićima (Bihać) kao bolničarka |- | 48. || Prošić (Rifet) Šerif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=256}} || 27. maj 1972. || Prošići || 517. oslobodilačka brigada || 1995. || |- | 49. || Puškar (Mehmed) Šerif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=257}} || 28. juni 1960. || Cazin || 1. cazinska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 16. novembra 1992. na Kameničkom vrhu (Bihać) |- | 50. || Silić (Esad) Husnija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=275}} || 15. april 1965. || Stijena || 510. oslobodilačka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. aprila 1994. u Mahmutovićima (Cazin) na dužnosti komandira voda |- | 51. || Šišić (Huso) Hašim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=293}} || 4. april 1969. || Šišići || 510. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 52. || Tirić (Omer) Hase{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=300}} || 4. august 1965. || Pjanići || Specijalna jedinica za posebne namjene "Crni labudovi" || 1992. || |- | 53. || Topić (Muhamed) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=302}} || 28. mart 1965. || Cazin || 501. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 54. || Tričić (Hasan) Meho{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=303}} || 2. januar 1973. || Šturlić || 517. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 3. augusta 1994. na Beširagića brdu (Cazin) |- | 55. || Velagić (Muho) Muharem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=309}} || 2. novembar 1966. || Gornja Koprivna || 510. oslobodilačka brigada || 1996. || |- | 56. || Velagić (Zuhdija) Sejfo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=310}} || 12. februar 1966. || Cazin || 503. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 57. || Zolić (Hase) Rifat – ''Gero''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=316}} || 10. decembar 1952. || Tržac || Općinski štab TO Bihać || Posthumno 1994. || Poginuo 15. juna 1992. u okolici [[Jezero (Bihać)|Jezera]] (Bihać) kao pripadnik Voda Vojne policije |} == [[Čajniče]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Ahmetović (Hrustem) Idriz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=34}} || 6. mart 1945. || Čajniče || [[149. brdska brigada|9. brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 8. juna 1992. u kasarni na [[Mrkovići]]ma (Sarajevo) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za sigurnost |- | 2. || Bašić (Vehbija) Husein{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=52}} || 15. oktobar 1956. || [[Miljeno|Klak]] || [[808. oslobodilačka brigada]] || 1996. || |- | 3. || Bičo (Jusuf) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=61}} || 9. maj 1953. || Dukatovići || [[127. brdska brigada|127. viteška brdska brigada]] || 1996. || |- | 4. || Ćosibegović (Osman) Abaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=83}} || 24. januar 1967. || [[Borajno]] || 808. oslobodilačka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 21. juna 1995. na Vranovini ([[Goražde]]) na dužnosti pratioca komandanta brigade |- | 5. || Ćoso (Salko) Adil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=84}} || 21. decembar 1954. || Čajniče || 2. viteška motorizovana brigada || 1995. || |- | 6. || Dizdarević (Vehid) Ferid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=92}} || 5. juni 1958. || [[Batovo]] || [[843. lahka brigada|43. drinska udarna brigada]] || Posthumno 1995. || Poginuo 10. februara 1994. kod Kusjevrana (Čajniče) na dužnosti načelnika Štaba brigade |- | 7. || Djedović (Hrusto) Almir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=93}} || 10. novembar 1972. || Čajniče || [[101. brdska brigada|101. motorizovana brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 8. decembra 1992. u Nedžarićima (Sarajevo) |- | 8. || Efendić (Hajrudin) Hadžo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=105}} || 2. mart 1936. || [[Zaborak]] || || 1992. || Zlatnim ljiljanom odlikovan kao predsjednik Ratnog predsjedništva Općine Goražde; preminuo 2015.<ref>{{cite web |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/166369/gorazdani-se-oprostili-od-hadze-efendica-covjeka-koji-se-usprotivio-ulasku-jna-u-ovaj-grad |title=Goraždani se oprostili od Hadže Efendića, čovjeka koji se usprotivio ulasku JNA u ovaj grad |publisher=[[Dnevni avaz]] |date=28. 2. 2015}}</ref> |- | 9. || Habibović (Nedžib) Zahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=117}} || 2. maj 1955. || Borajno || 843. lahka brigada || 1995. || |- | 10. || Hasović (Šaćir) Vejsil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=132}} || 18. maj 1956. || [[Miljeno]] || 43. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 9. februara 1994. na Kusjevranima (Čajniče) |- | 11. || Pašić (Ešef) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=246}} || 1. januar 1966. || Čajniče || 43. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 10. februara 1994. na Kusjevranima (Čajniče) |- | 12. || Trgo (Nezir) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=303}} || 12. april 1951. || Čajniče || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |} == [[Čapljina]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Hasić (Ibro) Kemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=131}} || 20. juni 1958. || [[Domanovići|Rečice]] || [[442. brdska brigada "Bregava"|442. brdska brigada]] || 1996. || |- | 2. || Hasić (Ilijas) Vahidin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=131}} || 9. juli 1972. || Čapljina || Komanda [[Četvrti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|4. korpusa]] || 1996. || |- | 3. || Korać (Huso) Vejsil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=177}} || 12. august 1965. || [[Bivolje Brdo]] || 502. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 30. marta 1994. u Krivaji (Cazin) na dužnosti zamjenika komandanta brigade |- | 4. || Kudra (Enver) Amer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=185}} || 2. novembar 1971. || Čapljina || [[4. izviđačko-diverzantski bataljon]] || Posthumno 1996. || Poginuo 6. augusta 1995. na Siljevim dolovima ([[Kalinovik]]) |- | 5. || Mace (Ibro) Zijo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=195}} || 28. januar 1956. || Bivolje Brdo || 41. slavna motorizovana brigada || || Poginuo 9. novembra 1993. na Cernici (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 6. || Merdan (Safet) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=208}} || 16. april 1968. || [[Počitelj]] || [[4. mješoviti artiljerijski puk]] || Posthumno 1994. || Poginuo 8. juna 1993. u Bijelom Polju (Mostar) na dužnosti komandanta Mješovitog artiljerijskog diviziona |- | 7. || Peco (Ramo) Himzo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=247}} || 26. mart 1969. || [[Stanojevići]] || 42. brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 11. novembra 1994. u rejonu [[Podveležje (regija)|Podveležja]] (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 8. || Šejtanić (Osman) Kemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=291}} || 1. mart 1964 || Opličići || 442. lahka brigada || 1995. || |- | 9. || Šuta (Bajro) Šefko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=297}} || 20. april 1961. || Rečice || 42. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 8. oktobra 1993. u [[Malo Polje (Mostar)|Malom Polju]] (Mostar) na dužnosti načelnika artiljerije |- | 10. || Šuta (Ahmet) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=302}} || 28. januar 1977. || Čapljina || 4. muslimanska slavnalahka brigada || 1996. || |- | 11. || Turajlić (Hasan) Nedžad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=305}} || 25. juli 1971. || Opličići || 42. brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 11. novembra 1994. u [[Rabina (Nevesinje)|Rabini]] ([[Nevesinje]]) na dužnosti komandira voda |- | 12. || Turajlić (Šefko) Tahir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=305}} || 15. januar 1965. || Opličići || 42. brdska brigada || Zlatni ljiljan posthumno 1993;<br>Orden zlatnog grba sa mačevima posthumno 1994. || Poginuo 20. septembra 1993. na Humu (Mostar) na dužnosti zamjenika komandanta |} == [[Donji Vakuf]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Balihodžić (Azem) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=49}} || 10. decembar 1951. || [[Oborci]] || [[770. slavna brdska brigada|370. slavna brdska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 24. jula 1995. na Košćanskom platou (Donji Vakuf) |- | 2. || Hadžiavdić (Namik) Nedžad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=119}} || 23. januar 1968. || [[Prusac]] || 370. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 17. marta 1994. u rejonu Male Šuljage (Donji Vakuf) |- | 3. || Kelić (Zahir) Esad – ''Bizon''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=170}} || 11. juli 1964. || Prusac || 770. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 4. || Mustafica (Salih) Samir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=226}} || 3. juni 1969. || [[Ćehajići (Donji Vakuf)|Ćehajići]] || 770. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 5. juna 1994. na Košćanskom platou (Donji Vakuf) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 5. || Omeragić (Ibrahim) Ismail{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=238}} || 9. mart 1965. || Donji Vakuf || 770. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 6. || Palalić (Mehmed) Rasim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=244}} || 1. januar 1966. || Donji Vakuf || 770. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 7. || Rahmanović (Omer) Esad – ''Eso''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=259}} || 1. januar 1958. || Balići || 770. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 8. || Ramljak (Mujo) Mesud – ''Ćesa''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=260}} || 24. septembar 1952. || Donji Vakuf || 770. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 17. novembra 1993. u rejonu Lazi (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira čete |- | 9. || Škandro (Muharem) Džemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=295}} || 10. novembar 1962. || Prusac || 770. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 16. marta 1994. u rejonu Male Šuljage (Donji Vakuf) na dužnosti komandira voda bestrzajnog topa 82&nbsp;mm |- | 10. || Učambrlić (Tahir) Besim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=307}} || 14. februar 1956. || Prusac || [[77. divizija Kopnene vojske|77. vrbaska divizija]] || 1995. || |} == [[Foča (Republika Srpska)|Foča]] == ''Napomena: Prijeratna općina Foča obuhvatala je područja današnjih općina Foča (Republika Srpska) i [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Alibašić (Mujo) Halim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=37}} || 23. maj 1957. || [[Ćurevo]] || [[14. divizija Kopnene vojske|14. divizija]] || 1996. || Vjerski službenik - imam |- | 2. || Andelija (Ahmet) Mujo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=41}} || 11. januar 1969. || [[Anđelije|Andelije]] || [[148. viteška lahka brigada|182. lahka brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 28. jula 1993. na Proskoku ([[Bjelašnica]]) |- | 3. || Baručija (Kasim) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=50}} || 2. august 1959. || [[Miljevina]] || [[Izviđačko-diverzantska četa 1. korpusa|Izviđačko-diverzantska četa]] [[Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|1. korpusa]] || Posthumno 1994. || Poginuo 4. augusta 1992. na Stupu (Sarajevo) |- | 4. || Baručija (Hamid) Šemso{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=50}} || 4. maj 1960. || Foča || Komanda 1. korpusa || 1994. || Poginuo 11. oktobra 1994. na Moševićkom brdu (Ilijaš) u činu kapetana i na dužnosti referenta za planiranje i obuku inžinjerijskih jedinica |- | 5. || Bećirbašić (Mustafa) Rifet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=54}} || 17. august 1960. || [[Kozarevina]] || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 6. || Begić (Džemail) Dževad – ''Đilda''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=55}} || 16. august 1965. || Foča || 2. motorizovana brigada || Posthumno 1992. || Poginuo 11. jula 1992. u [[Pofalići]]ma (Sarajevo) |- | 7. || Beširević (Mušan) Vahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=59}} || 30. oktobar 1960. || Foča || [[111. viteška brdska brigada|1. slavna motorizovana brigada]] || 1994. || |- | 8. || Bešović (Ejub) Mustafa – ''Musa''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=60}} || 14. juni 1965. || [[Tjentište]] || 148. viteška lahka brigada || 1996. || |- | 9. || Čaušević (Hadžan) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=74}} || 5. august 1961. || Foča || [[102. brdska brigada|102. motorizovana brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 5. augusta 1994. u [[Vareš]]u na dužnosti komandira čete |- | 10. || Čavrk (Safet) Ermin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=75}} || 13. septembar 1964. || Foča || [[803. lahka brigada]] || 1996. || |- | 11. || Čavrk (Hamid) Husein{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=75}} || 17. septembar 1961. || Foča || [[1. drinska udarna brigada]] || Posthumno 1995. || Poginuo 29. jula 1992. na Preljući (Foča) |- | 12. || Čelik (Rasim) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=76}} || 1. januar 1958. || [[Čelikovo Polje]] || 148. viteška lahka brigada || 1996. || |- | 13. || Čelik (Zećir) Taib – ''Tata''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=76}} || 27. februar 1950. || Foča || 148. lahka brigada || 1996. || |- | 14. || Čorbo (Alija) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=80}} || 8. januar 1968. || [[Mješaji]] || 148. viteška lahka brigada || 1995. || |- | 15. || Čustović (Hakija) Izet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=81}} || 10. august 1944. || [[Daničići]] || Mobilna hirurška četa Ratne bolnice Igman || 1994. || Specijalista - doktor anesteziolog |- | 16. || Ćerimagić (Mehmed) Dževad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=83}} || 29. juli 1967. || Mješaji || 148. viteška lahka brigada || 1996. || |- | 17. || Dedović (Šerif) Ibrahim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=88}} || 23. januar 1953. || Prijanovići || [[155. brdska brigada|155. motorizovana brigada]] || 1995. || |- | 18. || Delić (Mujo) Nedžad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=90}} || 21. septembar 1972. || Foča || [[144. viteška motorizovana brigada|4. motorizovana brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 13. juna 1992. u Donjem Kotorcu (Ilidža) na dužnosti komandira Interventnog voda |- | 19. || Dudo (Hamdija) Hamid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=96}} || 8. maj 1963. || [[Kolun (Foča)|Kolun]] || [[Gardijska brigada]] || 1996. || |- | 20. || Durić (Asim) Mehmed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=98}} || 6. juli 1958. || Foča || 181. bošnjačka brdska brigada || 1995. || Poginuo 30. juna 1995. na Lučeviku ([[Treskavica]]) u činu natporučnika i na dužnosti zamjenika komandanta bataljona |- | 21. || Džafo (Džafer) Bajro{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=99}} || 9. novembar 1940. || Foča || Diverzantsko-izviđački odred "Fikro" 4. motorizovane brigade || 1994. || |- | 22. || Džamalija (Hamid) Enver{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=100}} || 10. juni 1963. || Ćurevo || 82. brdska brigada || 1994. || |- | 23. || Džamalija (Abid) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=100}} || 9. mart 1967. || Foča || [[131. lahka brigada|310. brdska brigada]] || 1994. || |- | 24. || Džanko (Fehim) Midhat{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=101}} || 2. januar 1965. || [[Puriši]] || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 26. marta 1994. na Humki (Goražde) na dužnosti komandira voda |- | 25. || Đuderija (Safet) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=104}} || 3. januar 1958. || [[Susješno]] || 182. viteška lahka brigada || 1996. || |- | 26. || Hadžiahmetović (Mujo) Hamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=118}}|| 4. juli 1951. || [[Huseinovići]] || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Podlegao od posljedica ranjavanja 1. februara 1993. u Ratnoj bolnici Goražde na dužnosti načelnika Štaba brigade |- | 27. || Hadžiahmetović (Uzeir) Muris{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=118}} || 26. januar 1969. || Huseinovići || [[801. lahka brigada]] || 1996. || |- | 28. || Hajdarević (Suljo) Remzija – ''Džo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=122}} || 19. novembar 1959. || Tjentište || 310. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. jula 1993. u [[Fojnica|Fojnici]] na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 29. || Hanjalić (Zulfo) Dževad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=127}} || 21. april 1962. || Daničići || 82. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 17. jula 1993. na Proskoku (Bjelašnica) na dužnosti komandanta bataljona |- | 30. || Hanjalić (Ahmet) Zijad – ''Zakareli''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=128}} || 1. oktobar 1962. || Daničići || 82. brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 15. jula 1993. na Proskoku (Bjelašnica) na dužnosti načelnika artiljerije |- | 31. || Hodžić (Huso) Muradif – ''Kodža''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=137}} || 28. novembar 1959. || Miljevina || 182. lahka brigada || 1994. || |- | 32. || Hukara (Omer) Edin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=141}} || 3. januar 1965. || Foča || [[101. brdska brigada|1. podrinjska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 14. septembra 1992. na Otesu (Sarajevo) na dužnosti pomoćnika komandanta za moral |- | 33. || Humić (Salem) Hamid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=141}} || 23. septembar 1968. || Foča || [[Četa Vojne policije 1. korpusa|Četa Vojne policije]] 1. korpusa || Posthumno 1994. || Poginuo 26. oktobra 1993. u Sarajevu |- | 34. || Ibrahimović (Sakib) Oliver{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=146}} || 10. oktobar 1958. || Foča || 102. motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 14. oktobra 1994. u Varešu na dužnosti komandira čete |- | 35. || Jež (Džafer) Began{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=155}} || 23. oktobar 1960. || Foča || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 36. || Karahodža (Nezir) Almir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=165}} || 29. novembar 1970. || Foča || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 7. juna 1993. kod Carevog guvna (Goražde) |- | 37. || Kavazović (Salko) Mirsad – ''Mito''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=169}} || 30. august 1958. || Foča || 127. viteška brdska brigada || 1996. || |- | 38. || Klino (Zulfo) Zahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=173}} || 3. februar 1959. || Foča || 2. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 6. januara 1994. na Mijatovića kosi (Sarajevo) |- | 39. || Kokić (Suljo) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=175}} || 9. maj 1967. || Miljevina || Četa Vojne policije 1. korpusa || Posthumno 1994. || Poginuo 17. septembra 1994. na [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinji]] (Sarajevo) |- | 40. || Konjo (Ramiz) Hadžan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=176}} || 12. mart 1960. || Foča || 2. motorizovana brigada || 1992. || |- | 41. || Kopriva (Mujo) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=177}} || 21. maj 1955. || [[Trtoševo]] || 1. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 42. || Korjenić (Halil) Munib – ''Mungos''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=178}} || 12. april 1958. || Donje Polje || 82. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 15. jula 1993. na Proskoku (Bjelašnica) na dužnosti komandira čete |- | 43. || Kovačević (Kasim) Šefik – ''Šefa''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=181}} || 1. mart 1962. || Mješaji || 82. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 30. augusta 1993. u [[Voljevac (Gornji Vakuf)|Voljevcu]] (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 44. || Kulašević (Ramiz) Fehim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=186}} || 19. august 1957. || Foča || 1. drinska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 7. augusta 1993. kod Predola (Foča) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 45. || Kurtović (Uzeir) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=190}} || 28. juni 1959. || Foča || 1. drinska udarna brigada || 1996. || |- | 46. || Mekić (Vejsil) Himzo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=207}} || 11. decembar 1963. || Miljevina || 4. motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 9. septembra 1992. u Donjem Kotorcu (Ilidža) na dužnosti komandira voda |- | 47. || Muhović (Mujo) Dževad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=216}} || 12. juli 1961. || [[Kruševo (Foča)|Kruševo]] || 82. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 30. augusta 1993. u Voljevcu (Gornji Vakuf) |- | 48. || Mujić (Muhamed) Fikret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=219}} || 26. januar 1974. || Foča || 140. bošnjačka brdska brigada || 1996. || |- | 49. || Muslić (Muharem) Muhamed – ''Ćuza''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=227}} || 14. juni 1958. || [[Tođevac]] || 148. viteška lahka brigada || 1996. || |- | 50. || Muslim (Nazif) Azim – ''Ćaza''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=228}} || 27. februar 1966. || [[Marevo (Foča)|Marevo]] || 1. fočanska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 30. jula 1993. na Proskoku (Bjelašnica) |- | 51. || Nezirević (Halil) Muzafer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=232}} || 19. juli 1967. || Miljevina || 181. bošnjačka brdska brigada || 1995. || |- | 52. || Nikšić (Vehbija) Fahrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=232}} || 28. april 1967. || [[Jeleč (Foča)|Jeleč]] || 181. bošnjačka brdska brigada || 1995. || |- | 53. || Ožegović (Ahmet) Šefko – ''Šeks''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=243}} || 2. januar 1961. || Tobijevci || 181. bošnjačka brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 12. marta 1995. u rejonu Voluje jame (Treskavica) u činu natkapetana |- | 54. || Pačo (Abid) Sakib{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=243}} || 10. februar 1953. || [[Popov Most|Perovići]] || 82. brdska brigada || 1994. || |- | 55. || Petrović (Ljubomir) Samir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=249}} || 19. septembar 1973. || Foča || 2. motorizovana brigada || 1992. || |- | 56. || Puška (Džanko) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=257}} || 29. septembar 1961. || Foča || [[115. brdska brigada|10. brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 19. marta 1993. na Stupu (Sarajevo) na dužnosti referenta za obuku jedinica i komandi |- | 57. || Sarač (Husnija) Uzeir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=269}} || 15. septembar 1949. || Jeleč || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || Poginuo 19. jula 1995. na Humu (Treskavica) |- | 58. || Smajkan (Safet) Džemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=278}} || 20. oktobar 1957. || Foča || 111. viteška brdska brigada || 1994. || |- | 59. || Sokolović (Ibro) Aziz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=280}} || 26. septembar 1961. || Foča || 2. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 5. februara 1993. na Sokolju (Sarajevo) |- | 60. || [[Enver Šehović|Šehović (Zahid) Enver]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=290}} || 15. januar 1967. || [[Bujakovina (Foča)|Bujakovina]] || 1. motorizovana brigada || Zlatni ljiljan 1992;<br>Orden heroja oslobodilačkog rata posthumno 1994. || Poginuo 27. jula 1993. na Žuči ([[Vogošća]]) na dužnosti komandanta brigade |- | 61. || Šehović (Ramiz) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=291}} || 18. juni 1970. || Foča || 1. slavna motorizovana brigada || 1993. || |- | 62. || Šorlija (Alija) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=296}} || 18. januar 1971. || Foča || [[101. brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 12. decembra 1992. na brdu Mojmilu (Sarajevo) na dužnosti komandira odjeljenja |- | 63. || Tataragić (Hasan) Dževada{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=299}} || 10. januar 1964. || Foča || Diverzantsko-izviđački odred "Fikro" 4. motorizovane brigade || 1993. || Medicinska sestra |- | 64. || Zukobašić (Nuhan) Hazim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=317}} || 22. april 1969. || [[Prisoje (Foča-Ustikolina)|Prisoje]] || 4. izviđačko-diverzantski bataljon || 1995. || |} == [[Fojnica]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Huskić (Ramiz) Nijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=145}} || 14. august 1962. || [[Bakovići (Fojnica)|Bakovići]] || [[145. slavna lahka brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 8. jula 1995. u [[Brutusi]]ma (Trnovo) na dužnosti komandira Lahke pješadijske čete |- | 2. || Jusupović (Munib) Mustafa – ''Mute''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=159}} || 27. novembar 1972. || [[Smajlovići]] || 310. brdska brigada || 1994. || |- | 3. || Klisura (Omer) Latif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=173}} || 2. februar 1972. || Fojnica || [[123. lahka brigada|123. brdska brigada]] || Posthumno 1995. || Poginuo 20. augusta 1994. u rejonu Moševićkog brda (Ilijaš) |- | 4. || Klisura (Sabit) Rasim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=173}} || 31. maj 1972. || Fojnica || 310. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. maja 1994. u Milovcu (Ilijaš) |- | 5. || Kučuk (Fadil) Ešref{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=185}} || 1. juni 1963. || Fojnica || 310. brdska brigada || 1994. || |- | 6. || Kurta (Ejub) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=189}} || 7. mart 1960. || [[Voljevac (Fojnica)|Voljevac]] || 310. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 12. novembra 1993. na [[Oglavak|Oglavku]] (Fojnica) na dužnosti zamjenika komandanta bataljona |- | 7. || Memija (Ahmed) Kenan – ''Kena''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=208}} || 17. maj 1968. || Fojnica || 310. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 12. novembra 1993. na Jasikovici (Fojnica) na dužnosti komandira voda Vojne policije |- | 8. || Merdžanić (Mujo) Miralem – ''Zuka''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=209}} || 19. mart 1973. || [[Merdžanići]] || 7. viteška muslimanska oslobodilačka brigada || 1995. || |- | 9. || Omerčević (Ekrem) Mehmed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=239}} || 7. decembar 1972. || [[Ragale]] || 310. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 1. novembra 1993. u Varešu na dužnosti zamjenika komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 10. || Simitović (Hasan) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=275}} || 1. juni 1953. || Fojnica || 310. brdska brigada || 1994. || |- | 11. || Šarac (Šaćir) Jusuf – ''Šarka''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=288}} || 10. februar 1961. || [[Marinići (Fojnica)|Marinići]] || 310. brdska brigada || 1994. || |} == [[Gacko]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Bajrović (Smajo) Nazif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=48}} || 31. mart 1954. || Gacko || 1. motorizovana brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 8. decembra 1992. na Žuči (Vogošća) |- | 2. || Delalić (Osman) Ejub{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=88}} || 13. juni 1957. || Gacko || Općinski štab TO Vogošća || Posthumno 1992. || Poginuo 5. decembra 1992. na Humu (Sarajevo) na dužnosti komandanta OpŠTO |- | 3. || Džubur (Musa) Ćamil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=103}} || 22. juni 1963. || Gacko || [[Samostalni gatački bataljon "Šargan"|Samostalni bataljon "Šargan"]] || Posthumno 1994. || Poginuo 30. juna 1993. u Bijelom Polju (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 4. || Džubur (Zaim) Edhem – ''Eko''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=103}} || 25. mart 1954. || Gacko || 102. motorizovana brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 15. juna 1992. na Stupu (Sarajevo) na dužnosti komandanta bataljona |- | 5. || Jugo (Esad) Almir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=156}} || 19. decembar 1976. || Gacko || 120. lahka brigada "Crni labudovi" || 1994. || |- | 6. || Jugo (Husnija) Almir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=156}} || 8. august 1969. || Gacko || Samostalni bataljon "Šargan" || Posthumno 1994. || Poginuo 20. septembra 1993. na Višnjici (Mostar) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 7. || Pašić (Fejzo) Fuad – ''Fučo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=246}} || 10. decembar 1961. || [[Kula (Gacko)|Kula]] || 4. izviđačko-diverzantski bataljon || Posthumno 1995. || Poginuo 12. septembra 1994. na Vrapču ([[Konjic]]) |- | 8. || [[Ramiz Salčin|Salčin (Alija) Ramiz]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=266}} || 13. maj 1954. || Gacko || Općinski štab TO [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] || Zlatni ljiljan i Orden zlatnog grba sa mačevima posthumno 1994. || Poginuo 22. augusta 1992. na Vojničkom Polju (Sarajevo) na dužnosti komandanta OpŠTO |} == [[Goražde]] == ''Napomena: Prijeratna općina Goražde obuhvatala je područja današnjeg grada Goražda i općine [[Novo Goražde]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Adilović (Hilmo) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=32}} || 6. januar 1972. || [[Zorovići]] || [[Četa Vojne policije 81. divizije|Četa Vojne policije]] [[81. divizija Kopnene vojske|81. divizije]] || Posthumno 1996. || Podlegao od posljedica ranjavanja 28. juna 1995. u Goraždu na dužnosti komandira odjeljenja |- | 2. || Adilović (Adem) Zulfo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=32}} || 13. februar 1960. || Goražde || 1. slavna motorizovana brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 28. jula 1993. na Žuči (Vogošća) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za obavještajne poslove |- | 3. || Aganović (Salko) Vahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=33}} || 12. juli 1961. || [[Vraneši (Goražde)|Vraneši]] || 1. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 4. || Ajanović (Adem) Šemsudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=35}} || 13. oktobar 1960. || [[Vitkovići (Goražde)|Vitkovići]] || [[309. brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 11. novembra 1993. na Čauševcu ([[Zavidovići]]) na dužnosti načelnika Štaba brigade |- | 5. || Alihodžić (Ramiz) Edin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=40}} || 14. februar 1974. || Goražde || 4. izviđačko-diverzantski bataljon || Posthumno 1996. || Poginuo 11. novembra 1994. u rejonu Rabine (Nevesinje) |- | 6. || [[Džebrail Bajramović|Bajramović (Nazif) Džebrail]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=46}} || 18. maj 1973. || [[Morinac]] || 1. drinska udarna brigada || 1996. || |- | 7. || Bezdrob (Džafer) Enes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=61}} || 28. septembar 1962. || Goražde || [[831. lahka brigada|31. drinska udarna brigada]] || Posthumno 1995. || Poginuo 29. oktobra 1992. u [[Donja Lijeska|Donjoj Lijesci]] ([[Višegrad]]) na dužnosti zamjenika komandira Interventnog voda |- | 8. || Bičić (Mehmed) Hamdija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=61}} || 16. januar 1945. || Borovac || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 9. || Bučo (Smajo) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=67}} || 23. juni 1974. || Goražde || [[Bataljon Vojne policije Štaba Vrhovne komande|Bataljon Vojne policije]] [[Štab Vrhovne komande|Štaba Vrhovne komande]] || Posthumno 1994. || Poginuo 26. decembra 1993. u Kasarni "Maršal Tito" (Sarajevo) |- | 10. || Bujak (Numo) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=68}} || 21. decembar 1965. || Goražde || 808. oslobodilačka brigada || 1996. || |- | 11. || [[Sead Delić|Delić (Edhem) Sead]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=90}} || 13. septembar 1954. || Goražde || Komanda [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|2. korpusa]] || Zlatni ljiljan 1995;<br>Orden za vojne zasluge sa zlatnim mačevima 1998. || |- | 12. || Drljević (Huso) Meho{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=95}} || 5. august 1941. || [[Kopači (Ustiprača)|Kopači]] || 831. lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 16. juna 1995. na Sjenokosu (Goražde) na dužnostima komandanta bataljona i zamjenika komandanta i načelnika Štaba brigade |- | 13. || Ferhatović (Šaćir) Inas – ''Mađar''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=108}} || 14. april 1959. || [[Krašići (Ustiprača)|Krašići]] || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 30. oktobra 1992. na Dublju (Goražde) na dužnosti komandira čete |- | 14. || Gabela (Adem) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=110}} || 1. novembar 1961. || Goražde || 81. divizija || 1996. || |- | 15. || Habibović (Nazif) Hilmo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=117}} || 16. februar 1949. || [[Radmilovići]] || 1. drinska udarna brigada || 1997. || Preminuo 23. oktobra 2013.<ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/preminuo-hilmo-habibovic-dobitnik-zlatnog-ljiljana/131023133 |title=Preminuo Hilmo Habibović, dobitnik Zlatnog ljiljana |publisher=[[Klix.ba|Klix]] |date=23. 10. 2013}}</ref> |- | 16. || Hadžić (Abid) Derviš – ''Dedo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=119}} || 1. decembar 1967. || [[Paraun]] || 801. lahka brigada || 1995. || |- | 17. || Hodo (Ahmet) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=135}} || 7. april 1960. || Goražde || 102. motorizovana brigada || 1995. || |- | 18. || Hodžić (Asim) Fuad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=135}} || 1. februar 1968. || Goražde || [[807. muslimanska oslobodilačka brigada|807. muslimanska brigada]] || 1996. || |- | 19. || Homoraš (Alija) Adem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=138}} || 4. april 1957. || [[Podmeljine]] || 31. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Podlegao od posljedica ranjavanja 10. augusta 1992. u Goraždu |- | 20. || Imamović (Muharem) Mujo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=149}} || 12. mart 1953. || [[Kola (Goražde)|Kola]] || 801. lahka brigada || 1996. || |- | 21. || [[Zaim Imamović (komandant)|Imamović (Huso) Zaim]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=150}} || 22. april 1961. || [[Poratak]] || 14. divizija || Posthumno 1996. || Poginuo 9. oktobra 1995. na Čelini (Treskavica) u činu brigadira i na dužnosti komandanta divizije |- | 22. || Korda (Junuz) Nezir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=177}} || 3. novembar 1958. || Kordići || 808. oslobodilačka brigada || 1995. || |- | 23. || Kukavica (Faid) Omer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=185}} || 22. juni 1972. || Goražde || 81. divizija || Posthumno 1996. || Poginuo 14. augusta 1995. na Lastavicama (Goražde) |- | 24. || Mašić (Šerif) Ifet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=201}} || 10. januar 1961. || [[Mašići (Ustiprača)|Mašići]] || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 25. || Mehović (Rašid) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=207}} || 3. juni 1967. || Kopači || 831. lahka brigada || 1995. || Poginuo 16. juna 1995. na Sjenokosu (Goražde) na dužnosti komandira voda |- | 26. || Mršo (Rasim) Bego{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=214}} || 26. mart 1964. || [[Faočići]] || 808. oslobodilačka brigada || 1995. || Poginuo 16. maja 1995. na [[Osanica (Goražde)|Osanici]] (Goražde) na dužnosti komandira čete |- | 27. || Mršo (Ibrahim) Fadil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=214}} || 15. novembar 1963. || Faočići || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 9. oktobra 1992. u [[Prača (Pale-Prača)|Prači]] ([[Pale]]) na dužnosti komandira čete |- | 28. || Mršo (Asim) Hakija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=214}} || 7. januar 1963. || Goražde || Odred Vogošća || 1992. || Poginuo 26. decembra 1992. na Mujkića brdu (Sarajevo) na dužnosti komandira čete |- | 29. || Mršo (Hamed) Muhamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=214}} || 1. septembar 1969. || Faočići || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 7. augusta 1993. kod Kokinog Sela (Goražde) na dužnosti komandira Haubičke baterije |- | 30. || Mršo (Rašid) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=214}} || 14. mart 1974. || Faočići || 1. drinska udarna brigada || 1996. || |- | 31. || Mujagić (Jusuf) Abid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=217}} || 25. august 1967. || [[Osječani (Goražde)|Osječani]] || 31. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 21. decembra 1992. u [[Zebina Šuma|Zebinoj Šumi]] (Foča) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |- | 32. || Muratspahić (Ibro) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=225}} || 15. april 1945. || Vitkovići || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 20. decembra 1992. u Zebinoj Šumi (Foča) na dužnosti komandanta bataljona |- | 33. || Obuća (Hašim) Ćamil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=236}} || 27. oktobar 1958. || Goražde || 807. muslimanska brigada || 1996. || |- | 34. || [[Fadila Odžaković Žuta|Odžaković (Mujo) Fadila – ''Žuta'']]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=236}} || 14. mart 1958. || Goražde || 1. motorizovana brigada || Zlatni ljiljan posthumno 1992;<br>Orden zlatnog grba sa mačevima posthumno 1994. || Poginula 20. septembra 1992. na Žuči (Vogošća) |- | 35. || Pijadžer (Ramiz) Mehmed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=250}} || 10. mart 1953. || Goražde || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 36. || Pljevljak (Šaćir) Nazif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=252}} || 24. mart 1969. || Brus || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 11. juna 1993. na Crvenim stijenama (Goražde) na dužnosti komandira voda |- | 37. || Sakić (Mustafa) Nedžad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=265}} || 25. januar 1970. || [[Kolovarice]] || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 31. marta 1994. na Carevoj ravni (Goražde) na dužnosti komandanta bataljona |- | 38. || Sijerčić (Ferid) Selver{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=274}} || 16. august 1952. || Goražde || 81. divizija || Posthumno 1995. || Poginuo 22. augusta 1995. na [[Bare (Goražde)|Barama]] (Goražde) na dužnosti načelnika tehničke službe |- | 39. || Šeho (Ramiz) Muamir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=290}} || 19. august 1968. || Kolovarice || 1. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 9. septembra 1994. na dužnosti pomoćnika komandanta za obavještajne poslove |- | 40. || Šehović (Mujo) Munib{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=291}} || 10. april 1964. || [[Orahovice (Goražde)|Orahovice]] || 155. motorizovana brigada || 1995. || |- | 41. || Škamo (Šaćir) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=294}} || 2. novembar 1965. || Zorovići || [[105. brdska brigada|105. motorizovana brigada]] || 1994. || |- | 42. || Trgo (Ahmet) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=303}} || 17. mart 1953. || [[Žuželo (Ustiprača)|Žuželo]] || 843. drinska udarna brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 18. aprila 1994. na Obarku (Goražde) na dužnosti komandira voda |- | 43. || Turčalo (Murat) Abid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=306}} || 8. maj 1946. || Zorovići || 81. divizija || 1995. || |- | 44. || Tutić (Ramiz) Džemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=307}} || 29. maj 1958. || Žuželo || 808. oslobodilačka brigada || 1995. || |- | 45. || Tutić (Ramiz) Feriz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=307}} || 22. januar 1962. || Zorovići || 843. lahka brigada || 1995. || |- | 46. || Zorlak (Huso) Rašid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=316}} || 17. april 1948. || [[Zorlaci]] || Komanda 1. korpusa || 1993. || |} == [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]] == ''Napomena: Prijeratna općina Gornji Vakuf danas se zove Gornji Vakuf-Uskoplje; nije bilo teritorijalnih promjena.'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Abazović (Jusuf) Vahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=31}} || 1. april 1968. || Bistrica || [[717. slavna lahka brigada|317. slavna brdska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 11. maja 1995. u Bistrici (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira čete |- | 2. || Aganović (Muharem) Faruk – ''Jupi''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=32}} || 28. juli 1956. || [[Dražev Dolac]] || 307. brdska brigada || Zlatni ljiljan 1993;<br>[[Orden zlatnog ljiljana sa zlatnim vijencem]] 1997. || |- | 3. || Brica (Ibrahim) Nadir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=66}} || 12. juli 1970. || Gornji Vakuf || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 21. januara 1993. u [[Seoci (Gornji Vakuf)|Seocima]] (Gornji Vakuf) |- | 4. || Bušatlić (Alija) Hašim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=70}} || 29. januar 1952. || [[Zastinje (Gornji Vakuf)|Zastinje]] || 707. slavna brdska brigada || 1996. || Vjerski službenik - imam |- | 5. || Čaušević (Salih) Sead – ''Čaki''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=75}} || 11. maj 1972. || Gornji Vakuf || 717. slavna lahka brigada || 1995. || |- | 6. || Čišić (Šefik) Goran{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=77}} || 31. oktobar 1956. || [[Trnovača]] || [[Diverzantski bataljon 7. korpusa|Diverzantski bataljon]] [[Sedmi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|7. korpusa]] || Posthumno 1995. || Poginuo 20. decembra 1994. u rejonu [[Podripci|Podripaca]] (Bugojno) u činu natkapetana i na dužnosti komandanta bataljona |- | 7. || Hajdarević (Nume) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=122}} || 26. februar 1963. || [[Vrse]] || 317. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 8. || Kasumović (Abdulah) Fuad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=167}} || 20. mart 1958. || Gornji Vakuf || 317. slavna brdska brigada || 1993. || |- | 9. || Milanović (Hamdija) Bedrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=212}} || 30. juli 1955. || [[Boljkovac]] || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 8. augusta 1993. u rejonu Crnog vrha ([[Prozor-Rama|Prozor]]) na dužnosti referenta za moral |- | 10. || Milanović (Avdo) Ilijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=212}} || 25. juli 1952. || Boljkovac || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1993. || Vjerski službenik - imam; poginuo 27. augusta 1993. u rejonu Crni vrh - Metlika (Prozor) na dužnosti operativca u bataljonu |- | 11. || Musa (Alija) Tahir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=226}} || 1. maj 1969. || Vrse || 317. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 12. || Omeragić (Ramo) Suad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=238}} || 28. juli 1972. || Zastinje || 317. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 13. || Prijić (Ibro) Halil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=256}} || 29. januar 1971. || [[Voljice]] || 317. slavna brdska brigada || 1996. || |- | 14. || Prijić (Abid) Suad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=256}} || 11. oktobar 1969. || Voljice || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Podlegao od posljedica ranjavanja 16. augusta 1993. u Ratnoj bolnici [[Zenica]] na dužnosti komandira izviđačke desetine |- | 15. || Smajić (Rasim) Semin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=278}} || 28. maj 1971. || Bistrica || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 28. augusta 1993. na Stubliću (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |- | 16. || Šehić (Asim) Sejid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=290}} || 20. oktobar 1970. || Voljice || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 27. septembra 1993. u [[Galičica|Galičici]] (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira čete |- | 17. || Šljivo (Tahir) Enver{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=295}} || 16. oktobar 1962. || [[Duša (Gornji Vakuf)|Duša]] || 317. slavna brdska brigada || 1993. || Poginuo 28. augusta 1993. u [[Ždrimci]]ma (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira Protivoklopne čete |- | 18. || Tihak (Ferid) Mufid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=300}} || 28. februar 1962. || Boljkovac || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 8. februara 1994. na Škarinoj glavi (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira čete |} == [[Han-Pijesak]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Bajić (Ramiz) Izudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=46}} || 16. januar 1972. || Han-Pijesak || 1. motorizovana brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 4. augusta 1992. na Stupu (Sarajevo) |- | 2. || Čardaković (Sulejman) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=74}} || 8. maj 1954. || Han-Pijesak || [[185. lahka brigada|1. žepačka brdska brigada]] || 1994. || |- | 3. || Ćesko (Rasim) Sinan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=83}} || 17. januar 1962. || Han-Pijesak || 285. lahka brigada || 1994. || Poginuo 23. jula 1995. u Vrataru ([[Rogatica]]) |- | 4. || Doljančić (Sabit) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=94}} || 25. oktobar 1964. || [[Rubinići (Han-Pijesak)|Rubinići]] || [[244. brdska brigada]] || 1995. || |- | 5. || Halimanović (Rešid) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=125}} || 7. septembar 1960. || Han-Pijesak || [[105. brdska brigada|7. brdska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 28. decembra 1992. na Mujkića brdu (Sarajevo) na dužnosti komandira voda |- | 6. || Hasanović (Husein) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=129}} || 27. decembar 1967. || Han-Pijesak || 285. brdska brigada || 1994. || |- | 7. || Ivojević (Emin) Abdulah{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=152}} || 18. septembar 1972. || [[Podžeplje]] || 285. lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 17. januara 1993. u Jezeru (Srebrenica) |- | 8. || Pinjić (Avdija) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=251}} || 18. juni 1962. || Kape || 243. muslimansko-podrinjska brdska brigada || 1996. || |- | 9. || Zimić (Hasan) Nazif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=315}} || 18. april 1964. || [[Brložnik]] || 285. lahka brigada || 1994. || |} == [[Jablanica]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Dlakić (Alija) Salem – ''Kuljo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=94}} || 31. januar 1955. || [[Lug (Jablanica)|Lug]] || [[4. bataljon Vojne policije]] || Posthumno 1994. || Poginuo 30. juna 1993. na [[Bokševica|Bokševici]] na dužnosti komandira čete |- | 2. || Džino (Mujo) Senad – ''Seno''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=103}} || 6. oktobar 1969. || [[Gornje Paprasko]] || [[444. brdska brigada|44. brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 16. septembra 1993. u [[Hudutsko]]m (Prozor) na dužnosti zamjenika komandanta |- | 3. || Gagula (Sulejman) Nijaz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=111}} || 3. maj 1962. || [[Rodići]] || 444. brdska brigada || 1996. || |- | 4. || Hondžo (Salih) Adis{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=138}} || 4. maj 1958. || Jablanica || 41. slavna motorizovana brigada || 1993. || |- | 5. || Jusufović (Ibro) Uzeir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=159}} || 26. mart 1965. || Jablanica || 101. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 30. maja 1993. na brdu Mojmilu (Sarajevo) |- | 6. || Klepo (Salko) Mithad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=173}} || 9. januar 1968. || [[Čehari]] || 444. brdska brigada || 1995. || |- | 7. || Kovačević (Ibro) Avdo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=179}} || 20. januar 1948. || Rodići || 444. brdska brigada || 1994. || |- | 8. || Manigoda (Risto) Srđan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=200}} || 23. novembar 1957. || [[Dobrigošće]] || 44. brdska brigada || 1994. || |- | 9. || Muratović (Hašim) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=223}} || 14. decembar 1958. || [[Žuglići]] || 44. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 3. augusta 1993. na Pisviru (Jablanica) na dužnosti komandira izviđačko-diverzantske desetine |- | 10. || Selimović (Hasan) Mirsad – ''Srce''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=273}} || 22. novembar 1955. || [[Šabančići]] || [[8. brdska brigada]] || 1992. || |- | 11. || Šukman (Alija) Sabahudin – ''Žorž''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=296}} || 15. februar 1968. || [[Baćina (Jablanica)|Baćina]] || 44. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 20. juna 1993. na Bokševici |- | 12. || Zahirović (Izet) Hajrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=313}} || 25. mart 1964. || [[Doljani (Jablanica)|Doljani]] || 41. slavna motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. augusta 1993. u Zaliku (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 13. || Zebić (Omer) Enver – ''Berba''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=314}} || 17. decembar 1958. || Lug || 44. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 24. novembra 1994. na Komiću (Konjic) u činu kapetana i na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |} == [[Jajce]] == ''Napomena: Prijeratna općina Jajce obuhvatala je područja današnjih općina Jajce i [[Jezero (općina)|Jezero]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Cvjetić (Vojislav) Arman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=72}} || 22. august 1972. || Jajce || [[705. slavna brdska brigada|305. slavna brdska brigada]] || Posthumno 1995. || Poginuo 19. januara 1993. u Gornjem Vakufu |- | 2. || Čović (Tahir) Šaban{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=81}} || 24. maj 1956. || [[Vinac]] || 705. slavna brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 13. augusta 1995. u rejonu Pogane ravni (Donji Vakuf) u činu kapetana i na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za obavještajne poslove |- | 3. || Ćosić (Mustafa) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=83}} || 1. august 1960. || [[Žaovine]] || 705. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 4. || Delić (Meho) Enver{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=88}} || 1. juli 1969. || [[Grabanta]] || [[El Mudžahid|Odred "El-mudžahid"]] || 1995. || |- | 5. || Dervišić (Agan) Bilal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=91}} || 3. januar 1968. || Jajce || 7. muslimanska brdska brigada || 1993. || |- | 6. || Dervišić (Alija) Vahid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=92}} || 22. januar 1968. || Jajce || 17. slavna krajiška brdska brigada || 1993. || |- | 7. || Emušić (Ramiz) Zijad – ''Ziko''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=106}} || 10. septembar 1970. || [[Lendići (Jajce)|Lendići]] || 7. viteška muslimanska oslobodilačka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 15. juna 1995. na Ravnom Nabožiću (Ilijaš) u činu kapetana i na dužnosti komandira čete |- | 8. || Gromila (Safet) Abid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=115}} || 1. oktobar 1958. || [[Ipota]] || 305. slavna brdska brigada || 1993. || |- | 9. || Hadžiabdić (Osman) Muharem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=118}} || 15. decembar 1971. || Jajce || 317. slavna brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 30. juna 1995. u [[Podlugovi]]ma (Ilijaš) na dužnosti referenta za obavještajne poslove |- | 10. || Kliko (Mehmed) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=173}} || 20. oktobar 1967. || Jajce || 511. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 11. || Kokić (Asim) Kemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=175}} || 2. novembar 1964. || [[Kokići]] || [[712. slavna brdska brigada|312. brdska brigada]] || 1996. || |- | 12. || Mecavica (Mehmed) Elvir – ''Meca''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=202}} || 4. januar 1974. || Jajce || 7. slavna muslimanska brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. septembra 1994. na Vučjoj glavi ([[Teslić]]) |- | 13. || Muharemović (Hasan) Suad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=215}} || 28. april 1962. || Jajce || 41. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 14. || Mujak (Omer) Zaim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=217}} || 3. novembar 1967. || Jajce || 305. slavna brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. januara 1994. na Zavišću (Gornji Vakuf) na dužnosti komandira čete |- | 15. || Redžić (Bajro) Enes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=261}} || 27. juni 1971. || [[Barevo (Jajce)|Barevo]] || [[Diverzantsko-izviđački bataljon 3. korpusa|Diverzantsko-izviđački bataljon]] 3. korpusa || Posthumno 1993. || Poginuo 16. oktobra 1993. |- | 16. || Turanović (Salih) Ekrem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=306}} || 28. septembar 1968. || [[Kuprešani]] || 705. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 17. || Ždralić (Safet) Ismet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=318}} || 20. oktobar 1971. || Kuprešani || 705. slavna brdska brigada || 1995. || |} == [[Kalinovik]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Bublin (Ramo) Jusuf{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=67}} || 2. januar 1956. || [[Ljuta (Konjic-Kalinovik)|Ljuta]] || 4. motorizovana brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 10. marta 1994. u [[Hrasnica (Ilidža)|Hrasnici]] (Ilidža) na dužnosti komandira čete |- | 2. || Bublin (Salko) Nedžad – ''Čupo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=67}} || 7. maj 1973. || Kalinovik || 2. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 3. || Bublin (Alija) Sead – ''Sejo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=67}} || 15. maj 1970. || Ljuta || 1. bošnjačka brdska brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 25. augusta 1992. na Jakomišlju (Kalinovik) na dužnosti komandanta odreda |- | 4. || Panjeta (Ćamil) Šaban{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=245}} || 10. februar 1960. || Kalinovik || 1. slavna motorizovana brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 25. jula 1993. na Žuči (Vogošća) na dužnosti komandira desetine veze |- | 5. || Radonja (Šaćir) Hamdo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=258}} || 5. januar 1961. || Kalinovik || 1. motorizovana brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 5. decembra 1992. na Žuči (Vogošća) na dužnosti pomoćnika komandanta bataljona za sigurnost |- | 6. || Tucak (Zahir) Džemo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=304}} || 3. januar 1956. || [[Jezero (Kalinovik)|Jezero]] || 127. viteška motorizovana brigada || 1996. || |- | 7. || Tucak (Osman) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=304}} || 25. maj 1974. || Jezero || [[450. lahka brigada]] || 1996. || |} == [[Kakanj]] == {| class="wikitable" |+ !Redni broj !Ime i prezime !Datum rođenja !Mjesto rođenja !Vojna jedinica !Vrijeme i način dodjele !Napomena |- |1. |Ademi (Ismail) Fahrudin |25. januar 1971. |[[Bukovlje (Kakanj)|Bukovlje]] |[[7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada|7. muslimanska brdska brigada]] |1994. | |- |2. |Berbić (Zihnija) Muharem |15. juni 1954. |[[Brežani (Kakanj)|Brežani]] |Općinski štab TO Kakanj |Posthumno 1993. |Pripadnik sanitetskeslužbe OpŠTO Kakanj, poginuo 29.8.1992. tokom obavljanja zadatka na terenu Misoča - Ilijaš. |- | |Bitić (Sabit) Sakib |4. februar 1963. |Kakanj |Općinski štab TO Kakanj |Posthumno 1993. |Pripadnik OpŠTO Kakanj, poginuo 19.10.1992. na terenu Misoča - Ilijaš |- | |Čaluk (Džemal) Ertan |25. april 1968. |[[Obre|Čaluci]] | [[329. brdska brigada]] | Posthumno 1995. |Poginuo 11.10.1995. u Sanskom Mostu u činu kapetana, na dužnosti zamjenika 329. brdske brigade. |- | |Demir (Asim) Nermin |19. decembar 1967. |Kakanj |[[309. brdska brigada]] |Posthumno 1994. |Poginuo 11.7.1993. na Lokvi – Vozuća. |- | |Bliznović (Mehmed) Mensur – ''Ramos'' |9. novembar 1969. |[[Tršće (Kakanj)|Tršće]] |7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada |Posthumno 1995. |Poginuo 14.07.1995. na Ravnom Nabožiću - Ilijaš u činu natporučnika, na dužnosti komandira Izviđačke–diverzantskog voda 7. muslimanske viteške oslobodilačke brigade. |- | |Husika (Abid) Almir |12. decembar. 1972. |Kakanj |7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada |1994. | |- | |Husika (Osman) Redžib |20. januar 1960. |Kakanj |7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada |Posthumno 1996. |Poginuo 26.09.1995. na lokalitetu Gajići - Ozren - Maglaj u činu natporučnika, na dužnosti komandiravoda 7. muslimanske viteške oslobodilačke brigade. |- | |Junuzović (Refik) Fetah |11. mart 1975. |Kakanj |[[303. viteška brdska brigada]] |Posthumno 1995. |Poginuo 11.08.1995. u rejonu D. Vakufa. |- | |Kadić (Šerif) Irfan |20. mart 1963. |Kakanj |3. manevarski bataljon |1994. | |- | |Kobilica (Mursel) Ekrem |15. april 1971. |[[Hrastovac (Kakanj)|Hrastovac]] |7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada |Posthumno 1995. |Poginuo 04. 10.1995. na Ozrenu. |- | |Kubat (Aziz) Pašo |12. januar 1971. |Kakanj |3. manevarski bataljon |Posthumno 1996. |Poginuo 21.06.1995. u Semizovcu, u činu kapetana, na dužnosti komandira čete   3. manevarskog bataljona. |- | |Kulović (Muhamed) Senahid |27. oktobar 1957 |[[Doboj (Kakanj)|Doboj]] |329. brdska brigada |Posthumno 1995. |Poginuo 10.09.1995. na Lokvi – Vozuća u činu natporučnika, na dužnosti komandira čete 329. brdske brigade. |- | |Muslić (Abdulah) Nusret |15. juli 1971. |[[Nažbilj]] |7. muslimanska brdska brigada |1993. | |- | |Neirmarlija (Husnija) Enes |28. oktobar 1963. |[[Obre]] |3. manevarski bataljon |Posthumno 1995. |Poginuo 21.06.1995. u Semizovcu u činu kapetana, na dužnosti zamjenika komandanta 3. manevarskog bataljona. |- | |Neirmarlija (Omer) Zijad |2. januar 1955. |[[Ričica]] |329. brdska brigada |Posthumno 1994. |Poginuo 09.11.1994. na Oštriću - Vozuća u činu natporučnika, na dužnosti komandira čete 329. brdske brigade. |- | |Omerspahić (Omer) Ševal |22. mart 1962. |[[Živalji]] |309. brdska brigada |Posthumno 1994. |Poginuo 26.04.1994. na Žednom vrhu - Vozuća, kao vojnik na dužnosti pomoćnika komandanta za moral 309. brdske brigade. |- | |Stabačić (Enes) Mirsad |2. juli 1972. |Kakanj |7. muslimanska viteška oslobodilačka brigade |1995. | |- | |Subašić (Hasan) Nedžad |28. septembar 1972. |Kakanj |7. muslimanska viteška oslobodilačka brigade |1995. | |- | |Turudić (Ćamil) Teufik |13. februar 1960. |[[Zlokuće (Kakanj)|Zlokuće]] |329. brdska brigada |1993. | |} == [[Ključ (općina)|Ključ]] == ''Napomena: Prijeratna općina Ključ obuhvatala je područja današnjih općina Ključ i [[Ribnik]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Avdić (Jusuf) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=43}} || 7. april 1966. || [[Biljani Gornji|Biljani]] || 510. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 2. || Bajramović (Rešid) Velid – ''Silni''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=47}} || 20. februar 1962. || Ključ || Komanda 1. korpusa || 1993. || |- | 3. || Balagić (Nail) Husein{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=48}} || 9. januar 1954. || Biljani || 510. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 4. || Domazet (Fadil) Edin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=94}} || 26. decembar 1970. || Biljani || 510. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 5. || Ikeljić (Mumin) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=148}} || 7. januar 1957. || Ključ || 17. slavna krajiška brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 18. februara 1994. u Vitezu na dužnosti komandira voda |- | 6. || Kananović (Ahmet) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=164}} || 23. juni 1966. || Ključ || 510. oslobodilačka brigada || 1994. || |- | 7. || Karajlić (Meho) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=165}} || 22. maj 1949. || Ključ || 17. slavna krajiška brdska brigada || 1994. || |- | 8. || Kazaferović (Džafer) Hajrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=169}} || 22. juni 1966. || [[Sanica (Ključ)|Sanica]] || 1. cazinska pješadijska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 12. novembra 1992. u rejonu Drenovog tijesna (Bihać) |- | 9. || Kulosman (Huso) Ferid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=187}} || 10. novembar 1965. || [[Zgon]] || 17. viteška krajiška brdska brigada || 1993. || |- | 10. || Ljutić (Osmo) Dursum{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=195}} || 6. juli 1966. || [[Velečevo (Ključ)|Velečevo]] || 510. oslobodilačka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 6. novembra 1993. u Čajićima (Cazin) na dužnosti komandira voda |- | 11. || Šabić (Ismet) Hamed – ''Krajišnik''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=286}} || 16. maj 1965. || Ključ || 123. lahka brigada || 1995. |} == [[Konjic]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Ahmić (Adil) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=35}} || 2. januar 1965. || [[Podhum (Konjic)|Podhum]] || [[445. brdska brigada "Neretvica"|45. brdska brigada]] || Posthumno 1994. || Poginuo 20. decembra 1992. na [[Trebević]]u |- | 2. || Avdibegović (Hrustem) Nusret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=43}} || 20. januar 1958. || [[Repovci]] || [[4. inžinjerijski bataljon]] || 1995. || |- | 3. || Bajić (Šaban) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=46}} || 15. august 1974. || Konjic || [[443. brdska brigada|43. brdska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 29. jula 1993. na [[Tušila|Tušilima]] (Trnovo) |- | 4. || Bilić (Derviš) Sabit{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=62}} || 21. januar 1955. || [[Parsovići]] || 45. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 21. decembra 1992. na koti Bunarić na Trebeviću na dužnosti komandira voda |- | 5. || Čajić (Selim) Muamer – ''Čaja''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=72}} || 15. januar 1975. || Konjic || 4. izviđačko-diverzantski bataljon || Posthumno 1995. || Poginuo 23. septembra 1994. u rejonu Gudca (Konjic) |- | 6. || Daut (Ferhat) Ahmet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=85}} || 13. oktobar 1957. || [[Ježeprosina]] || 450. lahka brigada || 1995. || |- | 7. || Daut (Omer) Nusret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=86}} || 15. oktobar 1963. || Konjic || Općinski štab TO Novi Grad || Posthumno || Poginuo 10. maja 1992. na brdu Mojmilu (Sarajevo) |- | 8. || Delić (Mujo) Salem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=90}} || 22. maj 1952. || [[Orahovica (Konjic)|Orahovica]] || 443. brdska brigada || 1996. || |- | 9. || Didik (Osman) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=92}} || 5. februar 1959. || [[Glavatičevo]] || 450. lahka brigada || 1995. || |- | 10. || Džajić (Mustafa) Dževad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=100}} || 5. oktobar 1969. || Konjic || 4. izviđačko-diverzantski bataljon || 1995. || Preminuo 19. marta 2015.<ref>{{cite web |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/169424/preminuo-zlatni-ljiljan-dzevad-dzajic |title=Preminuo "Zlatni ljiljan" Dževad Džajić |publisher=[[Dnevni avaz]] |date=19. 3. 2015}}</ref> |- | 11. || Điver (Šaban) Edin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=104}} || 14. novembar 1973. || [[Gobelovina]] || 45. brdska brigada || 1994. || |- | 12. || Gagula (Jusuf) Haris{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=111}} || 11. oktobar 1969. || [[Boždarevići]] || 45. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. juna 1993. u [[Buturović Polje|Buturović Polju]] (Konjic) |- | 13. || Gakić (Mujo) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=111}} || 23. februar 1967. || [[Gakići]] || 43. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 20. jula 1993. na Šuminama (Konjic) |- | 14. || Habibija (Uzeir) Osman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=117}} || 31. juli 1970. || [[Ribići]] || 443. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 2. jula 1995. u [[Hadžići]]ma u činu natkapetana i na dužnosti komandanta bataljona |- | 15. || Hadžajlija (Avdo) Halil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=117}} || 16. septembar 1964. || [[Šunji]] || 445. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 11. jula 1993. na Inaču ([[Kreševo]]) |- | 16. ||Hebibović (Omer) Ibro{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=132}} || 21. juli 1964. || Glavatičevo || [[Bataljon "Glavatičevo"]] || Posthumno 1995. || Poginuo 28. juna 1993. na Kobačevu (Konjic) na dužnosti komandira voda |- | 17. || Hodžić (Ćamil) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=135}} || 21. novembar 1971. || Boždarevići || 45. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 19. juna 1993. na Hurijinoj ravni na Bokševici na dužnosti komandira voda |- | 18. || Hodžić (Enes) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=137}} || 13. mart 1972. || Konjic || [[4. muslimanska lahka brdska brigada|4. muslimanska brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 7. aprila 1995. na Bijeloj lijesci na Treskavici |- | 19. || Hrnjica (Hamdo) Zahir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=139}} || 27. novembar 1955. || [[Gorani (Konjic)|Gorani]] || 45. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 24. oktobra 1993. u Parsovićima (Konjic) na dužnosti komandanta bataljona |- | 20. || Huseinbegović (Jusuf) Sulejman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=143}} || 10. januar 1968. || Repovci || 45. lahka brigada || 1994. || |- | 21. || Jahić (Sulejman) Sanel{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=154}} || 3. januar 1975. || Konjic || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 24. novembra 1994. na Požiljku (Konjic) |- | 22. || Korić (Jusuf) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=178}} || 13. decembar 1971. || [[Podorašac]] || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 28. juna 1993. na Ljubini (Konjic) |- | 23. || Korić (Osman) Rasim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=178}} || 1. maj 1963. || Konjic || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 15. aprila 1993. na [[Galjevo|Galjevu]] (Konjic) na dužnosti komandira voda |- | 24. || Košpo (Šerif) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=179}} || 5. septembar 1971. || [[Gornji Čažanj]] || 45. brdska brigada || 1994. || |- | 25. || Macić (Muharem) Hamed{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=196}} || 1. april 1966. || Konjic || 43. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 11. maja 1993. na [[Prevlje|Prevlju]] (Konjic) na dužnosti komandira voda |- | 26. || Maksumić (Ramo) Džemal – ''Saks''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=197}} || 29. septembar 1954. || Konjic || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 19. septembra 1994. na Kiseru (Konjic) na dužnosti pomoćnika komandanta brigade za sigurnost |- | 27. || Maksumić (Halil) Šećo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=198}} || 4. januar 1970. || [[Dubočani (Konjic)|Dubočani]] || 441. viteška motorizovana brigada || 1994. || |- | 28. || Muharemović (Huso) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=215}} || 29. septembar 1974. || Konjic || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 19. septembra 1994. na Kiseru (Konjic) |- | 29. || Mustafić (Mehmed) Muharem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=228}} || 24. juni 1957. || [[Krušćica (Konjic)|Krušćica]] || 45. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 16. aprila 1993. u [[Goransko Polje|Goranskom Polju]] (Konjic) na dužnosti komandira voda |- | 30. || Nuhanović (Ahmed) Hamza{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=234}} || 14. oktobar 1940. || Konjic || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 28. jula 1993. u Konjicu |- | 31. || Padalović (Bego) Seid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=244}} || 24. septembar 1964. || [[Gostovići (Konjic)|Gostovići]] || 45. lahka brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 13. septembra 1993. na Crnom vrhu (Prozor) |- | 32. || Pajić (Mujo) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=244}} || 24. januar 1951. || Konjic || 43. brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 24. septembra 1994. na Gudcu (Konjic) |- | 33. || Pintol (Duran) Miralem – ''Lela''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=250}} || 22. februar 1965. || [[Svijenča]] || 450. lahka brigada || 1995. || |- | 34. || Pirija (Ibrahim) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=251}} || 1. decembar 1974. || Podorašac || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 7. aprila 1995. na Vlašiću na dužnosti bolničara |- | 35. || Salihović (Šaban) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=268}} || 20. juni 1950. || Konjic || 445. lahka brigada || 1996. || |- | 36. || Sarajlić (Ahmed) Izudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=270}} || 11. februar 1965. || [[Lisičići]] || 4. muslimanska lahka brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 23. jula 1993. na Bijeloj lijesci na Treskavici |- | 37. || Tinjak (Halil) Miralem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=300}} || 11. januar 1970. || Konjic || [[12. divizija Kopnene vojske|12. divizija]] || 1996. || |- | 38. || Tinjak (Ramiz) Sunah{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=300}} || 19. januar 1973. || Konjic || [[Izviđačko-diverzantska četa 12. divizije|Izviđačko-diverzantska četa]] 12. divizije || 1996. || |- | 39. || Tucaković (Abdulah) Asim – ''Ćoća''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=304}} || 2. april 1963. || [[Lađanica]] || 450. lahka brigada || 1995. || |- | 40. || Tucaković (Šaban) Emir – ''Kikilo''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=304}} || 1. septembar 1968. || Glavatičevo || 450. lahka brigada || 1995. || |} == [[Kotor-Varoš]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Davorović (Vehbija) Munib – ''Mune''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=86}} || 27. februar 1972. || [[Prisočka|Gornja Prisočka]] || 727. slavna brdska brigada || 1995. || |- | 2. || Fazlić (Mustafa) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=107}} || 7. oktobar 1963. || [[Šiprage]] || 727. slavna brdska brigada || 1994. || |- | 3. || Kovačević (Smail) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=182}} || 8. januar 1961. || Šiprage || 27. brdska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 22. decembra 1993. u Vitezu na dužnosti komandira Diverzantsko-izviđačke čete |- | 4. || Palić (Esad) Admir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=245}} || 29. novembar 1975. || Kotor-Varoš || 17. slavna krajiška brdska brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 13. oktobra 1993. u Vitezu |- | 5. || Plančić (Mujo) Rifet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=252}} || 29. april 1970. || Kotor-Varoš || 17. slavna krajiška brdska brigada || 1993. || |- | 6. || Rahmanović (Esad) Adem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=258}} || 27. juli 1974. || Kotor-Varoš || 517. viteška krajiška brdska brigada || 1996. || |- | 7. || Zeher (Raif) Bakir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=314}} || 19. maj 1965. || Kotor-Varoš || 17. viteška krajiška brdska brigada || 1994. || Preminuo 23. februara 2020. |} == [[Kreševo]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Agić (Atif) Ibrahim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=33}} || 6. mart 1971. || [[Bukva (Kreševo)|Bukva]] || 123. lahka brigada || 1995. || |- | 2. || Čizmo (Ragib) Nedžib{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=78}} || 20. juli 1967. || Kreševo || 145. viteška lahka brigada || 1995. || |- | 3. || Hasić (Safet) Fikret – ''Grobar''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=130}} || 10. oktobar 1965. || [[Botunja (Kreševo)|Botunja]] || 9. brdska brigada || 1994. || |} == [[Livno]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Pišmo (Munib) Semir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=251}} || 31. juli 1971. || Livno || 4. izviđačko-diverzantski bataljon || 1996. || |- | 2. || Zrno (Izet) Bajazit{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=316}} || 2. septembar 1968. || Livno || 450. lahka brigada || 1995. || |} == [[Ljubinje]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Pelko (Mujo) Esad – ''Brzi''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=248}} || 15. oktobar 1957. || [[Bančići (Ljubinje)|Bančići]] || [[1. samostalni bataljon Regionalnog štaba TO Sarajevo|1. samostalni bataljon]] Regionalnog štaba TO Sarajevo || 1992. || |} == [[Ljubuški]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Krehić (Fehim) Enes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=183}} || 27. februar 1949. || Ljubuški || 101. brdska brigada || Posthumno 1993. || Poginuo 12. decembra 1992. na [[Hrasno (Novo Sarajevo)|Hrasnom Brdu]] (Sarajevo) na dužnosti komandira čete |} == [[Mostar]] == ''Napomena: Prijeratna općina Mostar obuhvatala je područja današnjeg grada Mostara i općine [[Istočni Mostar]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Avdić (Fehim) Ethem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=44}} || 20. juni 1961. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 2. || Bakija (Bajazit) Kemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=48}} || 24. septembar 1951. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 24. maja 1993. u Šantićevoj ulici (Mostar) na dužnosti komandanta bataljona |- | 3. || Balić (Ahmet) Hasan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=49}} || 13. mart 1966. || [[Gornja Drežnica|Drežnica]] || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 4. || Bralj (Ahmet) Omer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=65}} || 15. april 1966. || [[Gubavica]] || 42. brdska brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 13. jula 1993. na Gubavici (Mostar) na dužnosti pomoćnika komandanta brigade |- | 5. || Brkan (Omer) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=66}} || 12. juli 1967. || Podveležje || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 6. || Burić (Salko) Halil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=69}} || 8. juni 1955. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || Preminuo 5. decembra 2018.<ref>{{cite web |url=http://psbih.ba/preminuo-halil-buric-haran/ |title=PREMINUO HALIL BURIĆ – HARAN |publisher=Planinarski savez FBiH |date=5. 12. 2018}}</ref> |- | 7. || Čolić (Osman) Dževad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=79}} || 8. juni 1970. || [[Prigrađani]] || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 8. || Čorda (Enver) Miro{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=80}} || 24. oktobar 1966. || Mostar || 441. viteška motorizovana brigada || 1996. || |- | 9. || Ćupina (Smajo) Suad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=84}} || 11. novembar 1951. || Mostar || 41. motorizovana brigada || 1993. || Preminuo 18. oktobra 2018.<ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/sport/preminuo-selektor-karate-reprezentacije-bih-suad-cupina/181019013 |title=Preminuo selektor karate reprezentacije BiH Suad Ćupina |publisher=[[Klix.ba|Klix]] |date=19. 10. 2018}}</ref> |- | 10. || Dedić (Omer) Nurif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=87}} || 16. januar 1958. || [[Kružanj]] || 41. slavna motorizovana brigada || 1995. || Poginuo 12. augusta 1995. na Podveležju (Mostar) u činu natkapetana i na dužnosti komandanta bataljona |- | 11. || Drljević (Halil) Semir – ''Lovac''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=95}} || 15. maj 1963. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 12. || Duraković (Alija) Džemo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=97}} || 19. mart 1962. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 3. decembra 1993. u Šantićevoj ulici (Mostar) |- | 13. || Džiho (Ćamil) Ekrem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=102}} || 20. maj 1972. || Ravnice || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1996. || Poginuo 13. jula 1993. na Gubavici (Mostar) na dužnosti komandira desetine |- | 14. || Džiho (Mustafa) Emin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=102}} || 20. april 1969. || [[Dračevice]] || 441. slavna motorizovana brigada || 1995. || |- | 15. || Džiho (Salko) Ramiz{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=102}} || 7. juni 1959. || Dračevice || [[449. istočnohercegovačka brdska brigada]] || posmrtno 1996. || Poginuo 12. augusta 1995. na Podveležju (Mostar) u činu kapetana i na dužnosti pomoćnika komandanta brigade |- | 16. || Đelilović (Mustafa) Azer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=103}} || 26. april 1967. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 17. || Eminagić (Adil) Saša{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=105}} || 30. maj 1964. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 18. || Gosto (Adem) Nusret{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=114}} || 11. maj 1973. || Podveležje || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 19. || Hasandedić (Husref) Arman{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=128}} || 10. februar 1962. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 20. || [[Midhad Hujdur|Hujdur (Husnija) Midhad – Hujka]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=140}} || 28. februar 1953. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || Zlatni ljiljan posmrtno 1993;<br>Orden heroja oslobodilačkog rata posmrtno 1994. || Poginuo 30. juna 1993. u Sjevernom logoru (Mostar) na dužnosti komandanta brigade |- | 21. || Humo (Džemal) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=142}} || 14. novembar 1961. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 22. || Humo (Džemal) Mirza{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=142}} || 21. septembar 1964. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || Zlatni ljiljan i Orden zlatnog grba s mačevima posmrtno 1994. || Poginuo 5. jula 1993. na Cernici (Mostar) na dužnosti zamjenika komandanta brigade |- | 23. || Husić (Omer) Dževad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=144}} || 30. april 1975. || Podveležje || Komanda 4. korpusa || |- | 24. || Husković (Hasan) Feđa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=145}} || 5. maj 1972. || Mostar || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 25. || Imamović (Goran) Zoran – ''Popaj''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=150}} || 20. april 1971. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 30. juna 1993. u Sjevernom logoru (Mostar) |- | 26. || Isić (Hasan) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=151}} || 23. januar 1969. || [[Gornje Gnojnice (Mostar)|Gornje Gnojnice]] || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 27. || Jazvin (Huso) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=155}} || 22. mart 1958. || [[Gornji Jasenjani]] || 42. brdska brigada || posmrtno 1996. || Poginuo 11. novembra 1994. u Rabini (Nevesinje) na dužnosti komandira voda |- | 28. || Kajan (Nazif) Miralem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=163}} || 30. januar 1954. || [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 7. maja 1993. u Mostaru na dužnosti komandira čete |- | 29. || Kosić (Emir) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=178}} || 13. juni 1958. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 30. || Kreso (Remzo) Emir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=183}} || 2. maj 1972. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1995. || Poginuo 20. septembra 1993. na Humu (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 31. || Krhan (Dervo) Selim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=183}} || 29. maj 1965. || Gornje Gnojnice || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 7. septembra 1993. na Merdžan glavi (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 32. || Ljevo (Mumin) Zikrija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=194}} || 25. oktobar 1959. || [[Podgorani (Mostar)|Podgorani]] || 449. istočnohercegovačka brdska brigada || 1995. || |- | 33. || Malkoč (Ibrahim) Dragan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=199}} || 18. august 1957. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 7. jula 1993. na Musali (Mostar) na dužnosti načelnika Štaba brigade |- | 34. || Marić (Mustafa) Adem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=200}} || 29. januar 1968. || Hum || [[447. oslobodilačka brigada|47. lahka brigada]] || posmrtno 1994. || Poginuo 19. septembra 1993. na Jedrinju (Mostar) |- | 35. || Marić (Mumin) Ćamil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=200}} || 1. april 1964. || Podveležje || 4. motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 10. septembra 1992. u Donjem Kotorcu (Ilidža) na dužnosti komandira desetine |- | 36. || Marić (Alija) Miralem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=200}} || 22. februar 1954. || [[Vrapčići]] || 47. lahka brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 23. septembra 1993. u Vrapčićima (Mostar) |- | 37. || Marić (Ibro) Omer – ''Gumalić''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=201}} || 20. maj 1963. || [[Dobrč]] || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 38. || Marić (Huso) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=201}} || 6. maj 1961. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 8. augusta 1993. na Cernici (Mostar) |- | 39. || Mehić (Safet) Zlatko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=205}} || 9. januar 1970. || Mostar || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 40. || Milojević (Slobodan) Nenad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=213}} || 28. august 1968. || Mostar || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 41. || Nožić (Omer) Ibro{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=233}} || 23. august 1969. || Podveležje || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 42. || Pendić (Džafer) Enes{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=249}} || 18. septembar 1972. || Gornja Drežnica || 449. istočnohercegovačka brdska brigada || 1994. || |- | 43. || Perić (Boško) Zoran – ''Zoka''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=249}} || 11. januar 1968. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 44. || Pobrić (Muhamed) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=253}} || 26. januar 1966. || Podveležje || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 45. || Pozder (Fadil) Zijad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=254}} || 24. decembar 1968. || Mostar || 44. brdska brigada || posmrtno 1996. || Poginuo 16. septembra 1993. na Zavratačama (Jablanica) |- | 46. || Puhalo (Vojo) Zoran{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=257}} || 8. april 1970. || Mostar || 41. motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 5. augusta 1993. u Mostaru |- | 47. || Roga (Omer) Dragan{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=264}} || 13. april 1952. || Mostar || 1. mostarska brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 8. novembra 1992. u rejonu Poljica na Podveležju (Mostar) na dužnosti komandira čete |- | 48. || Salčin (Salko) Enver – ''Enko''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=266}} || 20. april 1959. || Mostar || Samostalni bataljon odbrane Mostara || posmrtno 1994. || Poginuo 14. juna 1992. na Tekiji (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 49. || Salčin (Bećir) Miro{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=266}} || 9. oktobar 1950. || Mostar || 41. viteška motorizovana brigada || 1994. || Preminuo 17. decembra 2018.<ref>{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/pocasna-salva-za-miru-salcina/321797 |title=Odlazak heroja Mostara / Počasna salva za Miru Salčina |publisher=[[Radio Sarajevo]] |date=19. 12. 2018}}</ref> |- | 50. || Selimić (Hadže) Mustafa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=272}} || 18. septembar 1955. || Gubavica || 42. brdska brigada || posmrtno 1996. || Poginuo 11. novembra 1994. na Podveležju (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 51. || Stošić (Slobodan) Goran{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=282}} || 14. mart 1969. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 17. februara 1994. u Šantićevoj ulici (Mostar) na dužnosti komandira čete |- | 52. || Šehović (Zijo) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=290}} || 3. decembar 1961. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 30. juna 1993. u Opinama (Mostar) u činu majora i na dužnosti zamjenika komandanta bataljona |- | 53. || Šogoljević (Džemal) Sead{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=295}} || 30. juli 1949. || Mostar || Komanda 1. korpusa || 1993. || |- | 54. || Špago (Ahmed) Džemil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=296}} || 7. januar 1967. || Podveležje || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 55. || Šuta (Mehmed) Nermin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=297}} || 22. maj 1971. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 22. oktobra 1993. na Cernici (Mostar) |- | 56. || Tojaga (Hamid) Šefik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=301}} || 2. novembar 1957. || [[Pijesci]] || 42. brdska brigada || posmrtno 1995. || Poginuo 14. augusta 1993. na Kičinu (Mostar) na dužnosti zamjenika komandira čete |- | 57. || Tomić (Ante) Rudolf – ''Rudi''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=301}} || 12. mart 1952. || Mostar || 1. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1993. || Poginuo 8. decembra 1992. na Žuči (Vogošća) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 58. || Vejzović (Ibrahim) Amel{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=308}} || 28. mart 1969. || Mostar || 441. viteška motorizovana brigada || posmrtno 1996. || Poginuo 12. augusta 1995. na Podveležju (Mostar) u činu kapetana i na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantskog voda |- | 59. || Venhari (Fehim) Refik{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=311}} || 20. juni 1953. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || posmrtno 1994. || Poginuo 1. marta 1994. u Šantićevoj ulici (Mostar) na dužnosti komandira čete |- | 60. || Vrače (Halil) Meho{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=312}} || 6. maj 1961. || [[Kamena (Istočni Mostar)|Kamena]] || 42. brdska brigada || posmrtno 1995. || Poginuo 14. augusta 1993. na Kičinu (Mostar) na dužnosti komandira čete |- | 61. || Vukosav (Žarko) Predrag{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=313}} || 26. april 1968. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |- | 62. || Zuhrić (Halil) Šekib{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=317}} || 31. august 1959. || Mostar || 41. slavna motorizovana brigada || 1994. || |} == [[Mrkonjić Grad]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Habibović (Nazif) Fetah{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=117}} || 10. septembar 1968. || [[Baljvine]] || 727. slavna brdska brigada || 1995. || |} == [[Nevesinje]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Čamo (Osman) Alija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=74}} || 13. maj 1965. || [[Sopilja]] || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 2. || Čehić (Omer) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=76}} || 11. maj 1964. || [[Pridvorci (Nevesinje)|Pridvorci]] || Komanda 4. korpusa || 1996.|| |- | 3. || Čolić (Dervo) Enver – ''Fočak''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=79}} || 12. novembar 1961. || [[Borovčići]] || [[Samostalni bataljon "Nevesinje"]] || Posthumno 1994. || Poginuo 24. jula 1993. u Vrapčićima (Mostar) na dužnosti komandira čete |- | 4. || Čolić (Dervo) Hakija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=79}} || 10. oktobar 1963. || Borovčići || Samostalni bataljon "Nevesinje" || Posthumno 1994. || Poginuo 13. juna 1993. u Bijelom Polju (Mostar) na dužnosti komandira voda |- | 5. || Džemić (Huso) Halil{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=101}} || 19. april 1963. || [[Donja Bijenja]] || 41. slavna motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 20. septembra 1993. u Brankovcu (Mostar) na dužnosti komandanta mješovitog artiljerijskog diviziona |- | 6. || Gaštan (Dervo) Esad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=112}} || 22. juli 1964. || Rabina || 41. slavna motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 22. septembra 1993. u Šantićevoj ulici (Mostar) na dužnosti komandira čete |- | 7. || Grizović (Salko) Asim{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=115}} || 15. juli 1965. || [[Žiljevo]] || 449. istočnohercegovačka brdska brigada || 1996. || |- | 8. ||Grizović (Meho) Mimo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=115}} || 4. decembar 1971. || Nevesinje || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 9. || Jugo (Asim) Miralem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=156}} || 7. april 1965. || [[Postoljani]] || 4. korpus || Posthumno 1994. || Poginuo 7. septembra 1993. u Sutini (Mostar) na dužnosti zamjenika komandanta korpusa |- | 10. || Jugo (Bećir) Muharem – ''Mušan''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=156}} || 15. januar 1950. || Postoljani || Samostalni bataljon "Nevesinje" || Posthumno 1994. || Poginuo 19. decembra 1992. na [[Jahorina|Jahorini]] na dužnosti komandira voda |- | 11. || Lerić (Meho) Zijo – ''Ziko''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=191}} || 8. oktobar 1961. || Donja Bijenja || [[Odred policije za specijalne namjene "Bosna 4"]] || Posthumno 1995. || Poginuo 13. oktobra 1994. na Rošcima (Mostar) na dužnosti komandanta odreda |- | 12. || Mahinić (Alija) Mirsad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=196}} || 24. august 1961. || [[Presjeka (Nevesinje)|Presjeka]] || 449. istočnohercegovačka brdska brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 30. jula 1995. na Treskavici na dužnosti komandanta bataljona |- | 13. || Muratspahić (Ibro) Miralem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=224}} || 20. septembar 1973. || [[Hrušta (Nevesinje)|Hrušta]] || Samostalni bataljon "Nevesinje" || Posthumno 1994. || Poginuo 24. augusta 1994. u Vrapčićima (Mostar) |- | 14. || Muratspahić (Nezir) Salko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=223}} || 10. juni 1960. || Nevesinje || 2. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 28. jula 1993. u Smiljevićima (Sarajevo) na dužnosti zamjenika komandanta brigade |- | 15. || Ništović (Husein) Samir – ''Almir''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=232}} || 12. maj 1963. || Nevesinje || Komanda 2. korpusa || 1992. || |- | 16. || Šarančić (Hamid) Nazif{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=288}} || 5. oktobar 1967. || [[Odžak (Nevesinje)|Odžak]] || Komanda 4. korpusa || 1996. || |- | 17. || Šikalo (Jusuf) Smail{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=292}} || 26. april 1967. || Nevesinje || 2. motorizovana brigada || Zlatni ljiljan posthumno 1992;<br>[[Medalja za hrabrost]] posthumno 1994. || Poginuo 8. decembra 1992. na Sokolju (Sarajevo) na dužnosti komandira čete |- | 18. || Tinjak (Kasim) Musa{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=300}} || 8. januar 1970. || Borovčići || 449. istočnohercegovačka brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 20. jula 1995. u rejonu [[Brda (Kalinovik)|Brda]] (Kalinovik) na dužnosti komandira Izviđačko-diverzantske čete |} == [[Rudo]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Ćato (Osman) Sead – ''Glava''{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=82}} || 27. novembar 1970. || Rudo || [[120. oslobodilačka brigada|143. lahka brigada]] || 1995. || |- | 2. || Dolovčić (Mehmed) Omer{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=94}} || 9. oktobar 1959. || Rudo || 2. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1993.|| Poginuo 27. januara 1993. na Sokolju (Sarajevo) |- | 3. || Fazlić (Ibrahim) Ibrica{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=107}} || 18. novembar 1941. || Rudo || Komanda 1. korpusa || 1993. || |- | 4. || [[Safet Hadžić|Hadžić (Nezir) Safet]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=120}} || 28. august 1952. || [[Strgačina]] || Općinski štab TO Novi Grad || Zlatni ljiljan posthumno 1992;<br>Orden heroja oslobodilačkog rata posthumno 1994. || Poginuo 18. aprila 1992. u Vogošći na dužnosti pomoćnika komandanta za moral |- | 5. || Islamagić (Ruždija) Ruždo{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=151}} || 1. januar 1961. || Rudo || 843. lahka brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 13. aprila 1994. na [[Kolijevke|Kolijevkama]] (Goražde) na dužnostima komandanta 3. bataljona i referenta za sigurnost u brigadi |- | 6. || Klačar (Halid) Fahrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=172}} || 27. mart 1965. || [[Grabovik (Rudo)|Grabovik]] || Komanda za razvoj 808. oslobodilačke brigade || 1996. || |- | 7. || Lagumdžija (Jakub) Hajrudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=190}} || 21. septembar 1961. || Rudo || [[851. slavna lahka brigada|851. lahka brigada]] || 1995. || |- | 8. || Peljto (Muhamed) Džemal{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=248}} || 6. novembar 1961. || [[Oputnica]] || [[1. slavna višegradska brigada]] || Posthumno 1995.|| Poginuo 23. maja 1993. u [[Dubac (Rudo)|Dubcu]] (Rudo) na dužnostima komandira čete i zamjenika komandanta Limskog bataljona |- | 9. || Velić (Derviš) Nesib{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=310}} || 9. oktobar 1961. || Rudo || [[115. brdska brigada|1. brdska brigada]] || Posthumno 1994.|| Poginuo 30. maja 1993. na Trebeviću na dužnosti komandira voda |- | 10. || [[Safet Zajko|Zajko (Salko) Safet]]{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=314}} || 1. mart 1959. || [[Gaočići]]|| 2. viteška motorizovana brigada || Zlatni ljiljan 1992;<br>Orden heroja oslobodilačkog rata posthumno 1994.|| Poginuo 17. juna 1993. na Mijatovića kosi (Sarajevo) na dužnosti komandanta brigade |} == [[Sanski Most]] == ''Napomena: Prijeratna općina Sanski Most obuhvatala je područja današnjih općina Sanski Most i [[Oštra Luka]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Alihodžić (Smail) Ekrem{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=40}} || 9. april 1951. || [[Skucani Vakuf]] || 333. brdska brigada || 1994. || Preminuo 6. jula 2021. |- | 2. || Avdić (Nail) Velid{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=45}} || 2. januar 1966. || Skucani Vakuf || 505. viteška motorizovana brigada || Posthumno 1995. || Poginuo 20. aprila 1995. na Velića glavici (Velika Kladuša) na dužnosti komandira voda |- | 3. || Gazibera (Hadžo) Zlata{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=112}} || 17. maj 1957. || [[Stari Majdan]] || 108. motorizovana brigada || 1994. || |- | 4. || Hodžić (Rifet) Farko{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=135}} || 4. januar 1962. || Sanski Most || 501. slavna motorizovana brigada || Zlatni ljiljan 1994;<br>Orden zlatnog ljiljana sa zlatnim vijencem 1997. || |- | 5. || Hukanović (Ibrahim) Ifet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=141}} || 1. mart 1963. || [[Vrhpolje (Sanski Most)|Vrhpolje]] || 510. oslobodilačka brigada || 1995. || |- | 6. || Keranović (Hasan) Jasmin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=171}} || 26. oktobar 1971. || Vrhpolje || 1. cazinska pješadijska brigada || Posthumno 1994. || Poginuo 26. novembra 1992. u rejonu Jezerske glavice (Bihać) |- | 7. || Kljajić (Hasib) Senad{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=174}} || 29. maj 1963. || [[Hrustovo (Sanski Most)|Hrustovo]] || 28. divizija || 1996. || |} == [[Visoko]] == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. | Ahmić Uzeir | 9. septembar 1972. | Visoko | 302. mtbr | posthumno | Poginuo 12. juna 1993. u rejonu Borak kod Visokog. |- | 2. | Ahmić Zijad | 4. septembar 1965. | Visoko | OpŠTO – Odred Buci | posthumno | Poginuo 20. augusta 1992. u rejonu Crni potoci kod Visokog. |- | 3. | Ajdinović Fikret | 22. april 1972. | [[Tujlići]] | 302. mtbr | posthumno | Poginuo 30. jula 1993. u rejonu Jasikovac – [[Fojnica]]. |- | 4. | Alibegović Sabahudin | 9. decembar 1969. | ? | ? | | |- | 5. | Bešlić Emir | 13. decembar 1969. | [[Poriječani]] | II odred OpŠTO; 146. lahka brigada | 1994. | Priznanje dobio 1994. kao pripadnik 146. lahke brigade. |- | 6. | Bučuk Hidajet | 22. juli 1963. | Visoko | Posadni bataljon policije Visoko | | Nastanjen u Zagornici, naselje Poriječani; bio jedan od četiri komandira posadne/prostorne čete. |- | 7. | [[Teufik Buza|Buza Teufik]] - Tufo | 13. maj 1950. | [[Mali Trnovci]] | SJB Visoko / „Tufina četa“ – jedinica OpŠTO Visoko | posthumno | Poginuo 16. juna 1992. u rejonu Krčevine, kota 679, iznad Čekrčića kod Visokog. |- | 8. | Duraković Nedžad | 21. decembar 1956. | Visoko | OpŠTO – 2. odred | posthumno | Poginuo 11. juna 1992. u rejonu Vlajčići kod Visokog. |- | 9. | Džafić Esad | 7. decembar 1948. | [[Buci (Visoko)|Buci]] | 302. mtbr | posthumno | Poginuo 10. juna 1993. u rejonu Gornja Slapnica – [[Kakanj]]. |- | 10. | Džafić Ramiz | 29. oktobar 1971. | [[Kralupi (Visoko)|Kralupi]] | diverzantske jedinice | | borbeno zalaganje u diverzantskim jedinicama. |- | 11. | Gazibara Nedžad | 6. septembar 1968. | [[Visoko]] | OpŠTO – PL Visoko | posthumno | Poginuo 27. aprila 1992. u rejonu Zenik, Vela – Kralupi kod Visokog. |- | 12. | Hasandić Refik | 3. februar 1965. | [[Tramošnjik]] | OpŠTO Visoko | posthumno | Poginuo 4. februara 1993. u rejonu Nabožića – [[Ilijaš]]. |- | 13. | Hodžić Muhamed | 28. juli 1954. | Zvornik | 302.mtbr | | Nadimak: Hodža, Živio u Visokom u ulici Alije Izetbegovića. |- | 14. | Karavdić Mugdim | 21. decembar 1970. | Visoko | 316. brdska brigada | | |- | 15. | Kardaš Kemal | 9. juli 1972. | Visoko | Armija RBiH (dobrovoljac od aprila 1992) | | Ranjavan tri puta |- | 16. | Kubat Ejub | 17. decembar 1952. | [[Kalići]] | 1. Slavna – 111. Viteška brigada | | |- | 17. | Dr. Mafalani Majed | 10. januar 1955. | Ezraa, [[Sirija]] | Ratna bolnica Visoko | 1993. | Priznanje dobio kao pripadnik Ratne bolnice Visoko. |- | 18. | Mušinbegović Alija | 2. august 1963. | Visoko | 315. brdska | | Nadimak: Poljar |- | 19. | Omerbegović Salko | 1. april 1962. | Visoko | MOD „Abdullatif“ | | Angažman u Udarnom odredu; oznaka u izvoru |- | 20. | Provalić Ferid | 25. januar 1960. | Visoko | jedinica „Frka“ | | Komandant jedinice „Frka“ |- | 21. | Rezaković Ševko | 12. januar 1962. | Breza | 304. brdska brigada | 1994. | Ratno priznanje „Zlatni ljiljan“ dobio 1994. kao pripadnik 304. brdske brigade. |- | 22. | Subaša Safet | 5. juli 1966. | [[Šošnje]] | OpŠTO – 2. odred | posthumno | Poginuo 16. juna 1992. u rejonu Mandino brdo kod Visokog, kao komandir čete. |- | 23. | Šahinović Nijaz - Nize | 24. juli 1959. | Visoko | 146. lbr | posthumno | Poginuo 23. jula 1995. u rejonu Brutusi – [[Treskavica]] – [[Trnovo]]. |- | 24. | Vilić Adem | 14. januar 1971. | [[Višegrad]] | 316. bbr | posthumno | Poginuo 5. novembra 1994. u rejonu Čemerske planine, općina [[Ilijaš]]. |- | 25. | Zerdo Ibrahim | 18. januar 1961. | Visoko | 302. mtbr | posthumno | Poginuo 10. aprila 1993. u rejonu Borak kod Visokog. |} == [[Vlasenica]] == ''Napomena: Prijeratna općina Vlasenica obuhvatala je područja današnjih općina Vlasenica i [[Milići]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="1%" | Redni broj ! width="8%" | Ime i prezime ! width="4%" | Datum rođenja ! width="2%" | Mjesto rođenja ! width="4%" | Vojna jedinica ! width="3%" | Vrijeme i način dodjele ! width="10%" | Napomena |- | 1. || Avdić (Tale) Murat{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=44}} || 28. juni 1964. || Vlasenica || 284. istočnobosanska lahka brigada || 1995. || |- | 2. || Gobeljić (Abdulah) Sakib{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=113}} || 1. decembar 1967. || [[Gobelje (Vlasenica)|Gobelje]] || [[9. muslimanska oslobodilačka brigada]] || Posthumno 1996. || Poginuo 26. septembra 1995. na [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozrenu]] na dužnosti komandira desetine |- | 3. || Hadžić (Edhem) Safet{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=120}} || 7. august 1962. || [[Skugrići]] || [[1. ceranski odred]] || Posthumno 1997. || Poginuo 12. februara 1993. u [[Cerska|Cerskoj]] (Vlasenica) na dužnosti komandira čete |- | 4. || Hafizović (Mujo) Šaban{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=121}} || 15. juni 1967. || Žutica || 120. lahka brigada "Crni labudovi" || 1994. || |- | 5. || Nukić (Suljo) Sadija{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=235}} || 18. juni 1972. || Cerska || 243. muslimansko-podrinjska brdska brigada || Posthumno 1996. || Poginuo 28. januara 1994. u [[Ravne (Kladanj)|Ravnama]] ([[Kladanj]]) |- | 6. || Salihović (Smajkan) Šemsudin{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=268}} || 6. august 1964. || [[Maćesi]] || 28. divizija || 1995. || |- | 7. || Šiljković (Avdo) Amir{{sfn|Mušinbegović i dr.|2000|p=293}} || 2. januar 1972. || Gobelje || 1. muslimansko-podrinjska brdska brigada || 1995. || |} == Literatura == * Hasib Mušinbegović i drugi (2000). ''Monografija Zlatni ljiljani i odlikovani pripadnici Armije RBiH 1992.–1995.'' [[Sarajevo]]: Zajednička komanda [[Vojska Federacije Bosne i Hercegovine|Vojske FBiH]]. == Reference == {{refspisak|2}} [[Kategorija:Orden "Zlatni ljiljan"]] 10lrgvk3qwb82tbaspy9gm7amwfujy5 0 460475 3922003 3317010 2026-08-25T04:33:54Z Tulum387 155909 Proširen članak podacima sa en, de i fr.wiki. 3922003 wikitext text/x-wiki '''Jezero Peter Pond''' je [[ledničko jezero]] u [[Kanada|kanadskoj]] provinciji [[Saskatchewan]]. Nalazi se u sjeverozapadnom dijelu provincije, u području [[Tajga|tajge]] (borealne šume) i [[Kanadski štit|Kanadskog štita]], te pripada slivu rijeke Churchill. Površina mu iznosi oko 778 km², što ga čini šestim po veličini jezerom u Saskatchewanu, a nalazi se na nadmorskoj visini od 421 metra. Zaleđeno je od novembra do maja. == Geografija == Jezero ima izduženi ovalni oblik, pružajući se u smjeru sjeverozapada. Dugo je oko 61 km, a široko do 21 km. Jedan veliki poluotok, koji gotovo dopire do zapadne obale, dijeli jezero na dva dijela: Veliki Peter Pond (sjeverne dvije trećine) i Mali Peter Pond (južna trećina). Na istočnoj obali, uska prevlaka (istmus) odvaja Mali Peter Pond od obližnjeg jezera Churchill, s kojim zajedno tvori oblik širokog slova "V". U jezero se ulijeva nekoliko rijeka: s juga dolazi rijeka Kazan, sa zapada Dillon (na čijem ušću leži naselje Dillon), a sa sjevera La Loche koja donosi vode iz jezera La Loche. Otoka se vrši kratkim kanalom Kisis Channel kod naselja Buffalo Narrows, koji povezuje Peter Pond s jezerom Churchill, a dalje vode odlaze rijekom Churchill u Hudsonov zaliv. Na zapadnoj obali nalazi se selo Michel, a kroz područje prolazi magistralni put Highway 155, koji povezuje Buffalo Narrows s ostatkom provincije. == Naziv jezera == Izvorno su dva dijela jezera nosila nazive Veliko jezero bizona (''Big Buffalo Lake'') i Malo jezero bizona (''Little Buffalo Lake''), zbog oblika koji podsjeća na bizona. Godine 1931. (ili 1932. prema nekim izvorima) cijelo jezero je preimenovano u čast Petera Ponda (1740–1807), američkog trgovca krznom, istraživača i kartografa, koji je bio jedan od osnivača kompanije North West.<ref name="Name query">{{cite web|url=http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography-boundary/geographical-name/11680|title=Geographical Names Query|date=|access-date=16. 4. 2013|archive-date=6. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130406011703/http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography-boundary/geographical-name/11680|url-status=dead}}</ref> Pond je 1778. putovao od rijeke Churchill preko jezera Beef i prijevoja Methye do rijeka Clearwater i Athabasca, te je na svojoj karti Sjeverne Amerike iz 1785. prvi detaljno prikazao ovo područje, uključujući i jezero koje danas nosi njegovo ime. Jezero je bilo važna tačka na trgovačkom putu krznom koji je vodio do prijevoja Methye (''Methye Portage''), a koji je povezivao istočnu Kanadu sa slivom rijeke Mackenzie i Arktikom. Na zapadnoj obali nalazi se Old Fort Point, mjesto gdje je jedan trgovac kompanije North West proveo zimu 1790-1791. == Fauna == U jezeru obitava raznovrsna riblja fauna. Zabilježene su sljedeće vrste: smuđ (žuti smuđ – ''Sander vitreus''), kanadski zander (sauger – ''Sander canadensis''), žuti grgeč (''Perca flavescens''), sjeverna štuka (''Esox lucius''), američka jezerska pastrmka, jezerska ozimica, cisco, bijeli i dugonosi babuškar, manjić, zlatovčica i mnoge druge. == Zanimljivosti == === Park pješčanih dina Buffalo Narrows === Oko 10 km sjeverno od Buffalo Narrows, na poluotoku koji razdvaja Veliki i Mali Peter Pond, nalazi se Buffalo Narrows Sand Dunes Park (zvanični naziv glasi ''Big Buffalo Beach Recreation Site''). Ovaj rekreacijski prostor prostire se na 3.650 hektara i poznat je po dugoj, bijeloj pješčanoj plaži od 10 km, te pješčanim humcima. Park ima prostor za piknik i svlačionice, a pristup je moguć s autoputa 155. Izuzetno je važan kao gnijezdilište ugrožene vrste ptica – piščevog kulika (''Charadrius melodus''). Park je prvobitno bio pod upravom vlade Saskatchewan, ali je 2003. predan lokalnoj zajednici Buffalo Narrows. === Helikopterska nesreća === Godine 1959. dogodila se nesreća kada se helikopter srušio u jezero, pri čemu su poginule dvije osobe. Više od 60 godina kasnije, 2019. godine, pronađena je olupina helikoptera, a uz nju i zaručnički prsten jednog od poginulih, što je izazvalo veliku pažnju medija. === Historijske karte === Na karti ekspedicije Johna Franklina iz 1819–1822. prikazana je trgovačka ruta od jezera Île-à-la-Crosse do prijevoja Methye, a tadašnji naziv za Peter Pond bio je Buffalo Lake (jezero bizona). Isto tako, Pondova vlastita karta iz 1785. već prikazuje jezero koje će kasnije dobiti njegovo ime, što svjedoči o njegovom pionirskom kartografskom radu na kanadskom Sjeverozapadu. == Reference == {{Refspisak}}{{Stub-geog}} [[Kategorija:Jezera u Saskatchewanu]] rxzkgbvoyag8ep99b9kokj5fa8sxdt5 0 460477 3922004 3270418 2026-08-25T04:40:33Z Tulum387 155909 Normativna kontrola, defaultsort. 3922004 wikitext text/x-wiki {{nedostaju izvori}}'''Luis Amado Blanco''' bio je kubanski intelektualac, književnik, pjesnik, političar, kritičar i novinar rođen 4. aprila 1903. godine u [[Španija|španskom]] gradu [[Pravia|Praviji]] (današnja [[Asturija]]). == Biografija == Porodica Blanco se preselila iz Luisovog rodnog grada u [[Aviles]] kada je on imao 2 mjeseca. U [[Aviles|Avilesu]] je proveo djetinjstvo i mladost, završio osnovnu i srednju školu. Tamo je započeo svoj književni put u lokalnim publikacijama. Svoj novinarski poziv je takođe započeo u asturijskim novinama i časopisima poput [[La Voz de Avilés]] i [[El Progreso de Asturias]]. U Madridu je započeo suradnju sa časopisima [[La Gaceta Literaria]], [[Diario de Madrid]] i [[Revista de Occidente]]. Oženio je [[Isabel Fernández]] 1930. godine s kojom 1936. dobija sina Raúla, te godinu kasnije drugog sina Germána. Stvorio je porodicu s intenzivnim i višestrukim kulturnim, društvenim i političkim interesima. Godine 1934. je poslan na Kubu kao dopisnik [[El Heraldo de Madrid]] da izvještava o situaciji u državi nakon pada [[Gerardo Machado|Machadove]] diktature. Godine 1935. u Madridu je diplomirao stomatologiju. Sljedeće godine se zbog početka [[Španski građanski rat|Španskog građanskog rata]] sa porodicom seli na Kubu gdje dobija kubansko državljanstvo. Od svog dolaska je bio povezan sa španskim institucijama i odbranom Republike. Između ostalog, postao je predsjednik Sektora za kulturu španske republikanske ljevice Havane. Godine 1938. odbranio je svoju titulu stomatologa na [[Univerzitet u Habani|Univerzitetu u Havani]]. S druge strane, aktivno se uključio u kulturni život na višestruk način. Na polju književnosti se isticao kao pripovjedač, pjesnik i esejist. U pozorištu je bio autor, režiser i kritičar. U novinarstvu je obrađivao hroniku i kritiku. Održao je brojne konferencije. Godine 1950. je izabran za predsjednika Udruženja pozorišnih i kinematografskih urednika. Za svoj novinarski rad nagrađen je važnim nagradama tadašnje kubanske štampe. Povezao se s kubanskim pozorištem. Svojim aktivnostima na Akademiji dramskih umjetnosti doprinio je njegovom razvoju. Kao pisac objavio je mnoge pripovjetke i poeme. Nakon kubanske revolucije bio je šef odjeljenja za pozorište, muziku i balet, Generalne direkcije za kulturu Ministarstva obrazovanja i paralelno je predavao kao profesor španskog jezika i španske i hispanoameričke literature na Profesionalnoj školi novinarstva Manuel Marquez Sterling. Godine 1961. je kao ambasador proveo 6 mjeseci u Portugalu, a godinu kasnije je imenovan i za [[UNESCO]]-ovog ambasadora. Ubrzo nakon toga je radio i kao ambasador Kube u [[Vatikan]]u. Umro je 9. marta 1975. u [[Rim]]u, a njegovi posmrtni ostaci su prebačeni na Kubu. == Objavljeni radovi d0 1975. == * Sjever (1928), zbirka pjesama * Osam dana u Lenjingradu (1932), putopis * Očajna pjesma (1937) * Klaristička pjesma (1942) * Narativna knjiga (1955) * Buntovni grad (1967), njegov najpoznatiji roman. == Nagrade == * Nagrada Talia za režiju predstave "La dama de Alba" * Nagrada Hernandez Cata * Novinarska nagrada Juan Gualberto Gomez (2 puta) == Reference == == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070927200835/http://www.librairie-compagnie.fr/caraibe/auteurs/amado_blanco.htm Biografija - Librairie Compagnie] (francuski) * [https://web.archive.org/web/20070610220726/http://www.granma.cu/espanol/abril03/vier4/luisamado.html Digital Granma članak] (španski) [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1975.]] [[Kategorija:Kubanski pjesnici]] [[Kategorija:Kubanski političari]] [[Kategorija:Kubanski novinari]] [[Kategorija:Kubanski ambasadori]] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Amado-Blanco, Luis}} s02zu80xs3bixuynu2pphzcbmsd47fb 0 460502 3922006 3270420 2026-08-25T05:01:40Z Tulum387 155909 Proširivanje članka. 3922006 wikitext text/x-wiki {{U začetku}} '''Kriptodepresija''' (od grčkog ''kryptos'' – skriven) je geološka depresija (udubljenje) čije se dno nalazi ispod [[Nadmorska visina|nivoa mora]], ali je prekriveno vodom jezera čija je površina iznad nivoa mora. Drugim riječima, to je [[jezero]] čije je korito dublje od morske razine, ali se vodeno ogledalo nalazi više od nje.<ref name="Fairbridge1968">{{Citation|last=Fairbridge|first=R. W.|author-link=Rhodes Fairbridge|year=1968|editor-last=Fairbridge|editor-first=R.W.|encyclopedia=Encyclopedia of Earth Science|volume=Geomorphology|pages=231–233|location=Berlin|publisher=Springer|doi=10.1007/3-540-31060-6_78|title=Geomorphology|series=Encyclopedia of Earth Science|isbn=978-0-442-00939-7|chapter=Cryptodepressions}}</ref><ref name="Glossary2005">{{cite book|title=Glossary of Geology (5th edition)|publisher=American Geological Institute|last=Neuendorf|first=K.K.E.|last2=Mehl, Jr.|first2=J.P.|last3=Jackson|first3=J.A.|year=2005|location=Alexandria, Virginia|page=155}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/criptodepressione/|title=Criptodepressione - Enciclopedia|website=Treccani|language=it|access-date=25. 8. 2026}}</ref> Sam pojam kriptodepresija je nastao od grčke riječi ''kryptos'' što znači skriven i latinske riječi ''depressio'' što znači spuštanje. Najpoznatija i najveća kriptodepresija na svijetu je [[Bajkalsko jezero]] (+454&nbsp;m, -1286&nbsp;m). == Nastanak == {{Nedostaju izvori sekcija}} Geološki je depresija tektonski uzrokovano udubljenje na kopnu koje leži niže od nivoa mora. Takve depresije su česte u sušnim područjima gdje je isparavanje veće od padavina, pa se na njihovom dnu često nalaze slane močvare ili slana jezera (npr. [[Mrtvo more]], [[Katara]]). U vlažnim klimatskim područjima, prirodne depresije ispod nivoa mora su rijetke jer bi se brzo napunile vodom; umjesto toga, one se javljaju kao kriptodepresije – jezera čije dno je ispod mora, ali površina iznad njega. Kriptodepresije najčešće nastaju na tri načina: # '''Glacijalno djelovanje''' – lednici su tokom ledenih doba izdubili doline dublje od nivoa mora. Nakon otapanja [[Led|leda]], te [[Dolina|doline]] su ispunjene vodom, a more je spriječeno da uđe zbog morena, stijenskih pragova ili velike udaljenosti od obale. Primjeri su [[Fjord|fjordovska]] jezera u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i alpska jezera. # '''Tektonski procesi''' – rasjedne doline (grabeni) mogu se spustiti ispod nivoa mora, a potom biti ispunjene vodom. Najdublje kriptodepresije na svijetu su [[Tektonika ploča|tektonskog porijekla]] (npr. Bajkalsko jezero). # '''Vještački zahvati''' '''nastali djelovanjem ljudi''' – iskopavanjem (npr. otvoreni kopovi) mogu nastati depresije ispod nivoa mora koje se kasnije mogu napuniti vodom. == Primjeri kriptodepresija == U tabelama su navedene neke od najpoznatijih kriptodepresija, sa visinom vodene površine, maksimalnom dubinom i položajem najdublje tačke u odnosu na nivo mora. === Kriptodepresije u Alpama === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | [[Gardsko jezero|Garda]] || 65 || 346 || -281 |- | [[Comosko jezero|Como]] || 197 || 425 || -228 |- | [[Lago Maggiore]] || 193 || 372 || -179 |- | [[Iseo (jezero)|Iseo]] || 185 || 251 || -66 |- | [[Lugansko jezero|Lugano]] || 271 || 288 || -17 |} === Kriptodepresije u sjevernoj Njemačkoj === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | Hemmelsdorfer See || –0,1 || 39,4 || -39,5 |- | Schaalsee || 34,8 || 72 || -36,5 |- | Plöner See || 21 || 56 || -35 |- | Tollensesee || 14,8 || 45,6 || -30,8 |- | Arendsee || 23 || 50 || -27 |- | Kummerower See || 0,2 || 23,3 || -23,1 |- | Ratzeburger See || 3,4 || 24,4 || -21 |- | Schweriner See || 37,8 || 52,4 || -14,6 |- | Großer Stechlinsee || 59,6 || 70 || -10,4 |- | Malchiner See || 0,8 || 10,8 || -10 |} === Kriptodepresije u Sjevernoj Americi === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | [[Cayuga (jezero)|Cayuga]] (New York) || 116 || 133 || -17 |- | [[Veliko medvjeđe jezero]] || 156 || 446 || -290 |- | [[Veliko ropsko jezero]] || 156 || 614 || -458 |- | [[Huron (jezero)|Huron]] || 176 || 229 || -53 |- | [[Michigan (jezero)|Michigan]] || 176 || 281 || -105 |- | [[Gornje jezero]] || 184 || 406 || -222 |- | [[Ontario (jezero)|Ontario]] || 75 || 244 || -169 |- | [[Seneca (jezero)|Seneca]] (New York) || 136 || 188 || -52 |} === Kriptodepresije u Južnoj Americi === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | Lago Argentino || 187 || 500 || -313 |- | Lago Buenos Aires / General Carrera || 217 || 586 || -369 |- | Lago Cochrane || 153 || 460 || -307 |- | Lago O'Higgins / San Martín || 250 || 836 || -584 |} === Tektonske kriptodepresije (najdublje na svijetu) === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | [[Bajkalsko jezero|Bajkal]] || 456 || 1642 || -1186 |- | [[Malavi (jezero)|Malawi]] || 468 || 706 || -238 |- | [[Tanganjika (jezero)|Tanganjika]] || 782 || 1470 || -688 |} == Također pogledajte == * [[Geološka depresija]] * [[Jezero]] == Reference == {{Refspisak|}} [[Kategorija:Geomorfologija]] q5zfjdgkjpvl7ciu1d59zu300c6znj4 3922007 3922006 2026-08-25T05:02:13Z Tulum387 155909 Uklonjen šablon "U začetku". 3922007 wikitext text/x-wiki '''Kriptodepresija''' (od grčkog ''kryptos'' – skriven) je geološka depresija (udubljenje) čije se dno nalazi ispod [[Nadmorska visina|nivoa mora]], ali je prekriveno vodom jezera čija je površina iznad nivoa mora. Drugim riječima, to je [[jezero]] čije je korito dublje od morske razine, ali se vodeno ogledalo nalazi više od nje.<ref name="Fairbridge1968">{{Citation|last=Fairbridge|first=R. W.|author-link=Rhodes Fairbridge|year=1968|editor-last=Fairbridge|editor-first=R.W.|encyclopedia=Encyclopedia of Earth Science|volume=Geomorphology|pages=231–233|location=Berlin|publisher=Springer|doi=10.1007/3-540-31060-6_78|title=Geomorphology|series=Encyclopedia of Earth Science|isbn=978-0-442-00939-7|chapter=Cryptodepressions}}</ref><ref name="Glossary2005">{{cite book|title=Glossary of Geology (5th edition)|publisher=American Geological Institute|last=Neuendorf|first=K.K.E.|last2=Mehl, Jr.|first2=J.P.|last3=Jackson|first3=J.A.|year=2005|location=Alexandria, Virginia|page=155}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/criptodepressione/|title=Criptodepressione - Enciclopedia|website=Treccani|language=it|access-date=25. 8. 2026}}</ref> Sam pojam kriptodepresija je nastao od grčke riječi ''kryptos'' što znači skriven i latinske riječi ''depressio'' što znači spuštanje. Najpoznatija i najveća kriptodepresija na svijetu je [[Bajkalsko jezero]] (+454&nbsp;m, -1286&nbsp;m). == Nastanak == {{Nedostaju izvori sekcija}} Geološki je depresija tektonski uzrokovano udubljenje na kopnu koje leži niže od nivoa mora. Takve depresije su česte u sušnim područjima gdje je isparavanje veće od padavina, pa se na njihovom dnu često nalaze slane močvare ili slana jezera (npr. [[Mrtvo more]], [[Katara]]). U vlažnim klimatskim područjima, prirodne depresije ispod nivoa mora su rijetke jer bi se brzo napunile vodom; umjesto toga, one se javljaju kao kriptodepresije – jezera čije dno je ispod mora, ali površina iznad njega. Kriptodepresije najčešće nastaju na tri načina: # '''Glacijalno djelovanje''' – lednici su tokom ledenih doba izdubili doline dublje od nivoa mora. Nakon otapanja [[Led|leda]], te [[Dolina|doline]] su ispunjene vodom, a more je spriječeno da uđe zbog morena, stijenskih pragova ili velike udaljenosti od obale. Primjeri su [[Fjord|fjordovska]] jezera u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i alpska jezera. # '''Tektonski procesi''' – rasjedne doline (grabeni) mogu se spustiti ispod nivoa mora, a potom biti ispunjene vodom. Najdublje kriptodepresije na svijetu su [[Tektonika ploča|tektonskog porijekla]] (npr. Bajkalsko jezero). # '''Vještački zahvati''' '''nastali djelovanjem ljudi''' – iskopavanjem (npr. otvoreni kopovi) mogu nastati depresije ispod nivoa mora koje se kasnije mogu napuniti vodom. == Primjeri kriptodepresija == U tabelama su navedene neke od najpoznatijih kriptodepresija, sa visinom vodene površine, maksimalnom dubinom i položajem najdublje tačke u odnosu na nivo mora. === Kriptodepresije u Alpama === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | [[Gardsko jezero|Garda]] || 65 || 346 || -281 |- | [[Comosko jezero|Como]] || 197 || 425 || -228 |- | [[Lago Maggiore]] || 193 || 372 || -179 |- | [[Iseo (jezero)|Iseo]] || 185 || 251 || -66 |- | [[Lugansko jezero|Lugano]] || 271 || 288 || -17 |} === Kriptodepresije u sjevernoj Njemačkoj === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | Hemmelsdorfer See || –0,1 || 39,4 || -39,5 |- | Schaalsee || 34,8 || 72 || -36,5 |- | Plöner See || 21 || 56 || -35 |- | Tollensesee || 14,8 || 45,6 || -30,8 |- | Arendsee || 23 || 50 || -27 |- | Kummerower See || 0,2 || 23,3 || -23,1 |- | Ratzeburger See || 3,4 || 24,4 || -21 |- | Schweriner See || 37,8 || 52,4 || -14,6 |- | Großer Stechlinsee || 59,6 || 70 || -10,4 |- | Malchiner See || 0,8 || 10,8 || -10 |} === Kriptodepresije u Sjevernoj Americi === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | [[Cayuga (jezero)|Cayuga]] (New York) || 116 || 133 || -17 |- | [[Veliko medvjeđe jezero]] || 156 || 446 || -290 |- | [[Veliko ropsko jezero]] || 156 || 614 || -458 |- | [[Huron (jezero)|Huron]] || 176 || 229 || -53 |- | [[Michigan (jezero)|Michigan]] || 176 || 281 || -105 |- | [[Gornje jezero]] || 184 || 406 || -222 |- | [[Ontario (jezero)|Ontario]] || 75 || 244 || -169 |- | [[Seneca (jezero)|Seneca]] (New York) || 136 || 188 || -52 |} === Kriptodepresije u Južnoj Americi === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | Lago Argentino || 187 || 500 || -313 |- | Lago Buenos Aires / General Carrera || 217 || 586 || -369 |- | Lago Cochrane || 153 || 460 || -307 |- | Lago O'Higgins / San Martín || 250 || 836 || -584 |} === Tektonske kriptodepresije (najdublje na svijetu) === {| class="wikitable" |- ! Jezero !! Nadmorska visina !! Maksimalna dubina (m) !! Najdublja tačka (m ispod n.m.) |- | [[Bajkalsko jezero|Bajkal]] || 456 || 1642 || -1186 |- | [[Malavi (jezero)|Malawi]] || 468 || 706 || -238 |- | [[Tanganjika (jezero)|Tanganjika]] || 782 || 1470 || -688 |} == Također pogledajte == * [[Geološka depresija]] * [[Jezero]] == Reference == {{Refspisak|}} [[Kategorija:Geomorfologija]] tiay6a32un9x40x5qwf71erisq2f8hy 0 464434 3921906 3884366 2026-08-24T19:40:41Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921906 wikitext text/x-wiki {{Nije na bosanskom|srpskog}} {{Preuređivanje}} '''Odoakar''' na njemačkom, na latinskom '''Flavius Odovacar''', '''Odovacer''' ili '''Fl. Odovac '''<ref>{{AE|1967|00007}}, na njegovim novčićima sa imenom ''Fl. Odovac'', [http://www.mgh-bibliothek.de/dokumente/z/zsn2a029419.pdf ''Odovacar rex'' u jednoj povelji iz godine 489] (PDF; 4,2&nbsp;MB).</ref> (* oko [[433]]; † verovatno [[15. marta]] [[493]] u [[Ravenna|Ravenni]]) bio je jedan [[zapadno rimsko carstvo|zapadno rimski]] [[oficir]] koji je srušio [[Zapadno Rimsko Carstvo|Zapadno Rimsko Carstvo]]. Poslednjeg zapadno-rimskog cara [[Romul Augustul|Romula Avgustula]] je svrgao [[4. 9.|4. septembra]] [[476]]. godine. Postao je prvi varvarski kralj Italije iako je formalno priznavao vlast [[Istočno Rimsko Carstvo|Istočnog Rimskog Carstva]] romejskog (vizantijskog) cara. == Poreklo == Odoakrovo poreklo nije sigurno. Moguće da je bio sin [[skiri|skirskog]] poglavice [[Edekon|Edeka]], [[huni|hunskog]] vazala za vreme [[Atila|Atile]]. [[Jovan Antiohijski]] smatra Odoakra Skirijcem, a [[Jordanes]] ga smatra [[Rugi]]jcem. Jordanes ga isto smatra kraljem [[Turkinzi|Turkinga]] (''Torcilingorum rex'').<ref name="jordanes">{{cite book |last=Jordanes |first= |authormask= |authorlink=Jordanes |title=The origin and deeds of the Goths, in English version |url=https://archive.org/details/origindeedsofgot00jord |year=1908 |publisher=Princeton University |page=[https://archive.org/details/origindeedsofgot00jord/page/75 75]}}</ref> ''-{[[Consularia Italica]]}-'' ga naziva kraljem [[Heruli|Herula]], dok [[Teofan]] nagađa da je [[Goti|Got]].<ref name="theophanes">{{cite book |last=McGeorge |first=Penny |title=Late Roman warlords |url=https://archive.org/details/lateromanwarlord0000macg |year=2002 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/lateromanwarlord0000macg/page/284 284] |isbn=9780199252442}}</ref> == Pad Zapadnog Rimskog Carstva == Neformalni vladar Zapadnog Rimskog Carstva je bio [[Flavije Orest]], čiji je sin [[Romul Augustul|Romul Avgustul]] bio maloletan. Odbio je da dodeli zemlju Herulima i drugim germanskim plaćenicima, što je dovelo do pobune varvarskih plaćenika pod vođstvom Odoakara. Brzo zauzimaju [[Ravenna|Ravenu]], koja je bila sedište cara još od [[402]]. godine. == Podvrgavanje Romejskom carstvu (Vizantiji) == [[Datoteka:Solidus-Odoacer-ZenoRIC 3657cf.jpg|thumb|300px|Odoakrov [[solid]] iskovan u ime cara [[Zenon]]a. Novac potvrđuje formalnu vlast Zenona nad Odoakrom.]] Nakon svrgavanja [[Romul Augustul|Romula Avgustula]], Odoakar je imao izbor ili da vlada preko nekog cara, koga bi kontrolisao, ili da vlada kao štićenik romejskog cara. Odlučio je da formalno vrati carsku vlast romejskom caru [[Zenon (car)|Zenonu]] u [[Konstantinopolj]]u. Car Zenon ga je proglasio vojnim zapovednikom (''dux'') Italije i uvrstio ga je među [[patriciji|patricije]]. Odoakar je kovao zlatnike u ime Zenona, čime je pokazivao da poštuje formalnu vlast [[Istočno Rimsko Carstvo|Istočnog Rimskog Carstva]]. Do 480. godine [[Julije Nepot]] je bio formalno legitimno pretpostavljeni, a od [[480]]. godine Odoakar se naziva kraljem Italije. == Rat sa Ostrogotima == Odnosi između Odoakara i [[Istočno Rimsko Carstvo|Istočnog Rimskog Carstva]] su se pogoršavali, najviše zbog toga što se Odoakar nije držao postignutih dogovora. Godine [[489]]. car Zenon poziva [[Ostrogoti|Ostrogote]] i [[Teodorik Veliki|Teodorika Velikog]] da mu pomognu, što ovi i čine i nakon 4 godine rata [[493]]. godine Odoakar gubi [[Ravenna|Ravenu]]. [[Teodorik Veliki|Teodorik]] ga poziva na večeru i pri tome ga lično ubija mačem, te preuzima celo kraljevstvo. == Povezano == * [[Goti]] * [[Istočno Rimsko Carstvo]] * [[Antički Rim]] == Izvori == {{refspisak}} == Eksterni linkovi == {{Commonscat|Odoacer}} {{Lifetime|433|493|Odoakar}} [[Kategorija:Kraljevi Italije]] [[Kategorija:Zapadno Rimsko Carstvo]] [[Kategorija:Magistri militum]] [[Kategorija:Rođeni 433.]] [[Kategorija:Umrli 493.]] k7x4isckkans1a97mm62pssep6sb1vk 0 467781 3921855 3768944 2026-08-24T12:33:02Z Dromedar61 127488 new photo 3921855 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Sandra Gugić | slika = Sandra Gugić - O-Töne 2026 - BHO-7426.jpg | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|10|11}} | mjesto_rođenja = [[Beč]], [[Austrija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = Pisac | jezik = Njemački jezik | nacionalnost = Austrijanka | obrazovanje= [[Njemački literaturni institut u Leipzigu]] | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt= sandragugic.com }} '''Sandra Gugić''' je [[Austrija|austrijska]] književnica, pjesnikinja i esejistkinja [[Srbija|srpskog]] porijekla. Od 2020. živi u [[Berlin]]u.<ref name="Die Presse" /> Jedna je od osnivača [[blog]]a nazisundgoldmund.net. == Biografija == Rođena je u [[Beč]]u od roditelja iseljenika iz [[SR Srbija|SR Srbije]], bivše [[Republike SFRJ|savezne republike]] [[SFRJ]]. Završila je gimnaziju u [[Schwechat]]u u [[Donja Austrija|Donjoj Austriji]] i modnu školu u [[Hetzendorf]]u. Surađivala je u pozorišnim grupama u Beču kao režiser i u bečkom [[Burgtheater]] kao kostimograf. Nakon završetka školovanja kao [[grafički dizajn]]er radila je u reklamnoj agenciji, studijima za dizajn. Studirala je na [[Akademija primijenjenih umjetnosti u Beču|Akademiji primijenjenih umjetnosti]] u Beču i [[Njemački literaturni institut u Leipzigu|Njemačkom institutu za literaturu]] u [[Leipzig]]u. == Bibliografija == * ''Zorn und Stille'', roman, Hoffmann und Campe, 2020. ISBN 978-3-455-00976-7<ref name="Die Presse">{{cite web | url = https://www.diepresse.com/5852846/zorn-und-stille-familienaufstellung-mit-sarma| title = Zorn und Stille: Familienaufstellung mit Sarma| last = Doris| first = Kraus| date = 18. 8. 2010| website = diepresse.com| publisher = | access-date =23. 8. 2010| language =de }}</ref> * ''Protokolle der Gegenwart'', lirika, Verlagshaus Berlin, 2019. ISBN 978-3-945832-29-5 * ''Astronauten'', roman, C.H.Beck, München 2015. ISBN 978-3-406-67370-2 * ''Aufzeichnungen eines Querulanten'', pozorišni esej, Kaiser Verlag Beč, 2015. * ''Die Totalvernutzung der Welt'', pozorišni komad, Kaiser Verlag Beč, 2011. * ''Spoons'', pozorišni komad, Kaiser Verlag Beč, 2010. == Prilozi u antologijama == * ''Jahrbuch der Lyrik'', Schöffling & Co, 2017. * ''Hörspiel/Erzählung: Einer von uns in Kabeljau und Dorsch'', antologija i E-Book, 2016. * ''Erzählung in: Hinter dem Gesetz, Kafka, Recht und Ordnung'', antologija, Luftschacht Verlag 2015. * ''Erzählung: Die Strategen im FuturZwei Zukunftsalmanach'', Fischer Verlag 2015. * ''Erzählung in: ReCovered Neue deutschsprachige Prosa Anthologie'', Verlag Lettrétage 2013. * ''Erzählung in: 20. Open Mike, Wettbewerbstexte'', Allitera Verlag Berlin 2012. * ''Gedichte in: Das Sisi Projekt'', antologija, Villa Waldberta München 2012. * ''Gedichte in: Weil du die Welt bist, Neue Liebesgedichte'', antologija, Edition Keiper 2011. * ''Erzählung: Vaterland und Mutterzunge in Federlesen'', Anthologie der Jürgen Ponto Stiftung, 2010. * ''Erzählung: Eine kurze Geschichte über eine lange Fahrt'', in Exil Preise 08 Anthologie, Edition Exil, 2008. == Radio-igre == * ''Betont auf Welt'', [[Bayerischer Rundfunk]], 2013, Studierende des DLL Leipzig mit Michael Lentz * ''Also Poesie gegen Rechts oder was?'', Nachtstudio, [[Bayerischer Rundfunk]], 2017, Kollektivtext von Nazis & Goldmund == Filmovi == * ''Fische'', kratki igrani film, kao autorica;<ref>{{IMDb title|tt7803444|title=Fische}}</ref> == Nagrade == * 2012: [[Nagrada "Open Mike"]] * 2016: [[Nagrada "Reinhard Priessnitz"]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://sandragugic.com/ Autoričin veb-sajt] * {{IMDb name|nm9517056}} == Reference == {{Refspisak}} {{Dobitnici Nagrade "Reinhard Priessnitz"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Gugic, Sandra}} [[Kategorija:Biografije, Beč]] [[Kategorija:Austrijski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Austrijski pjesnici]] [[Kategorija:Austrijanci porijeklom iz Srbije]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 6fit9ow2mew2jy5pypon7ofynwv604l 0 468417 3922011 3919196 2026-08-25T06:30:30Z Tulum387 155909 Sekcija "Usponi" - godine navedene prije vrhova planina, kako bi članak pratio hronološku historiju razvoja alpinizma. 3922011 wikitext text/x-wiki [[File:Novakova pećina-Romanija.jpg|mini|desno|Stijene Romanije, na kojima je počeo razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini]] '''Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini''' vezuje se za kraj 1920-ih. Godine 1929. zabilježen je prvi alpinistički uspon na planini Romaniji, na stijeni poznatoj kao Đeva na Djevojačkim stijenama, čime su postavljeni temelji razvoja alpinizma u BiH. == Počeci == === Romanija === Zbog relativno lake pristupačnosti i raznovrsnih stijenskih formacija, Romanija je od početaka razvoja alpinizma predstavljala jedno od najvažnijih penjačkih područja u Bosni i Hercegovini.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Na brojnim svjetskim vrhovima zavihorila se zastava BiH - Oslobođenje, 30.12.2019.]</ref> Posebno se ističu stijenski masivi Djevojačkih, Velikih i Bogovićkih stijena, koji se pružaju južnim dijelom planine od zapada prema istoku i jugoistoku. Na ovom području razvijen je najveći broj ranih penjačkih smjerova, naročito na Velikim stijenama, koje su zbog svojih karakteristika bile pogodne za razvoj različitih oblika penjanja. Pored navedenih stijena, penjački interes privlačili su i drugi masivi na Romaniji, među kojima su Crvene, Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi dokumentovani alpinistički uspon na Romaniji izveli su u novembru 1929. [[Drago Šefer]] i Vojo Ilić, kada su ispenjali smjer na I stijeni drugog tornja Djevojačkih stijena. Ovaj uspon smatra se prvim zabilježenim alpinističkim smjerom u planinama Bosne i Hercegovine. Razvoj alpinizma nastavljen je tokom 1930-ih. Godine 1932. penjači su počeli koristiti savremeniju alpinističku opremu tog vremena, uključujući cepin, 30-metarsko uže, karabinere, čekić i penjačice. Godine 1935. RTD "Prijatelj prirode" osniva Alpinistički odsjek, čime je alpinistička aktivnost dobila organizovaniji oblik. Do kraja 1938. na Romaniji je ispenjano više smjerova, a među penjačima koji su učestvovali u razvoju ranog alpinizma na ovom području bili su Predrag Šaraba, Jakov Gaon, Josip Sigmund, Nikola Sedlar, Čaušević i Krkbešević.<ref>{{Cite web |url=http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |title=Edin Durmo - Slobodan Žalica: Romanija - Alpinistički vodič |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=9. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909134817/http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |url-status=dead }}</ref> U kasnijem periodu Drago Entraut, Muhamed Buturović i Faruk Zahirović ispenjali su smjer koji je ostao značajan u historiji penjanja na Romaniji.<ref name="SŠAG">{{Cite web |url= https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Gafa-the-gentleman-of-the-peaks-103244 |title=Gafa, džemtlmen na vrhu |work= Osservatorio - balcanicaucaso|access-date= 13. 9. 2018}}</ref> ==== Period nakon Drugog svjetskog rata ==== Nakon Drugog svjetskog rata došlo je do institucionalnog razvoja alpinizma u Bosni i Hercegovini. U okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] 1949. osnovana je alpinistička sekcija, koja je imala značajnu ulogu u razvoju i osnivanju alpinističkih sekcija i odsjeka pri planinarskim društvima u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - Planinarenje.ba |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Sredinom oktobra 1949. na [[Prenj|Prenju]], kod [[Boračko jezero|Boračkog jezera]], održan je prvi alpinistički tečaj u Bosni i Hercegovini, organizovan na nivou tadašnje Federativne Narodne Republike Jugoslavije. Tečaj je okupio učesnike iz svih republika tadašnje države, a Bosnu i Hercegovinu predstavljalo je osam planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić i Vjekosav Reba. Kao instruktori učestvovali su istaknuti slovenski alpinisti Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - planinarenje.ba, 18.06.2015 |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Nakon ovog tečaja nastavljen je razvoj alpinističke obuke u Bosni i Hercegovini. U septembru 1950. na [[Čvrsnica|Čvrsnici]] je održan republički alpinistički tečaj na kojem je učestvovalo 30 polaznika. Već 1951. u alpinističkoj obuci učestvovale su po prvi put i žene, čime se dodatno proširila baza učesnika u razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini. === Ostale planine === Pored Romanije, značajnu ulogu u razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini imali su planinski masivi [[Prenj|Prenja]], [[Čvrsnica|Čvrsnice]], [[Velež (planina)|Veleža]], [[Treskavica|Treskavice]] i drugih planina. Na ovim područjima tokom 20. vijeka izvedeni su brojni značajni alpinistički usponi i razvijeni novi penjački pravci.<ref name="Plaalp">{{Cite web |url=http://serbianoutdoor.com/wp-content/uploads/2012/01/Planinarstvo_i_alpinizam.pdf |title=Planinarstvo i alpinizam |work= Planinarski savez Hrvatske, Zagreb 1989|access-date= 15. 2. 2020}}</ref> Na Prenju je Drago Šefer 1936. godine izveo uspon na sjeveroistočnoj stijeni Lupoglava. U narednim godinama nastavljen je razvoj penjanja na ovom području. Drago Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su 1938. uspon na sjevernoj stijeni Otiša (2097 m), a iste godine izveden je i uspon na zapadnoj stijeni Osobca. [[Lujo Dic]] je sa grupom planinara iz društva "Prijatelji prirode" izveo grebenski uspon preko Vjetrenih brda, od Zelene glave do Lupoglava. Na području Čvrsnice, Josip Sigmund izveo je uspon na sjevernoj stijeni Klapavice, dok su 1939. godine zabilježena dva penjačka uspona u stijenama Pešti brda i Velikog kuka. Na Treskavicu se Josip Sigmund 1937. penjao kamionom u Čabenskim stijenama. Bosanskohercegovački alpinisti učestvovali su 1956. na alpinističkom skupu na [[Maglić|Magliću]] i [[Trnovačko jezero|Trnovačkom jezeru]], zajedno sa penjačima iz Slovenije i Hrvatske. Tom prilikom izvedeni su prvenstveni usponi na stijene Maglića, Trnovačkog Durmitora i [[Volujak|Volujka]]. Među učesnicima iz Bosne i Hercegovine bili su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Tokom 1966. na Prenju su ostvareni novi prvenstveni usponi, među kojima su usponi na zapadnoj stijeni Zupca (1897 m), sjeverozapadnoj stijeni Otiša i Ogorjeloj glavi. Tokom 1970-ih i 1980-ih Prenj je ostao jedno od najvažnijih područja za razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini. Penjačka iskustva stečena na njegovim stijenama predstavljala su osnovu za kasnije ekspedicije i uspone bosanskohercegovačkih alpinista na drugim evropskim i svjetskim planinama. Posebno mjesto u razvoju alpinizma zauzima i sjeverna stijena Veleža, koja predstavlja jedan od značajnijih stijenskih kompleksa u jugoistočnoj Evropi. Na njenim stijenama razvijen je veći broj alpinističkih smjerova. U razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini učestvovali su brojni penjači, među kojima su Alojz Rebić, Vojo Prica, Hajro Delić, Hidajet Haračić, Drago Bozja i Danil Pavičević.[[File:LUPOGLAV - panoramio.jpg|mini|desno|Vrh Lupoglava (2.102 m/nv)]] === Lupoglav === {{Glavni|Zimski uspon na Lupoglav}} Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh [[Zimski uspon na Lupoglav|Lupoglav]] (2.102 m/nv) uživa pomalo kultni status bosanskohercegovačkih alpinista. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. godine. [[Ilija Dilber]], tada jedan od najboljih BiH alpinista, [[Zijah Jajatović]] mladi i perspektivni alpinista, student DIF-a, i [[Milorad Stjepanović]], najmlađi član naveze, 14. februara krenuli su na taj vrh iz [[Planinarska kuća Jezerce|planinarskog doma na Jezercu]] i tragično stradali.<ref>{{Cite web |url=https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |title=Mirko Bjelan: Vrh Lupoglav - Planinarsko sklonište Vrutak |access-date=30. 9. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231638/https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |url-status=dead }}</ref> Tek u junu i julu pronađeni su ostaci opreme i njihova tijela. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje, pali niz zapadnu stijenu u Barni do.<ref name="Lupoglav">{{Cite web |url= http://www.zone-2000.net/service/books_img/prenj.pdf/ |title= Muhamed Gafić i Šemsudin Džeko - Prenj - Lupoglav, s.94 |work= Turistička zajednica Kantona Sarajevo |access-date= 13. 9. 2020 }}{{Mrtav link}}</ref> === Sarajevska škola alpinizma === Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu “Slaviša Vajner-Čiča”. SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj, i od kada se vode dnevnici Škole. Prvobitno nije djelovala u okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|PSBiH]], već u okviru Gradskog planinarskog saveza Sarajeva. Kroz školu su prošli brojni alpinisti iz cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Instruktori (praktične i teoretske nastave) koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u njenoj prvoj, “klasičnoj” fazi, od 1972. do 1991. bili su [[Muhamed Šišić]], [[Slobodan Žalica]] (idejni osnivači i direktni pokretači Škole), [[Peter Hilčišin]], [[Muhamed Gafić]] (jedno vrijeme rukovodilac škole), [[Faruk Zahirović]], [[Rašid Mulahusić]] (kasnije dugogodišnji rukovodilac škole) i [[Miodrag Rakić]] (utemeljivači Škole).<ref name="SŠA">{{Cite web |url= https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |title=Historija razvoja alpinizma u Sarajevu |work= |access-date= 13. 9. 2018}}</ref> == Usponi == === 1971 – Matterhorn === Uspon na [[Matterhorn]] [[Muhamed Šišić|Muhameda Šišića]] i [[Muhamed Gafić|Muhameda Gafića]] izveden je u julu 1971. Bio je izveden u vlastitoj organizaciji, sa dosta avanturizma, ali je ostao upisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma.<ref>{{Cite web |url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |title=Prvo bosanskohercegovačko osvajanje Matterhorna - DANI |access-date=28. 9. 2020 |archive-date=8. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008162934/https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |url-status=dead }}</ref> === 1972 – Mont Blanc === Godine 1972. Petar Hilčišin i Sonja Šiljak su izveli prvi bh. uspon na krov Zapadne Evrope, Mt. Blanc.<ref>{{Cite web|url=https://psbih.ba/digitalni-muzej/prvi-bh-uspon-na-mt-blanc-1972/|title=Prvi bh. uspon na Mt. Blanc / 1972|last=Digitalni muzej PSFBiH|first=PS FBiH (Planinarski Savez Federacije Bosne i Herceogovine)|website=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|language=|access-date=4. 8. 2026}}</ref>[[File:Elbrus North 195.jpg|mini|desno|[[Elbrus]], najviši je vrh [[Kavkaz]]a i [[Evropa|Evrope]] s visinom od 5642 m. Muhamed Gafić i Muhamed Šišić su prvi bosanskohercegovački alpinisti sa usponom na ovaj vrh]] === 1974 – Elbrus === Kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Kavkaz 1974.|Prve jugoslavenska kadrovska alpinistička ekspedicija "Kavkaz '74"]] (PS Jugoslavije), Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su 1974. uspon na [[Elbrus]] (5.642 m). Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4.207 m).<ref name="BiH">{{Cite web |url= https://psbih.ba/alpinizam/ |title= Hronologija uspona |work= Planinarski savez BiH |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 8. 7. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190708194759/https://psbih.ba/alpinizam/ |url-status= dead }}</ref> === 1976. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1976.|Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija]] u organizaciji [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] bila je "Pamir '76". [[Branimir Maltarić]] i [[Alija Vatrenjak]] dosegli su 7050 m prilikom uspona na [[Vrh Korženevskaja]] (7.105 m). Ostali članovi ekspedicije bili su [[Erol Čolaković]], Muhamed Šišić, [[Miodrag Rakić]]. === 1979 – 7.000 m === * U [[Jugoslavenska ekspedicija na Mount Everest 1979.|Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest]] u proljeće 1979. učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić. Dosegli su visinu od 7.170 m. Na vrh su se popela četvorica jugoslavenskih alpinista: [[Nejc Zaplotnik]], [[Andre Štrmfelj]] i [[Stane Belak]] iz [[Slovenija|Slovenije]], te [[Stipe Božić]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. * U julu 1979, [[Branimir Maltarić]] i [[Mujo Mulaosmanović]], kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Pamir 1979.|Jugoslavenske ekspedicije na Pamir 1979.]] popeli su se na Vrh Korženjevskaja u [[Pamirske planine|Pamir]]u, visok 7.105 metara.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Mujo Mulaosmanović, prvi Bosanac koji je osvojio vrh preko 7.000 metara]</ref> Bio je to prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara.<ref name="MM">{{Cite web |url= https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |title= U svjetskim velegorjima: 1974 – 1979 |work= ZONE 2000 |access-date= 15. 2. 2020 |archive-date= 8. 10. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201008180552/https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |url-status= dead }}</ref> === 1982. i 1983. god. === Uspon na Vrh Uhuru (5.895 m) [[Kilimanjaro]], najviši vrh [[Afrika|Afrike]] ostvarili su 1982. Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije [[Boris Kovačević]] i Branislav Pajkanović. === 1984. god. === Godine 1984. alpinisti iz Bosne i Hercegovine učestvovali su u Drugoj vojvođanskoj alpinističkoj ekspediciji "Damavand '84", Elbrus (PSS Vojvodine). Na vrhove Damavand (5.671 m) i [[Ararat]] (5.165 m) ispenjali su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, [[Naim Logić]], Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić, Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4.850 m) 1984, Nail Dervišević, [[Naim Logić]], Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. === 1985. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Druga bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Pamir '85"]] u organizaciji Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine. Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić, Željko Rudan ispenjali su [[Vrh Komunizma]] (7.495 m) Ostali članovi ekspedicije bili su Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. === 1986. god. === * Uhuru Peak (5.895 m), Kilimanjaro: Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić, Slavko Šimić – pristup na vrh. * Ulu Tau Čan (4.207 m), Kavkaz: Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić – ispenjali nekoliko smjerova. * Alpinistička ekspedicija "Ande '86" (UPSD "Bukovik" Sarajevo): :* [[Huaskaran]] (6.768 m): Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić, Alija Vatrenjak – pristup na vrh :* [[Quitijaro]] (6.035 m): Dragan Ilić, Željko Marić, Goran Černak, Duško Jovanović, Alija Vatrenjak, Levko Mojsovski – pristup na vrh :* [[Alpamajo]] (5.947 m): Naim Logić, Dragan Ilić, Željko Marić, Alija Vatrenjak, Muhamed Šišić – pristup na vrh :* [[Toklararaju]] (6.034 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :* [[Ranrapalca]] (6.162 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :* [[Nevado Pisko]] (5.760 m): Slobodan Simić, Dragan Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić – pristup na vrh [[Datoteka:Aconcagua_heli_3.jpg|mini|desno|[[Aconcagua]], najviši vrh [[Južna Amerika|Južne Amerike]]]] === 1988 – Akonkagva === Alpinistička ekspedicija "Ande '88" (PD "Bjelašnica" Sarajevo): [[Aconcagua|Akonkagva]] (6.962 m). Uspon su ostvarili [[Dragan Ilić]] i [[Cvjetin Krnjajić]]. === 1989. god. === * Alpinistička ekspedicija "Pamir '89" (PSS Vojvodine): [[Vrh Lenjin]] (7.134 m). Uspon su ostvarili Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi ekspedicije: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač. * Peta zagrebačka alpinistička ekspedicija "Everest '89", Himalaja (PDS "Velebit" Zagreb): Prvo ponavljanje Australijskog smjera u sz. stijeni Mt. Everesta (8848 m ); [[Boris Kovačević]] dosegao 7.600 m. === 1990. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Treća bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Pamir '90” (PS BiH)]] :Vrh Korženjevske (7.105 m): Muhamed Gafić, Branko Simić, Zdenko Veljačić – pristup na vrh :Vrh Četiri (6.400 m): Ivica Šutalo, [[Goran Bregović]] – pristup na vrh === 1991. god. === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Tian Shan 1991.|Četvrta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Tjen Šan '91" (PS BiH)]] :Khan Tengri (7.010 m): [[Edin Durmo]], Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović – pristup na vrh. Ostali članovi ekspedicije: Muhamed Šišić (dosegao 6.900 m) i Mirza Todorović. * Ekspedicija na Pamir, PD "Klekovača" Prijedor: :Vrh Moskva (6.635 m): Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić – pristup na vrh === 1994. god. === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Karakorum 1991.|Peta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Karakorum '94", Himalaji (PS BiH)]]. Prilikom uspon na Gašerbrum II (8.035 m), Nail Dervišević dosegao 7.400m, Oskar Prebanić 7.350, a Alija Vatrenjak 7.000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska) === 2006 – 8.000 metara === * Uhuru Peak (5.895 m), Kilimanjaro (PD "Pobeda" Beograd): Adnan Hodžić, Dragan Markelić – pristup na vrh * Mount Manso (5.557 m), Ande: Goran Rokolj – pristup na vrh * [[Ekspedicija iz Srbije na Cho Oyu 2006.|Alpinistička ekspedicija "Čo Oju" Himalaja]] ("Extreme Summit Team" Beograd): Petar Pećanac – pristup na vrh. Ovo je prvi uspon jednog alpiniste iz Bosne i Hercegovine na vrh iznad 8.000 m.<ref>[https://www.slobodnaevropa.org/a/684418.html Cho-Oya - na više od 8000 metara... - Radio Slobodna Evropa]</ref> === 2007 – Mount Everest === [[Ekspedicija iz Srbije na Mount Everest 2007.|Alpinistička ekspedicija Everest 2007]], [[Himalaji]] (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio [[Petar Pećanac]] Ovo je prvi uspon bosanskohercegovačkog planinara na najviši vrh svijeta.<ref>{{Cite web |url=http://www.infobiro.ba/article/736834 |title=Haris Čalkić Kreditom na Mount Everest - Medioacentar Sarajevo |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=24. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024174133/http://www.infobiro.ba/article/736834 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Porodica&clanak=700773&datum=2019-06-16 Dragana Rajblović, Moj Everest – san i java - Dan on-line]</ref> === 2010 – Mount Everest === Ekspedicija Himalaja "Everest Tibet 2010" ("Summitclimb.com"). Sjevernim grebenom, [[Fikret Karačić]] pristupio na vrh Mount Everest (8.848 m). === 2012 – Mount Everest === * Himalaji, ekspedicija "Eco-Everest Expedition Spring 2012" ("Asian Trekking's Expedition Teams") na Himalaje: :* Island Peak (6.189 m), Naim Logić – pristup na vrh :* Mount Everest (8.848 m), Naim Logić iz baznog kampa Everest preko rute South Col, pristupio na vrh. === 2015 – Sedam vrhova === [[Vinsonov masiv|Mount Vinson]], Antarktik – 4.897 m (7. 1. 2015). Usponom na ovaj vrh, [[Naim Logić]] je prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu [[Sedam vrhova|najviših vrhova sedam kontinenata]].<ref>[https://tntportal.ba/resin-sportski-vremeplov-dr-naim-logic-prvi-bh-drzavljanin-koji-je-uspio-izaci-na-najvise-planine-svih-7-kontinenata/ Dr. Naim Logić prvi bh. državljanin koji je uspio izaći na najviše planine svih 7 kontinenata]</ref><ref>{{Cite web|url=https://psbih.ba/|title=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|last=Hercegovine|first=PS FBiH-Planinarski Savez Federacije Bosne i|website=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> === 2023 – Mount Everest === Dana 17. maja 2023. u 8:21 (po lokalnom vremenu), ironman i alpinist, [[Tomislav Cvitanušić]], ostvario je uspon na najviši vrh svijeta Mount Everest (8.848 m.n.v). Bio je to četvrti uspon jednog bosanskohercegovačkog alpiniste na najviši vrh svijeta, nakon Petra Pećanca, Naima Logića i Fikreta Karačića.<ref>[https://psbih.ba/ostalo/tomislav-cvitanusic-uspjesno-izveo-uspon-na-krov-svijeta-mt-everest/ PS FBiH: Tomislav Cvitanušić uspješno izveo uspon na krov svijeta, Mt. Everest]</ref> === 2026 – Elbrus === Dana 25. jula 2026. desila se [[Tragedija na Elbrusu 2026.|tragedija u kojoj je pet od sedam planinara poginulo]], prilikom ekspedicije na vrh Elbrus.<ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} [[Kategorija:Alpinizam u Bosni i Hercegovini]] phiozafw4dti9ac77u29q12c65p1cuo 0 468886 3921893 3914369 2026-08-24T18:37:26Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921893 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Parasolna ćelija | pronunciation = | Latin = | Image = Parasol cell.jpg | Caption = Opća struktura parasolne ćelije | Width = | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | part_of = [[Mrežnjača]] u [[oko|oku]] | System = [[Čulo vida]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Parasolna ćelija''' ili '''suncobranasta ćelija''', ponekad i '''M-ćelija'''<ref name="Brodal2010">{{cite book|last1=Brodal|first1=Per|title=The central nervous system : structure and function|url=https://archive.org/details/centralnervoussy0000brod_f5c9|url-access=limited|date=2010|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=978-0-19-538115-3|edition=4th|location=New York|pages=[https://archive.org/details/centralnervoussy0000brod_f5c9/page/226 226]}}</ref> ili '''M-ganglijska ćelija''',<ref>{{cite book|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_l6o2|last=Gilbert|date=2004|publisher=Sinauer|isbn=978-0-87893-725-7|editor-last=Purves|editor-first=Dale|edition=3rd|location=Sunderland, Mass.|page=[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_l6o2/page/274 274]|first1=Scott F}}</ref> je je tip [[ganglijska ćelija mrežnjače|ganglijske ćelije mrežnjače]] (RGC) koji se nalazi u [[sloj ganglijskih ćelija|sloju ganglijskih ćelija]] na [[mrežnjača|mrežnjači]]. Ove ćelije se projiciraju na [[magnoćelijska ćelija|magnoćelijske ćelije]] u [[bočno genikulsko jezgro|lateralnom genikulskom jezgru]] (LGN), kao dio magnoćelijskog puta u [[čulo vida|vizuelnom sistemu]].<ref name="Callaway2005"/> Imaju velika ćelijska tijela kao i opsežne razgranate mreže [[dendrit]]a i kao takve imaju velika [[Receptivno polje|receptivna polja]].<ref name="Callaway2005"/><ref name="Stein2014"/> U odnosu na druge RGC-ove, imaju brze brzine provođenja.<ref name="Stein2014"/> Iako pokazuju jasan antagonizam srednjeg i okruženog okruženja (poznato kao prostorna suprotnost), ne dobijaju informacije o boji (odsustvo hromatske suprotnosti).<ref name="Callaway2005"/> Ove ganglijske ćelije daju informacije o kretanju i dubini predmeta u vidnom polju.<ref name=":3"/> == Parasolne ganglijske ćelije u magnočelijskom putu == [[Datoteka:Magno Parvocellular Pathways.svg|thumb|271x271px|Vizuelni prikaz parvoćelijskog i magnoćelijskog puta]] Parasolne ganglijske ćelije su prvi korak u magnoćelijskom putu vidnog sistema. One izlaze iz mrežnjače preko optičkog nerva u dva najkomornija sloja LGN-a, koja su jezgra [[talamus]]a, zauzeta magnoćelijskim ćelijama koje se potom uglavnom projiciraju u [[Vidni korteks|prugasti korteks]] (V1), tipski za sloj 4Cα.<ref name="Nassi2009"/> Na kraju, informacije koje ove ćelije prikupljaju, šalju se različite dijelove vidne moždane kore korteksa, uključujući [[stražnji tjemenski korteks]] i područje [[Vidnii korteks|V5]], prema [[Hipoteza dva toka|leđnoj struji]],i [[donji sljepoočni girus|donjem dijelu sljepoočne kore]] i područje [[Vidna kora|V4]] , prema [[Hipoteza dva toka|ventralnom toku]].<ref name=":7">{{Cite journal|last=Yabuta|first=N. H.|last2=Sawatari|first2=A.|last3=Callaway|first3=E. M.|date=13. 4. 2001|title=Two functional channels from primary visual cortex to dorsal visual cortical areas|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-04-13_292_5515/page/n150|journal=Science|volume=292|issue=5515|pages=297–300|doi=10.1126/science.1057916|issn=0036-8075|pmid=11303106}}</ref> == Struktura == [[Datoteka:Midget vs Parasol cell.png|thumb|Skica parasolne ćelije (desno), uz ćeliju patuljka (lijevo) za poređenje veličine | 280x280px]] Ganglijske ćelije parasola nalaze se u mrežnjači i čine otprilike 10% svih ganglijskih ćelija mrežnjače.<ref name="Callaway2005"/> Imaju velika ćelijska tijela <ref name="Stein2014">{{cite journal | vauthors = Stein J | title = Dyslexia: the Role of Vision and Visual Attention | journal = Current Developmental Disorders Reports | volume = 1 | issue = 4 | pages = 267–280 | date = 1. 1. 2014 | pmid = 25346883 | pmc = 4203994 | doi = 10.1007/s40474-014-0030-6 }}</ref><ref name="Nassi2009">{{cite journal | vauthors = Nassi JJ, Callaway EM | title = Parallel processing strategies of the primate visual system | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 10 | issue = 5 | pages = 360–72 | date = maj 2009 | pmid = 19352403 | pmc = 2771435 | doi = 10.1038/nrn2619 }}</ref> s opsežnim, preklapajućim, razgranatim [[dendrit]]ima ,<ref name="Callaway2005">{{cite journal | vauthors = Callaway EM | title = Structure and function of parallel pathways in the primate early visual system | journal = The Journal of Physiology | volume = 566 | issue = Pt 1 | pages = 13–9 | date = juli 2005 | pmid = 15905213 | pmc = 1464718 | doi = 10.1113/jphysiol.2005.088047 }}</ref><ref name="Lee1996">{{cite journal | vauthors = Lee BB | title = Receptive field structure in the primate retina | url = https://archive.org/details/sim_vision-research_1996-03_36_5/page/631 | journal = Vision Research | volume = 36 | issue = 5 | pages = 631–44 | date = mart 1996 | pmid = 8762295 | doi=10.1016/0042-6989(95)00167-0}}</ref> i debelim, jako [[mijelinizacija|mijeliniziranim]] [[akson]]ima. Ova svojstva omogućavaju ovim ćelijama da vrlo brzo provode signale, mnogo brže od [[patuljasta ćelija|patuljastih]] koje napajaju [[čulo vida|P-put]].<ref name="Stein2014"/><ref name="Nassi2009" /> Parasolne ganglijske ćelije prikupljaju informacije iz velikih [[receptivno polje|receptivnih polja]],<ref name="Callaway2005"/><ref name="Nassi2009"/> koje sadrže i [[štapićasta ćelija|štapiće]] i [[čepićasta ćelija|čepiće]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hadjikhani N, Tootell RB | title = Projection of rods and cones within human visual cortex | journal = Human Brain Mapping | volume = 9 | issue = 1 | pages = 55–63 | date = 1. 1. 2000 | pmid = 10643730 | doi=10.1002/(sici)1097-0193(2000)9:1<55::aid-hbm6>3.0.co;2-u| pmc = 6871842 }}</ref> Uprkos ulazu iz čepića, ove ganglijske ćelije ne dobijaju informacije o boji.<ref name = "Callaway2005" /><ref name = "Nassi2009" /> Za razliku od patuljastih ćelija, prijemčiva su polja koja sadrže isti tip čepića za bojer boje i u središtu i u okruženju. Zbog ove nedostatnosti specifičnosti, parasolne ćelije ne mogu prepoznavati različite talasne dužine svjetlosti, odbijene od određenog objekta, te stoga mogu slati samo ahromatske informacije.<ref>{{Cite journal|last=Sincich|first=Lawrence C.|last2=Horton|first2=Jonathan C.|date=1. 1. 2005|title=The circuitry of V1 and V2: integration of color, form, and motion|journal=Annual Review of Neuroscience|volume=28|pages=303–326|doi=10.1146/annurev.neuro.28.061604.135731|issn=0147-006X|pmid=16022598}}</ref> Otprilike je ista gustina parasolnih ćelija u ''[[fovea centralis]]'' kao i u ostatku mrežnjače, još je jedno svojstvo koje ih razlikuje od patuljastih ćelija.<ref name=Lee1996/> === Razlije između paarasolne i patuljaste ćelije === Parasolne i patuljaste ćelije mrežnjače započinju paralelni magnoćelijski i parvoćelijski put. Iako i parasolne i patuljastw ćelije imaju važnu ulogu u vidnom sistemu, njihova anatomija i funkcijski doprinosi se razlikuju.<ref name="Callaway2005" /><ref name="Jayakumar2013">{{cite journal|date=maj 2013|title=Tracking blue cone signals in the primate brain|journal=Clinical & Experimental Optometry|volume=96|issue=3|pages=259–66|doi=10.1111/j.1444-0938.2012.00819.x|pmid=23186138|vauthors=Jayakumar J, Dreher B, Vidyasagar TR|hdl=11343/39658|hdl-access=free}}</ref><ref name=":6"/><ref>{{cite journal|date=januar 2004|title=On the prevalence of magnocellular deficits in the visual system of non-dyslexic individuals|url=https://archive.org/details/brain-and-language_2004-01_88_1/page/79|journal=Brain and Language|volume=88|issue=1|pages=79–82|pmid=14698733|vauthors=Skoyles J, Skottun BC|doi=10.1016/s0093-934x(03)00162-7}}</ref> {| class="wikitable" !Tip RGC !Parasolna ćelija !Patuljasta ćelija |- |Put u koji su uključene |Magnočelijski i parvoćelijski put |- |Veličina ćelijskog tijela |Velike |Male |- |Dendritsko rzgranavanje |Kompleksno |Manje kompleksno |- |Stopa provodljivosti |~1.6 ms |~2 ms |- |Funkcija u vidnom sistemu i | "Gdje" su objekti; "kako" shvatiti predmete | "Šta" su objekti prema finim detaljima |- |Osjetljivost na prostorne frekvencije |Niska |Srednja do visoka |- |Vremenska frekcvencija |Visoka |Niska |- | Razlikovanje boja |Ahromatske |Crveno-zelena oponencija |} == Funkcija == Parasolne ganglijske ćelije mrežnjače ne mogu pružiti fine detalje ili informacije o boji,<ref name = "Stein2014" />, ali i dalje pružaju korisne informacije o statičkim podacima, dubini i kretanju. Parasol Imaju sposobnost detekcije kontrasta visokog osvjetljenjaa/tame,<ref name=":0">{{Cite journal|last=Pokorny|first=Joel|date=7. 7. 2011|title=Review: steady and pulsed pedestals, the how and why of post-receptoral pathway separation|journal=Journal of Vision|volume=11|issue=5|pages=7|doi=10.1167/11.5.7|pmid=21737512|doi-access=free}}</ref> i osjetljivije su na niske [[Prostorna frekvencija|prostorne frekvencije]] od visokih frekvencija. Zbog ovih informacija o kontrastu, ove ćelije dobro otkrivaju promjene u [[sjaj]]u, te na taj način pružaju korisne informacije za izvršavanje procesa [[vizuelna pretraga|vizuelnih pretraga]] i otkrivanje ivica.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Cheng|first=Alicia|last2=Eysel|first2=Ulf T.|last3=Vidyasagar|first3=Trichur R.|date=1. 10. 2004|title=The role of the magnocellular pathway in serial deployment of visual attention|journal=The European Journal of Neuroscience|volume=20|issue=8|pages=2188–2192|doi=10.1111/j.1460-9568.2004.03675.x|pmid=15450098}}</ref> Parasolne ganglijske čelije su također važni za pružanje informacija o položaju objekata. Te ćelije mogu otkriti orijentaciju i položaj objekata u prostoru,<ref name=":3">{{Cite journal|last=Atkinson|first=J.|date=1. 1. 1992|title=Early visual development: differential functioning of parvocellular and magnocellular pathways|journal=Eye|volume=6 ( Pt 2)|issue=2|pages=129–135|doi=10.1038/eye.1992.28|pmid=1624034|doi-access=free}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal|last=Skottun|first=Bernt C.|last2=Skoyles|first2=John R.|date=1. 1. 2011|title=On identifying magnocellular and parvocellular responses on the basis of contrast-response functions|journal=Schizophrenia Bulletin|volume=37|issue=1|pages=23–26|doi=10.1093/schbul/sbq114|pmc=3004196|pmid=20929967}}</ref> informacije koje će na kraju biti poslane kroz leđni tok.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Hebart|first=Martin N.|last2=Hesselmann|first2=Guido|date=13. 6. 2012|title=What visual information is processed in the human dorsal stream?|journal=The Journal of Neuroscience|volume=32|issue=24|pages=8107–8109|doi=10.1523/JNEUROSCI.1462-12.2012|pmid=22699890|pmc=6703654}}</ref> Ove informacije su korisne i za otkrivanje razlika u položaju predmeta na mrežnjači svakog oka, što je važan alat u binokularnoj [[percepcija dubine|pecepciji dubine]].<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal|last=Poggio|first=G.F.|last2=Poggio|first2=T.|date=1984|title=The analysis of stereopsis|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-neuroscience_1984_7/page/379|journal=Annual Review of Neuroscience|volume=7|pages=379–412|doi=10.1146/annurev.ne.07.030184.002115|pmid=6370081}}</ref> Parasolne ćelije imaju sposobnost otkrivanja visokih vremenskih frekvencija,<ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=Andrew J.|last2=Jiao|first2=Julie|last3=Bui|first3=Bang V.|date=1. 9. 2015|title=Efficiently Measuring Magnocellular and Parvocellular Function in Human Clinical Studies|journal=Translational Vision Science & Technology|volume=4|issue=5|pages=1|doi=10.1167/tvst.4.5.1|pmc=4559216|pmid=26346944}}</ref> i na taj način mogu otkriti brze promjene u položaju predmeta.<ref name="Nassi2009"/> This is the basis for detecting motion.<ref name=":3"/><ref name=":0"/><ref name=":4">{{Cite journal|last=Vidyasagar|first=Trichur R.|date=1. 1. 2004|title=Neural underpinnings of dyslexia as a disorder of visuo-spatial attention|journal=Clinical & Experimental Optometry|volume=87|issue=1|pages=4–10|pmid=14720113|doi=10.1111/j.1444-0938.2004.tb03138.x}}</ref> Informacije poslane u [[intraparijetalni sulkus]] (IPS) stražnjeg tjemenog korteksa, omogućavaju magnoćelijskom putu usmjeravanje pažnje i usmjeravanje brzog pokretanja očiju da prate važne pokretne objekte u vidnom polju.<ref name="Stein2014"/><ref name=":2"/><ref name=":4"/> Pored praćenja objekata očima, IPS šalje informacije dijelovima [[čeoni režanj|frontalnog režnja]] koji omogućava rukama i nogama da prilagode kretanje kako bi pravilno uhvatili predmete na osnovu njihove veličine, položaja i lokacije.<ref name=":5"/> Ova sposobnost navela je neke neuroznanstvenike da pretpostave da svrha magnoćelijskog puta nije otkrivanje prostornih lokacija, ali jeste za usmjeravanje radnji povezanih s položajem i kretanjem objekata.<ref>{{Cite journal|last=Goodale|first=M.A.|last2=Westwood|first2=D.A.|date=2004|title=An evolving view of duplex vision: separate but interacting cortical pathways for perception and action|url=|journal=Current Opinion in Neurobiology|volume=14|issue=2|pages=203–211|doi=10.1016/j.conb.2004.03.002|pmid=15082326}}</ref> == Istraživanje i pokusi == Dok se [[neuron]]i obično proučavaju vanćelijskom upotrebom metalnih elektroda, ganglijske ćelije mrežnjače posebno se proučavaju ''[[in vitro]]''. Ovaj metod omogućava unutarćelijsku analizu složene i isprepletene strukture parasolnih ćelija. U 1941., Polyak je prvi naučnik koji je [[Golgijev metod|Golgijevim bojenjem]] identificirao ganglijske ćelije mrežnjače. Pomno analizirana morfologija dendrita koja je otkrila njihova velika, razgranata velika stabla. Kasnije, 1986., Kaplan i Shapley bili su tada prvi istraživači koji su povezali parasolne ćelije sa vizuelnim sistemom. Snimci S-potencijala na aksonskim terminalima RGC-a u LGN-u sugeriraju da postoji velika kontrastna osetljivost u ćelijama koje završavaju u magnoćelijskom sloju primata; nasuprot osetljivosti na nizak kontrast u ćelijama koje se nalaze u parvoćelijskom sloju.<ref name=Callaway2005/> [[Datoteka:GolgiStainedPyramidalCell.jpg|thumb|25opx|Neuron koji je prepariran Golgijevom bojom]] === Primat i drugi modelni sistemi === [[Primati]], i [[majmuni starog svijeta|Sarog]]I i [[majmuni Novog svijeta|Novog svijeta]] korišteni su kao modelni sistema za ljudski vid, a kasnije su bili korisni inu istraživanju parasolnih ćelija.<ref name = Lee1996 /> Mnogi [[retrogradno označavanje|retrogradno označeni]] eksperimenti koji koriste makake, naprimjer, povezuju parasolne i patuljaste ganglijske ćelije mrežnjače sa magnoćelijskim i parvoćelijskim putevima. Pored toga, slična istraživanja dovela su do teorija u osnovi oponentnosti boja.<ref name=Callaway2005/><ref name=Lee1996/> Istraživanje Daceyija (1996) podupire ovu ideju, gdje su ćelije mrežnjače primata ''[[in vitro]]'', tretirane punjenjima za bojenje. Otkriveno je da su parasolne ćelije magnoćelijskog puta ahromatske.<ref name=Callaway2005/> U drugim istraživanjima, [[majmuni Novog svijeta]], poput [[marmozet]]a, pomogli su sadašnjem razumijevanju prostorne i vremenske učestalosti magnoćelijskog sloja u LGN-u. Koristeći Nisslov [[čepićna ćelija|konioćelijskih]] slojeva, naprimjer.<ref name=Jayakumar2013/> Ganglijske ćelije mrežnjače na mačkama su proučavane i upoređene sa onima u vizuelnom sistemu [[primat]]a, uključujući i i ljude. Dokazi o receptivnim poljima mačaka potvrđuju da so ona polja veća od polja patuljaka zbog svoje ćelijske strukture. Isto će se vjerovatno naći u ljudskim ćelijama mrežnjače što omogućava bolju prostornu lokalizaciju.<ref name = Callaway2005 /> == Pridruženi poremećaji == Abnormalna signalizacija u magnoćelijskom putu povezana je sa [[disleksija|disleksijom]] i [[shizofrenija|shizofrenijom]].<ref name=":1">{{Cite journal|last=Stein|first=John|date=1. 1. 2014|title=Dyslexia: the Role of Vision and Visual Attention|journal=Current Developmental Disorders Reports|volume=1|issue=4|pages=267–280|doi=10.1007/s40474-014-0030-6|issn=2196-2987|pmc=4203994|pmid=25346883}}</ref><ref name=":10">{{Cite journal|last=Bortolon|first=Catherine|last2=Capdevielle|first2=Delphine|last3=Raffard|first3=Stéphane|date=1. 6. 2015|title=Face recognition in schizophrenia disorder: A comprehensive review of behavioral, neuroimaging and neurophysiological studies|journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews|volume=53|pages=79–107|doi=10.1016/j.neubiorev.2015.03.006|issn=1873-7528|pmid=25800172}}</ref> === Disleksija === Postoji teorija da problemi sa nerazvijenim ganglijskim parasolnim ćelijama mogu doprinijeti stvaranju disleksije. Informacije o kretanju koje te ćelije daju sistemu vida pomažu mozgu da prilagodi oči u koordiniranim njihovim pokretima, a problemi u tom kretanju mogu dovesti do zamućenja vida i problema s čitanjem. Ovu nerazvijenost može uzrokovati nekoliko faktora, uključujući prehrambene nedostatke i mutacije u genu [[KIAA0319]] na [[hromosom 6 (čovjek)|hromosomu 6]]. Pored toga, autoimuni napadi antineuronskim [[antitijelo|antitijelima]] mogu spriječiti adekvatan razvoj parasolnih ganglijskih ćelija za normalno funkcioniranje, teorija koja bi objasnila zašto je oslabljeni [[imunski sistem]] često prisutan kod osoba s disleksijom.<ref name="Stein2014"/> ==Također pogledajte== *[[Bistratificirana ćelija]] *[[Patuljasta ćelija]] *[[Fotosenzitivna ganglijska ćelija]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{anatomija oka}} [[Kategorija:Ljudske ćelije]] [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] lozw50zujpa0lf72mxwnd8xf3q845rt 0 469509 3921873 3914843 2026-08-24T15:06:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921873 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Alveola}} {{Infokutija anatomija | Ime = Plućna alveola | Latinski = ''Alveolus pulmonis'' | Image = Alveolus diagram.svg | Caption = Alveole | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = [[Respiratorni sistem]] | Location = [[Pluća]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Plućna alveola''' ([[latinski jezik|lat.]] ''alveolus'' = mala šupljina) je šupljina u obliku čaše koja se nalazi u [[plućni parenhim|plućnom parenhimu]], gdje se odvija [[razmjena plinova]]. Nalaze se u regija pluća koja se opskrbljuje zrakom iz jedne od terminalnih [[bronhiol]]a, na početku [[respiratorna zona|respiracijske zone]]. Rijetko se nalaze u [[respiratorna bronhiola|respiratornim bronhiolama]]; postavljaju zidove [[alveolski kanal|alveolskog kanala]], a brojnije su u slijepim [[alveolska kesica|alveolskim kesicama]]. Njihovi mjehurići su osnovne jedinice disanja, pri čemu se izmjena plinova odvija u svim prisutnim alveolama.<ref>{{cite journal | vauthors = Hansen JE, Ampaya EP, Bryant GH, Navin JJ | title = Branching pattern of airways and air spaces of a single human terminal bronchiole | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1975-06_38_6/page/983 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 38 | issue = 6 | pages = 983–9 | date = juni 1975 | pmid = 1141138 | doi = 10.1152/jappl.1975.38.6.983}}</ref> Alveolska membrana je površina za razmjenu plinova, okružena mrežom [[kapilar]]a. Preko membrane [[kisik]] se [[difuzija|difundira]] u kapilare, a [[ugljik-dioksid]] oslobođen iz kapilara odlazi preko alveola, da bi se izdahnuo.<ref>{{cite encyclopedia | vauthors = Hogan CM | veditors = McGinley M, Cleveland CJ | date = 2011 | chapter-url = https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Respiration | chapter = Respiration | title = Encyclopedia of Earth | publisher = National council for Science and the Environment. | location = Washington, D.C. }}</ref><ref>{{cite document | first1 = Steve | last1 = Paxton | first2 = Michelle | last2 = Peckham | first3 = Adele | last3 = Knibbs | title = Functions of the Respiratory Portion | work = The Leeds Histology Guide | publisher = Faculty of Biological Sciences, University of Leeds | url = http://www.histology.leeds.ac.uk/respiratory/respiratory.php | date = 2003 | access-date = 3. 11. 2020 | archive-date = 6. 8. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806104714/http://www.histology.leeds.ac.uk/respiratory/respiratory.php | url-status = dead }}</ref> Alveole su specifične za [[sisari|sisarska]] [[pluća]]. Kod drugih kičmenjaka, u razmjenu plina uključene su različite strukture.<ref>{{cite journal | vauthors = Daniels CB, Orgeig S | title = Pulmonary surfactant: the key to the evolution of air breathing | journal = News in Physiological Sciences | volume = 18 | issue = 4 | pages = 151–7 | date = august 2003 | pmid = 12869615 | doi = 10.1152/nips.01438.2003 }}</ref> == Struktura== [[Slika:Plain home talk about the human system-the habits of men and women-the cause and prevention of disease-our sexual relations and social natures (1896) (14577681128).jpg|thumb|Dijagram pluća koji prikazuje povećane unutrašnje strukture, uključujući alveolske kesice na 10) i režnjiće na 9).]] Alveole se nalaze u '''alveolskim kesicama''' pluća u [[plućni režnjić|plućnim lobulama]] [[respiracijaka zona|respiracijske zone]], predstavljajući najmanje funkcijske jedinice u [[sistem za disanje|dišnom traktu]]. Također, nalaze se i u [[plućne bronhiole|respiracijskim bronhiolama]] kao raštrkani džepovi, koji se protežu od njihovih lumena. Respiracijske bronhiole vode u [[alveolski kanal|kanale]], koji su duboko obloženi alveolama. Svake bronhiols stvara između dva i jedanaest alveolskih kanala. Svaki kanal otvara se u pet ili šest alveolskih kesiica u koje se otvaraju nakupine alveola. Nove alveole nastaju do osme godine života.<ref name="Moore">{{cite book |title=Clinically oriented anatomy |url=https://archive.org/details/clinicallyorient0000moor_t4j3 |last=Moore|first=Keith |publisher=Wolters Kluwer |year=2018 |isbn=9781496347213 |pages=[https://archive.org/details/clinicallyorient0000moor_t4j3/page/336 336] }}</ref> [[Slika:Bronchial anatomy.jpg|thumb|Alveolska kesica i kapilari]] Tipskii par ljudskih plućnih krila sadrži oko 300 miliona alveola, što daje 70 m² površine. Svaka alveola je omotana finom mrežicom [[kapilar]]a, koja pokriva oko 70% njene površine. Prečnik alveole je između 200 i 500 [[mikrometar|μm]].<ref name="Saladin">{{cite book | vauthors = Saladin K |title=Human anatomy | url = https://archive.org/details/humananatomyphys0000vand |date=2011 |publisher=McGraw-Hill |isbn=9780071222075 |pages=[https://archive.org/details/humananatomyphys0000vand/page/n641 641]–643 |edition=3rd}}</ref> === Mikroanatomija === [[Slika:Pulmonary Blood Circulation.png|thumb|[[krvotok|Cirkulacijska]] mreža alveole]] Alveole se sastoje od [[epitel]]nog sloja jednostavnih [[Epitel|pločastih ćelija]] (vrlo tankih, spljoštenih ćelija),<ref name=NIH>{{cite web |url= https://training.seer.cancer.gov/anatomy/respiratory/passages/bronchi.html |title=Bronchi, Bronchial Tree & Lungs | work = SEER Training Modules | publisher = U.S. Department of Health and Human Services National Institutes of Health National Cancer Institute }}</ref> i [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] okruženog [[kapilar]]ima. [[Sluznica]] [[epitel]]a dio je alveolske membrane, poznate i kao respiracijska membrana, koja omogućava [[razmjena plinova|razmjenu plinova]]. Membrana ima nekoliko slojeva – sloj tečnosti za oblaganje koji sadrži [[surfaktant]], epitelni sloj i njegovu [[bazna membrana|baznu membranu]]; tanak intersticijski prostor između epitelne sluznice i kapilarne membrane. Kapilarna bazna membrana često se stapa s alveolskom baznom membranom, a slijedeći slij je kapilarna [[endotel]]na membrana. Međutim, cijela membrana je u najtanjem dijelu debela između 0,2 [[mikrometar|μm]] i 0,6 μm u najdebljem.<ref name="Hall">{{Cite book|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|last=Hall|first=John |publisher=Saunders Elsevier|year=2011|isbn=9781416045748|pages=489–491}}</ref> U '''alveolnim zidovima''' postoje međusobno povezani zračni prolazi između alveola, poznati kao [[Kohnove pore]]. [[Alveolska pregrada|alveolne septe]] koje razdvajaju alveole u alveolnoj kesici sadrže neka [[kolagen]]ska i [[elastična vlakna]]. U pregradama se nalazi i isprepletena kapilarna mreža koja okružuje svaku alveolu.<ref name = "Knudsen"/> Elastična vlakna omogućavaju rastezanje alveola kada se tokom udisanja napune zrakom. Zatim se vraćaju tokom izdisaja kako bi istisnula zrak bogat [[ugljik-dioksid]]om. [[Slika:Alveolar sac.JPG|thumb|Histološki presjek ljudske alveolne kesice]] Postoje tri glavna tipa '''alveolnih ćelija'''. Dva tipa su '''pneumociti''' ili ''' pneumonociti''', poznate kao ćelije tipa I i tipa II, koje se nalaze u zidu alveola i velika [[fagocit|fagocitna ćelija]], poznata kao [[alveolni makrofag]] koja se kreće u [[lumen]]ima alveola i u vezivnom tkivu između njih.<ref name = "Saladin"/> Ćelijee tipa I, koje se nazivaju i pneumociti tipa I, ili alveolne ćelije tipa I, su skvamozne (pločaste), tanke i ravne i čine strukturu alveola. Ćelije tipa II, koje se nazivaju i pneumociti tipa II ili alveolne ćelije tipa II, oslobađaju [[plućni surfaktant]], da bi smanjile [[površinski napon]], a također mogu se i [[ćelijska diferencijacija|diferencirati]] da bi nadomjestile oštećene ćelije tipa I. == Razvoj == Plućne bronhiole, najranije strukture koje će sadržavati alveole, razvijaju su se do 16 sedmica trudnoće; ćelije koje će postati alveole počinju se pojavljivati na kraju ovih bronhiola.<ref name = "BLF"/> Otprilike 20. sedmice mogu započeti pokreti fetusog disanja.<ref>{{cite book |title=BC Open Textbooks |chapter=22.7 Embryonic Development of the Respiratory System |chapter-url=https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/22-7-embryonic-development-of-the-respiratory-system/ |website=152 22.7 Embryonic Development of the Respiratory System |date=6. 3. 2013 |publisher=OpenStax |access-date=5. 4. 2020 |archive-date=31. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031102955/https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/22-7-embryonic-development-of-the-respiratory-system/ |url-status=dead }}</ref> Alveolne kesice nastaju u 32. sedmici trudnoće, nastavljaju sew stvarati do 8. godine života, a možda i u tinejdžerskim godinama.<ref name=BLF>{{cite web |title=British Lung Foundation |url=https://www.blf.org.uk/support-for-you/how-childrens-lungs-grow |website=How Children's Lungs Grow |date=16. 9. 2019 |access-date=5. 4. 2020}}</ref> == Funkcija == === Ćelije tipa I === [[Slika:Cross section of an alveolus and capillaries showing diffusion of gases.svg|thumb|Presjek alveole s kapilarima. Dio je uvećan da bi se prikazala difuzija kisika i ugljik-dioksida kroz ćelije tipa I i kapilarne ćelije.]] [[Slika:Gas exchange in the aveolus.svg|thumb|Razmjena plinova u alveoli]] Ćelije tipa I su veće od dva tipa ćelija; to su tanke i ravne ćelije epitelne sluznice, koje čine strukturu alveola.<ref name="Knudsen">{{cite journal |last1=Knudsen |first1=L |last2=Ochs |first2=M |title=The micromechanics of lung alveoli: structure and function of surfactant and tissue components. |journal=Histochemistry and Cell Biology |date=decembar 2018 |volume=150 |issue=6 |pages=661–676 |doi=10.1007/s00418-018-1747-9 |pmid=30390118|pmc=6267411 }}</ref> Pločaste (skvamozne) su (daju više površine svakoj ćeliji) i imaju dugačke citoplazmatske nastavke koji pokrivaju više od 95% površine alveole.<ref name="Saladin"/><ref name="Weinberger">{{cite book |last1=Weinberger |first1=Steven |last2=Cockrill |first2=Barbara |last3=Mandell |first3=Jess|title=Principles of pulmonary medicine |date=2019 |publisher=Elsevier |isbn=9780323523714 |pages=126–129 |edition=Seventh}}</ref> Ćelije tipa I su uključene u proces [[razmjena plinova|razmjene plinova]] između alveola i [[krv]]i. Te Izuzetno su tanke – ponekad samo 25&nbsp;nm – bio je potreban [[elektronski mikroskop]] da se dokaže da su sve alveole presvučene [[epitel]]om. Ova tanka obloga omogućava brzu difuziju i [[razmjena plinova|razmenu plinova]] između [[zrak]]a u alveolama i [[krv]]i u okolnim kapilarama. [[ćelijsko jedro|Jedro]] ćelije tipa I zauzima veliko područje slobodne [[citoplazma|citoplazme]] i njene [[organela|organele]] su skupljeni oko njega smanjujući debljinu ćelije. Ovo također smanjuje na minimum debljinu [[barijera krv-zrak|barijere krv-zrak]]. [[Citoplazma]] u tankom dijelu sadrži [[Pinocitoza|pinocitne mjehuriće]] koji mogu imati ulogu u uklanjanju sitnih čestica zagađivača s vanjske površine. Pored [[dezmosom]]a, sve alveolne ćelije tipa I imaju i začepljujuće spojeve koji sprečavaju curenje tkivne tečnosti u alveolni zračni prostor. Relativno mala rastvorljivost (a time i brzina difuzije) kisika iziskuje veliku unutrašnju površinu (oko 80 kvadratnih metara) i vrlo tanke zidove alveola. Tkivo između kapilara i pomoć u njihovom podupiranju je [[vanćelijski matriks]], mrežasta struktura od elastičnih i [[kolagen]]skih vlakana. Kolagena vlakna, jer su krutija, daju zidu čvrstoću, dok elastična omogućavaju širenje i stezanje zidova tokom disanja. Pneumociti tipa I nisu u stanju da se [[mitoza|repliciraju]] i podložni su ozljedama koje izazivaju [[toksin]]i. U slučaju oštećenja, ćelije tipa II mogu se razmnožavati i diferencirati u ćelije tipa I radi kompenzacije. === Ćelije tipa II === [[Slika:An annotated diagram of an alveolus.svg|thumb|Obilježeni dijagram alveole]] Ćelije tipa II su kuboidne i mnogo manje od ćelija tipa I.<ref name ="Knudsen"/> One su najbrojnije ćelije u alveolama, ali ipak ne pokrivaju toliko površine kao pločaste ćelije tipa I. Ćelije tipa II u alveolnom zidu sadrže sekretorne [[organela|organele]], poznate kao [[lamelna tijela]], koje se stapaju sa ćelijskim membranama i luče [[plućni surfaktant]]. Ovo površinski aktivno sredstvo je film masnih supstanci, skupine [[fosfolipid]]a koji smanjuju alveolni [[površinski napon]]. Fosfolipidi se čuvaju u lamelnim tijelima. Bez ove prevlake, alveole bi se urušile. Surfaktant se kontinuirano oslobađa od [[egzocitoza]]. Reinflaciju alveola nakon izdaha olakšava surfaktant, koji smanjuje površinsku napetost u tankom fluidnom omotaču alveola. Tekući omotač proizvodi tijelo kako bi se olakšao prijenos plinova između krvi i alveolnog zraka, a ćelije tipa II obično se nalaze na [[krvno-zračna barijera|krvno-zračnoj barijeri]].<ref>{{cite book | title = Histology, A Text and Atlas | url = https://archive.org/details/histologytextatl0000ross_w3p7 | edition = Sixth | date = 2011 | last1 = Ross | first1 = Michael H | last2 = Pawlina | first2 = Wojciech}}</ref><ref name="pmid11686863">{{cite journal | vauthors = Fehrenbach H | title = Alveolar epithelial type II cell: defender of the alveolus revisited | journal = Respiratory Research | volume = 2 | issue = 1 | pages = 33–46 | date = 2001 | pmid = 11686863 | pmc = 59567 | doi = 10.1186/rr36 }}</ref> Ćelije tipa II počinju se razvijati otprilike oko 26 sedmica [[trudnoća|gestacije]], lučeći male količine surfaktanta. Međutim, odgovarajuće količine ne izlučuju se do otprilike 35 sedmica trudnoće – to je glavni razlog za povećane stope [[sindrom disajnog distresa dojenčadi|sindroma disajnog distresa dojenčadi]], koji se drastično smanjuje u dobi iznad 35 sedmica trudnoće. Ćelije tipa II također su sposobne za ćelijsku diobu, što daje više alveolnih ćelija tipa I i II kada je plućno tkivo oštećeno.<ref>{{cite web|url=https://ntp.niehs.nih.gov/nnl/respiratory/lung/regen/index.htm|title=Lung – Regeneration – Nonneoplastic Lesion Atlas| work = National Toxicology Program | publisher = National Institute of Environmental Health Sciences, National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services |access-date=18. 5. 2018}}</ref> Ljudski [[gen]] [[MUC1]], povezan sa pneumocitima tipa II, identificiran je kao [[genetički marker]] za [[rak pluća]].<ref name="pmid9850098">{{cite journal | vauthors = Jarrard JA, Linnoila RI, Lee H, Steinberg SM, Witschi H, Szabo E | title = MUC1 is a novel marker for the type II pneumocyte lineage during lung carcinogenesis | journal = Cancer Research | volume = 58 | issue = 23 | pages = 5582–9 | date = decembar 1998 | pmid = 9850098 | doi = | url = http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9850098 }}</ref> === Alveolni makrofagi === [[Alveolni makrofag]]ovi nalaze se na unutrašnjim lumenskim površinama alveola, alveolnim kanalima i bronhiolima. Oni su pokretni čistači, koji služe za gutanje stranih čestica u plućima, poput prašine, bakterija, čestica ugljika i krvnih zrnaca od ozljeda.<ref>{{cite encyclopedia | chapter = The trachea and the stem bronchi | chapter-url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/483141/pulmonary-alveolus | title = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. }}</ref> Označavaju se i kao ''prašinske ćelije''. == Klinički značaj == === Bolesti === {{Glavni| Bolesti dišnih organa}} ==== Surfaktant ==== Nedovoljna površinski aktivna supstanca u alveolama jedan je od uzroka koji može doprinijeti [[atelektaza|atelektazi]] (kolaps dijela ili cijelih pluća). Bez plućnog surfaktanta atelektaza je sasvim izvjesna.<ref>{{cite book | last = Saladin | first = Kenneth S. |title=Anatomy and Physiology: the unity of form and function | url = https://archive.org/details/isbn_9780073213736_4 | url-access = registration |publisher=McGraw Hill |location=New York |year=2007 |isbn=978-0-07-322804-4 }}</ref> Nedovoljnost surfaktanta u plućima nedonoščadi uzrokuje [[sindrom dišnog distresa dojenčadi]] (IRDS). Oštećena regulacija surfaktanta može prouzrokovati nakupljanje surfaktantnih proteina u alveolama u stanju zvanom [[plućna alveolna proteinoza]]. To rezultira oštećenom razmjenom plinova.<ref name="Kumar">{{cite journal |last1=Kumar |first1=A |last2=Abdelmalak |first2=B |last3=Inoue |first3=Y |last4=Culver |first4=DA |title=Pulmonary alveolar proteinosis in adults: pathophysiology and clinical approach. |journal=The Lancet. Respiratory Medicine |date=juli 2018 |volume=6 |issue=7 |pages=554–565 |doi=10.1016/S2213-2600(18)30043-2 |pmid=29397349}}</ref> ==== Upala ==== [[Upala pluća]] je [[upala|upalno]] stanje plućnog parenhima, koje mogu izazvati i [[virus]]i i [[bakterije]]. Tada se u alveolnu šupljinu oslobađaju [[citokin]]i i tečnosti, intersticij ili oboje, kao odgovor na infekciju, što dovodi do smanjenja efektivne površine razmjene plinova. U težim slučajevima kada se [[ćelijsko disanje]] ne može održati, može biti potreban dodatni kisik.<ref>{{cite web |url= https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pneumonia/symptoms-causes/syc-20354204 |title=Pneumonia – Symptoms and causes| work =Mayo Clinic |language=en|access-date=10. 6. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lung.org/lung-health-and-diseases/lung-disease-lookup/pneumonia/symptoms-and-diagnosis.html|title=Pneumonia Symptoms and Diagnosis|website=American Lung Association|language=en|access-date=10. 6. 2019}}</ref> * [[Difuzno oštećenje alveola]] može biti uzrok [[sindrom akutnog dišnogog distresa|sindroma akutnog dišnog distresa]] (ARDS), teške upalne bolesti pluća.<ref name="DAVIDSONS2010">{{cite book | first1 = Nicki R | last1 = Colledge | first2 = Brian R | last2 = Walker | first3 = Stuart | last3 = Ralston | first4 = Stanley | last4 = Davidson |title=Davidson's principles and practice of medicine.| url = https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed |date=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3085-7|edition=21st}}</ref> * Kod [[astma|astme]], [[bronhiole]] ili "grlići boca" u kesici su ograničeni, što dovodi do toga da se količina protoka zrakaa u pluća znatno smanji. Mogu ga pokrenuti iritanti u zraku, [[fotohemijski smog]], naprimjer, kao i supstance na koje je osoba alergična. * [[Bronhitis|Hronični bronhitis]] se javlja kada pluća stvaraju obilje sluzi. Proizvodnja ove supstance nastaje prirodno, kada je plućno tkivo izloženo nadražajima. Kod hroničnog bronhitisa, sluz prolazi i začepi alveole, respiratorne bronhiole. To uzrokuje pojačani kašalj, kako bi se uklonila sluz, a često je rezultat dugog perioda izloženosti cigaretnom dimu. * [[Preosjetljivi pneumonitis]] ==== Strukturne ==== Gotovo bilo koji tip [[plućni gtumor|plućnog tumora]] ili [[karcinom pluća|karcinoma pluća]] može stisnuti alveole i smanjiti kapacitet razmjene plinova. U nekim slučajevima tumor će ispuniti alveole.<ref>{{cite book | vauthors = Mooi W | chapter = Common Lung Cancers |title=Spencer's Pathology of the Lung.| veditors = Hasleton P |publisher=McGraw-Hill |year=1996 |isbn=0071054480 |location= New York |pages=1076 |url= https://www.amazon.com/reader/0071054480 }}</ref> * [[Šupljinska upala pluća]] je proces u kojem se alveole uništavaju i stvaraju šupljinu. Kako su alveole uništene, površina za razmjenu plinova se smanjuje. Dalje promjene u protoku krvi mogu dovesti do smanjenja funkcije pluća. * [[Emfizem]] je još jedna bolest pluća, pri čemu se [[elastin]] u zidovima alveola razgrađuje, zbog neravnoteže između proizvodnje neutrofilne elastaze (povišene cigaretnim dimom) i [[alfa-1 antitripsin]]a (aktivnost varira zbog [[genetika|genetičke predispozicije]] ili reakcije kritičnog ostatka [[metionin]]a s [[toksin]]ima, uključujući cigaretni dim). Rezultirajući gubitak elastičnosti u plućima dovodi do produženog vremena izdisanja, što se događa pasivnim trzajem proširenih pluća. To dovodi do manje količine razmijenjenog plina po udisaju. * [[Plućna alveolna mikrolitijaza]] je rijedak plućni poremećaj stvaranja sitnih kamenaca u alveolama. ==== Fluidne ==== [[Kontuzija pluća]] je [[modrica]] plućnog tkiva uzrokovana traumom.<ref>{{Cite web|url=https://www.merckmanuals.com/home/injuries-and-poisoning/chest-injuries/pulmonary-contusion|title=Pulmonary Contusion – Injuries and Poisoning|website=Merck Manuals Consumer Version|language=en-US|access-date=10. 6. 2019}}</ref> Oštećenja kapilara mogu prouzrokovati nakupljanje krvi i drugih tečnosti u plućnom tkivu, što otežava razmjenu plinova. [[Plućni edem]] je nakupljanje tečnosti u parenhimu i alveolama, obično uzrokovano zatajenjem srca lijeve komore ili oštećenjem pluća ili njegove vaskulature. ==== Koronavirus ==== {{Glavni|Koronavirus}} Zbog visoke ekspresije [[angiotenzin-konvertujući enzim 2|angiotenzin-konvertujućeg enzima 2]] (ACE2) u alveolnim ćelijama tipa II, pluća su podložna infekcijama nekim [[koronavirus]]ima, uključujući viruse koji uzrokuju [[teški akutni respiratorni sindrom]] ([[SARS]]).<ref name="pmid20599443">{{cite journal | vauthors = Kuba K, Imai Y, Ohto-Nakanishi T, Penninger JM | title = Trilogy of ACE2: a peptidase in the renin-angiotensin system, a SARS receptor, and a partner for amino acid transporters | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 128 | issue = 1 | pages = 119–28 | date = oktobar 2010 | pmid = 20599443 | pmc = 7112678 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2010.06.003 }}</ref> i [[COVID-19|koronavirusnu bolest 2019]] (COVID-19).<ref name="pmid32094336">{{cite journal | vauthors = Xu H, Zhong L, Deng J, Peng J, Dan H, Zeng X, Li T, Chen Q | display-authors = 6 | title = High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa | journal = International Journal of Oral Science | volume = 12 | issue = 1 | pages = 8 | date = februar 2020 | pmid = 32094336 | pmc = 7039956 | doi = 10.1038/s41368-020-0074-x }}</ref> == Također pogledajte == * [[Intersticijska plučna bolest]] * [[A549 ćelija]] *[[Upala pluća]] == Reference== {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Pulmonary alveolus}} * {{MeshName|Pulmonary+Alveoli}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Pulmonary Alveolus}} [[Kategorija:Anatomija pluća]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] klvpfx42hr8cwxm8vlci0d59f59h1vt 0 469585 3921871 3554126 2026-08-24T14:41:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921871 wikitext text/x-wiki '''Planinarski dom Kotlovača''' nalazi se unutar [[Nacionalni park Kozara|Nacionalnog parka]] na planini [[Kozara|Kozari]], [[Bosna i Hercegovina]]. Dom raspolaže sa 43 kreveta razmještena u jednu kolektivnu spavaonicu i četiri sobe. Ima [[Električna struja|električnu struju]], tekuću vodu i etažno grijanje u spavaonicama. Nema stalnog domara i otvara se vikendima i po dogovoru.<ref>{{Cite web |url=http://www.pdklekovaca.org/?page_id=24 |title=Planinarski dom Kotlovača - PD Klekovača |access-date=6. 11. 2020 |archive-date=28. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228185911/https://www.pdklekovaca.org/?page_id=24 |url-status=dead }}</ref> == Pristup == Do doma se dolazi magistralnim putem [[Prijedor]] – [[Banja Luka]] do mjesta [[Kozarac]], gdje se skreće u pravcu [[Nacionalni park Kozara|Nacionalnog parka “Kozara”]]. Nakon 4,6&nbsp;km od Kozarca prema Mrakovici put se odvaja lijevo (poslije velikog potpornog zida) i nakon 1.300 m dolazi se do doma. Drugi pristup je putem [[Gradiška]] – [[Podgradci]] – Mrakovica – Kozarac. Od Mrakovice prema Kozarcu na 7,4&nbsp;km skrenuti desno na makadamski put koji vodi prema domu. == Izgradnja == Dom je rađen i dograđivan u nekoliko navrata. Izgradnja je počela u maju 1957. godine na Kotlovači i to dobrovoljnim radom članova Društva, te učenika srednjih škola, omladine i građana. Finansijsku i materijalnu pomoć pružili su [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine]] i brojne radne i društvene organizacija grada [[Prijedor]]a. Prva faza izgradnje doma završena je 1961. godine. Nakon izgradnje [[Memorijalni kompleks Kozara|spomenika borcima NOR-a na Mrakovici]], počele su masovne posjete građana iz cijele [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Slijedila je dogradnja 1973. Nakon toga dom je raspolagao sa 50 ležaja, dvije sale sa po 50 mjesta i terasa sa 50 mjesta, te velika kuhinja sa ostavom. U međuvremenu izgrađeni su trafosatanica, betonski rezervoar i dovedena voda. Novom nadogradnjom u potkrovlju 1983. godine povećan je kapacitet na 100 ležaja. Svi ovi radovi uglavnom su izvršeni dobrovoljnim radom članova Društva. Tokom 2013. godine izvršena je posljednja rekonstrukcija i obnovljanje. == Planinarenje == Od doma vode staze prema: Kozaračkom kamenu, Memorijalnoj zoni na Mrakovici, Goloj planini i drugim dijelovima Kozare. Dom se nalazi tačno na polovini staze Rajkovići - Zečiji kamen, koja ima elemente [[Ferata|via ferrate]] sa vertikalnim dionicama. U blizini doma je i uređeno sportsko penjalište Zečiji kamen sa više od 20 smjerova ocijenjenih ocijenama od 6 do 8+. Dom raspolaže sa 43 kreveta razmještena u jednu kolektivnu spavaonicu i četiri sobe. Ima električnu struju, tekuću vodu i etažno grijanje u spavaonicama. Dom nema stalnog domara i otvara se vikendima i po dogovoru. == Literatura == * Šefko Hadžialić: Planinarske kuće i domovi u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 1984<ref>[http://www.srcelubenice.com/planinarske-kuce-domovi-bosni-hercegovini.html Šefko Hadžialić: Planinarske kuće i domovi u Bosni i Hercegovini - Planinarski savez Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1984.]{{Mrtav link}}</ref> * Mehmed Šehić: Transferzalni vodič po Planinama Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1975<ref>{{Cite web |url=https://www.zone-2000.net/service/books_img/Transverzalni_vodi__po_planinama_Bosne_i_Hercegovin.pdf |title=Mehmed Šehić: Transferzalni vodič po Planinama Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1975. god. |access-date=6. 11. 2020 |archive-date=13. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113012052/https://www.zone-2000.net/service/books_img/Transverzalni_vodi__po_planinama_Bosne_i_Hercegovin.pdf |url-status=dead }}</ref> * PD Bjelašnica: Planinarske kuće i domovi u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 1955<ref>{{Cite web |url=https://www.zone-2000.net/service/books_img/PlKuceIDomoviUBiH.pdf |title=Planinarske kuće i domovi |access-date=6. 11. 2020 |archive-date=9. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509202759/https://zone-2000.net/service/books_img/PlKuceIDomoviUBiH.pdf |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Planinarski objekti u Bosni i Hercegovini|K]] 8u0ecausdm5z1d2nnc4b873xv31peaq 0 472088 3922034 3871811 2026-08-25T08:47:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922034 wikitext text/x-wiki {{Infokutija igre | naziv = Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021. | logo = | veličina = | opis = | grad_domaćin = {{flagcountry|ITA}}, [[Cortina d'Ampezzo]] | datumi = 7–21. februar 2021. | sportisti = | države = | ekipe = | takmičenja = | prethodne = [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2019.|2019.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023.|2023.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021}} '''Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021.''' je 46. [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju|svjetsko prvenstvo]] u [[Alpsko skijanje|alpskom skijanju]], koje se održava u [[italija]]nskom gradu [[Cortina d'Ampezzo]] od 7. do 21. februara 2021. Ovo je nakon [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1932.|SP 1932.]] i [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1956.|SP 1956.]] treći put da se Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju održava u Cortini d'Ampezzo. == Države učesnice == {{Sekcija}} == Raspored == Takmičenja se održavaju u ukupno 13 disciplina.<ref>{{Cite web |url=http://medias4.fis-ski.com/pdf/2021/AL/5049/2021AL5049PROG.pdf |title=Raspored |access-date=8. 2. 2021 |archive-date=12. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212215234/http://medias4.fis-ski.com/pdf/2021/AL/5049/2021AL5049PROG.pdf |url-status=dead }}</ref> ''Sva vremena su po lokalnom vremenu ([[Central European Time|UTC+1]]).'' {| class="wikitable" style="font-size:85%; text-align:center; border: gray solid 1px;" width="70%" |+ Raspored |- style="background-color:#369; color:white;" | colspan="3" rowspan="4" width="25%" |'''Discipline''' | colspan="14"|'''Start''' |- style="background-color:#8CB2D8; color:white;" | width="5%" |8 | width="5%" |9 | width="5%" |10 | width="5%" |11 | width="5%" |12 | width="5%" |13 | width="5%" |14 | width="5%" |15 | width="5%" |16 | width="5%" |17 | width="5%" |18 | width="5%" |19 | width="5%" |20 | width="5%" |21 |- style="background-color:#8CB2D8; color:black;" | width="5%" |P | width="5%" |U | width="5%" |S | width="5%" |Č | width="5%" |P | width="5%" |S | width="5%" |N | width="5%" |P | width="5%" |U | width="5%" |S | width="5%" |Č | width="5%" |P | width="5%" |S | width="5%" |N |- style="background-color:#8CB2D8; color:white;" |colspan="14"|'''Februar''' |- | rowspan="9" |'''Muškarci''' | colspan="2" |'''Spust''' | || || || || || || ''11:00'' || || || || || || || |- | colspan="2" |'''Superveleslalom''' | || <s>''13:00''</s>|| || ''13:00'' || || || || || || || || || || |- | rowspan="2" |'''Alpska kombinacija''' |'''Superveleslalom''' | || ||''10:00''|| || || || || || || || || || || |- |'''Slalom''' | || ||''13:30''|| || || || || || || || || || || |- | colspan="2" |'''Paralelni veleslalom ''' | | | | | | | | |''14:00'' | | | | | |- | rowspan="2" |'''Veleslalom''' |'''1. utrka''' | || || || || || || || || || || || ''10:00''|| || |- |'''2. utrka''' | || || || || || || || || || || || ''13:30''|| || |- | rowspan="2" |'''Slalom''' |'''1. utrka''' | || || || || || || || || || || || || || ''10:00'' |- |'''2. utrka''' | || || || || || || || || || || || || ||''13:30'' |- style="background-color:#369; color:white;" |colspan="17" | |- | rowspan="9" |'''Žene''' | colspan="2" |'''Spust''' | || || || || || ''11:00'' || || || || || || || || |- | colspan="2" |'''Superveleslalom''' | || ''10:30'' || || || || || || || || || || || || |- | rowspan="2" |'''Alpska kombinacija''' |'''Superveleslalom''' | style="background:#f8e6c4;"|''{{Tooltip|Odg.|Odgođena utrka}}''{{efn|Name=snijeg|name=Alpska kombinacija|Utrka zbog obimnih padavina odgođena. Novi termin je 15.2<ref>{{cite news|url=https://www.cortina2021.com/en/today-february-8th-womens-ac-and-mens-sg-freeski-cancelled/|title=Today February 8th Women’s AC and Men’s SG Freeski cancelled|website=cortina2021.com|date=8. 2. 2021|access-date=8. 2. 2021|jezik=en|archive-date=12. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212215236/https://www.cortina2021.com/en/today-february-8th-womens-ac-and-mens-sg-freeski-cancelled/|url-status=dead}}</ref>}} || || || || || || || 0:00 || || || || || || |- |'''Slalom''' | style="background:#f8e6c4;"|''{{Tooltip|Odg.|Odgođena utrka}}''{{efn|Name=snijeg|name=Alpska kombinacija}} || | || || || || || 0:00 || || || || || || |- | colspan="2" |'''Paralelni veleslalom ''' | | | | | | | | |''14:00'' | | | | | |- | rowspan="2" |'''Veleslalom''' |'''1. utrka''' | || || || || || || || || || || ''10:00'' || || || |- |'''2. utrka''' | || || || || || || || || || || ''13:30'' || || || |- | rowspan="2" |'''Slalom''' |'''1. utrka''' | || || || || || || || || || || || || ''10:00'' || |- |'''2. utrka''' | || || || || || || || || || || || || ''13:30'' || |- style="background-color:#369; color:white;" |colspan="17" | |- |'''Mješovito''' | colspan="2" |'''Ekipno''' | || || || || || || || || || ''12:15'' || || || || |} == Rezultati == === Muškarci === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – spust (muškarci)|spust}} | {{flagathlete|[[Vincent Kriechmayr]]|AUT}} || 1:37.79 | {{flagathlete|[[Andreas Sander]]|NJE}} || 1:37.80 | {{flagathlete|[[Beat Feuz]]|ŠVI}} || 1:37.97 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – superveleslalom (muškarci)|superveleslalom }} | {{flagathlete|[[Vincent Kriechmayr]]|AUT}} || 1:19.41 | {{flagathlete|[[Romed Baumann]]|NJE}} || 1:19.48 | {{flagathlete|[[Alexis Pinturault]]|FRA}} || 1:19.79 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – veleslalom (muškarci)|veleslalom}} | {{flagathlete|[[Mathieu Faivre]]|FRA}} || 2:37.25 | {{flagathlete|[[Luca De Aliprandini]]|ITA}} || 2:37.88 | {{flagathlete|[[Marco Schwarz]]|AUT}} || 2:38.12 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – slalom (muškarci)|slalom}} | || | || | || |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – alpska kombinacija (muškarci)|kombinacija}} | {{flagathlete|[[Marco Schwarz]]|AUT}} || 2:05.86 | {{flagathlete|[[Alexis Pinturault]]|FRA}} || 2:05.90 | {{flagathlete|[[Loïc Meillard]]|ŠVI}} || 2:06.98 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – paralelni veleslalom (muškarci)|paralelni veleslalom}} | colspan=2|{{flagathlete|[[Mathieu Faivre]]|FRA}} | colspan=2|{{flagathlete|[[Filip Zubčić]]|HRV}} | colspan=2|{{flagathlete|[[Loïc Meillard]]|ŠVI}} |} === Žene === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – spust (žene)|spust}} | {{flagathlete|[[Corinne Suter]]|ŠVI}} || 1:34.27 | {{flagathlete|[[Kira Weidle]]|NJE}} || 1:34.47 | {{flagathlete|[[Lara Gut-Behrami]]|ŠVI}} || 1:34.64 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – superveleslalom (žene)|superveleslalom }} | {{flagathlete|[[Lara Gut-Behrami]]|ŠVI}} || 1:25.51 | {{flagathlete|[[Corinne Suter]]|ŠVI}} || 1:25.85 | {{flagathlete|[[Mikaela Shiffrin]]|SAD}} || 1:25.98 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – veleslalom (žene)|veleslalom}} | {{flagathlete|[[Lara Gut-Behrami]]|ŠVI}} || 2:30.66 | {{flagathlete|[[Mikaela Shiffrin]]|SAD}} || 2:30.68 | {{flagathlete|[[Katharina Liensberger]]|AUT}} || 2:30.75 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – slalom (žene)|slalom}} | || | || | || |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – alpska kombinacija (žene)|kombinacija}} | {{flagathlete|[[Mikaela Shiffrin]]|SAD}} || 2:07.22 | {{flagathlete|[[Petra Vlhová]]|SVK}} || 2:08.08 | {{flagathlete|[[Michelle Gisin]]|ŠVI}} || 2:08.11 |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – paralelni veleslalom (žene)|paralelni veleslalom}} | colspan=2|{{flagathlete|[[Marta Bassino]]|ITA}}<br>{{flagathlete|[[Katharina Liensberger]]|AUT}} | colspan=2|''Nije dodijeljena'' | colspan=2|{{flagathlete|[[Tessa Worley]]|FRA}} |} === Mješovito === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – ekipno|ekipno}} | | | |} ==Osvajači medalja== {{Medals table | caption = | host = ITA | flag_template = | event = | team = | gold_ŠVI = 3 | silver_ŠVI = 1 | bronze_ŠVI = 5 | gold_AUT = 4 | silver_AUT = 0 | bronze_AUT = 2 | gold_GER = 0 | silver_GER = 3 | bronze_GER = 1 | gold_FRA = 2 | silver_FRA = 1 | bronze_FRA = 2 | gold_SAD = 1 | silver_SAD = 1 | bronze_SAD = 1 | gold_SVK = 0 | silver_SVK = 1 | bronze_SVK = 0 | gold_ITA = 1 | silver_ITA = 1 | bronze_ITA = 0 | gold_NOR = 1 | silver_NOR = 0 | bronze_NOR = 0 | gold_HRV = 0 | silver_HRV = 1 | bronze_HRV = 0 | gold_SWE = 0 | silver_SWE = 1 | bronze_SWE = 0 }} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Sekcija}} {{SP u alpskom skijanju}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021.|*]] [[Kategorija:2021. u alpskom skijanju]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Italiji]] [[Kategorija:Svjetska prvenstva u alpskom skijanju|2021]] [[Kategorija:2021. u Italiji]] [[Kategorija:Alpsko skijanje u Italiji]] 72dksdmidnqrwhz54q3aqjl5gj71hv6 0 473469 3921966 3917792 2026-08-25T00:12:26Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921966 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Stranka za Bosnu i Hercegovinu | izvorno_ime = | logo = Stranka za Bosnu i Hercegovinu Logo.svg | tekst = Logo stranke. | skraćenica = SBiH, SzBiH | predsjednik = [[Semir Efendić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = Džemal Smajić | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Haris Silajdžić]] | osnovana = 13. april 1996. | raspuštena = | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = [[Stranka demokratske akcije]] | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = "Zajedno ZA jedno" | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = Reisa Džemaludina Čauševića 2/1 | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Centrizam|Centar]]<ref>{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|title=Federation of Bosnia and Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|date=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=18 February 2020|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042024/http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Europe Elects" /> | ideologija = {{Unbulleted list|class=nowrap | [[Bošnjački nacionalizam]]{{Nedostaje referenca}} | [[Društveni konzervativizam]]{{sfn|Hudson|Bowman|2011|p=121}}{{sfn|Shields|Baldwin|2008|p=93}} | [[Unitarizam]]{{sfn|Van Willigen|2013|p=119}}<ref>{{Cite journal|last=Vogel|first=T. K.|date=2006|title=2006: A watershed year|url=https://www.jstor.org/stable/resrep11069.6|journal=Bosnia and Herzegovina: The Challenge of Legitimacy: FAST Country Risk Profile Bosnia and Herzegovina|pages=12–26|quote=Both Dodik and Silajdzic are pursuing the main strategies that politicians from their ethnic group have been pursuing since Dayton: the Bosnian Serbs’ primary strategy to keep power and protect the integrity of their community has been to preserve a strong RS, with only grudging transfers of responsibility to the central government, while the Bosniaks’ primary strategy has been to build an effective central state at the expense of entity power.}}</ref> | [[Proevropejstvo]]<ref name="Europe Elects">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina |url=https://europeelects.eu/bosnia-and-herzegovina/ |website=europeelects.eu}}</ref> | [[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}} }} | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|1|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|2|80|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|2|98|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|0|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupština Brčko distrikta|Skupština DB]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|1|31|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština7 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata7 = {{Infokutija stranka/mandati|10|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština8 = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]] | broj_mandata8 = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{URL|zabih.ba}} }} '''Stranka za Bosnu i Hercegovinu''' ('''SBiH''' ili '''SzBiH''') unitarna je politička stranka u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koju je 13. aprila 1996. osnovao [[Haris Silajdžić]], bivši predsjednik [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|vlade BiH]]. Stranka je osnovana nakon razilaženja sa [[Stranka demokratske akcije|Strankom demokratske akcije]] (SDA). Iako je definirana kao "multietnička", to je stranka s većinskim [[Bošnjaci|bošnjačkim]] biračkim tijelom. Sjedište se nalazi u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Od 2000. do 2002. sudjelovala je u [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vladi Federacije Bosne i Hercegovine]], kao dio [[Demokratski savez za promjene|Demokratskog saveza za promjene]]. Godine 2006. njen lider Haris Silajdžić izabran je člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|reda bošnjačkog naroda]]. Dana 23. aprila 2021. na poziciji predsjednika stranke dolazi [[Semir Efendić]], načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] [[Općina|općine]] [[Novi Grad]] i bivši član SDA, nakon neopozive ostavke bivšeg predsjednika [[Amer Jerlagić|Amera Jerlagića]] gdje je "Glavni razlog potpuni idejni razlaz o budućnosti stranke sa ostalim članovima rukovodstva".<ref>{{Cite web|url=https://bhrt.ba/efendic-istupio-iz-sda-preuzima-stranku-za-bih/|title=Efendić istupio iz SDA, preuzima Stranku za BiH|date=26. 4. 2021|website=BHRT|access-date=14. 9. 2021}}</ref> == Spisak predsjednika == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Predsjednik ! colspan="3" |Mandat |- !Od !Do !Trajanje |- !1. |[[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|bez okvira|100px]] |[[Haris Silajdžić]]<br>{{Malo|(r. 1945)}} |13. april 1996 |6. mart 2012. |{{ayd|1996|04|13|2012|03|06}} |- !2. |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|100px]] |[[Amer Jerlagić]]<br>{{Malo|(r. 1967)}} |6. mart 2012. |23. april 2021. |{{ayd|2012|03|06|2021|04|23}} |- !3. |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|bez okvira|100px]] |[[Semir Efendić]]<br>{{Malo|(r. 1983)}} |23. april 2021. |''trenutno'' |{{ayd|2021|04|23}} |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Kanton !Mandati |- !2022. |- |{{ZID|Unsko-sanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|1|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Posavski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|21|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Tuzlanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|2|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Srednjobosanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|23|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Kanton Sarajevo}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|3|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Kanton 10}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- !Ukupno | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|6|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini|Spisak političkih stranaka u BiH]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Aprilski paket]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == {{Refbegin}} *{{cite book|last1=Hudson|first1=Robert|last2=Bowman|first2=Glenn|year=2011|title=After Yugoslavia: Identities and Politics Within the Successor States|url=https://archive.org/details/isbn_9780230201316|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230201316}} *{{cite book|last1=Shields|first1=Vanessa E.|last2=Baldwin|first2=Nicholas|year=2008|title=Beyond Settlement: Making Peace Last After Civil Conflict|location=Cranbury, NJ|publisher=Associated University Presses|isbn=9780838641835}} *{{cite book|last=Van Willigen|first=Niels|year=2013|title=Peacebuilding and International Administration: The Cases of Bosnia and Herzegovina and Kosovo|location=London|publisher=Routledge|isbn=9781134117185}} {{Refend}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu|*]] [[Kategorija:Bošnjački nacionalizam]] [[Kategorija:Bošnjačke političke stranke]] [[Kategorija:Bošnjačke političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bošnjačke nacionalističke stranke]] [[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]] l4v187j1wb23z3aa6ksmurl2fc3zj8a 0 474953 3921935 3903539 2026-08-24T21:53:15Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921935 wikitext text/x-wiki '''Mullerovu klasifikaciju efekata gene''' postulirao je [[Hermann J. Muller]] (1890&ndash;1967), koji je bio dobitnik Nobelove nagrade 1946, skovao je termine ''amorf'', ''hipomorf'', ''hipermorf'', ''antimorf'' i "neomorf", Tako je klasificirao mutacije na osnovu njihovog ponašanja u različitim [[genetika|genetičkim]] situacijama, kao i međusobnoj [[interakcija gena|interakciji gena]].<ref name="test">Muller, H. J. 1932. Further studies on the nature and causes of gene mutations. ''Proceedings of the 6th International Congress of Genetics'', pp. 213–255.</ref> Ova klasifikacije se i dalje široko koriste u genetici roda ''[[Drosophila]]'' za opis mutacija. Za općenitiji opis mutacija, pogledajte [[mutacija]], a za raspravu o [[alel]]nim interakcijama, pogledajte [[interakcija gena]]. '''Ključ''': U sljedećim odjeljcima aleli se nazivaju + = [[divlji tip]], m = mutant, Df = delecija gena, Dp = duplikacija gena. Fenotipovi se uspoređuju sa > gt;, što znači da je [[fenotip]] snažnije nego onaj iza njega. ==Gubitak funkcije== ===Amorf=== {{glavni|Amorf}} '''Amorpfnost''' opisuje mutaciju koja uzrokuje potpuni gubitak funkcije [[gen]]a.<ref name ="test"/> Termin se ponekad koristi naizmjenično sa "genetički [[nulti alel|nulti]]". Amorfna mutacija može prouzrokovati potpuni gubitak funkcije proteina prekidajući translaciju („nulti protein“) i /ili sprečavajući transkripciju („nulta RNK“). Amorfni alel izaziva isti fenotip i kada je [[zigot|zigoznost]] i [[heterozigot]], dok [[delecija (genetika)|hromozomske delecije]] ili nedostatka narušava isti gen.<ref name="wilkie">Wilkie, A. O. 1994. The molecular basis of genetic dominance. ''Journal of Medical Genetics'' 31: 89-98. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1049666/]</ref> Ovaj odnos se može predstaviti na sljedeći način: :m / m = m / Df Amorfni alel je obično [[recesivni gen|recesivan]] u odnosu na svoj divlji tip. Moguće je da amorf bude [[dominantni gen|dominantan]] ako je dotični gen potreban u dvije kopije da bi se dobio normalan fenotip (tj. [[Haploinsuficiencija|haploinsuficijent]]). === Hipomorf === '''Hypomorfnost''' opisuje mutaciju koja uzrokuje djelomični gubitak funkcije [[gen]]a.<ref name = "test"/> To je smanjenje funkcije gena, sa smanjenom ekspresijom (proteini, RNK) ili smanjenim funkcionalnim performansama, ali ne i potpuni gubitak. Fenotip hipomorfa je ozbiljniji u ''trans'' poziciji u deletiranom alelu nego kada je homozigot.<ref name = "wilkie"/> m / DF> m / m Hipomorfi su obično recesivni, ali povremeni aleli dominiraju zbog [[haploinsuficijencija|haploinsuficijencije]]. == Dobitak funkcije == === Hipermorf === '''Hipermorfna''' [[mutacija]] uzrokuje porast normalne funkcije [[gen]]a.<ref name="test"/> Hipermorfni aleli su dobitak alelne funkcije u odnosu na ishodišni alel. Hipermorf može biti rezultat povećanja doze gena (umnožavanje gena), povećane ekspresije [[iRNK]] ili [[protein]]a ili konstitutivne aktivnosti proteina. Fenotip hipermorfa pogoršava se povećanjem doze gena, a smanjuje se smanjenjem doze divljeg tipa gena.<ref name= "wilkie"/> m / Dp & gt; m / + & gt; m / Df === Antimorf === '''Antimorfi''' su [[dominantni gen|dominantna]] mutacija koja djeluje suprotno normalnoj [[gen]]skoj aktivnosti. Nazivaju se i '''dominantno negativne''' mutacije. Povećavanje funkcije gena divljeg tipa smanjuje fenotipsku ekspresivnost antimorfa, pa je fenotip antimorfa gori kada je heterozigotan nego kada je ''trans'' u duplkaciji gena.<ref name = "wilkie"/> m / m> m / Df> m / + >>> + / Df> + / +<ref>Hawley R. S., Walker Y.M. (2003) '''Advanced Genetic Analysis: Finding Meaning in a Genome''', pp. 6-7, {{ISBN|1405123923}}</ref> Antimorfna mutacija može uticati na funkciju proteina koji djeluje kao dimer tako da dimer koji se sastoji od jednog normalnog i jednog mutiranog proteina više nije funkcionalan. === Neomorf === '''Neomorfna''' mutacija uzrokuje dominantan dobitak funkcije [[gen]]a koji se razlikuje od normalne funkcije.<ref name = "test"/> Ova mutacija može izazvati ektopsku [[iRNK]] ili [[protein]]sku ekspresiju, ili nove funkcije iz promijenjene strukture proteina. Promjena doze gena divljeg tipa nema uticaja na fenotip neomorfa.<ref name = "wilkie"/> m / Df = m / + = m / Dp === Izomorf === Nakon Mullerove klasifikacije [[genska mutacija|mutacija gena]], opisan je '''izomorf''' kao [[tiha mutacija|tihi]] [[tačkasta mutacija|tačkasti mutant]] sa identičnom [[ekspresija gena|ekspresijom gena]] kao originalni [[alel]].<ref name="law">{{cite book|editor=Lawrence E. |year=1999|title=Henderson's Dictionary of biological terms|url=https://archive.org/details/isbn_9780582227088 |publisher=Longman Group Ltd.|place= London|isbn= 0-582-22708-9}}</ref><ref name="rieger">{{cite book|authors=Rieger R. Michaelis A., Green M. M. |year=1976|title= Glossary of genetics and cytogenetics: Classical and molecular|url=https://archive.org/details/glossaryofgeneti0000unse_i2n4 |publisher= Springer-Verlag|place=Berlin - Heidelberg - New York|isbn=3-540-07668-9}}</ref> m/Df = m/Dp Zato se, s obzirom na odnos između izvornih i mutiranih gena, ne može govoriti o efektima [[dominacija (genetika)|dominacije]] i/ili [[recesivnost]]i.].<ref name="law"/><ref name="rieger"/><ref>{{Cite web |url=http://www.its.caltech.edu/~bi190/SG4.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 4. 2021 |archive-date=19. 8. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819105248/http://www.its.caltech.edu/~bi190/SG4.pdf |url-status=dead }}</ref> == Pregled == ; Mullerova klasifikacija mutiranih alela <br> {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- | style="background:#ddffdd;" align="center" | '''Kategorija''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" |'''Alternativna funkcija''' |- |'''[[Divlji tip]]''' |Referentna [[ekspresija gena]], potpuna ("normalna"), ekspresija roditeljskog alela |- |'''Amorf''' | Disfunctionalan, sa nultim ekspresijom |- |'''[[Hipomorf]]''' | Smanjena ili djelomično smanjena aktivnost gena |- |'''[[Hipermorf]]''' | Povećana ili delimično povećana aktivnost roditeljskog gena |- |'''[[Neomorf]]''' | Nova funkcija, u usporedbi s početnom, novo svojstvo |- |'''[[Antimorf]]''' | Suprotstavljanje, protivljenje ili ometanje aktivnosti gena |- |'''[[Izomorf (gen)|Izomorf]]''' |Identična ekspresija sa originalnim (roditeljskim) alelom, uglavnom rezultat [[tiha mutacija|tihe]] [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]] | - |} ==Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Klasična genetika]] [[Kategorija:Mutacije| *]] pnomb5u1scmqavm5k14bwle7fvq13xb 0 478844 3921984 3918938 2026-08-25T01:57:24Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921984 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Cistična fibroza <br>(mukoviscidoza) [[slika:Cysticfibrosis01.jpg|300px|center|thumb|<center>Pogođeni organi i simptomi</center>]] | DiseasesDB = 3347 | ICD10 = {{ICD10|E|84||e|70}} | ICD9 = {{ICD9|277.0}} | ICDO = | OMIM = 219700 | MedlinePlus = 000107 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 1001602 | MeshID = D003550 | GeneReviewsID = NBK1250 | GeneReviewsName = CFTR-Related Disorders | Orphanet = 586 *Područje: [[Medicinska genetika]], [[pulmologija]] *Simptomi: Otežano [[disanje]], [[kašljalj]] [[sputum|sluz]], [[neuspjeh u napredovanju|slab rast]], [[izmet|masna stolica]] *Prva pojava: Prepoznatljiva ~6. mjeseca života<ref>{{cite book | vauthors = Allen JL, Panitch HB, Rubenstein RC |title=Cystic Fibrosis|date=2016|publisher=CRC Press|isbn=9781439801826|page=92|url=https://books.google.com/books?id=xmbMBQAAQBAJ&pg=PA92|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140759/https://books.google.com/books?id=xmbMBQAAQBAJ&pg=PA92|archive-date=8. 9. 2017}}</ref> *Trajanja: Cjeloživotno *Uzroci: Genetički ([[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivna]]) *Dijagnoza: [[Test znoja]], [[genetičko testiranje]] *Liječenje:[[Antibiotici]], [[zamjena enzima gušterače]], [[transplantacija pluća]] *Prognoza: Očekivana dužina života 42 do 50 godina (razvijeni svijet) *Frekvencija: 1/3.000 (Sjeverna Evropa) }} '''Cistična fibroza''' jest [[genetički poremećaj]] koji najviše pogađa [[pluća]], ali i [[gušterača|gušteraču]], [[jetra|jetru]], [[bubreg]]e i [[crijeva]].<ref name = O2009 /><ref name = CF2012 /> Dugoročni problemi uključuju otežano [[disanje]] i iskašljavanje [[ispljuvak|sluzi]], kao posljedica čestih [[upala pluća|infekcija pluća]].<ref name = O2009/> Ostali znakovi i [[simptomi]] mogu uključivati [[Sinusitis|infekcije sinusa]], [[neuspjeh u napredovanju|slab rast]], [[steatoreja|masnu stolicu]], klabiranje prstiju na rukama i nogama i [[neplodnost]] kod većine muškaraca.<ref name = O2009 /> Mogu imati različite stepene simptoma.<ref name=O2009/> CF se nasljeđuje na [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivno]] [[svojstvo]].<ref name = O2009 /> Uzrokovana je prisustvom mutacija u obje kopije [[gen]]a za [[CFTR|regulaciju proteinske transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] (CFTR).<ref name =O2009/> Oni koji imaju jednu aktivnu kopiju nositelji su i inače uglavnom zdravi.<ref name="Mas2013">{{cite journal | vauthors = Massie J, Delatycki MB | title = Cystic fibrosis carrier screening | journal = Paediatric Respiratory Reviews | volume = 14 | issue = 4 | pages = 270–5 | date = decembar 2013 | pmid = 23466339 | doi = 10.1016/j.prrv.2012.12.002 }}</ref> Gen CFTR je uključen u proizvodnju [[znoj]]a, [[probava|probavne]] tečnosti i [[sluz]]i.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1cTZAAAAQBAJ&pg=PA351|title=Molecular Diagnostics: Fundamentals, Methods and Clinical Applications|vauthors=Buckingham L|publisher=F.A. Davis Co.|year=2012|isbn=978-0-8036-2975-2|edition=2nd|location=Philadelphia|pages=351|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140759/https://books.google.com/books?id=1cTZAAAAQBAJ&pg=PA351|archive-date=8. 9. 2017|url-status=live}}</ref> Kada CFTR nije funkcionalan, izlučevine koje su obično rijetke postaju guste.<ref name="yankas">{{cite journal | vauthors = Yankaskas JR, Marshall BC, Sufian B, Simon RH, Rodman D | title = Cystic fibrosis adult care: consensus conference report | journal = Chest | volume = 125 | issue = 1 Suppl | pages = 1S–39S | date = januar 2004 | pmid = 14734689 | doi = 10.1378/chest.125.1_suppl.1S | url = http://journal.chestnet.org/article/S0012-3692(15)32218-2/fulltext | citeseerx = 10.1.1.562.1904 }}</ref> Stanje se dijagnosticira pomoću [[test znoja|testiranja znoja]] i [[genetčko testiranje|genetičkog testiranja]].<ref name = O2009/> U nekim dijelovima svijeta, obavlja se skrining dojenčadi pri rođenju.<ref name = O2009 /> Ne postoji poznati lijek za cističnu fibrozu.<ref name = Mas2013/> Infekcije pluća liječe se [[antibiotici]]ma, koji se mogu davati intravenozno, udisati ili oralno.<ref name = O2009/> Ponekad se dugoročno koristi antibiotik [[azitromicin]].<ref name = O2009 /> Udisanje [[fiziološki rastvor|fiziološkog rastvora]] i [[salbutamol]] također može biti korisno.<ref name = O2009/> [[Transplantacija pluća]] može biti opcija ako se funkcija pluća i dalje pogoršava.<ref name = O2009/> [[Zamjena enzima pankreasa]] i [[vitamini topivi u mastima]] su važni, posebno kod mladih.<ref name = O2009 /> Tehnika uklanjanja sluzi, kao što je [[fizioterapija grudnog koša]] imaju neke kratkoročne koristi, ali dugoročni učinci su nejasni.<ref name="War2015">{{cite journal | vauthors = Warnock L, Gates A | title = Chest physiotherapy compared to no chest physiotherapy for cystic fibrosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 12 | pages = CD001401 | date = decembar 2015 | pmid = 26688006 | pmc = 6768986 | doi = 10.1002/14651858.CD001401.pub3 }}</ref> Prosječni životni vijek u razvijenim zemljama je između 42 i 50 godina.<ref name="Ong2015">{{cite journal | vauthors = Ong T, Ramsey BW | title = Update in Cystic Fibrosis 2014 | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 192 | issue = 6 | pages = 669–75 | date = septembar 2015 | pmid = 26371812 | doi = 10.1164/rccm.201504-0656UP }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nazareth D, Walshaw M | title = Coming of age in cystic fibrosis - transition from paediatric to adult care | journal = Clinical Medicine | volume = 13 | issue = 5 | pages = 482–6 | date = oktobar 2013 | pmid = 24115706 | pmc = 4953800 | doi = 10.7861/clinmedicine.13-5-482 }}</ref> 80% smrtnih slučajeva od cistične fibroze uzrokovano je plućnim komplikacijama.<ref name=O2009/> CF je najčešća među ljudima [[Sjeverna Evropa|sjevernoevropskog]] porijekla i pogađa oko jedno od svakih 3.000 novorođenčadi.<ref name = O2009 /> Otprilike jedna od 25 osoba je nositelj.<ref name = Mas2013/> Najmanje je uobičajena kod Afrikanaca i Azijata.<ref name="O2009">{{cite journal | vauthors = O'Sullivan BP, Freedman SD | s2cid = 46011502 | title = Cystic fibrosis | journal = Lancet | volume = 373 | issue = 9678 | pages = 1891–904 | date = maj 2009 | pmid = 19403164 | doi = 10.1016/s0140-6736(09)60327-5 }}</ref> Bolest je 1938. godine otkrila [[Dorothy Andersen]], sa simptomima koji su se poklapali s bolešću od 1595., ako ne i ranije.<ref name="CF2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9x_cBQAAQBAJ&pg=PA3|title=Cystic Fibrosis|publisher=Hodder Arnold|year=2012|isbn=978-1-4441-1369-3|veditors=Hodson M, Geddes D, Bush A|edition=3rd|location=London|pages=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140759/https://books.google.com/books?id=9x_cBQAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=8. 9. 2017|url-status=live}}</ref> Naziv "cistična fibroza" odnosi se na karakteristike [[fibroza]] i [[cista]] koje nastaju u [[pankreas]]u.<ref name=CF2012/><ref name="andersen">{{cite journal|vauthors=Andersen DH|year=1938|title=Cystic fibrosis of the pancreas and its relation to celiac disease: a clinical and pathological study|journal=[[American Journal of Diseases of Children|Am. J. Dis. Child.]]|volume=56|issue=2|pages=344–99|doi=10.1001/archpedi.1938.01980140114013}}</ref> [[slika:En.Wikipedia-VideoWiki-Cystic fibrosis.webm|mini|thumbtime=1:08|upright=1.4|Video pregled (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:VideoWiki/Cystic_fibrosis)]] ==Znaci i simptomi== [[slikA:Blausen 0286 CysticFibrosis.png|thumb|upright=1.3| Zdravstveni problemi povezani s cističnom fibrozom]] Glavni znaci i simptomi su [[koža]] slanog okusa<ref name="pmid17557942">{{cite journal | vauthors = Quinton PM | s2cid = 7921681 | title = Cystic fibrosis: lessons from the sweat gland | journal = Physiology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 212–25 | date = juni 2007 | pmid = 17557942 | doi = 10.1152/physiol.00041.2006 }}</ref> slab rast i loše debljanje, uprkos normalnom unosu hrane,<ref name="pmid15339250">{{cite journal | vauthors = Hardin DS | title = GH improves growth and clinical status in children with cystic fibrosis -- a review of published studies | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 151 Suppl 1 | issue = Suppl 1 | pages = S81-5 | date = august 2004 | pmid = 15339250 | doi = 10.1530/eje.0.151S081 | url = http://eje-online.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15339250 | doi-access = free }}</ref> nakupljanje guste, ljepljive sluzi,<ref name="pmid19726878">{{cite journal | vauthors = De Lisle RC | title = Pass the bicarb: the importance of HCO3- for mucin release | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 119 | issue = 9 | pages = 2535–7 | date = septembar 2009 | pmid = 19726878 | pmc = 2735941 | doi = 10.1172/JCI40598 }}</ref> česte infekcije grudnog koša i kašalj ili otežano disanje.<ref name="pmid19393108">{{cite journal | vauthors = O'Malley CA | title = Infection control in cystic fibrosis: cohorting, cross-contamination, and the respiratory therapist | journal = Respiratory Care | volume = 54 | issue = 5 | pages = 641–57 | date = maj 2009 | pmid = 19393108 | doi = 10.4187/aarc0446 | url = http://www.rcjournal.com/contents/05.09/05.09.0641.pdf | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20110715161230/http://www.rcjournal.com/contents/05.09/05.09.0641.pdf | archive-date = 15. 7. 2011 }}</ref> Muškarci mogu biti [[neplodnost|neplodni]] zbog [[urođeni nedostatak vas deferens|urođebnog nesostatka ''vaas deferens'']].<ref name="pmid19535829">{{cite journal | vauthors = Makker K, Agarwal A, Sharma R | title = Oxidative stress & male infertility | journal = The Indian Journal of Medical Research | volume = 129 | issue = 4 | pages = 357–67 | date = april 2009 | pmid = 19535829 | url = http://www.icmr.nic.in/ijmr/2009/april/0403.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20100705025541/http://www.icmr.nic.in/ijmr/2009/april/0403.pdf | archive-date = 5. 7. 2010 | access-date = 10. 4. 2010 }}</ref> Simptomi se često javljaju u beba i u djetinjstvu, kao što je [[opstrukcija crijeva]] zbog ''[[meconium ileus]]'' u novorođene djece.<ref name="pmid17030173">{{cite journal | vauthors = Blackman SM, Deering-Brose R, McWilliams R, Naughton K, Coleman B, Lai T, Algire M, Beck S, Hoover-Fong J, Hamosh A, Fallin MD, West K, Arking DE, Chakravarti A, Cutler DJ, Cutting GR | display-authors = 6 | title = Relative contribution of genetic and nongenetic modifiers to intestinal obstruction in cystic fibrosis | journal = Gastroenterology | volume = 131 | issue = 4 | pages = 1030–9 | date = oktobar 2006 | pmid = 17030173 | pmc = 1764617 | doi = 10.1053/j.gastro.2006.07.016 }}</ref> Kako djeca rastu, vježbaju kako bi oslobodili sluzi u alveolama.<ref name="pmid19393104">{{cite journal | vauthors = Ratjen FA | title = Cystic fibrosis: pathogenesis and future treatment strategies | journal = Respiratory Care | volume = 54 | issue = 5 | pages = 595–605 | date = maj 2009 | pmid = 19393104 | doi = 10.4187/aarc0427 | url = http://www.rcjournal.com/contents/05.09/05.09.0595.pdf | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20110715161157/http://www.rcjournal.com/contents/05.09/05.09.0595.pdf | archive-date = 15. 7. 2011 }}</ref> [[epitel|Epitelne ćelije]] kod osoba koje imaju mutirani protein koji dovodi do abnormalno viskozne proizvodnje sluzi.<ref name = "pmid19726878" /> Loš rast kod djece obično predstavlja nemogućnost dobijanja na težini ili visini stope svojih vršnjaka i povremeno se ne dijagnosticira dok se ne pokrene istraga zbog slabog rasta. Uzroci zatajenja rasta su višestruki i uključuju hroničnu infekciju pluća, slabu apsorpciju hranjivih sastojaka kroz [[gastrointestinalni trakt]] i povećanu metaboličku potražnju zbog hroničnih bolesti.<ref name = "pmid15339250"/> U rijetkim slučajevima cistična fibroza može se manifestirati kao [[koagulopatija|poremećaj koagulacije]]. [[Vitamin K]] se normalno apsorbuje iz [[majčino mlijeko|majčinog mlijeka]], adaptiranog mleka i kasnije čvrste hrane. Ova apsorpcija oslabljena je kod nekih pacijenata sa CF. Mala djeca posebno su osjetljiva na poremećaje malapsorpcije vitamina K, jer samo vrlo mala količina vitamina K prolazi kroz placentu, što djetetu ostavlja vrlo male rezerve i ograničenu sposobnost apsorpcije vitamina K iz prehrambenih izvora nakon rođenja. Budući da su faktori zgrušavanja II, VII, IX i X ovisni o vitaminu K, nizak nivo vitamina K može rezultirati problemima zgrušavanja. Slijedom toga, kada dijete ima neobjašnjive modrice, može se opravdati procjena zgrušavanja kako bi se utvrdilo je li prisutna osnovna.<ref>{{cite journal|vauthors=Reaves J, Wallace G |date= 2010 |title= Unexplained bruising: weighing the pros and cons of possible causes|url=https://www.pediatricsconsultantlive.com/vitamin-d-insufficiency/unexplained-bruising-weighing-pros-and-cons-possible-causes|journal=Consultant for Pediatricians|volume=9|pages=201–2|access-date=12. 6. 2021|archive-date=22. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222200803/https://www.pediatricsconsultantlive.com/vitamin-d-insufficiency/unexplained-bruising-weighing-pros-and-cons-possible-causes|url-status=dead}}</ref> ==Uzroci== [[slika:autorecessive.svg|thumb|upright=1.3|Cistična fibroza ima autosomno recesivni obrazac nasljeđivanja]] CF je uzrokovana mutacijom u [[gen]]u [[CFTR|regulacije transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] (''CFTR''). Najčešća mutacija, [[ΔF508]], jest delecija ([[grčki|Δ]] koja označava deleciju) tri [[nukleotid]]a što rezultira gubitkom aminokiseline [[fenilalanin]] (F) na 508. poziciji na proteinu.<ref>{{cite journal | vauthors = Guimbellot J, Sharma J, Rowe SM | title = Toward inclusive therapy with CFTR modulators: Progress and challenges | journal = Pediatric Pulmonology | volume = 52 | issue = S48 | pages = S4–S14 | date = novembar 2017 | pmid = 28881097 | pmc = 6208153 | doi = 10.1002/ppul.23773 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sharma J, Keeling KM, Rowe SM | title = Pharmacological approaches for targeting cystic fibrosis nonsense mutations | journal = European Journal of Medicinal Chemistry | volume = 200 | pages = 112436 | date = august 2020 | pmid = 32512483 | doi = 10.1016/j.ejmech.2020.112436 | pmc = 7384597 | url = | pmc-embargo-date = 15. 8. 2021 }}</ref> Ova mutacija čini dvije trećine (66–70%) slučajeva CF u cijelom svijetu i 90% slučajeva u [[Sjedinjene Države|Sjedinjenim Državama]]; međutim, čak preko 1.500 drugih mutacija može proizvesti CF.<ref name="prevalence">{{cite journal | vauthors = Bobadilla JL, Macek M, Fine JP, Farrell PM | title = Cystic fibrosis: a worldwide analysis of CFTR mutations--correlation with incidence data and application to screening | journal = Human Mutation | volume = 19 | issue = 6 | pages = 575–606 | date = juni 2002 | pmid = 12007216 | doi = 10.1002/humu.10041 | s2cid = 35428054 | doi-access = free }}</ref> Iako većina ljudi ima dvije aktivne kopije ('alela') gena '' CFTR '', samo jedna je potrebna za prevenciju cistične fibroze. CF se razvija kada ni jedan alel ne može proizvesti funkcionalni protein CFTR. Dakle, CF se smatra [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivnom bolešču]]. Gen '' CFTR '', pronađen na [[lokus (genetika)|lokusu]] q31.2 [[hromosom 7|hromozoma 7]], dugačak je 230.000 [[bazni par|baznih parova]] i stvara protein koji je dug 1.480 [[aminokiselina]]. Preciznije, lokacija je između baznih parova 117,120,016 i 117,308.718, na dugom kraku hromosoma 7, regija 3, traka 1, potpojas 2, predstavljena kao 7q31.2. Strukturno, ''CFT'' je tip gena poznat kao [[ATP-vezujući kasetno-prenosni gen|ABC gen]]. Proizvod ovog gena (CFTR protein) je hloridni ionski kanal, važan u stvaranju znoja, probavnih sokova i sluzi. Ovaj protein posjeduje dva [[ATP hidroliza|ATP-hidrolizna]] [[proteinski domen|domena]], što omogućava proteinu da koristi energiju u obliku [[Adenozin-trifosfat|ATP-a]]. Sadrži i dva domena koji se sastoje od po šest [[alfa-heliks]]a, koji omogućavaju proteinu da pređe ćelijsku membranu. Regulatorno [[mjesto vezanja]] na proteinu omogućava aktiviranje [[fosforilacija|fosforilacijom]], uglavnom [[cAMP-ovisna protein-kinaza|cAMP-ovisne protein-kinaze]]. [[C-kraj|Karboksil terminal]] proteina je usidren na [[citoskelet]], interakcijom domena [[PDZ (biologija)|PDZ]].<ref>{{cite journal | vauthors = Short DB, Trotter KW, Reczek D, Kreda SM, Bretscher A, Boucher RC, Stutts MJ, Milgram SL | display-authors = 6 | title = An apical PDZ protein anchors the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator to the cytoskeleton | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-07-31_273_31/page/19797 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 31 | pages = 19797–801 | date = juli 1998 | pmid = 9677412 | doi = 10.1074/jbc.273.31.19797 | doi-access = free }}</ref> Većinu CFTR u plućnim prolazima proizvode rijetke ćelije koje transportuju ione i reguliraju svojstva sluzi.<ref>{{cite journal | vauthors = Travaglini KJ, Krasnow MA | title = Profile of an unknown airway cell | journal = Nature | volume = 560 | issue = 7718 | pages = 313–314 | date = august 2018 | pmid = 30097657 | doi = 10.1038/d41586-018-05813-7 | bibcode = 2018Natur.560..313T | doi-access = free }}</ref> Pored toga, povećavaju se dokazi da, osim ''CFTR'', i genetički modifikatori moduliraju učestalost i težinu bolesti. Jedan od primjera je [[lektin koji veže manan]], uključen u [[imunost|urođenu imunost]], olakšavanjem [[fagocitoza|fagocitoze]] [[mikroorganizam]]a. [[Polimorfizam (biologija)|Polimorfizmi]] u jednom ili oba [[alel]]a koja vežu manan i koji rezultiraju nižim nivoima cirkulacije proteina povezani su s trostruko većim rizikom od završne faze [[pluća]], kao i povećanim teretom hroničnih bakterijske infekcije. ===Nosioci gena === Do 1/25 osoba sjevernoevropskih porijekla smatra se [[genetički nositelj|genetičkim nositeljem]]. Bolest se pojavljuje samo kada bračni parovu od njih imaju djecu, jer svaka trudnoća između njih ima 25% šanse da rodi dijete s tom bolešću. Iako samo jedno od svakih 3.000 kavkazoidne novorođenčadi ima CF, poznato je više od 900 mutacija gena koji uzrokuje CF. Dosadašnji testovi traže najčešće mutacije.<ref name="Edwards">{{cite journal | vauthors = Edwards QT, Seibert D, Macri C, Covington C, Tilghman J | s2cid = 7644129 | title = Assessing ethnicity in preconception counseling: genetics--what nurse practitioners need to know | journal = Journal of the American Academy of Nurse Practitioners | volume = 16 | issue = 11 | pages = 472–80 | date = novembar 2004 | pmid = 15617360 | doi = 10.1111/j.1745-7599.2004.tb00426.x }}</ref> [[Mutacije]] potvrđene testom razlikuju se u zavisnosti od etničke grupe osobe ili zbog pojave CF koja je već u porodici. Više od 10 miliona Amerikanaca, uključujući 1/25 kavkazosidnih, nositelji su jedne mutacije gena CF. CF je prisutan u drugim rasama, iako ne tako često kao kod ovakvih osoba. Otprilike 1/46 Latinoamerikanaca, 1/65 Afroamerikanaca i 1/90 Amerikanaca Azije nosi mutaciju gena CF. == Patofiziologija == [[slika:CFTR Protein Panels.svg|thumb|upright=1.3|Protein CFTR protein je kanalni protein koji kontrolira ionski tok H₂O and Cl⁻ u i van plućnih ćelija. <br> Kada CFTR protein djeluje ispravno, ioni slobodno ulaze i izlaze iz ćelija. Međutim, kada CFTR protein ne radi pravilno, ovi ioni ne mogu isticati iz ćelije zbog blokiranog kanala. To uzrokuje cističnu fibrozu, koju karakterizira nakupljanje guste sluzi u plućima.]] Može se dogoditi nekoliko mutacija u genu ''CFTR'', a različite mutacije uzrokuju različite nedostatke u CFTR proteinu, ponekad uzrokujući blažu ili težu bolest. Ovi proteinski nedostaci također su meta za lijekove koji ponekad mogu vratiti njihovu funkciju. [[ΔF508|ΔF508-CFTR]], koji se javlja kod >90% pacijenata u SAD-u, stvara protein koji se [[savijanje proteina|presavijaju]] normalno i nisu na odgovarajući način transportirani do ćelijske membrane, što rezultira njihovim degradacijama. Druge mutacije rezultiraju prekratkim proteinima (skraćenim) jer [[translacija (genetika)|proizvodnja]] prerano završava. Druge mutacije proizvode proteine koji normalno ne koriste energiju (u obliku ATP), ne dopuštaju hloridu, jodidu i tiocijanatu da odgovarajuće prođu membranu,<ref>{{cite journal | vauthors = Childers M, Eckel G, Himmel A, Caldwell J | title = A new model of cystic fibrosis pathology: lack of transport of glutathione and its thiocyanate conjugates | journal = Medical Hypotheses | volume = 68 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2007 | pmid = 16934416 | doi = 10.1016/j.mehy.2006.06.020 }}</ref> i razgrađuju se većom brzinom od uobičajene. Mutacije mogu dovesti i do stvaranja manje kopija CFTR proteina.<ref name="Rowe"/> Protein stvoren ovim genom usidren je na [[ćelijska membrana|vanjskoj membrani]] ćelija u [[znojna žlijezda|znojnim žlijezdama]], [[pluća|plućima]], [[gušterača|pankreasu]] i svim ostalim preostalim egzokrinim žlijezdama u tijelu. Protein se proteže kroz ovu membranu i deluje kao [[ionski kanal|kanal]] koji povezuje unutrašnji dio ćelije ([[citoplazma]] sa [[vanćelijska tečnost|okolnom tečnosti]]). Ovaj kanal primarno je odgovoran za kontrolu kretanja halogenidnih aniona, iznutra prema vani ćelije; međutim, u znojnim kanalima olakšava kretanje hlorida iz znojnog kanala u citoplazmu. Kada CFTR protein ne resorbuje ione u znojnim kanalima, hlorid i tiocijanat<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Szép S, Lu Z | title = The antioxidant role of thiocyanate in the pathogenesis of cystic fibrosis and other inflammation-related diseases | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 48 | pages = 20515–9 | date = decembar 2009 | pmid = 19918082 | pmc = 2777967 | doi = 10.1073/pnas.0911412106 | bibcode = 2009PNAS..10620515X }}</ref> oslobođeni iz znojnih žlijezda zadržavaju se unutar kanala i ispumpavaju do kože. Pored toga, ne može se proizvesti [[hipotiocijanit]], OSCN, sistem imunske odbrane.<ref>{{cite journal | vauthors = Moskwa P, Lorentzen D, Excoffon KJ, Zabner J, McCray PB, Nauseef WM, Dupuy C, Bánfi B | display-authors = 6 | title = A novel host defense system of airways is defective in cystic fibrosis | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 175 | issue = 2 | pages = 174–83 | date = januar 2007 | pmid = 17082494 | pmc = 2720149 | doi = 10.1164/rccm.200607-1029OC }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Conner GE, Wijkstrom-Frei C, Randell SH, Fernandez VE, Salathe M | title = The lactoperoxidase system links anion transport to host defense in cystic fibrosis | journal = FEBS Letters | volume = 581 | issue = 2 | pages = 271–8 | date = januar 2007 | pmid = 17204267 | pmc = 1851694 | doi = 10.1016/j.febslet.2006.12.025 }}</ref> Budući da je hlorid [[električni naboj|negativno nabijen]], to modificira električni potencijal unutar i izvan ćelije, zbog čega [[kation]]i prelazu u ćeliju. Natrij je najčešći kation u vanćelijskom prostoru. Višak hlorida u znojnim kanalima sprečava resorpciju natrija epitelnim natrijevim kanalima, a kombinacija natrija i k+hlorida stvara so, koja se u velikim količinama gubi u znoju osoba sa CF. Ova izgubljena so čini osnovu za test znoja.<ref name="Rowe">{{cite journal | vauthors = Rowe SM, Miller S, Sorscher EJ | title = Cystic fibrosis | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-05-12_352_19/page/1992 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 352 | issue = 19 | pages = 1992–2001 | date = maj 2005 | pmid = 15888700 | doi = 10.1056/NEJMra043184 }}</ref> Većina oštećenja kod CF nastaje zbog začepljenja uskih prolaza zahvaćenih organa zgusnutim sekretom. Te blokade dovode do remodeliranja i infekcije u plućima, oštećenja nakupljenim probavnih enzimima u gušterači, začepljenja crijeva gustim izmetom itd. Postavljeno je nekoliko teorija o tome kako defekti u proteinima i ćelijskoj funkciji uzrokuju kliničke efekte. Najsuvremenija teorija sugerira da neispravan transport iona dovodi do dehidracije epitela dišnih puteva, zgušnjavanja sluzi. U epitelnim ćelijama disajnih puteva, treplje postoje između apikalne površine ćelije i sluzi u sloju poznatom kao površinska tečnost disajnih puteva (ASL). Protok iona iz ćelije i u ovaj sloj određen je ionskim kanalima, kao što je CFTR. CFTR ne samo da dopušta iznošenje hloridnih iona iz ćelije u ASL, već regulira i drugi kanal zvani ENac, koji omogućava natrijevim ionima da napuste ASL i uđu u respiratorni epitel. CFTR normalno inhibira ovaj kanal, ali ako je CFTR neispravan, natrij slobodno teče iz ASL-a i dolazi u ćeliju. Kako voda prati natrij, dubina ASL će se iscrpljivati, a treplje će ostati u sluzničkom sloju.<ref>{{cite journal | vauthors = Verkman AS, Song Y, Thiagarajah JR | s2cid = 11790119 | title = Role of airway surface liquid and submucosal glands in cystic fibrosis lung disease | journal = American Journal of Physiology. Cell Physiology | volume = 284 | issue = 1 | pages = C2-15 | date = januar 2003 | pmid = 12475759 | doi = 10.1152/ajpcell.00417.2002 }}</ref> Kako se treplje ne mogu efikasno kretati u gustom, viskoznom okruženju, nedostaje mukocilijskii klirens i dolazi do nakupljanja sluzi, što začepljuje male dišne puteve.<ref>{{cite book|title=Human Anatomy and Physiology|url=https://archive.org/details/isbn_9781256782636|vauthors=Marieb EN, Hoehn K, Hutchinson M|publisher=Pearson Education|year=2014|isbn=978-0805361179|pages=906|chapter=22: The Respiratory System}}</ref> Nakupljanje viskozne sluzi bogate hranjivim sastojcima, u plućima omogućava bakterijama da se sakriju od imunskog sistema, što uzrokuje ponovljene respiratorne infekcije. Prisustvo istih CFTR proteina u kanalu gušterače i znojnim žlijezdama na koži također uzrokuju simptome u ovim sistemima. ==Diagnoza== [[slika:CFTR gene on chromosome 7.svg|thumb|80px|Lokus gena ''CFTR'' na hromosomu 7]] Cistična fibroza može se dijagnosticirati različitim metodima, uključujući skrining novorođenčadi, testiranje znoja i [[genetičko testiranje]].<ref name="pmid16648884">{{cite journal | vauthors = Mishra A, Greaves R, Massie J | title = The relevance of sweat testing for the diagnosis of cystic fibrosis in the genomic era | journal = The Clinical Biochemist. Reviews | volume = 26 | issue = 4 | pages = 135–53 | date = novembar 2005 | pmid = 16648884 | pmc = 1320177 }}</ref> Od 2006. godine u Sjedinjenim Državama, 10% slučajeva dijagnosticira se ubrzo nakon rođenja, kao dio programa skrininga novorođenčadi. Za novorođenče, u početku mjeri se povišena koncentracija imunoreaktivnog tripsinogena u krvi.<ref name="Davies">{{cite journal | vauthors = Davies JC, Alton EW, Bush A | title = Cystic fibrosis | journal = BMJ | volume = 335 | issue = 7632 | pages = 1255–9 | date = decembar 2007 | pmid = 18079549 | pmc = 2137053 | doi = 10.1136/bmj.39391.713229.AD }}</ref> Da bi potvrdila dijagnoza CF, za dojenčad s abnormalnim skriningom za novorođenčad, potreban je test znoja, U mnogim slučajevima, roditelj postavlja dijagnozu jer je dojenče slanog okusa.< Imunoreaktivni nivoi [[tripsin]]a mogu se povećati kod osoba koje imaju jednu mutiranu kopiju gena '' CFTR '' (nositelji) ili rijetki slučajevi, kod osoba sa dvije normalne kopije gena ''CFTR ''. Zbog ovih lažno pozitivnih slučajeva, skrining kod novorođenčadi može biti kontroverzan.<ref>{{cite journal | vauthors = Ross LF | title = Newborn screening for cystic fibrosis: a lesson in public health disparities | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2008-09_153_3/page/308 | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 153 | issue = 3 | pages = 308–13 | date = septembar 2008 | pmid = 18718257 | pmc = 2569148 | doi = 10.1016/j.jpeds.2008.04.061 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Assael BM, Castellani C, Ocampo MB, Iansa P, Callegaro A, Valsecchi MG | title = Epidemiology and survival analysis of cystic fibrosis in an area of intense neonatal screening over 30 years | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 156 | issue = 5 | pages = 397–401 | date = septembar 2002 | pmid = 12196308 | doi = 10.1093/aje/kwf064 | doi-access = free }}</ref> Osobe s CF mogu biti uvedene u [[registar bolesti]], koji omogućava istraživačima i ljekarima da prate zdravstvene rezultate i identificiraju kandidate za klinička ispitivanja.<ref>{{cite news| vauthors = Freudenheim M |url=https://www.nytimes.com/2009/12/22/health/22cyst.html|title=Tool in Cystic Fibrosis Fight: A Registry|date=22 Dec 2009|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=21 Dec 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524095423/http://www.nytimes.com/2009/12/22/health/22cyst.html|archive-date=24. 5. 2013|pages=D1}}</ref> == Upravljanje == Iako nisu poznati lijekovi za CF, koristi se nekoliko metoda liječenja. Upravljanje CF značajno se poboljšalo tokom proteklih 70 godina. Dok bi novorođenčad rođena s njim prije 70 godina bilo malo vjerojatno da će živjeti dalje od svoje prve godine, dojenčad će danas vjerojatno živjeti i do odrasle dobi. Nedavni napredak u liječenju cistične fibroze značio je da takve osobe sa mogu živjeti punijim životom manje opterećeni svojim stanjem. Temelji upravljanja su proaktivni tretman [[infekcija respiratornog trakta|infekcija dišnih puteva]] i podsticanje dobre prehrane i aktivnog načina života. [[Plućna rehabilitacija]] kao upravljanje CF-om nastavlja se tokom čovjekova života i usmjerena je na maksimiziranje funkcije organa, a time i na kvalitet života. Radni terapeuti koriste tehnike uštede energije (ECT) u procesu rehabilitacije pacijenata sa cističnom fibrozom.<ref name="Italian Congress">{{cite journal | vauthors = | title = Abstracts from the 25th Italian Congress of Cystic Fibrosis and the 15th National Congress of Cystic Fibrosis Italian Society : Assago, Milan. 10 - 12 October 2019 | journal = Italian Journal of Pediatrics | volume = 46 | issue = Suppl 1 | pages = 32 | date = april 2020 | pmid = 32234058 | pmc = 7110616 | doi = 10.1186/s13052-020-0790-z }}</ref> Examples of energy conservation techniques are ergonomic principles, pursued lip breathing, and diaphragmatic breathing.<ref>{{cite journal | vauthors = Wingårdh AS, Göransson C, Larsson S, Slinde F, Vanfleteren LE | title = Effectiveness of Energy Conservation Techniques in Patients with COPD | language = english | journal = Respiration; International Review of Thoracic Diseases | volume = 99 | issue = 5 | pages = 409–416 | date = 2020 | pmid = 32272478 | pmc = 7265758 | doi = 10.1159/000506816 }}</ref> Pacijenti sa CF imaju umor i dispneju zbog hroničnih plućnih infekcija, pa smanjenje količine energije potrošene tokom aktivnosti može im pomoći da se osjećaju bolje i steknu veću neovisnost. U najboljem slučaju, sadašnji tretmani odgađaju pad funkcije organa. Zbog širokih razlika u simptomima bolesti, liječenje se obično odvija u specijalističkim multidisciplinarnim centrima i prilagođeno je pojedincu. Ciljevi za terapiju su pluća, gastrointestinalni trakt (uključujući dodatke enzima gušterače), [[reproduktivni organi]] (uključujući [[pomoćnu reproduktivnu tehnologiju]]) i psihološka podrška. Najdosljedniji aspekt terapije kod CF je ograničavanje i liječenje oštećenja pluća uzrokovanih gustom sluzi i infekcijama, s ciljem održavanja kvaliteta života. [[Intravenska terapija|Intravenska]], [[inhalacija]] i oralni [[antibiotici]] koriste se za liječenje hroničnih i akutnih infekcija. Mehanički uređaji i inhalacijski lijekovi koriste se za izmjenu i pročišćavanje zgusnute sluzi. Ove terapije, iako su učinkovite, mogu izuzetno dugo trajati. [[Terapija kisikom]] kod kuće preporučuje se onima sa značajnim niskim nivoom kiseika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hayes D, Wilson KC, Krivchenia K, Hawkins SM, Balfour-Lynn IM, Gozal D, Panitch HB, Splaingard ML, Rhein LM, Kurland G, Abman SH, Hoffman TM, Carroll CL, Cataletto ME, Tumin D, Oren E, Martin RJ, Baker J, Porta GR, Kaley D, Gettys A, Deterding RR | display-authors = 6 | title = Home Oxygen Therapy for Children. An Official American Thoracic Society Clinical Practice Guideline | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 199 | issue = 3 | pages = e5–e23 | date = februar 2019 | pmid = 30707039 | pmc = 6802853 | doi = 10.1164/rccm.201812-2276ST }}</ref> Mnogi ljudi sa CF koriste [[probiotik]]e, za koje se smatra da mogu ispraviti crijevnu disbiozu i upale, ali dokazi iz kliničkih ispitivanja u vezi sa efikasnošću probiotika za smanjenje pogoršanja pluća kod osoba sa CF nisu sigurni.<ref>{{cite journal | vauthors = Coffey MJ, Garg M, Homaira N, Jaffe A, Ooi CY | title = Probiotics for people with cystic fibrosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | pages = CD012949 | date = januar 2020 | pmid = 31962375 | pmc = 6984633 | doi = 10.1002/14651858.CD012949.pub2 }}</ref> === Transplantacija === Transplantacija pluća može postati neophodna za osobe sa CF kako opadaju plućna funkcija i [[netolerancija vježbanja|tolerancija vježbanja]]. Iako je pojedinačna transplantacija pluća moguća i kod drugih bolesti, osobama sa CF moraju se zamijeniti oba plućna krila, jer preostala pluća mogu sadržavati bakterije koje mogu inficirati presađeno pluće. Transplantacija gušterače ili jetre može se izvesti istovremeno za ublažavanje bolesti jetre i/ili dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Fridell JA, Vianna R, Kwo PY, Howenstine M, Sannuti A, Molleston JP, Pescovitz MD, Tector AJ | display-authors = 6 | title = Simultaneous liver and pancreas transplantation in patients with cystic fibrosis | url = https://archive.org/details/sim_transplantation-proceedings_2005-10_37_8/page/3567 | journal = Transplantation Proceedings | volume = 37 | issue = 8 | pages = 3567–9 | date = oktobar 2005 | pmid = 16298663 | doi = 10.1016/j.transproceed.2005.09.091 }}</ref> Transplantacija pluća uzima se u obzir kada funkcija pluća opadne do te mjere da je potrebna pomoć mehaničkih uređaja ili je nečije preživljavanje ugroženo.<ref>{{cite journal | vauthors = Belkin RA, Henig NR, Singer LG, Chaparro C, Rubenstein RC, Xie SX, Yee JY, Kotloff RM, Lipson DA, Bunin GR | display-authors = 6 | title = Risk factors for death of patients with cystic fibrosis awaiting lung transplantation | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 173 | issue = 6 | pages = 659–66 | date = mart 2006 | pmid = 16387803 | pmc = 2662949 | doi = 10.1164/rccm.200410-1369OC }}</ref> Prema Merckovom priručnik za dijagnozu i terapiju, "bilateralna transplantacija pluća za teške bolesti pluća postaje sve rutinskija i uspješnija sa iskustvom i poboljšanim tehnikama. Među odraslima s CF, medijana preživljavanja nakon transplantacije je oko 9 godina.<ref name="Cystic Fibrosis - Pediatrics">{{Cite web|title=Cystic Fibrosis - Pediatrics|url=https://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/cystic-fibrosis-cf/cystic-fibrosis|access-date=12. 8. 2020|website=Merck Manuals Professional Edition|language=en-US}}</ref> == Prognoza == Prognoza za cističnu fibrozu poboljšala se zbog ranije dijagnoze kroz skrining i bolji tretman i pristup zdravstvenoj zaštiti. Godine 1959. srednja dob preživljavanja djece sa CF u Sjedinjenim Državama bila je šest mjeseci.<ref name="Davis2006">{{cite journal | vauthors = Davis PB | s2cid = 1770759 | title = Cystic fibrosis since 1938 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2006-03-01_173_5/page/475 | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 173 | issue = 5 | pages = 475–82 | date = mart 2006 | pmid = 16126935 | doi = 10.1164/rccm.200505-840OE }}</ref> U 2010. godini procjenjeno se da će preživljavanje za žene biti 37 godina, a za muškarce 40.<ref name=Mac2014>{{cite journal | vauthors = MacKenzie T, Gifford AH, Sabadosa KA, Quinton HB, Knapp EA, Goss CH, Marshall BC | title = Longevity of patients with cystic fibrosis in 2000 to 2010 and beyond: survival analysis of the Cystic Fibrosis Foundation patient registry | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 161 | issue = 4 | pages = 233–41 | date = august 2014 | pmid = 25133359 | pmc = 4687404 | doi = 10.7326/m13-0636 }}</ref> U SAD-u, od onih s CF, koji imaju više od 18 godina od 2009. godine, 92% je završilo srednju školu, 67% je imalo barem neko fakultetsko obrazovanje, 15% je bilo invalidno, 9% je bilo nezaposleno, 56% bilo je samaca , a 39% je bilo u braku ili živi s partnerom.<ref>{{cite web|year=2009 |title=Cystic Fibrosis Patient Registry Annual Data Report 2009 |url=http://www.cff.org/UploadedFiles/research/ClinicalResearch/Patient-Registry-Report-2009.pdf |publisher=[[Cystic Fibrosis Foundation]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105093022/http://www.cff.org/UploadedFiles/research/ClinicalResearch/Patient-Registry-Report-2009.pdf |archive-date=5. 1. 2012 }}</ref> ==Epidemiologija== {| class="wikitable floatright" |- ! Mutcija ! Frekvencija<br/>(svjetska)<ref name="table">{{cite journal | vauthors = Araújo FG, Novaes FC, Santos NP, Martins VC, Souza SM, Santos SE, Ribeiro-dos-Santos AK | title = Prevalence of deltaF508, G551D, G542X, and R553X mutations among cystic fibrosis patients in the North of Brazil | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1 | pages = 11–5 | date = januar 2005 | pmid = 15665983 | doi = 10.1590/S0100-879X2005000100003 | doi-access = free }}</ref> |- | ΔF508 | 66%–70% |- | G542X | 2,4% |- | G551D | 1,6% |- | N1303K | 1,3% |- | W1282X | 1,2% |- | Sve ostale | 27,5% |} Cistična fibroza je najčešća autosomno recesivna bolest, koja ograničava život među ljudima evropskog naslijeđa.<ref>{{cite book | vauthors = Tobias E |title=Essential Medical Genetics |year=2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-29370-6 |page=312 |url=https://books.google.com/books?id=77Dvq_OoMnYC&pg=PT312 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417210736/https://books.google.com/books?id=77Dvq_OoMnYC&pg=PT312 |archive-date=17. 4. 2016 }}</ref> U Sjedinjenim Državama oko 30.000 osoba ima CF; većini se dijagnosticira sa šest mjeseci života. U Kanadi oko 4.000 ljudi ima CF.<ref>{{cite web|title=The Canadian Facts & Figures on Cystic Fibrosis |url= http://www.cysticfibrosis.ca/en/aboutCysticFibrosis/CfStatistics.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616202515/http://www.cysticfibrosis.ca/en/aboutCysticFibrosis/CfStatistics.php |work=cysticfibrosis.ca |archive-date=16. 6. 2013 }}</ref> Otprilike 1/25 ljudi evropskog porijekla i 1/30 evropeidnih Amerikanaca,<ref>{{cite web |title=Genetic Carrier Testing |date=2007 |publisher=Cystic Fibrosis Foundation |url=http://www.cff.org/aboutcf/testing/geneticcarriertest/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323191234/http://www.cff.org/aboutcf/testing/geneticcarriertest/ |archive-date=23. 3. 2010 }}</ref> je nositelj CF mutacije. Iako je CF rjeđi u ovim skupinama, otprilike 1/46 [[Latinska Amerika|Latinoamerikanaca]], 1/65 Afroamerikanaca i 1/90 azijatskog porijekla nosi barem jednu abnormalnost gena ''CFTR''.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosenstein BJ, Cutting GR | title = The diagnosis of cystic fibrosis: a consensus statement. Cystic Fibrosis Foundation Consensus Panel | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1998-04_132_4/page/589 | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 132 | issue = 4 | pages = 589–95 | date = april 1998 | pmid = 9580754 | doi = 10.1016/S0022-3476(98)70344-0 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hamosh A, FitzSimmons SC, Macek M, Knowles MR, Rosenstein BJ, Cutting GR | title = Comparison of the clinical manifestations of cystic fibrosis in black and white patients | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1998-02_132_2/page/255 | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 132 | issue = 2 | pages = 255–9 | date = februar 1998 | pmid = 9506637 | doi = 10.1016/S0022-3476(98)70441-X }}</ref> Ireland has the world's highest prevalence of CF, at one in 1353.<ref>{{cite journal | vauthors = Farrell P, Joffe S, Foley L, Canny GJ, Mayne P, Rosenberg M | title = Diagnosis of cystic fibrosis in the Republic of Ireland: epidemiology and costs | journal = Irish Medical Journal | volume = 100 | issue = 8 | pages = 557–60 | date = septembar 2007 | pmid = 17955689 | url = http://www.imj.ie//ViewArticleDetails.aspx?ArticleID=2497 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001750/http://www.imj.ie//ViewArticleDetails.aspx?ArticleID=2497 | archive-date = 3. 12. 2013 }}</ref> Iako je tehnički rijetka bolest, CF se svrstava među najrasprostranjenije genetičke bolesti koje skraćuju život. Najčešća je u zemljama zapadnog svijeta. Izuzetak je [[Finska]], gdje samo svaka od 80 osoba nosi CF mutaciju.<ref name="pmid11813900">{{cite journal | vauthors = Hytönen M, Patjas M, Vento SI, Kauppi P, Malmberg H, Ylikoski J, Kere J | title = Cystic fibrosis gene mutations deltaF508 and 394delTT in patients with chronic sinusitis in Finland | url = https://archive.org/details/acta-oto-laryngologica_2001_121_8/page/945 | journal = Acta Oto-Laryngologica | volume = 121 | issue = 8 | pages = 945–7 | date = decembar 2001 | pmid = 11813900 | doi = 10.1080/000164801317166835 }}</ref> Prema [[SZO|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]] : "U Evropskoj uniji utvrđeno je da je jedno od 2000-3000 novorođenčadi pogođeno CF-om".<ref name="WHO &#124; Genes and human disease">{{cite web |url=https://www.who.int/genomics/public/geneticdiseases/en/index2.html |title=WHO &#124; Genes and human disease |publisher=Who.int |date=7. 12. 2010 |access-date=23. 1. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020153249/http://www.who.int/genomics/public/geneticdiseases/en/index2.html |archive-date=20. 10. 2012 }}</ref> In the United States, one in 3,500 children is born with CF.<ref>{{cite book| vauthors = Russell P |title=Biology: the dynamic science.|year=2011|publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-538-49372-7|page=304|url=https://books.google.com/books?id=UxkOTD5LNCwC&pg=PT304|edition=2nd|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417205330/https://books.google.com/books?id=UxkOTD5LNCwC&pg=PT304|archive-date=17. 4. 2016}}</ref> U 1997. otprilike 1/3.300 evropeidne djece u Sjedinjenim Državama rođeno je s CF. Suprotno tome, samo jedno od 15.000 afroameričke djece patilo je od toga, a kod azijskih Amerikanaca stopa je bila čak i niža na jedno od 32.000.<ref>{{cite web |title=Genetic testing for cystic fibrosis Genetic Testing for Cystic Fibrosis |date=April 14–16, 1997 |work=Consensus Development Conference Statement |publisher=National Institutes of Health |url=http://consensus.nih.gov/1997/1997GeneticTestCysticFibrosis106html.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327075356/http://consensus.nih.gov/1997/1997GeneticTestCysticFibrosis106html.htm |archive-date=27. 3. 2009 }}</ref> Cistična fibroza pogađa podjednako i muškarce i žene. Iz razloga koji ostaju nejasni, podaci su pokazali da muškarci imaju duži životni vijek od žena,<ref>{{cite journal | vauthors = Rosenfeld M, Davis R, FitzSimmons S, Pepe M, Ramsey B | title = Gender gap in cystic fibrosis mortality | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 145 | issue = 9 | pages = 794–803 | date = maj 1997 | pmid = 9143209 | doi = 10.1093/oxfordjournals.aje.a009172 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Coakley RD, Sun H, Clunes LA, Rasmussen JE, Stackhouse JR, Okada SF, Fricks I, Young SL, Tarran R | display-authors = 6 | title = 17beta-Estradiol inhibits Ca2+-dependent homeostasis of airway surface liquid volume in human cystic fibrosis airway epithelia | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 118 | issue = 12 | pages = 4025–35 | date = decembar 2008 | pmid = 19033671 | pmc = 2582929 | doi = 10.1172/JCI33893 }}</ref> iako nedavne studije sugeriraju da ova rodna razlika možda više i ne postoji, možda zbog poboljšanja u zdravstvenim ustanovama.<ref>{{cite journal | vauthors = Verma N, Bush A, Buchdahl R | title = Is there still a gender gap in cystic fibrosis? | url = https://archive.org/details/sim_chest_2005-10_128_4/page/2824 | journal = Chest | volume = 128 | issue = 4 | pages = 2824–34 | date = oktobar 2005 | pmid = 16236961 | doi = 10.1378/chest.128.4.2824 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moran A, Dunitz J, Nathan B, Saeed A, Holme B, Thomas W | title = Cystic fibrosis-related diabetes: current trends in prevalence, incidence, and mortality | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2009-09_32_9/page/1626 | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 9 | pages = 1626–31 | date = septembar 2009 | pmid = 19542209 | pmc = 2732133 | doi = 10.2337/dc09-0586 }}</ref> Nedavno istraživanje iz Irske utvrdilo je vezu između ženskog hormona [[estrogen]]a i lošijih ishoda kod CF.<ref>{{cite news | url=http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2010/0810/1224276467970.html | work=The Irish Times | title=CF worse for women 'due to effect of estrogen' | date=8. 8. 2010 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20100811021301/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2010/0810/1224276467970.html | archive-date=11. 8. 2010 }}</ref> Distribucija alela CF razlikuje se među populacijama. Učestalost nositelja ΔF508 procijenjena je na 1/200 u sjevernoj Švedskoj, 1/143 u Litvaniji i 1/38 u Danskoj. Nije pronađen nijedan nositelj ΔF508 među 171 Finaca i 151 pripadnika [[Saami narod]]a.<ref name="pmid8039801">{{cite journal | vauthors = Wennberg C, Kucinskas V | title = Low frequency of the delta F508 mutation in Finno-Ugrian and Baltic populations | journal = Human Heredity | volume = 44 | issue = 3 | pages = 169–71 | year = 1994 | pmid = 8039801 | doi = 10.1159/000154210 }}</ref> ΔF508 se javlja u Finskoj, ali tamo je manjinski alel. Poznato je da se u Finskoj CF javlja u samo 20 porodica (rodoslova).<ref name="pmid2210753">{{cite journal | vauthors = Kere J, Savilahti E, Norio R, Estivill X, de la Chapelle A | s2cid = 38364780 | title = Cystic fibrosis mutation delta F508 in Finland: other mutations predominate | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1990-09_85_4/page/413 | journal = Human Genetics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 413–5 | date = septembar 1990 | pmid = 2210753 | doi = 10.1007/BF02428286 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category| Cystic Fibrosis}} *{{curlie|Health/Conditions_and_Diseases/Genetic_Disorders/Cystic_Fibrosis/}} *{{GeneTests|cf}} *[https://www.genecards.org/cgi-bin/cardsearch.pl?search=cystic+fibrosis&search_type=kwd&mini=yes&speed=fast#results Search GeneCards for genes involved in cystic fibrosis] *[http://www.genet.sickkids.on.ca/app Cystic Fibrosis Mutation Database] * {{cite web | url = https://medlineplus.gov/cysticfibrosis.html | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = MedlinePlus | title = Cystic Fibrosis }} {{Respiratorna patologija}} {{Kanalopatija}} {{Poremećaji ABC transportera}} {{Authority control}} [[Kategorija:Cistična fibroza| ]] [[Kategorija:Kanalopatije]] [[Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji]] [[Kategorija:Poremećaji gušterače]] [[Kategorija:Plućni poremećaji]] [[Kategorija:Pulmologija]] [[Kategorija:RTTEM]] muf9im3pj6qie1gg6cdrddfcuwi48ql 0 486281 3921978 3814857 2026-08-25T01:17:27Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921978 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Peter_Schuman_Bread_Puppet.jpg|mini|Peter Schumann, 2010]] '''Peter Schumann'''<ref>{{Cite web|url=https://artyard.org/artists/peter-schumann/|title=Peter Schumann|website=ArtYard|language=en-US|access-date=4. 9. 2025}}</ref> (rođen 11. juna 1934.) je suosnivač i direktor [[Bread and Puppet Theater|The Bread and Puppet Theater]]. Rođen u [[Šleska|Šleziji]], bio je [[Skulptura|vajar]] i [[ples]]ač u [[Njemačka|Njemačkoj]] prije nego što se preselio u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] 1961. Godine 1963. osnovao je Bread & Puppet u [[New York]]u, a 1970. preselio se u [[Vermont]], na kraju se nastanio u Gloveru, Vermont, gdje njegovo pozorište i danas izvodi svoje predstave. == Djela == * ''Puppen und Masken. Das Bread and Puppet Theater'', Fischer, Frankfurt am Main/Germany, 1973.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Puppen und Masken: Das Bread and Puppet Theater : ein Arbeitsbericht|publisher=Fischer-Taschenbuch-Verlag|year=1973|isbn=9783436017743|language=de|trans-title=Puppets and masks: The Bread and Puppet Theater: a work report|type=Perfect Paperback}}</ref> * ''Bread and Puppet Theater - THIS IS'', 1980.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Bread and Puppet Theater - THIS IS|publisher=The Janus Press|year=1980}}</ref> * ''Bread and Puppet: HALLELUJAH'', 1983.<ref>{{Cite book|last1=Schumann|first1=Peter|title=Northlight Studio Press/Bread and Puppet Theater|last2=Schumann|first2=Elka|publisher=Northlight Studio Press/Bread and Puppet Theater|year=1983}}</ref> * Uprising of the Beast After the Good Life Fails, 1987.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Uprising of the Beast After the Good Life Fails|publisher=Bread & Puppet / Troll Press|year=1987}}</ref> * ''White Horse Butcher'', 1988.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=White Horse Butcher|publisher=Troll Press / Bread & Puppet|year=1988}}</ref> * Bible, 1991.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Bible|publisher=Troll Press / Bread & Puppet|year=1991}}</ref> * ''The Radicality of the Puppet Theater'', 1991.<ref>{{Cite journal|last=Schumann|first=Peter|date=Winter 1991|title=The Radicality of the Puppet Theatre|url=https://www.jstor.org/stable/1146164|journal=TDR: The Drama Review|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=35|issue=4|pages=75–83|doi=10.2307/1146164|jstor=1146164|access-date=29. 7. 2024|url-access=subscription}}</ref> * ''St. Francis Preaches to the Birds'', 1992.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=8YS0AAAACAAJ|title=St. Francis Preaches to the Birds|publisher=Chronicle Books|isbn=9780811802222|edition=illustrated, reprint|publication-date=1. 9. 1992|access-date=29. 7. 2024}}</ref> * ''The old art of puppetry in the new world order'', 1993.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=The old art of puppetry in the new world order|publisher=Bread & Puppet Press|year=1993|asin=B0006QHHP4}}</ref> * ''Bread: A lecture to art students at SUNY/Purchase, New York''. 1987, reprint 1994. * ''Bread & Puppet''. Green Man, 1996.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Bread & Puppet: Green Man|publisher=Bread & Puppet Press|year=1996}}</ref> * ''Life of a Squirrel'', 1996.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Life of a Squirrel|publisher=Bread and Puppet Press|year=1996}}</ref> * ''What, At the End of This Century, Is the Situation of Puppets and Performing Objects?'', 1999.<ref>{{Cite journal|last=Schumann|first=Peter|title=What, At the End of This Century, Is the Situation of Puppets & Performing Objects?|url=https://muse.jhu.edu/pub/6/article/32957/pdf|journal=TDR: The Drama Review|type=Article|publisher=[[Cambridge University Press]]|publication-date=1. 9. 1999|volume=43|issue=3|pages=56–61|doi=10.1162/105420499760347324|access-date=29. 7. 2024|via=Project MUSE|url-access=subscription}}</ref> * ''Puppet Uprising: Peter Schumman's Bread & Puppet Theater'', 2003.<ref>{{Citation|last1=Cayley|first1=David|title=Puppet Uprising: Peter Schumman's Bread & Puppet Theater|publication-date=1. 3. 2003|type=Audio CD|publisher=CBC Radio Canada|isbn=9780660190068|last2=Schumann|first2=Peter}}</ref> * ''Planet Kasper: Comix and Tragix'', 2011.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Planet Kasper: Comix and Tragix|year=2011|url=https://archive.org/details/isbn_9780983206354|publisher=Fomite|isbn=9780983206354|publication-date=20. 11. 2011}}</ref> * ''Shatterer Book'', 2013.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Shatterer Book|publisher=Karma|isbn=9781938560422|publication-date=1. 11. 2013}}</ref> * ''Bread & Sentences'', 2015.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Bread & Sentences|year=2015|url=https://archive.org/details/breadsentences0000pete|publisher=Fomite|isbn=9781937677886|edition=|publication-date=6. 4. 2015}}</ref> * ''Planet Kasper Volume Two: Comix & Tragix'', 2015.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Planet Kasper Volume Two: Comix & Tragix|publisher=Fomite|isbn=9781937677190|publication-date=13. 5. 2015}}</ref> * ''Faust 3'', 2016.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Faust 3|publisher=Fomite|isbn=9781942515555|publication-date=13. 6. 2016}}</ref> * ''Theatrum Mundi'', 2017.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Theatrum Mundi|publisher=Fomite|isbn=9781942515845|publication-date=25. 1. 2017}}</ref> * ''Riot'', 2017.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Riot|publisher=Fomite|isbn=9781942515937|series=Fomite Interrogations: A Series of Tracts for Our Time|publication-date=30. 1. 2017}}</ref> * ''Life and Death of Charlotte Salomon'', 2018.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Life and Death of Charlotte Salomon|publisher=Fomite|isbn=9781944388324|publication-date=21. 5. 2018}}</ref> * ''We'', 2018.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=We|publisher=Fomite|isbn=9781942515777|publication-date=28. 9. 2018}}</ref> * ''From the Possibilitarian Arsenal of Belligerent and Not So Belligerent Slogans'', 2018.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=From the Possibilitarian Arsenal of Belligerent and Not So Belligerent Slogans|publisher=Fomite|isbn=9781944388690|publication-date=25. 10. 2018}}</ref> * ''Diagonal Man Theory + Praxis: Volume I'', 2019.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Diagonal Man Theory + Praxis: Volume I|publisher=Fomite|isbn=9781947917057|publication-date=23. 1. 2019}}</ref> * ''Diagonal Man Theory + Praxis: Volume 2'', 2019.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Diagonal Man Theory + Praxis: Volume 2|publisher=Fomite|isbn=9781947917064|publication-date=23. 1. 2019}}</ref> * ''A Child's Deprimer'', 2019.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=A Child's Deprimer|publisher=Fomite|isbn=9781947917262|publication-date=25. 8. 2019}}</ref> * ''Bedsheet Mitigations'', 2020.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Bedsheet Mitigations|publisher=Fomite|isbn=9781947917903|publication-date=12. 8. 2020}}</ref> * ''All, Nothing, Nothing At All'', 2020.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=All, Nothing, Nothing At All|publisher=Fomite|isbn=9781947917620|publication-date=28. 8. 2020}}</ref> * ''Handouts and Obligations'', 2021.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Handouts and Obligations|publisher=Fomite|isbn=9781953236258|publication-date=13. 3. 2021}}</ref> * ''Declaration of Light'', 2021.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Declaration of Light|year=2021|url=https://archive.org/details/declarationoflig0000pete|publisher=Fomite|isbn=9781953236265|publication-date=15. 4. 2021}}</ref> * ''Es Ist Vollbracht - Mission Accomplished'', 2021.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Es Ist Vollbracht - Mission Accomplished|publisher=Fomite|isbn=9781953236463|publication-date=30. 8. 2021}}</ref> * ''She Sits She Rides She Flies'', 2021.<ref>{{Cite book|last1=Schumann|first1=Peter|title=She Sits She Rides She Flies|last2=Schumann|first2=Elka|publisher=Fomite|isbn=9781953236586|publication-date=4. 12. 2021}}</ref> * ''Kropotkin Says'', 2023.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Kropotkin Says|publisher=Fomite|isbn=9781959984313|publication-date=25. 6. 2023|language=en}}</ref> * ''Tears Clouds Trees'', 2023.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Tears Clouds Trees|publisher=Fomite|isbn=9781953236944|publication-date=28. 11. 2023}}</ref> * ''Gaza Genocide Bedsheets'', 2023.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Gaza Genocide Bedsheets|publisher=Fomite|isbn=9781959984429|publication-date=29. 11. 2023}}</ref> * ''Mister Aeschylus' The Persians'', 2024.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=Mister Aeschylus' The Persians|publisher=Fomite|isbn=9781959984351|publication-date=6. 3. 2024}}</ref> * ''We Possibilitarians One'', 2024.<ref>{{Cite book|last=Schumann|first=Peter|title=We Possibilitarians One|publisher=Fomite|isbn=9781959984498|publication-date=27. 5. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1934.]] [[Kategorija:Biografije, Lüben]] or0bxlprlhwitjkq922dk2tad4n8743 0 487955 3921954 3873154 2026-08-24T23:14:17Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921954 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Devana_by_Andrey_Shishkin.jpg|mini|''Devana'', [[Andrej Šiškin]], 2013]] '''Devana''' ({{Jez-pl|Dziewanna}}, {{Jez-la|Dzewana}}) ili '''Zevana''' ({{Jez-pl|Ziewanna}}) boginja je divlje prirode, šume, lova i mjeseca koju su [[Slavensko paganstvo|obožavali]] [[Zapadni Slaveni]]. U izvorima je prvi put spominje u 15. vijeku [[Jan Długosz]], koji ju je uporedio sa rimskom boginjom [[Dijana|Dijanom]]. ''Dziewanna'' je također poljski naziv za [[Dvizma|dvizmu]], a etimologija riječi je nejasna. Nakon oštrih kritika [[Aleksander Brückner|Aleksandra Brücknera]], istraživači su odbacili njenu autentičnost, ali je danas sve veći broj istraživača prihvata. U narodnim obredima ponekad nastupa zajedno sa [[Morana (mitologija)|Moranom]]. == Etimologija == Postoji nekoliko tumačenja Devaninog imena. Najočiglednija etimologija su riječi kao što su ''dziewa'' ili ''dziewka,'' što znači "djevojka, mlada žena" i ''dziewica,'' što znači "djevica", riječ izvedena iz ''dziewa''.{{Sfn|Gieysztor|2006|p=196-197}}<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.philologoz.ru/myth/slavmyth.htm|title=Иванов В.В., Топоров В.Н. СЛАВЯНСКАЯ МИФОЛОГИЯ|access-date=3. 2. 2022|agency=www.philologoz.ru|archive-date=16. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716014457/http://www.philologoz.ru/myth/slavmyth.htm|url-status=dead}}</ref> Ova etimologija može biti potkrijepljena činjenicom da se [[Dijana]] (i [[Artemida]] – njen grčki ekvivalent) obično u mitovima prikazuje kao djevica i da nikada nije imala potomstvo ili partnera. Druga riječ iz koje moguće proizlazi ime boginje je staropoljsko ''dziwy'', što znači "divlje".{{Sfn|Kolankiewicz|1999|p=461-462}}{{Sfn|Kolberg|1985|p=126}} Sufiks ''-ana''. ''-anna'', koji se pojavljuje u imenima mnogih boginja je moguće izveden iz riječi ''ansu'', što znači "gospodar, vladar, bog".{{Sfn|Kolankiewicz|1999|p=462}}{{Sfn|Niedzielski|2011|p=165}} == Također pogledajte == * [[Slavensko paganstvo]] == Reference == {{refspisak}} == Bibliografija == * {{Cite book|last=Gieysztor|first=Aleksander|title=Mitologia Słowian|publisher=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego|year=2006|isbn=978-83-235-0234-0|place=Warszawa|author-link=Aleksander Gieysztor}} * {{Cite book|last=Szyjewski|first=Andrzej|title=Religia Słowian|url=https://archive.org/details/religiasowian0000szyj|publisher=Wydawnictwo WAM|year=2003|isbn=83-7318-205-5|place=Kraków}} * {{Cite book|last=Gloger|first=Zygmunt|title=Encyklopedja staropolska ilustrowana|publisher=P. Laskauer, W. Babicki|year=1903|volume=IV|author-link=Zygmunt Gloger}} * {{Cite book|last=Kolankiewicz|first=Leszek|title=Dziady. Teatr święta zmarłych|publisher=Słowo/Obraz Terytoria|year=1999|isbn=8387316393|place=Gdańsk}} * {{Cite book|last=Niedzielski|first=Grzegorz|title=Królowie z gwiazd. Mitologia plemion prapolskich|publisher=Armoryka|year=2011|isbn=978-83-7950-077-2|place=Sandomierz}} * {{Cite book|last=Urzędów|first=Marcin|url=https://polona.pl/item/herbarz-polski-to-iest-o-przyrodzeniv-ziol-y-drzew-rozmaitych-ksiegi-dwoie-doctora,MTE2NTM2NzM/42/#info:metadate|title=Herbarz Polski to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i inszych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje|publisher=Drukarnia Łazarzowa|year=1595|place=Kraków|author-link=Marcin z Urzędowa}} * {{Cite book|last=Cieśla|first=Joanna|title=Wielka księga ziół|publisher=Wiedza i Życie|year=1991|isbn=8385231242|place=Warszawa}} * {{Cite book|last=Derwich|first=Marek|url=https://repozytorium.uni.wroc.pl/dlibra/publication/119917/edition/116244/content|title=Od Gigantów po Aleksandra Macedońskiego. Obraz historii w relacjach o początkach Łysej Góry i klasztoru łysogórskiego (XIV-XVIII w.)|publisher=Drukarnia Łazarzowa|year=2004|series=Staropolski ogląd świata|place=Wrocław|pages=57–63}} * {{Cite book|last1=Derwich|first1=Marek|title=Herby, legendy, dawne mity|url=https://archive.org/details/herbylegendydawn0000cetw|last2=Cetwiński|first2=Marek|publisher=Krajowa Agencja Wydawnicza|year=1987|isbn=8303018094|place=Wrocław}} * {{Cite journal|last=Kurek|first=Jagoda|date=2020|title=Dziewanna – ognisty aspekt archetypu dzikiej kobiety|journal=Gniazdo - Rodzima Wiara I Kultura|publisher=FNCE|volume=nr. 1/(20)}} * {{Cite book|last=Kolberg|first=Oskar|url=https://polona.pl/item/materialy-do-etnografii-slowian-zachodnich-i-poludniowych-cz-1-luzyce,MTQyNzQ2MTk/197/#info:metadate|title=Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce|publisher=Krajowa Agencja Wydawnicza|year=1985|isbn=8300000658|volume=59, cz. I, Łużyce|place=Wrocław|chapter=Przekłady fragmentów ''Pjesnicěk'' J. E. Smolerja|author-link=Oskar Kolberg}} * {{Cite book|last=Brückner|first=Aleksander|title=Mitologia słowiańska|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|year=1985|isbn=8301062452|place=Warszawa|author-link=Aleksander Brückner}} * {{Cite book|last=Anikin|first=Aleksandr|url=http://etymolog.ruslang.ru/index.php?act=anikin|title=Русский этимологический словарь|publisher=Nestor-Istorija|year=2019|isbn=978-5-88744-087-3|volume=13|place=Moskwa|chapter=дивена}} * {{Cite journal|last=Brodský|first=Pavel|date=2012|title=Rukopis mater verborum jako problém paleografický, kodikologický i uměleckohistorický|journal=Historia Slavorum Occidentis|volume=2|pages=1–2|doi=10.15804/hso120110|issn=2084-1213|number=1|doi-access=free}} {{Slavenska mitologija}} [[Kategorija:Boginje lova]] [[Kategorija:Slavenski bogovi]] [[Kategorija:Boginje prirode]] 8sjzir0z6n8broztuy8nbd3exyhni2a 0 490191 3921898 3914127 2026-08-24T18:53:37Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921898 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}U '''bici kod Castalle,''' 13. aprila 1813, anglo-špansko-sicilijanske snage kojima je komandovao general-potpukovnik Sir [[John Murray]] borile su se protiv francuske vojske, Valensije i Aragona, maršala [[Louis Gabriel Suchet|Louisa Gabriela Sucheta]]. Murrayeve trupe su uspješno odbile niz francuskih napada na njihovu poziciju na vrhu brda, zbog čega se Suchet povukao. Radnja se odvijala tokom rata na poluostrvu, u sklopu [[Napoleonovi ratovi|Napoleonovih ratova]]. Castalla se nalazi 35 kilometara sjevero-sjeverozapadno od Alicantea, [[Španija]]. General [[Arthur Wellesley|Arthur Wellesley, markiz od Wellingtona,]] želio je spriječiti Sucheta da pojača druge francuske vojske u Španiji. Naredio je Murrayu, čija je vojska imala preko 18.000 savezničkih vojnika, da ostvari ovu svrhu. Murrayjevi manevri su bili neefikasni i naveli su Sucheta da se obruši na svoje snage. Francuski maršal je pao na obližnje španske snage, potukavši ih uz teške gubitke. Suchet se tada fokusirao na slamanje Murraya. Jedan od britanskih brigadira, Frederick Adam, vodio je akciju pozadinske garde 12. aprila, dozvoljavajući Murrayu da dovuče svoju vojsku u odbrambenu poziciju u blizini Castalle. Dana 13. aprila, Sušetovi frontalni napadi su odbijeni uz teške gubitke od britanskih trupa pod vodstvom Adama i Johna Mackenziea i španskih trupa koje je predvodio Samuel Ford Whittingham. Francuzi su se povukli i Murray nije nastavio svoju pobjedu. == Pozadina == Sam među [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovim]] maršalima, Suchet je osvojio svoju poziciju pobjedama u Španiji.{{Sfn|Ojala|1987}} Ipak, izbjegavao je saradnju sa svojim kolegama francuskim komandantima i ponašao se kao da su provincije [[Aragón|Aragon]] i Valensija njegovo privatno kraljevstvo. Uprkos navedenom, general [[Arthur Wellesley|Arthur Wellesley, markiz Wellington]] znao je da bi, ako se Suchetove snage umiješaju u bitke u centralnoj i sjevernoj Španiji, stvari mogle krenuti loše po britansku vojsku. Stoga je Wellington zatražio da se amfibijske operacije usmjere na istočnu obalu Španije kako bi Suchetovi ljudi bili zauzeti.{{Sfn|Glover|2001}} Od ljeta 1812, anglo-sicilijanske snage od 8.000, kojima se pridružilo oko 6.000 španskih vojnika sa Menorke, zauzele su luku Alicante na istočnoj obali Španije.{{Sfn|Glover|2001}} Vojska je često mijenjala generale, ali nije učinila ništa da doprinese anglo-savezničkim ratnim naporima. U februaru 1813. Murray je imenovan da komanduje pojačanim snagama od 18.000 ljudi. {{Sfn|Glover|2001}} == Reference == {{Refspisak}} === Izvori == * {{cite book | last=Bodart | first=Gaston | date=1908 | title=Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618-1905) | url=https://archive.org/details/bub_gb_A0kNAAAAYAAJ | url-access=registration | access-date=25. 5. 2021}} * {{cite book|last1=Chartrand|first1=René|others=Illustrated by Patrice Courcelle|title=Émigré and Foreign Troops in British Service (2): 1803-15|url=https://archive.org/details/migrforeigntroop0000rene|series=Men-at-Arms 335 |year=2000|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-85-532859-4}} * {{cite book | last=Gates | first=David | year=2002 | title=The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War | location=London | publisher=Pimlico | isbn=0-7126-9730-6}} * {{cite book | last=[[Michael Glover (historian)|Glover]] | first=Michael | year=2001 | title=The Peninsular War 1807-1814 | url=https://archive.org/details/peninsularwar1800000glov | location=London | publisher=Penguin | isbn=0-14-139041-7}} * {{cite book | last=Kim | first=Yuhan |year=2023 |title=To Conquer and to Keep Volume 2 1811-1814: Suchet and the War for Eastern Spain |publisher=Helion |location=Solihull |isbn=978-1-80-451396-5}} * {{cite book |last=Lipscombe |first=Nick |title=Wellington's Eastern Front: The Campaign on the East Coast of Spain 1810-1814 |publisher=Pen & Sword Military |year=2016 |location=Barnsley |isbn=978-1-47-385071-2}} * {{cite book | last=Ojala | first=Jeanne A. | year=1987 | title=Suchet: The Peninsular Marshal | url=https://archive.org/details/napoleonsmarshal00unse | editor=[[David G. Chandler|Chandler, David]] | location=New York | publisher=Macmillan | isbn=0-02-905930-5}} * {{cite book | last=Riley | first=J. P. | year=2000 | title=Napoleon and the World War of 1813: Lessons in Coalition Warfighting | location=Portland, Oregon | publisher=Frank Cass Publishers | isbn=0-7146-4893-0}} *{{cite book | last=Smith | first=Digby | year=1998 | title=The Napoleonic Wars Data Book | location=London | publisher=Greenhill | isbn=1-85367-276-9}} [[Kategorija:Francuske bitke]] [[Kategorija:Sukobi u 1813.]] [[Kategorija:1813. u Španiji]] dl60k17qe9sg1xznyk662h208yzj1uk 0 491235 3921991 3916152 2026-08-25T02:19:56Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921991 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Astrolog.jpg|mini| Natalna karta]] '''Astrološki znakovi''' - zapadna [[astrologija]] tumači ljudske sudbine i karakter ljudi u odnosu na položaj nebeskih tijela kao što su [[Sunce]], [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] i druge [[Planeta|planete]] u astrološkim znakovima i kućama, a tačan položaj planeta i kuća izračunava se pomoću vremena i mjesta rođenja određene osobe. Astrologija je [[pseudonauka]].<ref>{{cite encyclopedia|author1=Sven Ove Hansson|author2=Edward N. Zalta|title=Science and Pseudo-Science|url=http://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/|encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=6 July 2012|quote=There is widespread agreement for instance that creationism, astrology, homeopathy, Kirlian photography, dowsing, ufology, ancient astronaut theory, Holocaust denialism, Velikovskian catastrophism, and climate change denialism are pseudosciences.}}</ref> Naučna istraživanja teorijske<ref name="Vishveshwara">{{cite book|last=Vishveshwara|title=Cosmic Perspectives: Essays Dedicated to the Memory of M.K.V. Bappu|url=https://archive.org/details/cosmicperspectiv0000unse_y6a3|publisher=Cambridge University Press|year=1989|isbn=978-0-521-34354-1|editor=S.K. Biswas|edition=1. publ.|location=Cambridge, England|editor2=D.C.V. Mallik|editor3=C.V. Vishveshwara}}</ref> osnove i eksperimentalna provjera tvrdnji<ref name="Carlson">{{cite journal|last=Carlson|first=Shawn|year=1985|title=A double-blind test of astrology|url=http://muller.lbl.gov/papers/Astrology-Carlson.pdf|journal=Nature|volume=318|issue=6045|pages=419–425|bibcode=1985Natur.318..419C|doi=10.1038/318419a0|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216165705/http://muller.lbl.gov/papers/Astrology-Carlson.pdf|archive-date=2019-02-16|access-date=2021-05-26|s2cid=5135208|url-status=live}}</ref> pokazala su da nema naučnu valjanost ili objašnjavajuću moć. Postoje uvjerljivija objašnjenja za očiglednu korelaciju između osobina ličnosti i mjeseci rođenja, kao što je utjecaj sezonskog rođenja kod ljudi. Prema astrologiji, nebeski fenomeni se odnose na ljudsku aktivnost po principu "kako gore, tako dolje", tako da se znakovi smatraju karakterističnim načinima izražavanja.<ref>Mayo (1979), p. 35.</ref> Naučna astronomija je koristila iste sektore ekliptike kao i zapadna astrologija do 19. stoljeća. Različiti sistemi astrologije trenutno koriste različite pristupe mjerenju i podjeli neba, iako tradicija imena i simbola Zodijaka ostaje uglavnom dosljedna. Zapadna astrologija mjeri od tačaka ravnodnevnice i solsticija (tačke koje se odnose na jednake, najduže i najkraće dane tropske godine), dok hinduistička astrologija mjeri duž ekvatorijalne ravni (sideralna godina). == Znakovi zodijaka == [[Zodijak]] je zamišljeni pojas u nebeskom svodu, sa 360° u obimu i 17° širine, kroz koji se nebeska tijela kreću kada se posmatraju sa Zemlje. Podijeljen je na dvanaest znakova, svaki po 30°. Znakovi imaju simboličko značenje, a imena su dobili po istoimenim sazviježđima. ===Raspored karaktera=== Svakom znaku je dodijeljen planetarni vladar: Ovnom vlada [[Mars]], Bikom [[Venera]], Blizancima [[Merkur]], Rakom Mjesec, Lavom Sunce, Djevicom Merkur, Vagom [[Venera]], Škorpionom Mars, Strijelcem [[Jupiter]], Jarcem [[Saturn]], Vodolijom Saturn i Ribama Jupiter. === Vanjski linkovi === * [http://www.astro-art.net/kat-2.html Znakovi zodijaka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624101659/http://www.astro-art.net/kat-2.html |date=24. 6. 2006 }} Verzija originalne stranice arhivirano 24. juna 2006 [http://www.novosti.rs/vesti/zivot_+.309.html:377121-Rodjeni-izmedju-dva-horoskopska-znaka Rođen između dva horoskopska znaka] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Astrologija]] dcx6iblgh26xlpe3teixxkg0kuamm0v 0 492502 3921977 3841590 2026-08-25T01:12:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921977 wikitext text/x-wiki {{Izmjene u toku}} '''Sijenska škola''' je dio [[italija]]nske slikarske tradicije koja je svoj vrhunac razvoja dostigla u gradu [[Siena|Sieni]] tokom kasnog [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] između 13. i 15. vijeka. Tokom tog perioda bila je takmac [[Rim]]u i [[Firenca|Firenci]] u umjetničkom stvaralaštvu i jedno od najznačajnijih italijanskih slikarskih središta. Tokom 13. i prve polovine 14. vijeka imala je slikarsku školu koja nije nimalo zaostajala u odnosu na ostale italijanske gradove, a neki od njenih najznačajnijih predstavnika uradili su slikarska djela za rivalsku Firencu, kao naprimjer [[Duccio di Buoninsegna]] sa njegovom ''"Madonom Rucellai"'' iz 1285 - 86. Upravo je Duccio kao jedan od osnivača sijenske škole (zajedno sa [[Pietro Cavallini|Pjetrom Cavallinijem]] u Rimu i [[Cimabue]]om u Firenci) najznačajniji italijanski slikarski predstavnik (do dolaska [[Giotto di Bondone|Giottoa]]), koji je u neohelenističku [[Bizantijska umjetnost|umjetnost Bizantije]] unio italijansku aromu. Kombinacija ekonomskog pada, izazvanog [[Kuga|kugom]] iz 1348. koja je pokosila većinu stanovnika Siene i političke nestabilnosti tokom druge polovine 14. vijeka, dovela je do velikog pada kvaliteta slikarske umjetnosti od kojeg se Siena nije nikad u poptunosti oporavila.<ref>F. M. Godfrey, ''History of Italian Painting 1250 - 1800'', Taplinger Publishing Co., Inc. New York, 1965, Library of Congress Catalogue Number 65-16699, str. 1 - 4</ref> == Historijski okvir == [[Datoteka:Siena5.jpg|thumb|300px|desno|Središnji glavni trg ''Piazza del Campo'' u Sieni sa pogledom na gradsku vijećnicu ''[[Palazzo Pubblico (Siena)|Palazzo Pubblico]]''.]] Siena je jedinstven slučaj među italijanskim gradovima, jer je i do danas zadržala duh srednjovjekovnog grada. U vrijeme kada se eksperimentisalo sa novim naučnim idejama u [[Padova|Padovi]] i Firenci i kada se uspostavljala pompa i raskošnost dvorova u [[Mantova|Mantovi]] i [[Venecija|Veneciji]], Siena je ostala po strani od svega i nastavila svojim putem. Jedini utjecaji koji su uspjeli prodrijeti na umjetničku scenu ovog grada bili su bizantijski i [[Gotika|gotički]]. 13. vijek je vjerovatno najmračniji period italijanske historije, obilježen krvavim borbama između rivalskih političkih frakcija. Iako je Siena u to vrijeme bila po strani po pitanju vojnopolitičkih događaja u odnosu na ostatak Italije, ipak je imala jednako nasilnu i katastrofalnu historiju kao i bilo koji od tadašnjih gradova država. Kao posljedica sukoba izmeđe političkih frakcija feudalnih dinastija bavarskih kneževa [[Welf (dinastija)|Welfa]] (koji su podržavali rimskog papu) i [[Este|Gibelina]] (koji su podržavali [[Sveto Rimsko Carstvo]]) godine 1255. izbio je rat sa Firencom i vojska Sijene bila je poražena. Međutim, 1260. firentinska vojska bila je poražena u [[Bitka kod Montapertija|bici kod Montapertija]], što je za obje strane imalo dalekosežne posljedice. [[Vatikan]] je zbog toga odbio da pozajmljuje novac od sijenskih gibelinskih bankara, a cijeli grad bio je izopšten iz katoličke crkve.<ref name="FW">Francis Williams, ''Painting in Mantua, Padua, Siena and Urbino'', Pergamo Press Ltd. New York City 1970., Library of Congress Catalog Card No. 78-99997, str. 23 - 31</ref> Također, vladajuća elita u Sieni je u znak zahvalnosti zbog ove velike pobjede nad firentincima ozvaničila kult Madone kao zaštitnice grada, što će imati velikog utjecaja na sijensku umjetnost. Većina sijenskih umjetnika naslikala je mnoge Madone, a njen kult u Sieni prevazilazio je uobičajeno; ona nije bila samo zaštitnica grada, kao drugi sveci, već i njegova gospodarica, a sijensko vodstvo je izvršilo ritual stavljanja ključeva grada ispred njenog lica u glavnoj središnjoj katedrali. Vrhunac štovanja Bogorodice u Sijeni dogodiće se 9. juna 1311. velikom religijskom svećanošću i procesijom kroz cijeli grad u čast završetka velike oltarne slike ''"Maeste"'' [[Duccio di Buoninsegna|Duccia di Buoninsegne]], koja je nošena od njegovog slikarskog ateljea do središnje sijenske katedrale uz učeće svih stanovnika Siene i vladajućih dostojanstvenika.<ref name="JHS">James H. Stubblibine, ''Duccio di Buoninsegna and His School'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 1979. godine, str. 64–74, 31–39 {{ISBN|0-691-03944-5}}</ref> Bavarski kneževi Welfa pomogli su u finansiranju nove firentinske vojske koja je 1269. u bici kod Colle Val d'Elsa porazila sijensku vojsku. Od 1271. do 1280. gradom je upravljali Welfski kapetani, a za vrijeme njihove vladavine Duccio je započeo svoj rad. Od 1280. do 1286. upravno tijelo sačinjavali su guverneri i vojni komandanti (ital. "condottieri"), a od 1287. do 1355. vladala je grupa crkvenih vođa i vojnih komandanata poznata kao ''Vijeće devetorice''. Upravo je ovo ''Vijeće devetorice'' dalo da se izgradi gradska vijećnica ''[[Palazzo Pubblico (Siena)|Palazzo Pubblico]]'', koju je dizajnirao sijenski arhitekt [[Agostino di Giovanni]], a građena je između 1297 - 1310. Vladavina trgovačke klase predvođene bankarskom dinastijom Gibelin dovela je do društvene stabilnosti i mira, a sa njima i velikog pokroviteljstva umjetnosti. Međutim, godine 1326. grad Siena bio je pogoden teškom glađu, a kada je to riješeno i kada su njene posljedice prestale, stanovnici ovog grada imali su nekoliko godina predaha prije izbijanja [[Kuga|kuge]] 1348. koja je opustošila Sienu. Od 100.000 stanovnika, samo 1.300 ih je preživjelo. Krajem 1355. osnovana je vlada koju su sačinjavali predstavnici iz srednjeg sloja, a njena vladavina trajala je do 1400. kada je vlast preuzela porodica Visconti, čija brutalna vladavina je trajala do 1405.<ref name="FW"/> Siena je ostala nezavisni grad-država kroz veći dio [[Renesansa|renesansnog]] perioda, izgubivši svoju nezavisnost od carskih snaga cara [[Karlo V, car Svetog Rimskog Carstva|Karla V]] (1555), koji ju je potom nakratko ustupio svom sinu Filipu (kasnije [[Filip II, kralj Kastilje|Filipu II]]) i koji je zauzvrat prodao grad 1557. vojvodi [[Cosimo de' Medici|Cosimu de' Mediciju]]. Od tada je Siena postala dio vladarskih posjeda dinastije [[Medici]]. Politički život u Sieni tokom 15. vijeka bio je obilježen složenim prepirkama između suparničkih frakcija, iako je prevladao republikanski sistem sa prekidom za vrijeme vladavine kvazi-princa [[Pandolfo Petrucci|Pandolfa Petruccija]] (oko 1503–1512) i njegovih nasljednika od 1525. pa sve do gubitka nezavisnosti. Kao rezultat toga, obrazac građanskog pokroviteljstva ostao je u prvom planu, s velikim narudžbama izrade umjetničkih djela koja su finansirana i usmjeravana ka glavnim građanskim institucijama, među kojima su: gradska vijećnica (''Palazzo Pubblico''), [[sijenska katedrala]] (''Duomo di Siena'') i javna bolnica (''Santa Maria della Scala''). Istovremeno, ovim novcem finansirana je i javna gradska infrastruktura, kao što su kapije, zidovi i vodovod.<ref>{{Cite web|url= https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195399301/obo-9780195399301-0448.xml|title= ''Art in Renaissance Siena''|work= oxfordbibliographies.com|access-date= 5. 8. 2022}}</ref> Zajedno s Firencom, Siena je bila glavno privredno, političko i kulturno središte [[Toskana|Toskane]] u kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] i ranoj [[Renesansa|renesansi]].<ref>{{Cite web|url= https://www.metmuseum.org/toah/hd/sien/hd_sien.htm|title= ''Sienese Painting''|work= metmuseum.org|access-date= 6. 8. 2022}}</ref> == 13. vijek == {{Glavni|Sijenska škola u 13. vijeku}} [[Datoteka:Pisa - veduta dall'aereo 4.JPG|thumb|200px|desno|Historijsko središte [[Pisa|Pise]] gdje su došli neki od bizantijskih umjetnika nakon pada Konstantinopolja na svom putu do Siene i drugih italijanskih gradova šireći bizantijske slikarske vještine.]] U 11. i 12. vijeku zidovi i stropovi italijanskih crkava bili su opsežno oslikani ilustracijama iz [[Stari zavjet|Starog]] i [[Novi zavjet|Novog zavjeta]] koje su prenosile kršćansku poruku i služile kao žarište štovanja. Većina sačuvanih slika iz 13. vijeka, na drvu, zidovima, kao i [[Iluminacija|iluminacije]] za rukopise, naručivane su za crkve, manastire i druge vjerske ustanove, ali i za privatnu upotrebu. Snažne veze sa istočnokršćanskim svijetom učinile su bizantijske umjetničke [[Kompozicija (likovna)|kompozicije]] i konvencije za prikazivanje svetih tema široko rasprostranjenim, posebno u [[Ikona|ikonopisu]] i [[Mozaik|mozaičkom]] radu, što je značajno utjecalo na italijansko, a u okviru njega i sijensko slikarstvo 13 vijeka. [[Bizantijska umjetnost]] i umjetnici dospjeli su u Toskanu kroz luku [[Pisa]] nakon [[Pad Konstantinopolja|pada Konstantinopolja]] tokom perioda rasta stanovništva i prosperiteta u Italiji kada su monaštvo, vjerska pobožnost i izgradnja novih crkava cvjetali. Slikari porijeklom iz Italije, koje su u početku školovali bizantijski umjetnici, uspjeli su da bizantijske prototipove prevladaju u Italiji u 13. vijeku i zajedno s drugim utjecajima, odredili su smjer slikarstva u Sieni.<ref name="EDU">{{Cite web|url= https://www.academia.edu/44948500/Thirteenth_Century_Painting_in_Siena_Revised|title= ''Thirteenth-Century Painting in Siena, the City of the Virgin''|work= academia.edu|access-date= 6. 8. 2022}}</ref> Krajem 12. i početkom 13. vijeka Siena je već tada imala živu slikarsku tradiciju, o čemu svjedoči velika grupa panelnih slika anonimnih sijenskih umjetnika. Međutim, njihov stil još se nije razlikovao od slikarskih stilova u drugim središtima Toskane, [[Umbrija|Umbrije]] i [[Lazio|Lazija]].<ref>{{Cite web|url= http://www.travelingintuscany.com/art/art/sieneseschool.htm|title= ''Art in Tuscany: Sienese School of painting''|work= travelingintuscany.com|access-date= 6. 8. 2022}}</ref> Prvi poznati umjetnici pojavili su se početkom 13. vijeka kada su slikari počeli potpisivali svoja djela i odobravati rad povjeren njihovim asistentima. Prema mišljenju britanskog historičara umjetnosti Richarda Meckenneya, individualizam i uloga slikarskog ateljea bili su pod utjecajem "kolektiva" koji je bio važan u umjetničkoj produkciji. Individualizam je postojao unutar umjetnikovog ateljea, ali je glavni slikar bio na kraju odgovoran za gotov proizvod, nakon što je sklopio ugovor s pokroviteljem ili naručiocem da isporuči određeni rad. Na taj način, stil u slikarskom ateljeu je neizbježno bio stil glavnog slikara. Prvi rani slikari iz Siene bili su [[Dietisalvi di Speme]], koji je slikao pod utjecajem [[Cimabue]]a, [[Rinaldo da Siena]] i [[Guido di Graziano]] (oba su slikali i minijature, te bili aktivni tokom druge polovine 13. vijeka). Međutim, prvi poznati sijenski slikar koji je napravio pomak ka prepoznatljivom sijenskom slikarstvu bio je [[Guido da Siena]], čije se slikarsko djelovanje vezuje za drugu polovinu 13. vijeka. Upravo je on bio jedan od prvih italijanskih slikara koji je lagano počeo da se udaljava od stoljetnih konvencija bizantijskog slikarstva (poznatog po krutoj kompozicionoj ravnoteži i frontalnosti) unoseći više spontanih gestova i scena ljudske nježnosti u italijansko slikarstvo 13. vijeka, čime je pomogao u kasnijem prihvaćanju emotivnog gotičkog slikarstva u Italiji. Umjetnost Guida da Siene i njegove škole bila je dominantan faktor u Sieni tokom druge polovine 13. vijeka. Način slikarskog prikazivanja Madone, arhitekture u pozadini mnogih slika i ornamenti u obliku školjki, odaju određenu povezanost s ostalim dijelovima Toskane. Glavni događaj za sijensku školu slikarstva u zadnje dvije decenije 13. vijeka desio se stupanjem na scenu [[Duccio di Buoninsegna|Duccia di Buoninsegne]], koji se oslanjao na bizantijsku slikarsku tradiciju i njegova direktna zapažanja iz prirode uz primjetan utjecaj [[Gotika|gotike]], koji je u to vrijeme dolazio iz [[Francuska|Francuske]]. Do 1285. Duccio je ostvario punu slikarsku zrelost naslikavši ''"Madonu Rucellai"'', a činjenica da je narudžbu za izradu ovog djela dobio iz rivalske Firence govori o njegovom umjetničkom ugledu kao i ugledu slikarske tradicije grada Siene. Još jedno njegovo značajno djelo je i [[vitraž]] katedrale u Sieni sa staklom u boji i obojeno uz upotrebu metode slikanja u sivom monohromu ("grisaglia"). Do kraja 13. vijeka Duccio je naslikao seriju manjih slika Madona s Djetetom kao glavnim subjektom, koje se danas čuvaju u nekim od najznačajnijih svjetskih muzeja.<ref name= "EDU"/> === Galerija === <gallery> Datoteka:Dietisalvi di Speme Madonna.jpg|''"Madona s Djetetom"'', zlato i tempera na panelu, 1260-1267, 122x82 cm, [[Dietisalvi di Speme]] Datoteka:Guido di Graciano. Staint-Francis-and-Stories-from-his-Life. 1270..jpg|''"Sveti Franjo Asiški i scene iz njegovog života, 1270-1272, [[Guido di Graziano]] Datoteka:DietisalvidiSpemeCROCIFISSIONESienaCriptadelDuomo.jpg|''"Raspeće"'', Dietisalvi di Speme, Sijenska katedrala Datoteka:Rinaldo da Siena. The Virgin and Child, ca. 1265-75, National Gallery, London.jpg|''"Madona s Djetetom, 1265., [[Rinaldo da Siena]], 31,4x19,4 cm, [[Nacionalna galerija|Nacionalna galerija u Londonu]] Datoteka:Madonna71.jpg|''"Maestá"'' Guida da Siene Datoteka:Guido da siena, crocifissione di yale.jpg|''"Raspeće"'' Guida da Siene Datoteka:Coppo di marcovaldo, madonna del bordone, siena, chiesa dei servi, 1261 tavola,.jpg|''"Madona del Bordone"'' Coppa di Marcovalda Datoteka:Madonna em Majestade dita Rucellai - Duccio.jpg|''"Madonna Rucellai"'' Duccia di Buoninsegne </gallery> == 14. vijek == {{Glavni|Sijenska škola u 14. vijeku}} Sijenska škola dostigla je svoj vrhunac tokom cijele prve polovine 14. vijeka. Bilo je to vrijeme stvaralačkog procvata Duccia di Buoninsegne - čija religiozna umjetnost unosi strogoću bizantijskih stilova s [[Humanizam|humanizmom]] koji su zagovarali u to vrijeme novi [[Franjevci|franjevački]] i [[Dominikanci|dominikanski]] redovi. Između 1308-1311 naslikao je svoje najznačajnije djelo ''"Maestá"'', a prijenos ovog monumentalnog slikarskog djela iz umjetnikovog ateljea u središnju baziliku u Sieni (Duomo) pratili su svi građani i velikodostojnici. Bio je to glavni kulturni događaj u tom gradu što ukazuje da je umjetnost u to vrijeme bila veoma cijenjena i da je kod ljudi imala veliki značaj. Upravo je Duccio bio za sijensko slikarstvo ono što je [[Giotto di Bondone|Giotto]] za Firencu. Njegove izuzetne boje, zlatni ukrasi i kontrolisano crtanje utrli su put nastanku [[Međunarodna gotika|međunarodne gotike]]. Ovaj rafinirani, kosmopolitski i dvorski trend također je nagovijestio [[Simone Martini]] (1284-1344), poznat po svom djelu ''"Maestá"'' (danas u Palazzo Pubblico, Siena iz 1315), njegovim freskama u donjem hramu [[Bazilika svetog Franje Asiškog|Bazilike svetog Franje Asiškog]] u [[Assisi]]ju (1320-30) a posebno njegovo remek-djelo ''"Triptih Blagovijesti"'' (1333) (danas u [[Galleria degli Uffizi|Uffizi galeriji]]). Ipak, Martini je u srcu bio veliki dekorativni ilustrator, posebno [[Iluminacija|iluminiranih rukopisa]]. Upravo većina sijenskih [[minijatura]] pripada školi Simonea Martinija. Gotovo sva njegova srednjovjekovna iluminacija rukopisa je izgubljena, osim naslovne stranice [[Vergilije]]ve kopije ([[Ambrozijanska biblioteka]], [[Milano]]) koja je pripadala [[Francesco Petrarca|Petrarci]]. Međutim, dokazi o njegovom utjecaju na gotičke iluminirane rukopise su jasni. Njegova raskošna dekoracija može se smatrati krajem jedne ere, gdje Giottov realizam uvodi predresansu i označava novi početak. Martinijev glavni sljedbenik bio je [[Lippo Memmi]] (oko 1295-1356). Poređenja radi, braća [[Pietro Lorenzetti|Pietro]] i [[Ambrogio Lorenzetti]] bili su pod velikim utjecajem Giotta i više naklonjeni narativnom realizmu nego dekorativnom stilu Simonea Martinija. Ipak, kao bivši Ducciovi učenici, nekoliko njihovih djela (npr. ''"Karmelićanski oltarni poliptih"'', 1329., Pinacoteca Nazionale, Siena) urađena su po uzoru na Duccia i Martinija. Najbolje djelo Ambrogia Lorenzettija je njegova freska u Palazzo Pubblico u Sieni, pod nazivom ''"[[Alegorija dobre i loše vlade]]"'' (1339), koju historičari umjetnosti često navode kao vrhunac [[Naturalizam|naturalizma]] u italijanskom slikarstvu iz 14. vijeka.<ref>{{Cite web|url= http://www.visual-arts-cork.com/history-of-art/sienese-school-of-painting.htm|title= ''Sienese School of Painting (c.1250-1550)''|work= visual-arts-cork.com|access-date= 1. 2. 2023}}</ref> Jedini sijenski savremenici Simonea Martnija čija su dostignuća uporediva s njegovim i Giottovim dostignućima bila su braća Lorenzetti. [[Giorgio Vasari]] je smatrao da je Pietro slijedio Giottov manir s takvim uspjehom da ga je čak i nadmašio. Braća Lorenzetti nesumnjivo su pratili Giottove slikarske inovacije i primjenjivali ih u svojim djelima. Najbolji primjer o uspješnoj razmjeni ideja između Firence i Siene su dokazi o Ambroggiovim ranim dokumentiranim vezama (između 1321-1327.) s Firencom kada je postao član esnafa umjetnika ("Medici e Speciali"), čije mecene su bili [[Medici]], pokazuju da su ove veze bile glavni kanali preko kojih su firentinski slikari postali prijemčivi sijenskoj tradiciji. Katastrofalna [[kuga]] koja je pogodila i Sienu 1348. imala je razoran utjecaj na trecento kulturu i umjetnost koju je proizvela i predstavlja kraj tzv. "herojskog doba" u toskanskom slikarstvu.<ref>''The Dawn of Italian Painting 1250-1400'', Alastair Smart, Cornell University Press, Ithaca, New York, str. 98-101 {{ISBN|0-8014-1124-6}}</ref> [[Bartolomeo Bulgarini]] bio je jedan od rijetkih sijenskih slikara koji su preživjeli [[Epidemija|epidemiju]] kuge postavši tako značajni čuvar umjetničkih tradicija iz prve polovine 14. vijeka. Njegova umjetnost zadržala je arhaični dodir, crpeći, čak i u svojim zrelijim djelima, modele osmišljene po uzoru na Duccia di Boninsegnu i Pietra Lorenzettija. Također, razvio je progresivan interes za ornamentiku, što je postigao korištenjem profinjenih umjetničkih tehnika koje je usavršio u radionici Simonea Martinija.<ref>{{Cite web|url= https://www.uffizi.it/en/artworks/bulgarini_st_john_the_baptiste|title= ''St. John the Baptist''|website= uffizi.it|access-date= 20. 6. 2025}}</ref> Budući da ljudi tog vremena nisu imali sredstava da na bilo koji drugi način objasne iznenadnu i užasnu navalu bolesti, pošast su pripisali Božjem nezadovoljstvu. Oni koji su preživjeli kugu povezivali su Božji gnjev sa svojom većom svjetovnošću u životu i u umjetnosti. Tako je ovaj traumatizirajući događaj izazvao je konzervativnu reakciju u religijskoj misli koja je, zauzvrat, izazvala reakciju u umjetničkom stilu i ikonografiji. U nastojanju da umire Božji gnjev, prema mišljenju američkog historičara umjetnosti [[Millard Meiss|Millarda Meissa]] (koje je naveo u knjizi ''"Painting in Florence and Siena After the Black Death"''), ljudi su odbacili naturalistički i [[Humanizam|humanistički]] razvoj rane trecento umjetnosti i tražili povratak slikama koje su bile visoko stilizovane po sadržaju i apstraktnije po formi. Ovaj konzervativizam u umjetnosti kao religijski vođeni otpor prema [[Sekularizam|sekularno]] orijentiranom umjetničkom razvoju ranog trecenta i povratak tradicionalnijim, apstraktnijim slikama i stilu bio je preovladavajući trend u sijenskom slikarstvu tokom druge polovine 14. vijeka.<ref>{{Cite web|url= https://assets.cambridge.org/052184/6641/excerpt/0521846641_excerpt.htm|title= ''Trecento Art History and Historiography''|website= assets.cambridge.org|access-date= 12. 10. 2024|archive-date= 23. 1. 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20250123094320/https://assets.cambridge.org/052184/6641/excerpt/0521846641_excerpt.htm|url-status= dead}}</ref> === Galerija === <gallery> Datoteka:Maest 0 duccio 1308-11 siena duomo.jpg|Prednja strana remek-djela Duccia Buoninsegne ''"Maestá"'' Datoteka:Maest 001 duccio siena duomo.jpg|Pozadina ''"Maeste"'' Datoteka:Simone Martini - Maestà - Google Art Project.jpg|''"Maestá"'' Simonea Martinija Datoteka:Allegory of the Good Government - Palazzo Pubblico - Siena 2016.jpg|"Alegorija dobre vlade", [[Ambrogio Lorenzetti]], Palazzo Pubblico, Siena Datoteka:Allegory of the Bad Government - Palazzo Pubblico - Siena 2016.jpg|"Alegorija loše vlade", Ambrogio Lorenzetti, Palazzo Pubblico, Siena </gallery> == 15. vijek == {{Glavni|Sijenska škola u 15. vijeku}} Sijenski umjetnici iz prve polovine 15. stoljeća elaborirali su prestižnu lokalnu slikarsku tradiciju, koja je bila jedan od temeljnih doprinosa kasnogotičkog stila na papinskom dvoru u [[Avignon]]u, dok su istovremeno koristili neke firentinske slikarske elemente i zadržali uravnoteženi osjećaj religioznosti. Glavni slikarski predstavnik ovog perioda je [[Stefano di Giovanni]] poznatiji kao Sassetta, koji je slikao radove sa figurama koje imaju tipično izduženu siluetu. Svjetlo je jasno i oštro, a [[Kompozicija (likovna)|kompozicije]] su često originalne, ali odmjerene. U ranom dijelu njegovog djelovanja pažnja prema ornamentima i linearnim efektima je vrlo pedantna. Nakon 1440. kada je radio, između ostalog, u gradu [[Sansepolcro]], njegovi oslikani paneli postali su važni uzori drugim slikarima tog vremena. On je u Sansepolcro vjerovatno vidio prva slikarska djela [[Piero della Francesca|Piera della Francesce]].<ref>Zuffi, Stefano (2004). ''Il Quattrocento''. Milano: Electa. {{ISBN|88-370-2315-4}}.</ref> Drugi važni umjetnici bili su [[majstor Osservanze]], koji se možda može identificirati kao [[Sano di Pietro]], i [[Giovanni di Paolo]], potonji povezan s kasnogotičkim langobardskim i [[Flamansko slikarstvo|flamanskim slikarstvom]], vidljivim po važnosti pridatoj pejzažu, koji dominira pozadinu, s pažljivim definisanjem detalja čak i na velikoj udaljenosti (u djelu "Madona od poniznosti" iz 1435.). Postepeno su stilske karakteristike renesanse prožimale sijenske umjetnike, toliko da se čini izuzetno teškim povući granicu između dva stila, koji se posebno u Sieni nesmetano spajaju. Primjeri za to su neka djela samog Giovannija di Paola, vezana za tradiciju, ali s renesansnim elementima kao što je upotreba [[Perspektiva (likovna umjetnost)|perspektive]].<ref>Mather Jr., Frank Jewett (1962). ''A History of Italian Painting''. New York: Holt, Rinehart and Winston. str. 59, 94.</ref> == 16. vijek == {{Glavni|Sijenska škola u 16. vijeku}} == 17. vijek == {{Glavni|Sijenska škola u 17. vijeku}} == Stilske osobine sijenskog slikarstva == Historičari italijanskog slikarstva smatraju da sijenska slikarska djela personifikuju snove, a to se najbolje može vidjeti u stilskim obilježjima sijenske škole. Iznad svega, sijenski slikari bili su poznati po svojoj upotrebi živopisnih [[boja]]. Rutinski su koristili nijanse koje nikada ranije nisu bile viđene na slikama i rijetko viđene izvan Siene. Koristili su bogatstvo detalja koji mogu biti prilično zanimljivi za prvog gledatelja. Draperije odjeće su elegantne i brojne, ali uzorci tkanina i detalji na dekolteu mogu gledatelja ostaviti bez daha. Slike su istovremeno raskošne, a opet eterične. Ova lahkoća prikazivanja u figurama, pa čak i u samim pejzažima najprepoznatljivija je osobina slikarskih djela iz sijenske škole.<ref name="HOIP">Frederick M. Godfrey, ''History of Italian Painting 1250 - 1800'', Taplinger Publishing Co., INC. New York 1965., Library of Congress Catalogue Card Number: 65-16699, sr. 252</ref> == Popis umjetnika == === 1251 - 1300 === * [[Dietisalvi di Speme]] * [[Guido da Siena]] * [[Rinaldo da Siena]] === 1301 - 1350 === * [[Duccio di Buoninsegna]] * [[Segna di Bonaventura]] * [[Niccolò di Segna]] * [[Simone Martini]] * [[Lippo Memmi]] * [[Memmo di Filippuccio]] * [[Naddo Ceccarelli]] * [[Ambrogio Lorenzetti]] * [[Pietro Lorenzetti]] * [[Bartolomeo Bulgarini]] * [[Ugolino di Nerio]] * [[Lippo Vanni]] === 1351 - 1400 === * [[Bartolo di Fredi]] * [[Andrea Vanni]] * [[Francesco di Vannuccio]] * [[Jacopo di Mino del Pellicciaio]] * [[Niccolò di Bonaccorso]] * [[Niccolò di Ser Sozzo]] * [[Luca di Tommè]] * [[Taddeo di Bartolo]] * [[Andrea di Bartolo]] * [[Paolo di Giovanni Fei]] * (Majstor Richardson triptiha) === 1401 - 1450 === * [[Benedetto di Bindo]] * [[Domenico di Bartolo]] * [[Giovanni di Paolo]] * [[Gregorio di Cecco]] * [[Martino di Bartolomeo]] * [[Master of the Osservanza Triptych]] * [[Pietro di Giovanni d'Ambrogio]] * [[Priamo della Quercia]] * [[Sano di Pietro]] * [[Stefano di Giovanni|Sassetta]] (Stefano di Giovanni) * [[Vecchietta|Lorenzo di Pietro (Vecchietta)]] === 1451 - 1500 === * [[Nicola di Ulisse]] * [[Matteo di Giovanni]] * [[Benvenuto di Giovanni]] * [[Carlo di Giovanni]] * [[Francesco di Giorgio Martini]] * [[Neroccio di Bartolomeo de' Landi]] * [[Pietro di Francesco degli Orioli]] * [[Guidoccio Cozzarelli]] * [[Bernardino Fungai]] * [[Pellegrino di Mariano]] * [[Andrea di Niccolò]] * [[Pietro di Domenico]] === 1501 - 1550 === * [[Girolamo di Benvenuto]] * [[Andrea del Brescianino]] * [[Raffaello del Brescianino]] * [[Giacomo Pacchiarotti]] * [[Girolamo del Pacchia]] * [[Domenico Beccafumi]] * [[Il Sodoma]] (Giovanni Antonio Bazzi) * [[Riccio Sanese]] (Bartolomeo Neroni) === 1601 - 1650 === * [[Francesco Vanni]] * [[Ventura Salimbeni]] * [[Rutilio Manetti]] == Literatura == * Enzo Carli - Duccio di Buoninsegna, izdavač Aldo Martello Editore, Milan, Italy * Smart, Alastair (1978), ''The Dawn of Italian Painting 1250 – 1400.'', izdavačka kuća Oxford: Phaidon. {{ISBN|0714817694}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.jstor.org/stable/20167539, ''Past and present in Sienese painting 1350 - 1550] * [https://etd.ceu.edu, ''Early Sienese Paintings in Hungarian Collections 1420-1520'']{{Mrtav link}} * [https://www.theguardian.com/books/2020/jun/06/black-death-plague-pandemic-art-imagination-hisham-matar, ''Hisham Matar on how the Black Death changed art forever''] [[Kategorija:Italijanska umjetnost]] [[Kategorija:Gotika]] [[Kategorija:Kultura u Sieni]] [[Kategorija:Historija Siene]] [[Kategorija:Sijenska škola]] 9gux4g3l4h3nepbudy88aicv2zej7m9 2 493809 3921860 3917085 2026-08-24T12:52:09Z Panasko 146730 /* To-do */ 3921860 wikitext text/x-wiki {{kutijavrh}} {{Korisnik registrovan|dan=22|god=2022|mjes=10}} {{Babel-2|bs|en-4}} {{Korisnik Wikipedia/administrator}} {{Azijski mjesec|2022}} {{Azijski mjesec|2023}} {{Azijski mjesec|2024}} {{Azijski mjesec|2025}} {{1000 članaka}} {{Feminizam i folklor|2023}} {{Feminizam i folklor|2024}} {{Feminizam i folklor|2025}} {{Feminizam i folklor|2026}} {{Međunarodni dan žena}} {{CEE Proljeće|2023}} {{CEE Proljeće|2024}} {{CEE Proljeće|2025}} {{CEE Proljeće|2026}} {{Mjesec ukrajinske kulturne diplomacije|2024}} {{Mjesec ukrajinske kulturne diplomacije|2025}} {{Wiki voli ramazan|2025}} {{Wiki voli ramazan|2026}} {{Okeanijski mjesec|2025}} {{Mjesec Antarktika|2026}} {{kutijadno}} Rođen 1981. u Sarajevu. Član sam Wikipedije na bosanskom jeziku od oktobra 2022. Prije Wikipedije učestvovao sam na raznim volonterskim projektima (online), npr. World Community Grid, Smithsonian Transcription Center, Missing Maps (MapSwipe), Zooniverse, Project Gutenberg distributed proofreaders itd. == Korisni linkovi == {| | style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 85%; border-bottom: 1px dashed #AAAAAA;" |'''''Administracija i spiskovi''''' [https://bs.m.wikipedia.org/wiki/Kategorija:Infokutije Infokutije] | [https://bs.m.wikipedia.org/wiki/Kategorija:Šabloni_za_višejezičku_podršku Šabloni za jezike] |[[Korisnik:KWiki/Administracija|Administracija]] | [http://www.idoconline.info/ Digitalni arhiv Medija centra] | [[Korisnik:Edinwiki/Spisak/Najkraćih 1000 članaka|Spisak najkraćih 1000 članaka]] | [[Korisnik:Semso98/1000_%C4%8Dlanaka_po_veli%C4%8Dini_-_1._dio|1.000 članaka po veličini]] | [[Korisnik:Edinwiki/Spisak/Članci bez izvora|Članci bez izvora]] | [[:Kategorija:Šabloni za automatsku kategorizaciju|Šabloni za automatsku kategorizaciju]] | [[Korisnik:Panasko/Spisak stranica koje je potrebno redovno ažurirati|Stranice koje je potrebno redovno ažurirati]] [[:Kategorija:Šabloni podaci o zastavi država|Šabloni podaci o zastavi država]] | [[Šablon:ZD]] | '''''Korisni alati''''' [https://query.wikidata.org/#SELECT%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3FitemDescription%20%3Fdod%20%3Flinkcount%20%3Farticle%0AWITH%20%7B%0A%20%20SELECT%20%2a%0A%20%20WHERE%20%7B%0A%20%20%20%20%09%3Fitem%20wdt%3AP570%20%3Fdod%0A%09FILTER%20%28%20%3Fdod%20%3E%20%222020-12-08T00%3A00%3A00Z%22%5E%5Exsd%3AdateTime%29%0A%09FILTER%20%28%20%3Fdod%20%3E%20%28now%28%29-%22P32D%22%5E%5Exsd%3Aduration%29%20%26%26%20%3Fdod%20%3C%20now%28%29%20%29%0A%09%3Fitem%20wdt%3AP31%20wd%3AQ5%20.%0A%20%20%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%20%3B%0A%20%20%20%20%20%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fbs.wikipedia.org%2F%3E%20.%0A%20%20%7D%0A%20%20LIMIT%205000%0A%7D%20AS%20%25i%0AWHERE%20%7B%0A%20%20INCLUDE%20%25i%0A%20%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22bs%2Cen%22%20.%20%7D%0A%20%20%3Fitem%20wikibase%3Asitelinks%20%3Flinkcount%20.%0A%7D%0AORDER%20BY%20DESC%28%3Fdod%29%20%3Fitem SQL provjera umrlih] | [https://hrwp.toolforge.org/catcheck Provjera kategorije] | [https://mormegil.toolforge.org/catsuggest/ Category suggester] | [https://hrwp.toolforge.org/patrol/bs Statistika patroliranja] === Plan === {| | style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 85%; border-bottom: 1px dashed #AAAAAA;" |'''''Naučna fantastika/Fantastika''''' ''[[Točak vremena]]'' | ''[[Okidač]]'' | ''[[Svjetlost drugih dana]]'' | ''[[Oko vremena]]'' | ''[[Oluja sa sunca]]'' | ''[[Zvjezdani jurišnici]]'' | [[Ursula K. Le Guin]] | [[Octavia E. Butler]] | [[Liu Cixin]] | [[Philip K. Dick]] | [[Stanisław Lem]] | [[Ray Bradbury]] | [[Douglas Adams]] | [[George Orwell]] | ''[[Dina (roman)|Dina]]'' | [[Christine Chapel]] | [[Janice Rand]] | [[Jean-Luc Picard]] | ''[[Babylon 5]]'' | ''[[Firefly]]'' | [[The Poppy War]] | ''[[Dragon Republic]]'' | ''[[The Burning God]]'' | [[Neuromancer]] (William Gibson) | [[Hyperion]] | [[The Left Hand of Darkness]] | [[Solaris]] | [[Snow Crash]] | [[The Forever War]] | [[Childhood's End]] | The Hitchhiker's Guide to the Galaxy | [[The Three-Body Problem]] | [[Blindsight]] (Peter Watts)| [[The Martian]] | |- | style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 85%; border-bottom: 1px dashed #AAAAAA;" |'''''Jezici, geografija, geološke ere, biblioteke''''' [[Šablon:Geografske koordinate|Paralele i meridijani]] | [[Šablon:Nacionalne biblioteke u Africi|Nacionalne biblioteke u Africi]] | [[Šablon:Nacionalne biblioteke u Aziji|Nacionalne biblioteke u Aziji]] | [[Šablon:Nacionalne biblioteke u Južnoj Americi|Nacionalne biblioteke u Južnoj Americi]] | [[Šablon:Nacionalne biblioteke u Sjevernoj Americi|Nacionalne biblioteke u Sjevernoj Americi]] | [[Šablon:Nacionalne biblioteke u Okeaniji|Nacionalne biblioteke u Okeaniji]] | [[Geološka era]] | [[Pismo (jezik)|Pismo]] | [[Šablon:Jezici|Jezici]] | [[Šablon:Granice Malezije]] | [[Šablon:Tektonske ploče|Šablon:Tektonika ploča]] | [[Šablon:Slavenski jezici]] | [[Wikipedia:Projekti]] | Šabloni vladari | [[Šablon:Vrijeme (meteorologija)|Šablon:Vrijeme]]|[[Šablon:Potpisnici Sarajevske rezolucije]] | Anatomija | Mora | [[Spisak akademika ANUBiH]] | [[Spisak poznatih osoba iz Bosne i Hercegovine]] | [[Ordeni, odlikovanja i medalje Bosne i Hercegovine|Ordeni]] | [[Šablon:Biblioteke i bibliotekarstvo|Bibliotekarstvo]] | [[Šablon:Rat u Bosni i Hercegovini]] | [[Šablon:Izraelsko-palestinski sukob]] | [[Šablon:Agregatna stanja]]| [[Šablon:Potpredsjednici SAD-a]]| [[Šablon:Vrste stijena]] | [[Spisak ratova s učešćem Bosne i Hercegovine]] | [[Šablon:Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji]] | [[Šablon:Pape]] |[[Šablon:Diplomatija u Drugom svjetskom ratu]] | [[Šablon:Masakri nad Palestincima]] | [[Šablon:Filozofija uma]] | [[Spisak gradonačelnika Bihaća|Gradonačelnici Bihaća]] | [[Šablon:Predsjednici HAZU|Predsjednici HAZU]] | [[Šablon:Predsjednici SANU|Predsjednici SANU]] | [[Šablon: Islamske teme|Islamske teme]] | |- | style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 85%; border-bottom: 1px dashed #AAAAAA;" |'''''Napisati članke o nagradama''''' [[Nagrada "Skender Kulenović"]] | [[Nagrada "France Prešeren"]] | [[Nagrada "Isak Samokovlija" Goražde]] | [[Nagrada AVNOJ-a]] | [[Nagrada ZAVNOBIH-a]] | [[Nagrada "Satellite"]] | [[Nagrada "Hugo"]] | [[Nagrada "Nebula"]] | [[Fulbrightov program]] | [[Azijski nogometaš godine]] | [[Evropska Zlatna kopačka]] | [[IFFHS najbolji svjetski sudija]] | [[Najbolji strijelci Prve belgijske nogometne lige]] | [[Nogometaš godine - World Soccer]] | [[PFA nogometaš godine]] | [[Trener godine (World Soccer)]] | |} |} == To-do == * Provjeriti biografije s datumima smrti (Wikidata querry) - pregledano unazad do 2000.{{ok}} * Sve biografije dodati kategoriju Živi ljudi ili Umrli cca 2500 članaka/urađeno 2100 * Dodati kategoriju "Biografije" člancima gdje nedostaje cca 1900 članaka/urađeno 400 * provjeriti u kojim člancima je <nowiki><reference></nowiki> i zamijeniti odgovarajucim šablonom <nowiki>{{Refspisak}}</nowiki>{{ok}} * Dodati <nowiki>{{Normativna kontrola}}</nowiki> gdje nedostaje{{ok}} * Nogometaši i košarkaši dodati kategorije klubova gdje su igrali{{ok}} === Botovska posla === * [[Stranice koje vode na "Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)"|Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)]] --> Biblioteka (Pseudo-Apolodor) * [[Stranice koje vode na "Virgil"|Virgil]] --> [[Vergilije]] * [[Stranice koje vode na "Apollonius of Rhodes"|Apollonius of Rhodes]]-> [[Apolonije sa Rodosa]] * [[Stranice koje vode na "Theogony"|Theogony]] --> [[Teogonija]] * [[Stranice koje vode na "Ovid"|Ovid]] --> [[Ovidije]] * [[Stranice koje vode na "Metamorphoses"|Metamorphoses]] --> [[Metamorfoze]] * [[Stranice koje vode na "Plato"|Plato]] --> [[Platon]] * [[Stranice koje vode na "Aeneid"|Aeneid]] --> [[Eneida]] * [[Stranice koje vode na "Gaius Julius Hyginus"|Gaius Julius Hyginus]] --> [[Higin]] * [[Stranice koje vode na "Homeric Hymn"|Homeric Hymn]] -->[[Homerske himne]] * [[Stranice koje vode na "Iliad"|Iliad]] --> [[Ilijada]] * [[Stranice koje vode na "Odyssey"|Odyssey]] --> [[Odiseja]] * Libanon --> Liban == Primljene nagrade == <gallery> Starfleet Shoulder Patch.svg|Za doprinose u vezi sa ''[[Zvjezdane staze|Zvjezdanim stazama]]'' Datoteka:Palapin satelit.png|Za opći doprinos i poticaj za budući rad Datoteka:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|Za doprinose u [[Wikipedia:Azijski mjesec/2022.|Azijskom mjesecu 2022.]] Datoteka:2023_Wikipedia_Asian_Month_Special_Barnstar.jpg|Za doprinose u [[Wikipedia:Azijski mjesec/2023.|Azijskom mjesecu 2023.]] Librarian Barnstar Hires.png|<center><small>Odabrani članak mjeseca:<br>(septembar 2023.)<br>'''''[[Mahathir Mohamad]]'''''</small> Librarian Barnstar Hires.png|<center><small>Odabrani članak mjeseca:<br>(februar 2024.)<br>'''''[[Planeta]]'''''</small> Librarian Barnstar Hires.png|<center><small>Odabrani članak mjeseca:<br>(mart 2024.)<br>'''''[[Zvjezdane staze: Discovery]]'''''</small> Librarian Barnstar Hires.png|<center><small>Odabrani članak mjeseca:<br>(juli 2024.)<br>'''''[[Arthur C. Clarke]]'''''</small> Librarian Barnstar Hires.png|<center><small>Odabrani članak mjeseca:<br>(august 2024.)<br>'''''[[Snijeg]]'''''</small> Odlikovanje udarnik.jpg|mini|lijevo|150px|Odlikovanje "Wiki-udarnik" za požrtvovan rad Bosančica – Nagrada za konstruktivnu komunikaciju-bs.png|<center>'''Bosančica'''<br /><small>Za konstruktivnu komunikaciju</small></center> </gallery> == Ostale nagrade == {{Wikipedia:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka/Nagrada}} rdlnkmok8zfek4jfau166nun9t8z3ht 0 495087 3921973 3906294 2026-08-25T01:01:11Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921973 wikitext text/x-wiki [[slika:Fish scales.jpg|thumb|300px|right|{{center|Cikloidne krljušti prekrivaju ove [[teleostea|teleostne ribe]] ([[rohu]])}}]] '''Riblja krljušt''' je mala kruta ploča koja raste iz [[koža|kože]] riba. Koža većine [[Viličnjače|riba s vilicama]] prekrivena je ovim zaštitnim [[ljuska (anatomija)|ljuskama]], koje također mogu pružiti efikasnu [[Podvodna kamuflaža|kamuflažu]] korištenjem [[refleksija (fizika)|refleksije]] i [[boja]], kao i moguće hidrodinamičke prednosti. Termin ''krljušt'' potiče od [[francuski|starofrancuskog]] ''escale'', što znači mahuna ili ljuska.<ref>[https://www.etymonline.com/search?q=scale Scale] ''Etymonline''. Retrieved 28 April 2019.</ref> Krljušti se enormno razlikuju po veličini, obliku, strukturi i opsegu, u rasponu od jakih i čvrstih oklopnih ploča kod riba kao što su [[škampaste ribe]] i tropske morske ribe sa krljuštima od koštanih ploča koje okružuju tijelo, iz kojih strše bodlje, do mikroskopskih ili ih nema kod riba kao što su [[jegulja]] i [[morske ribe]]. [[morfologija (biologija)|Morfologija]] krljušti može se koristiti za identifikaciju vrste ribe od koje potiče. Krljušti su nastale unutar [[Ostracoderma]] bez vilica, predaka svih današnjih riba s čeljustima. Većina [[Osteichthyes|koštanih riba]] prekrivena je cikloidnim ljuskama [[losos]]a i [[šaran]]a, ili ktenoidnim ljuskama [[smuđa]], ili ganoidnim ljuskama [[jesetra]] i [[gar]]ovi. [[Hrskavice]]es ([[ajkule]]s i[[Batoidea|zrake]]) su prekrivene plakoidnim ljuskama. Neke vrste su umjesto toga prekrivene [[scute]]s, a druge nemaju vanjski omotač na dijelu ili cijeloj koži. Riblje krljušti su dio ribljeg [[integument|pokrovnog sistema]], a proizvode se od [[mezoderm]]skog sloja [[dermis]]a, što ih razlikuje od [[gmizavačka ljuska|gmizavačkih ljuski]].<ref>{{cite journal | last1 = Mongera | first1 = A. | last2 = Nüsslein-Volhard | first2 = C. | year = 2013 | title = Scales of fish arise from mesoderm | journal = Current Biology | volume = 23 | issue = 9| pages = R338–R339 | doi = 10.1016/j.cub.2013.02.056 | pmid = 23660349 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal| first1 = P. T.| title = Fish scale development: Hair today, teeth and scales yesterday?| journal = Current Biology| volume = 11| last1 = Sharpe| issue = 18| pages = R751–R752| year = 2001| pmid = 11566120| doi = 10.1016/S0960-9822(01)00438-9 | s2cid = 18868124| doi-access = free}}</ref> Isti [[gen]]i uključeni u razvoj [[zub]]a i [[dlaka|dlake]] kod [[sisar]]a su također uključeni u razvoj krljušti. Plakoidne krljušti [[hrskavičave ribe|hrskavičavih riba]] nazivaju se i [[derma|dermski]] zubići i strukturno su [[Homologija (biologija)|homologne]] sa zubima kičmenjaci|kičmenjaka]]. Većina riba je također prekrivena slojem [[sluz]]i ili materijom sličnom sluzi koja može zaštititi od [[patogen]]a kao što su [[bakterije]], [[gljive]] i [[virusi]], i smanjiti površinski otpor kada riba pliva. ==Telodontne krljušti== [[Slika:Thelodont denticles.png|thumb|left|S lijeva na desno: zubci kod''[[Paralogania]]'' (?), ''[[Shielia]] taiti'', ''[[Lanarkia]] horrida'']] Koštane krljušti [[thelodonta]], najzastupljenijeg oblika [[fosilne ribe|fosilnih riba]], dobro su poznate. Formirale su se i raspadale tokom života organizama, i brzo su se razdvajale nakon njihove smrti.<ref name=Turner1982>{{cite journal|author=Turner, S.|author2=Tarling, D. H. |year=1982 |title=Thelodont and other agnathan distributions as tests of Lower Paleozoic continental reconstructions |url=https://archive.org/details/palaeogeography-palaeoclimatology-palaeoecology_1982-10_39_3-4/page/295|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=39 |pages=295–311 |doi=10.1016/0031-0182(82)90027-X|issue=3–4|bibcode=1982PPP....39..295T }}</ref> [[Kost]], tkivo koje je i otporno na mehanička oštećenja i relativno sklono fosilizaciji, često čuva unutrašnje detalje, što omogućava detaljno proučavanje [[histologija|histologije]] i rasta krljušti. Sastoje sed od nerastuće "krune" sastavljene od [[dentin]]a, sa ponekad ukrašenom gornjom površinom [[Zubna caklina|cakline]] i aspidinskom bazom.<ref name="Märss2006b">{{cite journal | author = Märss, T. | year = 2006 | title = Exoskeletal ultrasculpture of early vertebrates | journal =Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 26 | issue = 2 | pages = 235–252 | doi = 10.1671/0272-4634(2006)26[235:EUOEV]2.0.CO;2| s2cid = 85993241 }}</ref> Njihova rastuća osnova je napravljena od kosti bez ćelija, koja je ponekad razvila strukture sidrišta kako bi je učvrstila u boku ribe.<ref name=Janvier1998>{{cite book |author=Janvier, Philippe |title=Early Vertebrates |url=https://archive.org/details/earlyvertebrates0000janv |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-854047-2 |chapter=Early vertebrates and their extant relatives |pages=[https://archive.org/details/earlyvertebrates0000janv/page/123 123]–127}}</ref> Osim toga, čini se da postoji pet tipova rasta kosti, koji mogu predstavljati pet prirodnih grupa unutar telodonta – ili spektar koji se kreće između krajnjih članova meta- (ili orto-) [[dentin]]skog i mezodentinskog tkiva.<ref name=Turner1991/> Čini se da svaki od pet oblika liči na krljušti izvedenijih grupa riba, što sugerira da su telodontske grupe možda bile grupe stabala narednih skupina riba.<ref name=Janvier1998/> Međutim, korištenje samo morfologije krljušti za razlikovanje vrsta ima neke zamke. Unutar svakog organizma, oblik krljušti uveliko varira ovisno o površini tijela,<ref name="Märss1986">{{cite journal | doi = 10.1080/02724634.1986.10011593 | author = Märss, T. | year = 1986 | title = Squamation of the thelodont agnathan ''Phlebolepis'' | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 1–11}}</ref> sa intermedijarnim oblicima koji se pojavljuju između različitih područja - i da stvar bude gora, morfologija krljušti možda čak nije ni konstantna unutar jednog područja. Da stvari dodatno zbune, morfologije im nisu jedinstvene za [[takson]]e i mogu se ne razlikovati na istom području dvije različite vrste.<ref name=Botella2006>{{cite journal | author = Botella, H. |author2=J. I. Valenzuela-Rios |author3=P. Carls | year = 2006 | title = A New Early Devonian thelodont from Celtiberia (Spain), with a revision of Spanish thelodonts |journal=Palaeontology | volume = 49 | issue = 1 | pages = 141–154 | doi = 10.1111/j.1475-4983.2005.00534.x|s2cid=128939911 }}</ref> Morfologija i histologija telodonta predstavljaju glavni alat za kvantificiranje njihove raznolikosti i razlikovanje vrsta, iako je korištenje takvih [[Konvergentna evolucija|konvergentnih]] osobina sklono greškama. Ipak, predložen je okvir koji se sastoji od tri grupe, na osnovu morfologije i histologije krljušti.<ref name=Turner1991>{{Cite book |author=Turner, S. |chapter = Monophyly and interrelationships of the Thelodonti |title=Early Vertebrates and Related Problems of Evolutionary Biology |editor=M. M. Chang |editor2=Y. H. Liu |editor3=G. R. Zhang |pages = 87–119 |publisher = Science Press, Beijing |year = 1991}}</ref> Poređenja s modernim vrstama [[ajkule|morskih pasa]] pokazala su da su krljušti telodonta bile funkcionalno slične onima modernih hrskavičnih riba, a također su omogućile opsežnu usporedbu između [[ekološka niša|ekoloških niša]].<ref>{{cite journal | last1 = Ferrón | first1 = Humberto G. | last2 = Botella | first2 = Héctor | year = 2017 | title = Squamation and ecology of thelodonts | journal = PLOS ONE | volume = 12 | issue = 2| page = e0172781 | doi = 10.1371/journal.pone.0172781 | pmid = 28241029 | pmc = 5328365 | bibcode = 2017PLoSO..1272781F | doi-access = free }}</ref> ==Kosmoide krljušti== [[slika:Barramunda.jpg|thumb|{{center|Queenslandska dvodihalica}}]] Kosmoidne krljušti nalaze se samo na drevnim [[riba s perajima]], uključujući neke od najranijih [[plućašice|plučašica]] (podrazred [[Dipnoi]]), i u [[Crossopterygii]], uključujući današnje [[Coelacantha]] u modificiranom obliku (vidi elazmoidne ljuske, dolje). Vjerovatno su izvedeni iz fuzije plakoidno-ganoidnih ljuskica. Unutrašnji dio krljušti napravljen je od guste [[lamela|lamelirane]] kosti zvane izopedin. Povrh toga leži sloj spužvaste ili [[Krvni sud|vaskularne]] kosti opskrbljene krvnim sudovima, nakon čega slijedi složeni sloj nalik [[dentin]]u koji se zove [[kosmin]], s površinskom vanjskom prevlakom od [[vitrodentin]]a. Gornja površina je [[keratin]]. Kosmoidne ljuske povećavaju se u veličini rastom sloja lamelirane kosti.<ref>MICHAEL ALLABY "cosmoid scale ." A Dictionary of Zoology . . Encyclopedia.com. 29 Oct. 2019 <https://www.encyclopedia.com></ref> {{Clear}} ==Elazmoidne krljušti== [[Slika:Coelacanth-PaleozoologicalMuseumOfChina-May23-08.jpg|thumb|right|{{center|[[Resoperke]], s režnjevim perajama, kao što je ova očuvana [[Coelacanth]], imaju elazmoidne krljušti.}}]] Elazmoidne krljušti su tanke, [[wikt:imbrication|imbricirane]] ljuske sastavljene od sloja guste, lamelirane [[kolagen]]ske kosti zvane izopedin, iznad koje se nalazi sloj tuberkula obično sastavljen od kosti, kao u rodu ''[[Eusthenopteron]]''. Sloj [[dentin]]a koji je bio prisutan u ribama s prvim režnjevitimm perajima obično je smanjen, kao kod postojećeg [[Coelacanth]]a, ili potpuno odsutan, kao kod postojećih [[Dipnoa|dvodihalica]] i u devonskom rodu ''[[Eusthenopteron]]''.<ref>Zylberberg, L., Meunier, F.J., Laurin, M. (2010). [http://www.app.pan.pl/article/item/app20091109.html A microanatomical and histological study of the postcranial dermal skeleton in the Devonian sarcopterygian ''Eusthenopteron foordi'', Acta Palaeontologica Polonica] 55: 459–470.</ref> Elazmoidne krljušti su se pojavile nekoliko puta tokom evolucije riba. Prisutni su u nekim [[resoperke|ribama s režnjevim perajima]], kao što su sve postojeće i neke izumrle [[plućašice]], kao i [[Coelacanth]]i koje imaju modificiranu kosmoidnu ljusku kojoj nedostaje kosmin i tanje su nego prave kosmoidne krljušti. Prisutni su i kod nekih tetrapodomorfa poput ''[[Eusthenopteron]]'', amiida i [[teleostea]], čije cikloidne i ktenoidne krljušti predstavljaju najmanje mineralizirane elazmoidne krljušti. Elazmoidne krljušti [[zebrica]] koriste se u laboratoriji za proučavanje procesa mineralizacije kostiju i mogu se uzgajati (čuvati) izvan organizma.<ref>{{Cite journal|last1=Bergen|first1=Dylan J. M.|last2=Kague|first2=Erika|last3=Hammond|first3=Chrissy L.|date=2019|title=Zebrafish as an Emerging Model for Osteoporosis: A Primary Testing Platform for Screening New Osteo-Active Compounds|journal=Frontiers in Endocrinology|language=en|volume=10|page=6|doi=10.3389/fendo.2019.00006|pmid=30761080|pmc=6361756|issn=1664-2392|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=de Vrieze|first1=E.|last2=van Kessel|first2=M. A. H. J.|last3=Peters|first3=H. M.|last4=Spanings|first4=F. A. T.|last5=Flik|first5=G.|last6=Metz|first6=J. R.|date=1. 2. 2014|title=Prednisolone induces osteoporosis-like phenotype in regenerating zebrafish scales|journal=Osteoporosis International|language=en|volume=25|issue=2|pages=567–578|doi=10.1007/s00198-013-2441-3|pmid=23903952|s2cid=21829206|issn=1433-2965}}</ref> {{Clear}} ==Ganoidne krljušti== [[Slika:Spotted Gar (Lepisosteus oculatus) (3149758934).jpg|thumb|Krljušti ovog pjegavog gara iz Sjeverne Amerike izgledaju staklaste zbog ganoina.]] [[slika:Mineral texture of ganoine layers in the scales of an alligator gar..tif|thumb|Mineralna tekstura slojeva ganoina u krljušti aligatorolikog gara]] Ganoidne krljušti nalaze se u [[jesetra|jesetri]], vesola, garova, pramčanih [[peraja]]rki, i sl. Izvedene su iz kosmoidnih krljušti i često imaju nazubljene ivice. Prekriveni su slojem tvrde cakline [[dentin]]a na mjestu [[kosmin]]a i slojem neorganske koštane soli zvane ''[[ganoin]]'', umjesto [[vitrodentin]]a. Ganoin je karakteristična komponenta ganoidnih krljušti. To je staklasto, često višeslojno mineralizirano [[tkivo]] koje prekriva krljušti, kao i [[kranij]]alne kosti i [[zrakoperke|zrakastih ribljih peraja]] u nekim neteleostnim [[Actinopterygii|ribama s perajima]],<ref name="Zylberberg1997">{{Cite journal | last1 = Zylberberg | first1 = L. | last2 = Sire | first2 = J. -Y. | last3 = Nanci | first3 = A. | doi = 10.1002/(SICI)1097-0185(199709)249:1<86::AID-AR11>3.0.CO;2-X | title = Immunodetection of amelogenin-like proteins in the ganoine of experimentally regenerating scales of Calamoichthys calabaricus, a primitive actinopterygian fish | journal = The Anatomical Record | volume = 249 | issue = 1 | pages = 86–95 | year = 1997 | pmid = 9294653 | doi-access = free }}</ref> kao što su neke sjevernoameričke ribice [[Coelacanth]]i.<ref>{{Cite journal|last1=Sire|first1=Jean-Yves|last2=Donoghue|first2=Philip C. J.|last3=Vickaryous|first3=Matthews K.|title=Origin and evolution of the integumentary skeleton in non-tetrapod vertebrates|journal=Journal of Anatomy|language=en|volume=214|issue=4|pages=409–440|doi=10.1111/j.1469-7580.2009.01046.x|issn=0021-8782|pmc=2736117|pmid=19422423|year=2009}}</ref><ref name="Richter1994">{{Cite journal | last1 = Richter | first1 = M. | title = A microstructural study of the ganoine tissue of selected lower vertebrates | doi = 10.1006/zjls.1995.0023 | journal = Zoological Journal of the Linnean Society | volume = 114 | issue = 2 | pages = 173–212 | year = 1995 }}</ref> Sastoje se od štapićastih [[apatit]]nih [[kristal]]ita.<ref name="Bruet2008">{{Cite journal | last1 = Bruet | first1 = B. J. F. | last2 = Song | first2 = J. | last3 = Boyce | first3 = M. C. | last4 = Ortiz | first4 = C. | title = Materials design principles of ancient fish armour | doi = 10.1038/nmat2231 | journal = Nature Materials | volume = 7 | issue = 9 | pages = 748–756 | year = 2008 | pmid = 18660814|bibcode = 2008NatMa...7..748B }}</ref> Ganoin je drevno obilježje zrakastih peraja, a nalazi se naprimjer na krljuštims [[predačka grupa|predaka]] aktinopterigijske ''[[Cheirolepis]]''.<ref name="Richter1994"/> Iako se često smatra [[sinapomorfija|sinapomorfnimom karakter]] zrakoperskih riba, ganoin ili tkiva slična ganoinu također se nalaze na izumrlim [[Acanthodii]].<ref name="Richter1994"/> Pretpostavlja se da je ganoin [[homologija (biologija)|homologan]] sa [[zubna caklina|zubnom caklinom]] kod [[kičmenjak]]a<ref name="Zylberberg1997"/> ili se čak smatra tipom cakline.<ref name="Bruet2008"/> {| class="wikitable" |- | [[Slika:Amblypterus macropterus.jpg|180px]]<br/><br /> {{center|''Amblypterus striatus''}} | width=400px| Ganoidne krljušti izumrle [[karbon]]ske ribe, ''[[Amblypterus|Amblypterus striatus]]''. (a) prikazuje vanjsku površinu četiri krljušti, a (b) unutrašnju površinu dvije krljušti. Svaka od ganoidnih krljušti romboidnog oblika roda ''Amblypterus'' ima na unutrašnjoj površini greben koji se na jednom kraju stvara u izbočeni klin koji se uklapa u zarez u sljedećoj skali, slično načinu na koji su pločice pričvršćene zajedno na krovu kuće. | [[Slika:Ganoid scales.png|180px]] |} Većina ganoidnih krljušti su [[romboid]]ne (u obliku [[dijamant]]a) i povezane su spojevima klinova i utičnica. Obično su debele i spajaju se više kao ubodna pila, a ne preklapaju se kao druge krljušti.<ref name=Sherman2016>{{Cite journal|last1=Sherman|first1=Vincent R.|last2=Yaraghi|first2=Nicholas A.|last3=Kisailus|first3=David|last4=Meyers|first4=Marc A.|date=1. 12. 2016|title=Microstructural and geometric influences in the protective scales of Atractosteus spatula|journal=Journal of the Royal Society Interface|language=en|volume=13|issue=125|pages=20160595|doi=10.1098/rsif.2016.0595|issn=1742-5689|pmid=27974575|pmc=5221522}}</ref> Na ovaj način, ganoidne krljušti su gotovo neprobojne i odlična su zaštita od grabežljivaca. <gallery heights="165px" mode="packed" style="float:left;"> Alligator gar fish.jpg| [[Aligator]]oliki gar ima čvrst oklop od [[romboid]]nih ganoidnih krljušti.<ref name=Sherman2016/> Acipenser oxyrhynchus (recropped).png| [[Jesetra]] ima redove ganoidnih krljušti uvećanih u [[Skuta|skutolike]] oklopne ploče. Bowfin fish image.jpg| Ganoidne ljuske na [[pramčana peraja|pramčanoj peraji]] su smanjene po veličini i podsjećaju na [[cikloidne krljušti]]. </gallery> [[Slika:Polypterus bichir from Sudan at Göteborgs Naturhistoriska Museum 9033.jpg|thumb| Geometrijski položene ganoidne krljušti na [[bičir]]u]] {{clear left}} Kod jesetri, krljušti su uveliko uvećane u oklopne ploče duž bočnih i stražnjih strana, dok je kod pramčanog peraja krljušt jako smanjena u debljini kako bi podsjećala na [[cikloidne krljušti]]. <gallery heights="120px" mode="packed" style="float:left;"> Earrings from the ganoid scales of alligator gar.jpg| Naušnice napravljene od ganoidnih krljušti aligatorskog gara Schmelzschuppenfischkonkretion.jpg| Fosil primitivne zrakoperke sa ganoidnim krljuštima Fish Fossil (FindID 64765).jpg| Ganoidne krljušti na fosiliziranom ''[[Lepidotes]]'', prije oko. 130 miloona godina </gallery> {{clear left}} [[Indijanci|Starosjedioci Sjedinjenih Država]] i [[Karibi|Karibljani]] koristili su čvrste ganoidne krljušti aligatorolikog gara za vrhove strela, prsne oklope i kao zaštitu za pokrivanje plugova. U današnje vrijeme od ovih vaga se pravi nakit.<ref name=MDC>{{cite web |url=http://www.sdafs.org/alligar/docs/Missouri%20Alligator%20Gar%20Management%20and%20Restoration%20Plan.pdf |title=Missouri Alligator Gar Management and Restoration Plan|publisher=Missouri Department of Conservation Fisheries Division|date=22. 1. 2013|access-date=12. 4. 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052518/http://sdafs.org/alligar/docs/Missouri%20Alligator%20Gar%20Management%20and%20Restoration%20Plan.pdf|archive-date=6. 5. 2016|df=mdy-all}}</ref> ==Leptoidne krljušti== Leptoidne (koštane krljušti) nalaze se na [[košljoribe|košljoribama]] višeg reda, [[teleostea]]ma (što je [[Sinapomorfija|izvedeniji]] [[kladus]] riba s perajima). Spoljašnji dio ovih krljušti je raširen sa koštanim grebenima, dok je unutrašnji dio isprepleten vlaknastim [[vezivno tkivo|vezivnim tkivom]]. Leptoidne krljušti su tanje i prozirnije od drugih tipova i nemaju očvrsnute slojeve nalik na gleđ ili dentin. Za razliku od ganoidnih krljušti, dodatne ljuske se dodaju u koncentričnim slojevima, kako riba raste.<ref>Lagler, K. F., J. E. Bardach, and R. R. Miller (1962) ''Ichthyology''. New York: John Wiley & Sons.</ref> Leptoidne krljušti se preklapaju u konfiguraciji od glave do repa, poput crijepa, što ih čini fleksibilnijim od kosmoidnih i ganoidnih. Ovaj raspored omogućava glatkiji protok vode preko tijela i smanjuje [[Povlačenje (fizika)|povlačenje]].<ref>{{cite book | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 978-1-118-92421-1| last1 = Ballard| first1 = Bonnie| last2 = Cheek| first2 = Ryan | title = Exotic Animal Medicine for the Veterinary Technician | date = 2. 7. 2016 | url=https://books.google.com/books?id=h1_NDAAAQBAJ&q=leptoid%20scale&pg=PT786}}</ref> Krljušti nekih vrsta pokazuju trake neujednačenog sezonskog rasta koje se nazivaju ''anuli'' (singular ''anulus''). Ove trake se mogu koristiti za [[Identifikacija starenja u ribama|određivanje starosti ribe]]. Leptoidne krljušti dolaze u dva oblika: cikloidne (glatke) i ktenoidne (češljaste).<ref>{{cite web |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/cycloid-and-ctenoid-scales/ |title=Cycloid and Ctenoid Scales |last=McGrouther |first=Mark |date=2 Dec 2019 |website=The Australian Museum |access-date=29. 12. 2021 }}</ref> ===Cikloidne krljušti=== Cikloidne (kružne) krljušti imaju glatku teksturu i ujednačene su, sa glatkim vanjskim rubom ili obrubom. Najčešći su kod riba s mehkim perajama, kao što su [[losos]] i [[šaran]]. {| style="border:1px; float:right;" |- | [[slika:Gold Arowana035.JPG|200px]] | width=150px | [[File:Asian arowana scales (cropped).jpg|150px]] |- | colspan=2 width=400px | {{center|<small>[[Azijske arovane]] imaju velike cikloidne krljušti raspoređene na ribi u [[mozaik]]u podignutih rebara (lijevo). Same krljušti su prekrivene delikatnim mrežastim uzorkom (desno).<ref name="Pouyaud">{{cite journal|last=Pouyaud|first=L.|author2=Sudarto, Guy G. Teugels|title=The different colour varieties of the Asian arowana Scleropages formosus (Osteoglossidae) are distinct species: morphologic and genetic evidences|journal=Cybium|year=2003|volume=27|issue=4|pages=287–305}}</ref><ref name="Ismail 1989">{{cite book|last=Ismail|first=M.|title=Systematics, Zoogeography, and Conservation of the Freshwater Fishes of Peninsular Malaysia.|year=1989|publisher=Colorado State University|edition=Doctoral Dissertation}}</ref></small>}} |} {{multiple image | align = left | caption_align = center | direction = horizontal | header = Cikloidne (cirkularne) krljušti | header_align = center | header_background = | image1 = PSM V35 D074 Scale of common carp.jpg | width1 = 114 | alt1 = | caption1 = Cikloidna krljušt [[šaran]]a ima glatku vanjsku ivicu (na vrhu slike). | width2 = 180 | image2 = Poropuntius huguenini Bleeker.jpg | alt2 = | caption2 = ''[[Poropuntius huguenini]]'' je [[Cyprinidae|šaranolika]] riba sa kružnim cikloidnim krljuštima koje su glatke na dodir.}} {{Clear}} {| class="wikitable" |- | width=120px| {{center| Cikloidne (kružne) ljuske obično se nalaze na [[šaran]]olikim ribama ili lososu.}} <gallery mode="packed" heights="60px"> FMIB 49568 -Salmon Scale- 40 lbds August 1906 First return from the sea.jpeg| {{centre|[[Losos]]}} PSM V35 D072 Scale of bream.jpg| {{centre|[[Deverika]]}} PSM V35 D073 Scale of loach.jpg| {{centre|[[Čikov]]}} PSM V35 D073 Scale of minnow.jpg| {{centre|[[Bjelica]]}} PSM V35 D076 Scale of grayling.jpg| {{centre|[[Thymallus thymallus|Lipen]]}} PSM V35 D070 Scale of bleak.jpg| {{centre|[[Saraga]]}} PSM V35 D069 Scale of chub.jpg| {{centre|[[Evropski klen]]}} PSM V35 D075 Scale of pike.jpg| {{centre|[[Štuka]]}} </gallery> |} ===Ktenoidne krljušti=== Ktenoidne (nazubljene) krlušti su poput cikloidnih, osim što imaju male zupce ili [[spinula|spinule]] zvane '''kteni''' duž svojih vanjskih ili stražnjih rubova. Zbog ovih zuba krljušti imaju grubu teksturu. Obično se nalaze na ribama s bodljikavom perajama, kao što su ribe [[Perciformes|smuđevi]]. Ove krljušti gotovo da ne sadrže kost, jer se sastoje od površinskog sloja koji sadrži [[hidroksiapatit]] i [[kalcij-karbonat]] i dubljeg sloja koji se sastoji uglavnom od [[kolagen]]a. Caklina ostalih tipova ljuski je reducirana na površinske izbočine i ktenije. {{multiple image | align = left | caption_align = center | direction = horizontal | header = Ktenoidne (nazubljene) krljušti | header_align = center | header_background = | image1 = PSM V35 D074 Scale of perch.jpg | width1 = 123 | alt1 = | caption1 = Ktenoidna krljušt [[smuđ]]a ima nazubljenu vanjsku ivicu (na vrhu slike). | image2 = Manonichthys splendens.jpg | width2 = 167 | alt2 = | caption2 = Ova riba tačkastih leđa je nalik na [[Perciformes|smuđa]] sa nazubljenim ktenoidnim krljuštim koje su grube na dodir. }} {| style="border:1px; float:right;" |- | [[slika:Cetonurus crassiceps scales.jpg|100px]] | width=300px | [[slika:Cetonurus crassiceps2.jpg|300px]] |- | colspan=2 width=400px | {{center| Veličina zupca na ktenoidnim krljuštima može varirati u zavisnosti od položaja, kao što pokazuju ove kod ''Cetonurus crassiceps''.}} |} {{clear left}} [[slika:Ctenoid Perch Scales.png|thumb|250px|right| Ktenoidne krljušti od [[smuđ]]a variraju od medijalne (sredina ribe), do dorzalne (vrh), do kaudalne (repni kraj) krljušti.]] [[slika:Crazy fish, Butis butis (Hamilton, 1822) by M. L. Nievera (colored).png|thumb|250px| [[Luda riba]] (''Butis butis'') ima cikloidne krljušti na trbuhu, ali ktenoidne na drugim mjestima.<ref name="brill">{{cite book|author=E.J. Brill|title =The Fishes of the Indo-Australian Archipelago|publisher =E.J. Brill|year =1953|pages=306–307|url =https://books.google.com/books?id=-4keAAAAIAAJ&q=Eleotris%20butis&pg=PA306}}</ref>]] {| class="wikitable" |- | width=120px| {{center| Ktenoidne (nazubljene) ljuske obično se nalaze na smuđolikim ribama.<br />&nbsp;}} | <gallery mode="packed" heights="60px"> Study of Fishes-Fig 14.png| {{centre|[[Glavoč]]}} Study of Fishes-Fig 13.png| {{centre|[[Ravnoglava riba]]}} Study of Fishes-Fig 12.png| {{centre|[[Scatophagidae|Skat]]}} Study of Fishes-Fig 15.png| {{centre|[[Lethrinus|Knez]]}} PSM V35 D072 Scale of gudgeon.jpg| {{centre|[[Krkuša]]}} </gallery> |} Ktenoidne krljušti, slične drugim epidermnim strukturama, potiču od [[Plakoda|plakoidnih]] i karakteristična [[ćelijska diferencijacija]] ih čini isključivim iz drugih struktura koje nastaju iz [[integument]]a.<ref name=":0">Kawasaki, Kenta C., "A Genetic Analysis of Cichlid Scale Morphology" (2016). Masters Theses May 2014 - current. 425. <nowiki>http://scholarworks.umass.edu/masters_theses_2/425</nowiki></ref> Razvoj počinje blizu [[repno peraje|repnog perajq]], duž [[bočna linija|bočne linije]] ribe.<ref>{{Cite book|title=The Diversity of Fishes Biology, Evolution, and Ecology|url=https://archive.org/details/diversityoffishe0000unse|last=Helfman|first=Gene|publisher=Wiley-Blackwell|year=2009}}</ref> Proces razvoja počinje akumulacijom [[fibroblasta]] između [[epidermisa]] i [[dermisa]].<ref name=":0"/> [[kolagen|Kolagenske fibrile]] počinju da se organizuju u [[derma|dermni]] sloj, što dovodi do inicijacije [[Mineralizacija (biologija)|mineralizacije]].<ref name=":0"/> Prvo raste obim krljušti, a zatim debljina kada se slojevi koji se preklapaju zajedno mineraliziraju.<ref name =":0"/> Ktenoidne ljuske se dalje mogu podijeliti u tri tipa: * '''Krenatne''' krljušti, gdje margina ima udubljenja i projekcije. * '''Spinoidne''' krljušti, gdje krljušt nosi bodlje koje su kontinuirane sa samom krljušti. * '''Prave ktenoidne''' krljušti, gdje su bodlje različite strukture. Većina riba sa zračnim perajama ima ktenoidne krljušti. Neke vrste [[raža]] imaju ktenoidne krljušti na strani očiju i cikloidne na slijepoj strani, dok druge vrste imaju ktenoidne krljušti kod mužjaka i cikloidne kod ženki. {{Clear}} ===Refleksija=== [[slika:Herring Silvering.svg|thumb|upright=0.5|left| Reflektori haringe su skoro okomiti za kamuflažu sa strane.]] [[slika:Messina Straits Argyropelecus hemigymnus.jpg|thumb|right| Dubokomorska sjekirasta riba ima krljušti koje reflektuju plavo svjetlo.]] [[slika:Atlantic herring.jpg|thumb|right|Krljušti tipske ribe koštica, poput ove [[haringa|atlantske haringe]], su posrebrene.]] Mnoge [[košljoribe]] prekrivene su krljuštima koje se jako reflektiraju, koje funkcioniraju kao mala ogledala i daju izgled posrebrenog stakla. Refleksija srebrenjem je široko rasprostranjena ili dominantna kod riba otvorenog mora, posebno onih koje žive u gornjih 100 metara. Efekt [[Podvodna kamuflaža|transparentnosti]] može se postići posrebrenjem kako bi se tijelo životinje učinilo visoko reflektirajućim. Na srednjim dubinama na moru svjetlost dolazi odozgo, tako da vertikalno orijentirano ogledalo čini životinje poput riba nevidljivima sa strane.<ref name=Herring2002>{{cite book |last1=Herring |first1=Peter|title=The Biology of the Deep Ocean |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198549567 |pages=193–195}}</ref> [[Morska sjekira]] je izuzetno spljoštena bočno (s jedne na drugu stranu), ostavljajući tijelo debljine samo milimetara, a tijelo je toliko srebreno da podsjeća na [[aluminijska folija|aluminijsku foliju]]. Ogledala se sastoje od mikroskopskih struktura sličnih onima koje se koriste za [[strukturno obojenje]]: hrpe od 5 do 10 kristala [[guanin]]a razmaknute su oko ¼ talasne dužine da bi konstruktivno interferirale i postigle skoro 100 % refleksije. U dubokim vodama u kojima živi sjekira, samo plavo svjetlo s talasnom dužinom od 500 nanometara prodire i mora se reflektirati, tako da ogledala na udaljenosti od 125 nanometara pružaju dobru kamuflažu.<ref name=Herring2002/> Većina riba u gornjem dijelu oceana kamuflirana je posrebrenjem. Kod riba kao što je [[haringa]], koja živi u plićoj vodi, ogledala moraju odražavati mješavinu talasnih dužina, a riba shodno tome ima kristalne hrpe s rasponom različitih razmaka. Daljnja komplikacija za ribe sa zaobljenim tijelima u poprečnom presjeku je to što ogledala ne bi bila efikasna ako bi se postavila ravno na kožu, ne bi reflektirala horizontalno. Ukupni efekt ogledala postiže se sa mnogo malih reflektora, svi su orijentisani okomito.<ref name=Herring2002/> Riblje krljušti sa ovim svojstvima koriste se u nekim kozmetičkim proizvodima, jer mogu dati svjetlucavi efekt šminki i ruževima.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/04/23/fish-scales-lipstick_n_7126716.html|title=There Are Probably Fish Scales In Your Lipstick|date=23. 4. 2015|website=HuffPost India|language=en|access-date=6. 5. 2019}}</ref> ==Plakoidne krljušti== <!-- NOTE: The highly-used redirect [[Dermal denticle]] redirects to this section - if you change the section title, change the redirect to match! --> [[slika:Denticules cutanés du requin citron Negaprion brevirostris vus au microscope électronique à balayage.jpg|thumb|250px|right| Plakoidne krljušti gledane kroz [[elektronski mikroskop]]. Nazivaju se i dermne dentikule, a strukturno su homologne sa zubima kičmenjaka.]] '''Plakoidne''' (šiljaste, zubaste) krljušti se nalaze u [[hrskavičave ribe|hrskavičnih riba]]: [[ajkula]], [[Batoidea|zrakaša]]. Nazivaju se i '''dermni zubići'''. Plakoidne krljušti su strukturno [[homologija (biologija)|homologne]] sa [[kičmeni pršljen|pršljenom]] i [[zub]]ima ("dentik" se prevodi kao "mali zub"), imaju središnju [[pulpa (zub) )|pulpnu šupljinu]] snabdjevenu [[krvni sud|krvnim sudovima]], okruženu konusnim slojem [[dentin]]a, a sve to leži na vrhu pravougaone bazne ploče koja se naslanja na [[dermis]]. Spoljni sloj se sastoji od [[vitrodentin]]a, uglavnom neorganske supstance nalik [[zubna caklina|caklini]]. Plakoidne krljušti ne mogu rasti u veličini, već se dodaje više ljuski kako se riba povećava. Slične krljušti mogu se naći i ispod glave zubaste [[haringa|haringe]]. Količina pokrivenosti krljuštima je mnogo manja u zracima. Sumnja se da romboidne krljušti sa svojstvima plakoidnih i ganoidnih ljuski postoje kod modernih predaka riba viličnjača: bezvilične [[Ostracoderma]], a zatim sa vilicama [[Plakoderma]]. ===Koža ajkule=== [[slika:Tiger shark.jpg|thumb|left|{{center| [[Hrskavičave ribe]], poput ove [[ajkučla|tigar ajkule]], imaju plakoidne krljušti (dermske zube).}}]] [[Koža]] ajkule gotovo je u potpunosti prekrivena malim plakoidnim krljuštima. Potpomognute su bodljama, koje su grube kada se pomiču u smjeru unazad, ali kada se spljošte kretanjem vode naprijed, stvaraju sićušne [[vrtlog]]e koji smanjuju [[hidrodinamika|hidrodinamički]] [[povlačenje (fizika)|povlačenje]] i smanjuje [[turbulencija|turbulenciju]], čineći plivanje efikasnijim i tišim u odnosu na [[košljoribe]].<ref name="SkinTeeth">{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/scales.htm | title = Skin of the Teeth | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 28. 8. 2007}}</ref> Takođe ima ulogu u sprečavanju obrastanja pokazujući [[lotosov efekt]].<ref>{{Cite journal|last1=Fürstner|first1=Reiner|last2=Barthlott|first2=Wilhelm|last3=Neinhuis|first3=Christoph|last4=Walzel|first4=Peter|date=1. 2. 2005|title=Wetting and Self-Cleaning Properties of Artificial Superhydrophobic Surfaces|journal=Langmuir|volume=21|issue=3|pages=956–961|doi=10.1021/la0401011|pmid=15667174|issn=0743-7463}}</ref> Sve dentikule sastoje se od unutrašnje šupljine pulpe sa nervnim i arterijskim dovodom ukorijenjenim u [[dermis]] za opskrbu zubne [[sluz]]i.<ref>{{cite journal |title=Structure, biomimetics, and fluid dynamics of fish skin surfaces |year=2016|doi=10.1103/PhysRevFluids.1.060502|s2cid=18118663|last1=Lauder|first1=George V.|last2=Wainwright|first2=Dylan K.|last3=Domel|first3=August G.|last4=Weaver|first4=James C.|last5=Wen|first5=Li|last6=Bertoldi|first6=Katia|journal=Physical Review Fluids|volume=1|issue=6|page=060502|bibcode=2016PhRvF...1f0502L|doi-access=free}}</ref> Dentikule sadrže rebraste strukture koje strše iz površine krljušti; pod [[mikroskop]]om ovo rebro može izgledati kao udica ili grebeni koji izlaze iz krljušti. Ukupni oblik izbočine iz zuba ovisi o vrsti ajkule i općenito se može opisati s dva izgleda.<ref name="Dermal Denticles of Three Slowly Sw">{{cite journal |last1=Feld |first1=Katrine |last2=Kolborg |first2=Anne Noer |last3=Nyborg |first3=Camilla Marie |last4=Salewski |first4=Mirko |last5=Steffensen |first5=John Fleng |last6=Berg-Sørensen |first6=Kirstine |title=Dermal Denticles of Three Slowly Swimming Shark Species: Microscopy and Flow Visualization |journal=Biomimetics |date=24. 5. 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=38 |doi=10.3390/biomimetics4020038 |pmid=31137624 |pmc=6631580 |issn=2313-7673|doi-access=free }}</ref> Prvi je krljušt u kojoj su grebeni postavljeni bočno niz ajkulu i paralelno sa tokom vode. Drugi oblik je glatka krljušt sa nečim što izgleda kao kukasti rebro koje se uvija iz površine i cilja prema stražnjoj strani ajkule.<ref name="Dermal Denticles of Three Slowly Sw"/> Oba oblika rebraste forme pomažu u stvaranju turbulentnog [[granični sloj|graničnog sloja]] koji tjera [[laminarni tok]] dalje od kože morskog psa.<ref>{{cite journal |last1=Fletcher |first1=Thomas |last2=Altringham |first2=John |last3=Peakall |first3=Jeffrey |last4=Wignall |first4=Paul |last5=Dorrell |first5=Robert |title=Hydrodynamics of fossil fishes |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=7. 8. 2014 |volume=281 |issue=1788 |pages=20140703 |doi=10.1098/rspb.2014.0703 |pmid=24943377 |pmc=4083790 |issn=0962-8452}}</ref> Za razliku od košljoriba, ajkule imaju komplikovan dermni korzet napravljen od fleksibilnih [[kolagen]]skih slojevitih [[vlakno|vlakana]] raspoređenih kao [[heliks]]na mreža koja okružuje njihovo tijelo. Korzet radi kao [[egzoskelet|vanjski kostur]], osiguravajući pričvršćivanje njihovih plivačkih mišića i na taj način štedi energiju.<ref name="Cartilagious">{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=29. 8. 2009}}</ref> Ovisno o položaju ovih plakoidnih krljišti na tijelu, one mogu biti fleksibilne i pasivno podignute, što im omogućava da mijenjaju svoj ugao napada. Također imaju rebra koja su poredana u smjeru toka, te rebraste trake smanjuju silu otpora koja djeluje na kožu ajkule tako što gura vrtlog dalje od površine kože, inhibirajući bilo kakav poprečni tok velike brzine.<ref name="Hage 403–412">{{Cite journal|last1=Hage|first1=W.|last2=Bruse|first2=M.|last3=Bechert|first3=D. W.|date=1. 5. 2000|title=Experiments with three-dimensional riblets as an idealized model of shark skin|journal=Experiments in Fluids|language=en|volume=28|issue=5|pages=403–412|doi=10.1007/s003480050400|issn=1432-1114|bibcode=2000ExFl...28..403B|s2cid=122574419}}</ref> ====Morfologija krljušti==== Opća anatomija krljušti varira, ali sve se mogu podijeliti na tri dijela: krunu, vrat i bazu. Savitljivost krljušti je povezana sa veličinom njene osnove. Krljušti veće fleksibilnosti imaju manju osnovu, pa su manje kruto vezane za ''stratum laxum''. Na tjemenu brzoplivajućih [[ajkula]] nalazi se niz paralelnih rebara ili grebenova koji se protežu od prednje prema stražnjoj strani.<ref name="Motta 1096–1110">{{Cite journal|last1=Motta|first1=Philip|last2=Habegger|first2=Maria Laura|last3=Lang|first3=Amy|last4=Hueter|first4=Robert|last5=Davis|first5=Jessica|date=1. 10. 2012|title=Scale morphology and flexibility in the shortfin mako Isurus oxyrinchus and the blacktip shark Carcharhinus limbatus|journal=Journal of Morphology|language=en|volume=273|issue=10|pages=1096–1110|doi=10.1002/jmor.20047|pmid=22730019|s2cid=23881820|issn=1097-4687}}</ref> Analizirajući tri komponente krljušti može se zaključiti da baza dentikula ne dolazi u kontakt ni sa jednim dijelom protoka tekućine.<ref name="Bionic Research on Fish Scales for">{{cite journal |last1=Dou |first1=Zhaoliang |last2=Wang |first2=Jiadao |last3=Chen |first3=Darong |title=Bionic Research on Fish Scales for Drag Reduction |journal=Journal of Bionic Engineering |date=1. 12. 2012 |volume=9 |issue=4 |pages=457–464 |doi=10.1016/S1672-6529(11)60140-6 |s2cid=137143652 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1672652911601406 |issn=1672-6529}}</ref> Kruna i vrat zubaca, međutim, imaju ključnu ulogu i odgovorni su za stvaranje turbulentnih vrtloga i [[vrtlog]]a koji se nalaze u blizini površine kože. Budući da zubići dolaze u toliko različitih oblika i veličina, može se očekivati da svi oblici neće proizvesti isti tip [[Turbulencija|turbulentnog toka]]. Tokom nedavnog istraživačkog eksperimenta [[Biomimetija|biomimetrijski]] uzorci zubaca ajkule sa mikrostrukturom poput polumjeseca i testirani u rezervoaru za vodu koristeći sto za vuču kao klizač. Eksperiment je pokazao da je površina sa zubima doživjela smanjenje otpora za 10% u odnosu na glatki uzorak. Razlog za ovo smanjenje otpora je taj što su turbulentni vrtlozi postali zarobljeni između zubaca, stvarajući barijeru poput jastuka protiv laminskog toka.<ref>{{cite web |title=Experimental investigations on drag-reduction characteristics of bionic surface with water-trapping microstructures of fish scales |url=https://www.nature.com/articles/s41598-018-30490-x.pdf}}</ref> Ovaj isti tip eksperimenta izvela je druga istraživačka grupa koja je uvela više varijacija u svoj biometrijski uzorak. Druga grupa je došla do istog zaključka kao i prva, međutim, budući da je njihov eksperiment sadržavao više varijacija unutar uzoraka, uspjeli su postići visok stupanj eksperimentalne točnosti. U zaključku su naveli da su praktičniji oblici izdržljiviji od onih sa zamršenim linijama grebena. Praktični oblici su bili niskog profila i sadržavali su trapezoidne ili polukružne poprečne presjeke nalik na korita, i bili su manje efikasni, ali su ipak smanjili otpor za 6 ili 7%.<ref>{{cite journal |last1=Palmer |first1=Colin |last2=Young |first2=Mark T. |title=Surface drag reduction and flow separation control in pelagic vertebrates, with implications for interpreting scale morphologies in fossil taxa |journal=Royal Society Open Science |date=14. 1. 2015 |volume=2 |issue=1 |pages=140163 |doi=10.1098/rsos.140163 |pmid=26064576 |pmc=4448786 |issn=2054-5703|bibcode=2015RSOS....240163P }}</ref> ====Smanjenje povlačenja==== [[slika:Boundary Layer Fr.svg|thumb|right|Efekti turbulentnog strujanja na granični sloj]] Morski psi smanjuju otpor i ukupni [[trošak transporta]] (COT) kroz više različitih puteva. [[Otpor pritiska]] nastaje iz razlike u pritisku između prednje i zadnje strane ajkule zbog količine zapremine koja se gurne pored ajkule da bi se pokrenula naprijed.<ref name="Structure, biomimetics, and fluid d">{{cite journal |last1=Lauder |first1=George V. |last2=Wainwright |first2=Dylan K. |last3=Domel |first3=August G. |last4=Weaver |first4=James C. |last5=Wen |first5=Li |last6=Bertoldi |first6=Katia |title=Structure, biomimetics, and fluid dynamics of fish skin surfaces |journal=Physical Review Fluids |date=18. 10. 2016 |volume=1 |issue=6 |pages=060502 |doi=10.1103/PhysRevFluids.1.060502 |bibcode=2016PhRvF...1f0502L |doi-access=free }}</ref> Ovaj tip otpora je također direktno proporcionalan [[laminarni tok|laminskom toku]]. Kada se laminski tok poveća oko ribe, otpor pritiska se također povećava.<r.<ref>{{cite journal |last1=Muthuramalingam |first1=Muthukumar |last2=Villemin |first2=Leo S. |last3=Bruecker |first3=Christoph |title=Streak formation in flow over Biomimetic Fish Scale Arrays |journal=The Journal of Experimental Biology |date=29. 4. 2019 |volume=222 |issue=Pt 16 |pages=jeb205963 |doi=10.1242/jeb.205963 |pmid=31375542 |language=en|arxiv=1904.12752 |bibcode=2019arXiv190412752M |s2cid=139103148 }}</ref> Otpor trenja rezultat je interakcije između tekućine i kože ajkule i može varirati ovisno o tome kako se granični sloj mijenja u odnosu na površinu ribe.<ref name="Structure, biomimetics, and fluid d"/> Rebarca ometaju translaciju strujnih vrtloga u viskoznom podsloju. Mehanizam je složen i još nije u potpunosti shvaćen. U osnovi, inhibiraju formiranje vrtloga blizu površine jer se vrtlog ne može uklopiti u doline koje formiraju. Ovo gura vrtlog dalje od površine, u interakciji samo sa vrhovima rebara, ne izazivajući tok velike brzine u dolinama. Budući da ovaj tok velike brzine sada djeluje samo sa vrhom rebrca, koji je vrlo mala površina, prijenos momenta koji uzrokuje otpor je sada mnogo manji nego prije, čime se efektivno smanjuje otpor. Također, ovo smanjuje fluktuacije brzine poprečnog toka, što također pomaže u prijenosu momenta.<ref name="Motta 1096–1110"/> Nedavna istraživanja pokazala su da postoji režim prije i nakon propadanja u graničnom sloju uz zid gdje se [[Laminarni podsloj|podsloj]] zgušnjava opadajućom brzinom, a zatim se naglo raspada u turbulentne vrtloge, prije nego što se konačno uruši. Ovaj sistem je potpuno samoregulirajući i posreduje u ciklusu rasta i propadanja; vrtlozi se akumuliraju tokom perioda rasta i naglo se likvidiraju u [[Strouhalov broj|Strouhalove nizove]] ukosnih vrtloga koji se podižu sa zida. Vrtlozi koji se podižu su ono što gura granični sloj van i dalje od površine morskog psa, što rezultira smanjenjem ukupnog otpora koji doživljava riba.<ref>{{cite journal |last1=Bandyopadhyay |first1=Promode R. |last2=Hellum |first2=Aren M. |title=Modeling how shark and dolphin skin patterns control transitional wall-turbulence vorticity patterns using spatiotemporal phase reset mechanisms |journal=Scientific Reports |date=23. 10. 2014 |volume=4 |pages=6650 |doi=10.1038/srep06650 |pmid=25338940 |pmc=4206846 |language=en |issn=2045-2322|bibcode=2014NatSR...4E6650B }}</ref> Gruba tekstura kože ajkule i raže nalik [[brusni papir|brusnom papiru]], zajedno sa njenom žilavošću, dovela je do toga da se vrednuje kao izvor sirove ajkulske [[koža|kože]], zvane [[šagren]]. Jedna od mnogih historijskih primjena šagrena od ajkule bila je pravljenje rukohvata za [[mač]]. Gruba tekstura kože koristi se također u [[japanska kuhinja|japanskoj kuhinji]] za pravljenje [[rendal]]a pod nazivom ''[[oroshigane|oroshiki]]'', pričvršćivanjem komada kože ajkule na drvene daske. Mala veličina krljušti vrlo fino nariba hranu. ==Razvoj krljušti== Krljušti se obično pojavljuju kasno u razvoju ribe. U slučaju [[zebrica]], potrebno je 30 dana nakon oplodnje prije nego što se različiti slojevi potrebni za formiranje krljušti diferenciraju i organiziraju. Za to je potrebno da dođe do konsolidacije [[mezenhim]]a, zatim da se indukuje [[morfogeneza|morfogeneze]] i konačno do procesa diferencijacije ili kasne [[metamorfoza|metamorfoze]].<ref name=Sire2003>{{cite journal | last1 = Sire | first1 = J.Y. | last2 = Huysseune | first2 = A.N.N. | s2cid = 19556201 | year = 2003 | title = Formation of dermal skeletal and dental tissues in fish: a comparative and evolutionary approach | url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-05_78_2/page/219 | journal = Biological Reviews | volume = 78 | issue = 2| pages = 219–249 | doi = 10.1017/S1464793102006073 | pmid = 12803422 }}</ref><ref name=Guellec2004>{{cite journal | last1 = Le Guellec | first1 = D. | last2 = Morvan-Dubois | first2 = G. | last3 = Sire | first3 = J.Y. | year = 2004 | title = Skin development in bony fish with particular emphasis on collagen deposition in the dermis of the zebrafish (''Danio rerio'') | url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper/15272388/skin-development-in-bony-fish-with-particular-emphasis-on-collagen-deposition-in-the-dermis-of-the-zebrafish-danio-rerio | journal = International Journal of Developmental Biology | volume = 48 | issue = 2–3| pages = 217–231 | doi = 10.1387/ijdb.15272388 | pmid = 15272388 | doi-access = free }}</ref> * Konsolidacija mezenhima: Konsolidacija ili strukturiranje [[mezenhim]]a nastaje tokom razvoja [[dermis]]a. Ovaj proces ovisi o tome da li je riba hrskava ili [[košljoriba]]. Kod [[hrskavičave ribe|hrskavičnih riba]] strukturiranje nastaje formiranjem dva sloja. Prvi je površan i širok, a drugi tanak i kompaktan. Ova dva sloja su odvojena [[mezenhimske ćelije]]s. Koštane ribe stvaraju [[ćelija (biologija)|besćelijski]] supstrat organiziran okomito pomoću [[kolagen]]skih [[vlakno|vlakana]]. Nakon toga, za obje ribe [[fibroblast]]i se izdužuju. Oni prodiru u kompaktni sloj mezenhima, koji se konsoliduje prije formiranja krljušti, kako bi pokrenuo [[derma|dermnu]] ploču.<ref name=Sire2003 /><ref name=Guellec2004 /><ref name=Sire2001>{{cite journal | last1 = Sire | first1 = J.Y. | year = 2001 | title = Teeth outside the mouth in teleost fishes: how to benefit from a developmental accident | journal = Evolution & Development | volume = 3 | issue = 2| pages = 104–108 | doi = 10.1046/j.1525-142x.2001.003002104.x | pmid = 11341672 | s2cid = 13353402 }}</ref> * Indukcija morfogeneze: [[Morfogeneza]] je posljedica formiranja epidermne [[Papila (anatomija)|papile]], koja nastaje spajanjem [[epiderma|epiderme]] i [[dermis]]a kroz proces [[invaginacija|invaginacije]]. Morfogeneza počinje u vrijeme kada se [[fibroblast]]i presele u gornji dio kompaktnog mezenhima. Tokom ovog procesa, [[Stratum basale|bazne ćelije]] [[epitel]]a formiraju granični sloj, koji se nalazi u gornjem dijelu mezenhima. Nakon toga, ove ćelije će se [[ćelijska diferencijacija|diferencirati]] u području gdje će nastati [[primordij]] krljušti.<ref name=Sire2003 /><ref name=Guellec2004 /><ref name=Sire2001/> * Diferencijacija ili kasna metamorfoza: Ovu diferencijaciju stvaraju dva različita oblika prema tipu krljušti koja se formira. Formiranje elazmoidnih krljušti (cikloidi i ktenoidi) nastaje stvaranjem prostora između matriksa epidermne papile. Ovaj prostor sadrži [[kolagen]]ska vlakna. Oko ovog prostora diferenciraju se elazmoblasti i odgovorni su za stvaranje potrebnog materijala za formiranje krljušti. Nakon toga dolazi do [[Mineralizirano tkivo|matrikssne mineralizacije]], omogućavajući krljuštima da steknu krutost koja ih identificira.<ref name=Sire2003 /><ref name=Guellec2004 /><ref name=Sire2001/> Za razliku od elazmoidnih krljušti, [[#Ganoidne krljušti|ganoidne krljušti]] se sastoje od mineraliziranog i nemineraliziranog [[kolagen]]a u različitim regijama. Formiranje ovih nastaje ulaskom površinskih ćelija mezenhima u matriks; potonji se sastoji od kolagenskih vlakana i nalazi se oko vaskularnih kapilara, stvarajući tako vaskularne šupljine. U ovoj fazi, elazmoblasti su zamijenjeni [[osteoblast]]ima, čime se formira [[kost]]. Dijelovi matriksa krljušti koji nisu [[okoštavanje|okoštani]] sastavljeni su od zbijenog kolagena koji mu omogućava da održi sjedinjenje s mezenhimom. Ovo je poznato kao [[Sharpeyeva vlakna]].<ref name=Sire2003 /><ref name=Guellec2004 /><ref name=Sire2001/> Jedan od [[gen]]a koji reguliraju razvoj krljušt u ribama je [[zvučni jež]] (shh), koji je pomoću (shh) proteina uključen u [[organogeneza|organogenezu]] i u proces [[ćelijska komunikacija|ćelijskih komunikacija]], omogućavajući formiranje krljušti.<ref name=Sire2003b>{{cite journal | last1 = Sire | first1 = J.Y. | last2 = Akimenko | first2 = M.A. | year = 2003 | title = Scale development in fish: a review, with description of sonic hedgehog (shh) expression in the zebrafish (''Danio rerio'') | journal = International Journal of Developmental Biology | volume = 48 | issue = 2–3| pages = 233–247 | doi = 10.1387/ijdb.15272389 | pmid = 15272389 | doi-access = free }}</ref><ref name=Monnot1999>{{cite journal | last1 = Monnot | first1 = M.J. | last2 = Babin | first2 = P.J. | last3 = Poleo | first3 = G. | last4 = Andre | first4 = M. | last5 = Laforest | first5 = L. | last6 = Ballagny | first6 = C. | last7 = Akimenko | first7 = M.A. | year = 1999 | title = Epidermal expression of apolipoprotein E gene during fin and scale development and fin regeneration in zebrafish | journal = Developmental Dynamics | volume = 214 | issue = 3| pages = 207–215 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0177(199903)214:3<207::AID-AJA4>3.0.CO;2-5 | pmid = 10090147 | doi-access = free }}</ref> [[Apolipoprotein E]] (ApoE), koji omogućava transport i [[metabolizam]] [[triglicerid]]a i [[holesterol]]a, ima interakciju sa shh, jer ApoE obezbjeđuje holesterolni [[Ježev signalni put|shh signalni put]]. Pokazalo se da je tokom procesa [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije]] i [[interakcija ćelija]] nivo ApoE transkripcije visok, što je dovelo do zaključka da je ovaj protein važan za kasni razvoj krljušti.<ref name=Sire2003b/><ref name=Monnot1999/> ==Modificirane krljušti== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | header = Bočna linija | header_align = center | image1 = Scale Common Roach.JPG | width1 = 162 | alt1 = | caption1 = Cikloidne krljušti [[žohar|običnog žohara]]. U donjoj polovini vidljive su modificirane ljuske duž bočne linije. | width2 = 178 | image2 = Study of Fishes-Fig 20.png | alt2 = | caption2 = {{center| Krupni plan modificirane cikloidne krljušti sa bočne linije, [[morski grgeč]]}} }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | header = Hirurg-riba | header_align = center | footer = Hirurg-riba (lijevo) imaju oštru modificiranu krljušt nalik na skalpel na obje strane neposredno prije repa. Izbliza (desno).<br /> | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Acanthurus dussumieri 2RLS.jpg | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Acanthurus spine peduncle.jpg | width2 = 178 | alt2 = | caption2 = }} Različite grupe riba [[evolucija|evoluirale]] su brojne modificirane krljušti za različite funkcije. * Gotovo sve [[ribe]] imaju [[bočna linija|bočnu liniju]], sistem [[mehanoreceptor]]a koji detektuju kretanje vode. Kod košljoriba, krljušti duž bočne linije imaju centralne pore koje omogućavaju vodi da kontaktira senzorne ćelije. * Bodlje leđnih peraja [[Squaliformes|psećjih ajkula]] i himera, bodlje repa [[raža]] i "pilasti" zubi [[testerača]] i [[pilasta ajkula|pilastih ajkula]] spojene su i modificirane plakoidne krljušti. * [[Riba-hirurg]] ima oštricu nalik skalpelu, koja je modificirana krljušt, sa obje strane [[rep|repnog pedunkula]].<ref>{{cite journal | last1 = Sorenson | first1 = L. | last2 = Santini | first2 = F. | last3 = Carnevale | first3 = G. | last4 = Alfaro | first4 = M.E. | year = 2013 | title = A multi-locus timetree of surgeonfishes (Acanthuridae, Percomorpha), with revised family taxonomy | journal = Molecular Phylogenetics & Evolution | volume = 68 | issue = 1| pages = 150–160 | doi = 10.1016/j.ympev.2013.03.014 | pmid = 23542000 }}</ref> * Neke [[haringa|haringe]], [[inćun]]i i [[polukljun]] imaju '''listopadne ljuske''', koje se lahko odbacuju i pomažu u bijegu od [[predator]]a. * Strelice kod muških ''[[Percinae]]'' imaju red uvećanih '''kadukoznih krljušti''' između [[karlično peraje|karličnog peraja]] i [[anus]]a. * [[Ribe-dikobrazi]] imaju krljušt modificiranu u velike vanjske [[kičma|kičme]]. * Nasuprot tome, [[pufer-riba]] ima tanje, skrivenije bodlje od riba-dikobraza, koje postaju vidljive tek kada se riba napuhne.Za razliku od dikobraza, ove bodlje nisu modificirane krljušti, već se razvijaju pod kontrolom iste mreže [[gen]]a koji proizvode [[perje]] i [[dlake]] kod drugih [[kičmenjak]]a.<ref>[https://phys.org/news/2019-07-pufferfish-wacky-spines.html How the pufferfish got its wacky spines] ''Phys.org'', 25 July 2019.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Shono | first1 = T. | last2 = Thiery | first2 = A.P. | last3 = Cooper | first3 = R.L. | last4 = Kurokawa | first4 = D. | last5 = Britz | first5 = R. | last6 = Okabe | first6 = M. | last7 = Fraser | first7 = G.J. | year = 2019 | title = Evolution and Developmental Diversity of Skin Spines in Pufferfishes | journal = iScience | volume = 19| pages = 1248–1259| doi = 10.1016/j.isci.2019.06.003 | pmid = 31353167 | pmc = 6831732 | bibcode = 2019iSci...19.1248S }}</ref> <gallery mode="packed" heights="110px" style="float:left;"> FMIB 45807 Atopomycterus nichthemerus.jpeg| [[Dikobraz-ribe]] imaju krljušti modificirane u [[kičma|kičmu]]. Tetrodon patoca Achilles 182.jpg| [[Pufer-riba]] ima bodlje koje nisu modificirane krljušti već su razvijene nezavisnom genskom mrežom. </gallery> {{Clear}} ==Ribe bez krljušti== <gallery mode="packed" heights="200px" style="float:right;"> Synchiropus splendidus 2 Luc Viatour cropped.png| [[Synchiropus splendidus|Mandarinke]] nemaju krljušti i štite se slojem smrdljive i gorke [[sluz]]i. </gallery> Ribe bez krljušti obično razvijaju alternativu zaštiti koju krljušti mogu pružiti, kao što su tvrdi kožasti omotač ili koštane ploče. * [[Bezviličnjače]] ([[lampetra]] i [[kolouste]]) imaju glatku kožu bez krljušti i bez kožnih kostiju.<ref>Coolidge E, Hedrick MS and Milsom WK (2011) [https://books.google.com/books?id=gfBc_omOIeAC&printsec=frontcover&dq=%22Fish+Physiology:+Primitive+Fishes%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwihnfT9897jAhWGWX0KHXXGBKEQ6AEIKjAA#v=onepage&q=%22Fish%20Physiology%3A%20Primitive%20Fishes%22&f=false "Ventilatory Systems"]. In: McKenzie DJ, Farrell AP and Brauner CJ (Eds) ''Fish Physiology: Primitive Fishes'', Elsevier, Page 182–213. {{ISBN|9780080549521}}</ref> Lampetre dobijaju određenu zaštitu od čvrste kože. [[Kolouste]] izlučuju velike količine sluzi ili [[sluz]] ako su ugrožene.<ref name="r2">{{cite news | last=Rothschild | first=Anna | title=Hagfish slime: The clothing of the future? [[[[| url= https://www.bbc.co.uk/news/magazine-21954779 | work=BBC News | date= 1. 4. 2013 | access-date=2. 4. 2013}}</ref> Mogu se vezati u čvor, stružući sluz dok idu i oslobađajući se od [[predator i plijen|grabežljivca]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2019/01/hagfish-slime/581002/|title=No One Is Prepared for Hagfish Slime|last=Yong|first=Ed|date=23. 1. 2019|website=The Atlantic|language=en-US|access-date=26. 1. 2019}}</ref> * Većina [[jegulja]] je bez krljušti, iako su neke vrste prekrivene sitnim glatkim cikloidnim ljuskama. * Većini [[somo]]va nedostaju krljušti, iako nekoliko porodica ima pancire u obliku kožnih ploča ili neke tipove [[egzoskelet]]a.<ref>{{cite journal|author1=Friel, J P |author2=Lundberg, J G |year=1996|title=''Micromyzon akamai'', gen. et sp. nov., a small and eyeless banjo catfish (Siluriformes: Aspredinidae) from the river channels of the lower Amazon basin|url=https://archive.org/details/sim_copeia_1996-08-01_3/page/640 |journal=Copeia|issue=3|pages=641–648|jstor=1447528|volume=1996|doi=10.2307/1447528}}</ref> * [[Synchiropus splendidus|Mandarinke]] nemaju krljušti i imaju sloj smrdljive i gorke sluzi koja blokira bolesti i vjerovatno obeshrabruje grabežljivce, što implicira da je njihova svijetla boja [[aposemija|aposemijska]].<ref>{{cite journal|last1=Sadovy|first1=Y.|last2=Randall|first2=J. E.|last3=Rasotto|first3=Maria B.|title=Skin structure in six dragonet species (Gobiesociformes; Callionymidae): Interspecific differences in glandular cell types and mucus secretion|url=https://archive.org/details/journal-fish-biology_2005-05_66_5/page/1411|journal=Journal of Fish Biology|date=maj 2005|volume=66|issue=5|pages=1411–1418|doi=10.1111/j.0022-1112.2005.00692.x}}</ref> * [[Udičarke]] imaju labavu, tanku kožu često prekrivenu finim račvastim kožnim bodljama ili [[tuberkul]]ima, ali nemaju pravilne krljušti. Oslanjaju se na kamuflažu kako bi izbjegli pažnju grabežljivaca, dok njihova labava koža otežava grabežljivcima da ih zgrabe. Mnoge grupe košljoriba, uključujući [[morska iglica|iglice]], [[morski konjić|morske konjiće]], [[bokserske ribe]], [[Lovolovke|lovolovce]], i nekoliko drugih porodica, razvile su vanjske koštane ploče, strukturno nalik plakoidnim krlčjuštima, kao zaštitni oklop od [[predator]]a. * [[Morski konjić]]i nemaju krljušti, ali imaju tanku kožu nategnutu preko koštanog pločastog oklopa raspoređenog u prstenove po dužini njihovog tijela. * Kod bokserske ribe, ploče se spajaju i formiraju čvrstu školjku ili [[egzoskelet]] koji obuhvata cijelo tijelo. Ove koštane ploče nisu modificirane krljušti već koža koja je okoštala. Zbog ovog teškog oklopa ribice su ograničene na spore pokrete, ali malo drugih riba može pojesti odrasle jedinke. {| style="border:1px; float:right;" |- | [[File:PSM V35 D070 Scale of eel.jpg|60px]] | width=220px | [[File:Anguilla japonica 1856.jpg|220px]] |- | colspan=2 width=220 | {{center| [[Jegulja|Jegulje]] izgledaju kao da su bez krljušti, ali neke vrste su prekrivene sitnim glatkim cikloidnim krljuštima.}} |} <gallery mode="packed" heights="120px" style="float:left;"> File:Lactoria fornasini1.jpg|Boserske ribe imaju ploče od okoštale kože spojene zajedno da formiraju čvrstu školjku. File:Hippocampus guttulatus Achilles 174.jpg| [[Morski konjić]]i imaju tanku kožu zategnutu preko koštanih ploča raspoređenih u prstenove. </gallery> {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="120px" style="float:left;"> Lactoria fornasini1.jpg| [[Riba-kutija]] ima ploče od okoštale kože spojene zajedno da formiraju čvrstu školjku. Hippocampus guttulatus Achilles 174.jpg| [[Morski konjić]]i imaju tanku kožu zategnutu preko koštanih ploča raspoređenih u prstenove. </gallery> {{Clear}} Neke ribe, poput hokija i sabljarke, rađaju se s krljuštima, ali ih odbacuju kako rastu. Turpijaste ribe imaju grube krljušti koje se ne preklapaju sa malim šiljcima, zbog čega se tako nazivaju. Neke ribe izgledaju bez krljušti jer su im tako male. Istaknuta krljušt pojavljuje se na [[tuna|tuni]] samo duž bočne linije i u [[korzelet]]u, zaštitnoj vrpci zadebljanih i uvećanih krljušti u predjelu ramena. Na većem dijelu tijela, tuna ima tako male ljuske da se na povremenim pregledom čini kao bez krljušti.<ref>[https://www.nefsc.noaa.gov/faq/faq-archive/fishfaq1d.html Do tunas have scales?] Northeast Fisheries Science Center, NOAA Fisheries. Accessed 4 August 2019.</ref> <gallery mode="packed" heights="120px" style="float:left;"> Cantherhines fronticinctus.jpg| Neke turpijaste ribe izgledaju bez krljušti jer su im tako male. Bluefin-big.jpg| Slučajnom pregledu [[tuna]] izgleda uglavnom bez krljušti, ali nije. </gallery> {{Clear}} ===Levitikus=== Odlomak u [[Levitikus]]u objavljuje da će "od svih što je u vodama... u morima i u rijekama" oni koji nemaju peraje krljušti "biti odvratni za vas" i mogu da ne se jedu. Ovo eliminira sve vodene [[beskičmenjak]]e kao [[Gnusoba (Biblija)|odvratnosti]] i [[Nečista životinja|nečista]], kao i sve [[ribe]] kojima nedostaju krljušti (izgleda da nema riba kojima nedostaju peraja). Prema ''čoku'' ili božanskim uredbama [[Tora|Tore]] i [[Talmud]]a, da bi riba bila proglašena [[košer]], mora imati krljušt i [[peraja]].<ref name="chabad.org">Aryeh Citron, [http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/1182104/jewish/All-About-Kosher-Fish.htm "All About Kosher Fish"]</ref> Definicija "krljušti" razlikuje se od definicija predstavljenih u biologiji, po tome što krljušti košer ribe moraju biti vidljive oku i mogu se lahko ukloniti sa kože bilo rukom ili nožem za ljuštenje.<ref name="chabad.org"/> Prema [[agencija za sertifikacxiju košera|agenciji za sertifikaciju košera]] [[Pravoslavna unija|Pravoslavne unije]], riba je košer ako se krljušt može ukloniti bez kidanja njene kože.<ref>[https://oukosher.org/faqs/verifying-kosher-fish/ Verifying Kosher Fish] ''OU Kosher Certification''. Retrieved 9 August 2019.</ref> Tako su [[šaran]] i losos košer, dok [[ajkula]], čija je krljušt mikroskopska, [[jesetra]], čije se krljušti ne mogu lahko ukloniti a da se ne iseku iz tijela, nisu košer. Ostale nekošer ribe uključuju soma, jegulje, [[bakalaz|slatkovodni bakalar]], zmijske skuše i napuhane ribe.<ref name="chabad.org"/> ==Lepidofagija== [[slika:Dorsal view of right-bending and left-bending mouth morphs of the cichlid Perissodus microlepis - journal.pone.0044670.g001.png|thumb|Dorzalni pogled desno savijenih (lijevo) i lijevo savijenih (desno) morfova vilica prilagođenih za jedenje ribljih krljušti <ref name=Lee2012 />]] [[Lepidofagija]] ([[starogrčki|stgrč.]] ''jedenje krljušti'') je specijalizirano [[ponašanje]] u hranjenju riba koje uključuje jedenje krljušti drugih riba.<ref name="fishbase">{{cite web|url=http://fishbase.org/Glossary/Glossary.cfm?TermEnglish=lepidophagy|title=Glossary: Lepidophagy|author=Froese, R. and D. Pauly. Editors.|publisher=FishBase|access-date=12. 4. 2007}}</ref> Lepidofagija je nezavisno [[evolucija|evoluirala]] u najmanje pet slatkovodnih i sedam morskih porodica.<ref name="Janovetz2005">{{cite journal|url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/208/24/4757.pdf|title=Functional morphology of feeding in the scale-eating specialist ''Catoprion mento''|first=Jeff|last=Janovetz|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=208|pages=4757–4768|year=2005|doi=10.1242/jeb.01938|pmid=16326957|issue=Pt 24|s2cid=15566769|doi-access=free}}</ref> Riblje krljušti mogu biti hranljive, sadrže dermni dio i sloj sluzi bogate proteinima, osim slojeva [[keratin]]a i [[Zubna caklina|cakline]]. Bogat su izvor [[kalcij-fosfat]]a.<ref name="Janovetz2005"/> Međutim, [[energija]] potrošena da se napravi udarac u odnosu na količinu krljušti koja se troši po udaru postavlja ograničenje na veličinu lepidofagne ribe, i obično su [[mikropredator|mnogo manji od svog plijena]].<ref name="Janovetz2005"/> Ponašanje u ishrani obično se razvija zbog nedostatka hrane i ekstremnih uslova okoline. Jedenje krljušti i kože koja ih okružuje daje [[nutrijent]]e bogate proteinima koji možda nisu dostupni nigdje drugdje u niši.<ref name="Pupfish">{{cite journal| author1=Martin, C. | author2=P.C. Wainwright | year=2011 | title=Trophic novelty is linked to exceptional rates of morphological diversification in two adaptive radiations of Cyprinodon pupfish | url=https://archive.org/details/sim_evolution_2011-08_65_8/page/n65 | journal=Evolution | volume=65 | issue=8 | pages=2197–2212 | doi=10.1111/j.1558-5646.2011.01294.x| pmid=21790569 | s2cid=23695342 | doi-access=free }}</ref> [[Riblje vilice]] normalno imaju [[bilateralna simetrija|bilateralnu simetriju]]. Izuzetak se javlja kod [[ciklide]] ''[[Perissodus microlepis]]'' koja jede krljušti. Čeljusti ove ribe se javljaju u dva različita [[Morfologija|morfološka]] oblika. Jedan morf ima vilicu uvijenu ulijevo, što mu omogućava da lakše jede krljušti na desnom boku svoje žrtve. Drugi morf ima vilicu zakrivljenu udesno, što olakšava jedenje krljušti na lijevom boku žrtve. Relativna brojnost ova dva morfa u [[populacija]]ma je regulisana [[frekvencijski zavisna selekcija|frekvencijski zavisnom selekcijom]].<ref name=Lee2012>{{cite journal | last1 = Lee | first1 = H. J. | last2 = Kusche | first2 = H. | last3 = Meyer | first3 = A. | date = 2012 | title = Handed Foraging Behavior in Scale-Eating Cichlid Fish: Its Potential Role in Shaping Morphological Asymmetry | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 9| page = e44670 | doi = 10.1371/journal.pone.0044670 | pmid=22970282 | pmc=3435272| bibcode = 2012PLoSO...744670L | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | last = Hori | first = M. | s2cid = 33113282 | date = 1993 | title = Frequency-dependent natural selection in the handedness of scale-eating cichlid fish | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-04-09_260_5105/page/216 | journal = Science | volume = 260 | issue = 5105 | pages = 216–219 | doi=10.1126/science.260.5105.216| pmid = 17807183 | bibcode = 1993Sci...260..216H }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Stewart | first1 = T. A. | last2 = Albertson | first2 = R. C. | date = 2010 | title = Evolution of a unique predatory feeding apparatus: functional anatomy, development and a genetic locus for jaw laterality in Lake Tanganyika scale-eating cichlids | journal = BMC Biology | volume = 8 | issue = 1| page = 8 | doi = 10.1186/1741-7007-8-8 | pmid = 20102595 | pmc = 2828976 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Određivanje starosti riba]] * [[Boja životinja]] * [[Životinjski reflektori]] * [[Fotonski kristali]] * [[Ljuska gmizavaca]] * [[Skala (zoologija)]] * [[Zmijske krljušti]] * [[Urokotori]] – [[Japan]]ski aparat za vađenje ribe ==Reference== {{refspisak|33em}} ==Dopunska literatura== * {{cite book |author=Helfman, G.S., B.B. Collette and D.E. Facey |title=The Diversity of Fishes |url=https://archive.org/details/diversityoffishe0000helf |publisher=Blackwell Science |year=1997 |isbn=978-0-86542-256-8 |pages=[https://archive.org/details/diversityoffishe0000helf/page/33 33]–36}} * {{cite journal | last1 = Schultze | first1 = H.P. | year = 2016 | title = Scales, enamel, cosmine, ganoine, and early osteichthyans | journal = Comptes Rendus Palevol | volume = 15 | issue = 1–2| pages = 83–102 | doi = 10.1016/j.crpv.2015.04.001 | doi-access = free }} {{Diverzitet riba}} ==Vanjski linkovi== {{Sister project links|wikt=no|commons=Category:Fish scales|n=no|q=no|s=no|b=no|voy=no|v=no|d=no|species=no}} * Hydrodynamic aspects of shark scales [https://scholarworks.wm.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com/&httpsredir=1&article=1544&context=reports]{{Mrtav link}} *Fish scales and flow manipulation [https://asknature.org/strategy/scales-manipulate-flow/#.W6tTVvloSHs] {{Authority control}} [[Kategorija:Anatomija riba]] ttkokdp8q1jfsyhioufaersjwr0ddjo 0 496460 3921896 3916853 2026-08-24T18:49:50Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921896 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Alojzije Stjepan Mišić | slika = Alojzije Mišić.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1859|11|10}} | mjesto_rođenja = [[Gradiška]], [[Osmanlijsko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1942|03|26|1859|11|10}} | mjesto_smrti = [[Mostar]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | nacionalnost = [[Hrvat]] | religija = [[Katolička Crkva|Katolik]] | druga_imena = | roditelji = Mate i Marija (rođ. Cigić) | godine_aktivnosti = 1912 do 1942 }} '''Alojzije Mišić''' (10. novembar 1859 – 26. mart 1942) bio je prelat [[Katolička Crkva|Katoličke Crkve]] koji je služio kao [[biskup]] mostarsko-duvanjski i trajni apostolski upravitelj [[Trebinjsko-mrkanska biskupija|trebinjsko-mrkanski]] od 1912 do 1942. Bio je provincijal [[Franjevačka provincija Bosna Srebrena|Franjevačke provincije Bosna Srebrena]] između 1909 i 1912 godine. == Biografija == === Mladost i školovanje === Rođen je u porodici Mate i Marije (rođena Cigić) u [[Gradiška|Gradišci]] i kršten imenom Stjepan.{{sfn|Perić|1986|p=281}}{{sfn|Šalić|2002|p=142}} Alojzije je imao dvije sestre, Mariju i Persu, koja je bila časna sestra.{{sfn|StankaGjuric}} Porodica mu je porijeklom iz Hercegovine.{{sfn|StankaGjuric}} U djetinjstvu je imao nadimak Stipo ili Stipica.{{sfn|Šalić|2002|p=142}} Mišić je pohađao državnu školu u svom rodnom mjestu od 1866 do 1870. {{sfn|Šalić|2002|p=142}} Njegovi roditelji su namjeravali da ga dobro obrazuju, a u tome im je pomogao lokalni paroh fra Marko Dulibić, koji ih je savjetovao da Stjepana pošalju u Franjevačko sjemenište.{{sfn|Perić|1986|p=281}} Dana 18. juna 1870 stupio je u Bosansku franjevačku provinciju i završio četiri razreda niže gimnazije u Ivanjskoj, koju je pohađao od 1870. do 1874 godine. Dana 21. septembra 1874 stupa u novicijat u Fojnici i mijenja ime u Alojzije.{{sfn|Perić|1986|p=281}}{{sfn|Šalić|2002|p=142}} Mišić je do 1878 studirao [[Filozofija|filozofiju]] u Franjevačkom samostanu i crkvi svetog Franje Asiškog u Gučoj Gori, gdje je 15. novembra 1875 položio privremene zavjete.{{sfn|Perić|1986|p=281}}{{sfn|Šalić|2002|p=142}} Tamo je završio studije sa odličnim uspjehom.{{sfn |Šalić|2002|pp=142-143}} Provincija ga je poslala da studira teologiju na Centralnoj bogoslovnoj školi u Ostrogonu u Mađarskoj, gdje je studirao od 1878 do 1882 {{sfn|Šalić|2002|p=143}} Dok je studirao u Mađarskoj položio je svečane zavjete 14. oktobra 1880, a za svećenika je zaređen od 7. jula 1882, od Kardinala Jánosa Simora.{{sfn|Perić|1986|p=281}}{{sfn|Salic|2002 | p=143}} Mlada misu je služio 15. augusta 1882. {{sfn|Biskupija}} === Svećeništvo === Po povratku u domovinu 1882, Mišić je prvo bio kapelan u Banjoj Luci, ali iste godine, na prijedlog vrhbosanskog nadbiskupa [[Josip Stadler|Josipa Stadlera]], Provincija ga imenuje vjeroučiteljem u nekoliko sarajevskih škola. Ujedno je pomagao u pastoralnoj skrbi u mjesnoj župi.{{sfn|Šalić|2002|p=143}} Nakon toga služi kao sekretar banjalučkog biskupa Marijana Markovića i generalni vikar biskupije od 1884 do 1891 godine.{{sfn|Šalić|2002|p=143}}{{sfn|Perić|1986|pp=281-282}} Mišić je imenovan gvardijanom franjevačkog samostana na Petrićevcu, 1891 i tu ostaje do 1894.{{sfn|Šalić|2002|p=143}} Dok je bio tamo, sagradio je zvonik samostanske crkve.{{sfn|Šalić|2002|p=144}} Godine 1894 imenovan je župnikom u [[Bihać]]u.{{sfn|Šalić|2002|p=143}} Boraveći u [[Bihać]]u, Mišić je osnovao Hrvatsko pjevačko i tamburaško društvo "Krajišnik", s bibliotekom.{{sfn|Šalić|2002|p=226}} Također je osnovao razne druge katoličke, gospodarske i nacionalne organizacije.{{sfn|Šalić|2002|p=222}} Pomogao je oživjeti tamošnji vjerski i politički život i često je seljacima držao gospodarska predavanja, dajući im razne knjige na tu temu.{{sfn|Šalić|2002|p=224-225}} Mišić je pridonio i jačanju trgovine katolika u gradu izmirivši zaraćene porodice i osnovavši trgovačko-obrtničko društvo za uzajamnu pomoć. Također je pripomogao jačanju hrvatske nacionalne svijesti u gradu i poticao dužnosnike na osnivanje nacionalnih društava.{{sfn|Šalić|2002|p=226}} Kako bi pomogao oslobađanje seljaka od kmetstva, osnovao je Hrvatsku narodnu zadrugu. Mišić je također uvelike obnovio i proširio mjesnu crkvu. Ponovno je imenovan gvardijanom samostana na Petrićevcu 1904, gdje je ostao do 1907 godine. Mišić je tada imenovan predsjednikom Franjevačke rezidencije u Visokom, gdje je služio dvije godine kada je izabran za provincijala [[Franjevačka provincija Bosna Srebrena|Franjevačke provincije Bosna Srebrena]].{{sfn|Šalić|2002|p=143}} Godine 1910, kao provincijal, Mišić je srušio staru crkvu na sarajevskom Bistriku i sagradio današnju crkvu svetog Ante.{{sfn|Šalić|2002|pp=144-145}} === Biskupstvo === ==== Imenovanje ==== Posljednjih godina života mostarsko-duvanjski biskup i trajni apostolski upravitelj trebinjsko-mrkanski, Paškal Buconjić je često bio bolestan. Iako je podignuta nova biskupska rezidencija, Buconjić se odbija preseliti i živi u staroj rezidenciji u Vukodolu. Buconjićev sekretar fra Radoslav Glavaš{{sfn|Vrankić|2018|p=262}} iskoristio je njegovo slabo stanje da ostane na vlasti te ga je držao neobaviještenim i time pod kontrolom i ovisnošću.{{sfn|Vrankić|2018|pp=248&ndash;249}} Glavaš je finansijska sredstva biskupije usmjerio u Hercegovačku franjevačku provinciju,{{sfn|Vrankić|2018|p=261}} te se u biskupijama nisu mogli očekivati odlučni koraci. Primijetio je to i vrhbosanski nadbiskup [[Josip Stadler]], koji je, s ciljem poboljšanja stanja u biskupijama, zatražio od [[Sveta Stolica|Rima]] da imenuje svog pomoćnog biskupa [[Ivan Evanđelist Šarić|Ivana Šarića]] kao biskupa koadjutora mostarsko-duvanjskog s pravom nasljedstva.{{sfn|Vrankić|2018|pp=248&ndash;249}} Buconjić je prijedloge za biskupskog koadjutora doživljavao kao vlastitu smjenu i odlučno im se protivio. Buconjićev stav toliko je naljutio starije hercegovačke franjevce da se novi provincijal Begić predložio za biskupskog koadjutora za vrijeme boravka cara Franje Josipa u [[Mostar]]u 3. juna 1910.{{sfn|Vrankić|2018|p=258}}{{sfn|Perić|2009|pp=77-78}} Buconjić, saznavši za namjere vlada u Sarajevu i Beču i Begićev prijedlog caru, pisao je papi Piju X i predložio Franu Lulića, dalmatinskog franjevca, te dva hercegovačka franjevca Špiru Špirića i Davida Nevistića, kao kandidate za njegovog nasljednika.{{sfn|Vrankić|2018|p=258}}{{sfn|Perić|2009|p=77}} Buconjić se razočarao u hercegovačke franjevce, koji su njegov prvi odabir, Dalmatinca Lulića, doživjeli kao uvredu.{{sfn|Vrankić|2018|p=259}} Nakon upozorenja da samo car imao pravo imenovanja, a papa potvrde, Buconjić je iste kandidate predložio Franji Josipu i zatražio od njega imenovanje biskupa koadjutora.{{sfn|Vrankić|2018|pp=258&ndash;259}} Novi zajednički ministar finansija Stephan Burián von Rajecz nije podržao imenovanje klera koji nisu bili bliski promađarski raspoloženi te se time nije složio sa Stadlerovim prijedlogom da se [[Ivan Evanđelist Šarić|Šarića]] imenuje biskupom koadjutorom. Vlast je podržavala franjevce, a [[Ivan Evanđelist Šarić|Šarić]] je nediplomatski objasnio vladi u Beču da ga treba imenovati jer među hercegovačkim franjevcima nema dobrih kandidata. Burián je naredio da se među bosanskim franjevcima nađe kandidat za Buconjićevu zamjenu. Utjecajni članovi austrougarske vlade u Sarajevu zaključili su da bi Alojzije Mišić, bivši mađarski student i osoba od povjerenja promađarskih članova vlade u Sarajevu, trebao biti novi biskup u Mostaru.{{sfn|Vrankić|2018|pp=249&ndash;251}} Vlada u Sarajevu je 19. februara 1910 Mišića predložila za biskupa koadjutora, ali je vlada u Beču tu odluku odgodila za nekoliko mjeseci zbog priprema za carski pohod Bosni i Hercegovini.{{sfn|Vrankić|2018|p=256}} Vlada u Sarajevu smatrala je Lulića nepodobnim jer je živio u [[Rim]]u te da kao Dalmatinac ne bi mogao shvatiti mentalitet hercegovačkog puka. Austrougarska vlast odbijala je svakog predloženog od Rima tko nije prihvaćao liberalnu politiku monarhije – jozefinizam. Vlada u Sarajevu smatrala je Mišića kvalificiranijim od druga dva kandidata.{{sfn|Vrankić|2018|pp=259&ndash;260}} Vlada u Beču obavijestila je Rim o svojoj namjeri da imenuje Mišića za biskupa koadjutora, no Rim je balansirao između prijedloga austrougarskih vlasti i Buconjića te je odlučio pričekati Buconjićevu smrt kako bi riješio to pitanje.{{sfn|Vrankić|2018|p=261}} Buconjić umire u [[Mostar]]u 8. decembra 1910 {{sfn|Vrankić|2018|p=261}}{{sfn|Perić|2009|p=77}} na svetkovinu Bezgrješno začeća BDM. Nakon Buconjićeve smrti, prema odredbama kanonskog prava, 19. decembra 1910 metropolit nadbiskup [[Josip Stadler]] imenovao je Lazarevića upraviteljem u duhovnim pitanjima dviju hercegovačkih biskupija. Materijalnu skrb o biskupijama dobio je Radoslav Glavaš, koji je svojim položajem dodatno obogatio Hercegovačku franjevačku provinciju.{{sfn|Vrankić|2018|p=262}}{{sfn|Perić|2009|p=77}} Stadler je obavijestio vladu u Beču o svojim imenovanjima i predložio [[Ivan Evanđelist Šarić|Ivana Šarića]], Tomu Igrca i Ivana Dujmušića kao kandidate za novog biskupa u Mostaru, napominjući da je promotrio i neke i hercegovačke franjevce, ali po svojoj savjesnosti nije mogao predložiti nijednog od njih.{{sfn|Vrankić|2018|pp=262&ndash;263}} Njegovi su prijedlozi brzo odbačeni jer su austrougarske vlasti preferirale franjevce nad dijecezanskim svećenstvom i željele da franjevac bude novi biskup.{{sfn|Vrankić|2018|p=264}} Iako je Rim podržao Paškala Buconjića, prvog izbornika Lulića, nakon Buconjićeve smrti austrougarske vlasti Lulića nisu smatrale ozbiljnim kandidatom. Rim nije podržao izbor Beča da se za biskupa imenuje Mišić zbog njegovog sukoba s nadbiskupom Stadlerom te su počeli tražiti svoje kandidate.{{sfn|Vrankić|2018|pp=269&ndash;270}} Nakon sukoba u vezi s kandidatom za biskupa u Mostaru, austrougarske vlasti su 5. januara 1912 po drugi put u Rimu službeno predložile Mišića.{{sfn|Vrankić|2018|p=275}} Papa je prihvatio prijedlog pa je Burián zatražio od cara da imenuje Mišića, što je car i učinio [[14. februar|14, februara]]. Papa je Mišića proglasio novim biskupom 29. aprila 1912{{sfn|Vrankić|2018|pp=276-277}}{{sfn|Perić|1986|p=281}} 11. juna 1912 Mišić odlazi u [[Rim]] kako bi primio biskupsko posvećenje.{{sfn|Perić|1986|p=282}} ==== Biskupsko djelovanje ==== Mišića je posvetio u bazilici svetog Antuna u [[Rim]]u 18. juna 1912 franjevački kardinal Diomede Falconio.{{sfn|Šalić|2002|p=144}}{{sfn|Vrankić|2018|pp=277-278}}{{sfn|Pandžić|2001|p=158}} Kao suzareditelji bili su franjevački biskupi{{sfn|Perić|1986|p=282}} Giacomo Ghezzi i Graziano Génnaro. Za svoje geslo uzeo je "Caritate et amore omnia vincuntur" ("Milosrđe i [[ljubav]] pobjeđuju sve").{{sfn|Šalić|2002|p=144}}{{sfn|Barun|2018}} Mišić je došao u Rim u pratnji bosanskog franjevca Josipa Andrića i hercegovačkog franjevca Ambrozija Miletića,{{sfn|Vrankić|2018|pp=277-278}} koji je predstavljao hercegovačke franjevce.{{sfn|Perić|1986|p=282}}{{sfn|Pandžić|2001|p=158}} Ređenju su prisustovali i general franjevačkog reda Pacifico Monza i austro-ugarski veleposlanik u Rimu Alois Schönburg-Hartenstein.{{sfn|Vrankić|2018|pp=277-278}} Nakon posvećenja Mišić je nekoliko puta boravio u [[Rim]]u, a papa ga je primio 20. juna.{{sfn|Vrankić|2018|pp=277-278}}{{sfn|Perić|1986|p=282}} Dok je Mišić bio na audijenciji kod Pape, u Banjoj Luci je umro njegov veliki zagovornik, banjalučki biskup Marijan Marković. Kako bi spriječio svog protukandidata, [[Josip Stadler|nadbiskupa Stadlera]], da za upravitelja Banjalučke biskupije imenuje svog kandidata Petra Pajića, Mišić je lobirao i uspio uz pomoć generala Franjevačkog reda isposlovati da se franjevac [[Jozo Garić]] imenuje za upravitelja u duhovnim stvarima.{{sfn|Vrankić|2018|p=278}} Nakon posjeta papi, Mišić je 21. juna napustio Rim i 25. juna stigao u [[Beč]] kako bi se, kako je to uobičajeno u Trougarskoj, zakleo pred Carem Franjom Josipom.{{sfn|Perić|1986|p=282}}{{sfn|Vrankić|2018|pp=279-280}} Sljedeći dan stigao u Sarajevo.{{sfn|Vrankić|2018|p=278}} Dana 5. jula 1912 Mišić je obavijestio upravitelja za duhovna pitanja dviju hercegovačkih eparhija, Lazara Lazarevića da želi da se izvrši njegovo ustoličenje 14. jula, i javno najavio svoj dolazak 5. jula.{{sfn|Perić|1986|p=282}} Mišića su hercegovački franjevci primili hladno. Niz visokopozicioniranih hercegovačkih franjevaca ignorisalo je njegovo imenovanje, uključujući upravnika u materijalnim pitanjima dviju hercegovačkih biskupija Radoslava Glavaša (starijeg), Nikole Šimovića, Anđela Nuića i Ambrozije Miletića.{{sfn|Vrankić|2018|pp=279-280}} Dana 18. februara 1917 Mišić je odlikovan Zapovjedničkom zvijezdom Ordena Franje Josipa.{{sfn|Barun|2018}} Za vrijeme Prvog svjetskog rata, u ljeto 1917 godine, Hercegovinu je opustošila glad. Neki hercegovački parosi su otišli preko Save po hranu za svoje parohane. Dana 5. decembra 1917 Mišić je pisao zagrebačkom nadbiskupu Antunu Baueru, sa molbom da zamoli svoje župnike da prikupe milostinju od svojih župljana. Bauer mu je odgovorio savjetujući ga da bi bilo najbolje poslati nekoliko franjevaca da skupljaju milostinju u Hrvatskoj.{{sfn|Pandžić|2001|p=173}} Mišić je pomogao fra gladi da naseli hercegovačku djecu u Slavoniji i Sremu. Pisao je i zahtjeve guverneru Bosne i Hercegovine Stjepanu Sarkotiću, u vezi hitne kupovine potrepština.{{sfn|Bušić|2009|p=153}} Godine 1918 [[Austro-Ugarska]] je raspuštena, a cijela Bosna i Hercegovina uključena je u novostvorenu Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, kojom je vladala srpska pravoslavna dinastija Karađorđevića.{{sfn|Carmichael|2015|p=60}} Dana 10. novembra 1923 Aleksandar I Karađorđević odlikovao ga Ordenom Svetog Save I stepena.{{sfn|Barun|2018}} ==== Administrativna organizacija ==== Nakon što je postao biskup, Mišić je imao na raspolaganju samo 12 biskupijskih svećenika, dok su ostalo svećenstvo bili [[franjevci]]. [[Balkanski ratovi]] i [[Prvi svjetski rat]] prekinuli su mogućnost školovanja dodatnih dijecezanskih svećenika, dok je broj franjevaca rastao. Okolnosti su zahtijevale osnivanje novih župa, a Mišić je, kao i njegov prethodnik, imao ovlasti da imenuje franjevce u nove župe uz odobrenje generalnog Franjevački red. Hercegovački franjevci dali su do znanja biskupu Mišiću da neće služiti nove župe sve dok se ne izda dekret iz Rima po kojem se župe zakonski prenose na njih.{{sfn|Perić|2002|p=98}} Mišiću je malo stalo do podizanja eparhijsko svećenstvo{{sfn|Perić|1986|p=283}} iako mu je od 1925 Propaganda slala otprilike 2.000 dolara mjesečno za školovanje svjetovnog svećenstva. Novac je ostao neiskorišten i propao je u bankama tokom Drugog svjetskog rata.{{sfn|Perić|2002|p=134}} Također je odbio da imenuje novozaređene svjetovne svećenike u parohije.{{sfn| Perić|2002|p=313}} Kao biskup Mišić je osnovao 14 novih župa i sagradio 21 crkvu i 24 župna doma. Među župama koje je osnovao su Čapljina (1917), Izbično (1917), Čitluk. 1918), Gradac-Blizanci (1918), Tepčići (1918), Jablanica (1919), Grljevići (1919), Kongora (1921), Prisoje (1922), Kruševo (1924), Ledinac (1930), Rašeljke (1934), Crnač (1935.) i Šipovača (1939).{{sfn|Perić|1986|pp=282-283}} Hercegovački franjevci iskoristili su Mišićevo porijeklo neukog bosanskog franjevca da pokušaju promijeniti "Decisia" iz 1899 o podjeli župa između njih i biskupijskog klera koju je izdala Sveta Stolica.{{sfn|Perić|1986|p =283}} Na dan 25. aprils 1922 provincijal hercegovačkih franjevaca Alojzije Bubalo uputio je papi molbu da im dodijeli župe određene "Odlukom" za dijecezansko svećenstvo. Tražili su da im pripadnu sve župe koje postoje i koje će biti osnovane u Mostarsko-duvanjskoj, kao i parohija Neum koja je pripadala Trebinjsko-mrkanskoj eparhiji. Franjevci su obrazložili da je njihov zahtjev opravdan jer u biskupiji nedostaje biskupijsko svećenstvo, a aktivna su samo tri dijecezanska svećenika.{{sfn|Perić|2002|pp=92-95}} Međutim, glavni razlog zbog odsustva sekularnog sveštenstva prethodni episkop Buconjić, a potom i episkop Mišić nisu dovoljno vodili računa o obrazovanju svjetovnog svećenstva.{{sfn|Perić|2002|p=313}} Mišić je u to vrijeme trebao otputovati u Rim u posjetu ''ad limina'' kod pape, a bio je u pratnji fra Jerka Borasa, kustosa hercegovačkih franjevaca. Boras je trebao podnijeti zahtjev generalu franjevačkog reda Bernardinu Klumperu koji će o tome razgovarati s Papom. Kako Klumper tada nije bio prisutan, molba je predana Callistu Zuccottiju, prokuratoru Franjevačkog reda. Prije nego što je predao peticiju papi, Zuccotti je pozvao Mišića, zaštitnika franjevačkog reda kardinala Oreste Giorgi i Borasa da razgovaraju o tome. Zaključili su da Mišić lično dopuni zahtjev i preda ga papi.{{sfn|Pandžić|2001|pp=191-192}} Mišić je 22. maja 1922 izmijenio peticiju{{sfn|Pandžić|2001|p=192}} i predstavio je kao svoju. Jedina razlika između ove dvije verzije bila je u tome što u Mišićevoj verziji nema razlike između sadašnje i buduće župe koje bi trebalo osnovati. Razlog za takvu promjenu bio je to što je prethodna verzija bila u suprotnosti s odredbama kanonskog prava, koje je određivalo da svaka novoosnovana župa nastala izdvajanjem iz vjerske župe pripada na slobodno raspolaganje biskupu, a ne vjerskoj zajednici. Kongregacija za vanredne crkvene poslove zatražila je od Mišića da im dostavi spisak župa koje bi biskupu bile na raspolaganju.{{sfn|Pandžić|2001|p=193}} Nakon što je Kongregacija odbila da prihvati peticiju, Mišić se oglušio o cijelu stvar. Tek na Bubalovo insistiranje, Mišić je pristao da pošalje peticiju, ali je tražio od Bubala da je napiše.{{sfn|Pandžić|2001|p=193}} Bubalo je napisao još jednu peticiju 20. maja 1923 godine. U ovoj molbi tražio je da se franjevcima, uz 25 župa koje im pripadaju po "Odluci", dodijeli još 27 župa, od kojih 13 još nije osnovano, dok će 21 župa biti rezervirana za eparhijsko svećenstvo (tada je bilo samo 8 takvih parohija).{{sfn|Perić|2002|pp=96-97}} Njegov zahtjev dobio je Mišićevu preporuku, uz odobrenje arhijerejskog konzistorija, koje je sastavio Boras i eparhijski svećenik Marijan Kelava, 3. juna 1923 Bubalo je uputio zahtjev prokuratoru Franjevačkog reda u Rimu 12. juna 1921 godine.{{sfn|Perić|2002|pp=96-97}} Džemat je reskriptom 22. lipnja 1923 odlučio da biskup može dati tražene župe franjevcima dok [[Sveta Stolica]] ne odluči drugačije.{{sfn|Perić|2002|p=99}} Ovaj događaj označio je početak "Hercegovačke afere".{{sfn|Perić|2002|p=98}} Svojim postupcima i netočnim informacijama koje je poslao Vatikanu o stanju Crkve u Hercegovini, dodatno je zaoštrio spor. Dana 26. aprila 1924 Bubalo je od Generalnog definitorija Franjevačkog reda tražio dozvolu da preuzme župe.{{sfn|Perić|2002|pp=101-102}} Kongregacija za ustanove posvećenog života i društva Apostolski život dala je 27. maja 1924 ovlaštenje generalu Franjevačkog reda da odobri zahtjev hercegovačkih franjevaca, a general je odobrio zahtjev 30. maja 1924{{sfn|Pandžić|2001|p=194}} Prema tome, 10. januara 1925 Bubalo je tražio od Mišića da usvoji reskript iz 1923, budući da su hercegovački franjevci dobili potrebno odobrenje od Generalnog definitorija. Mišić je donio reskript 15. maja 1925 sa promjenama, stavljajući Gabelu i Glavatičevo pod franjevačku umjesto biskupijske uprave, dok su Prisoje i Dobrič stavljeni pod biskupijsku upravu.{{sfn|Perić|2002|p=101-102}}{{sfn |Pandžić|2001|p=194}} Nezadovoljni izmjenom, franjevci su tražili od Mišića da ne mijenja reskript, ali je Mišić to smatrao dobrom odlukom i promjena je ostala.{{sfn|Pandžić|2001|p=194}} Marko Perić piše da je mogući motiv za promjenu bila Mišićeva nada da će franjevci odbiti promjene, pa će cijela stvar ponovo doći pred Rim. {{sfn|Perić|2002|p=101-102}} Mišić nikada nije javno objavio svoj ukaz iz straha od reakcije eparhijskog svećenstva.{{sfn|Perić|2002|p=103}} Biskup Buconjić kupio je zemljište za novu katedralnu crkvu u Mostaru u mostarskoj četvrti Rondo,{{sfn|Biskupija}} koja je pripadala župi Guvno.{{sfn|Perić|2002|p=268} } Zemljište za novu katedralu, kasnije je stavljeno pod zalog u korist Hercegovačke franjevačke kustodije zbog duga; u to vreme Buconjić je bio vezan za krevet.{{sfn|Perić|2002|p=312}} Mišić je namjeravao da nastavi gradnju i naredio je postavljanje 250 kvadratnih metara tesanog kamena za buduću katedralu, ali nikada nije započeo gradnju.{{ sfn |Perić|2002|p=268}} Katedrala nikada nije izgrađena, a kredit su kasnije uzele jugoslavenske komunističke vlasti, sagradivši ''Dom kulture'' na njeno mjesto.{{sfn |Perić|1986|p=279}} Kao mogući razlog zastoja u izgradnji, Marko Perić vidi namjeru franjevaca da za sebe preuzmu župu Guvno.{{sfn |Perić|2002|p=268}} Dijecezansko svećenstvo je saznalo za zajednički napor Mišića i franjevaca da se odluka Vatikana promijeni tek 1937.{{sfn|Perić|1986|p=284}} Kada je arhivar i dijecezanski svećenik Petar Čule obavješten o reskriptu i njegovom usvajanju, Mišićev sekretar fra Boris Ilovača uvjeravao ga je da reskript nije izvršen, iako je on sam zabilježio i reskript i Mišićev ukaz o njegovom izvršenju.{{sfn|Perić|2002|p=104}} 1935. Mišić je [[Petar Čule|Čulu]] povjerio brigu o školovanju eparhijskih svećenika. Njihov broj je počeo rasti, a mnogi franjevci su komentirali da za njih neće biti dovoljno župa. 1937, eparhijsko svećenstvo župe [[Drinovci]] upoznalo se sa reskriptom i njegovim donošenjem, što je dovelo do zabune u njihovim redovima. Njihovu zabrinutost iznijeli su pred Ilovač, koji ih je još jednom razuvjerio, lažno tvrdeći da Mišić nije potvrdio reskript.{{sfn|Perić|2002|p=105}} Mišić je malo mario za vlastito svećenstvo, pa je zaredio samo 27 eparhijskih svećenika, protiv 160 franjevaca.{{sfn|Perić|2009|p=85}} 1939 ograničio je broj biskupskih kandidata iz hercegovačkih biskupija u sjemeništu u Travniku na samo 33,{{sfn|Perić | 1986|p=283}}{{sfn|Vukšić|2006a|pp=223-224}} vjerojatno pod utjecajem franjevaca.{{sfn|Perić|2002|p=106}} 1937. su franjevci na provincijskom kapitulu Hercegovačke franjevačke provincije zatražili od biskupa da osigura hercegovačkog franjevca za svog nasljednika postavljanjem biskupa koadjutora. U tom pismu su napisali da je Hercegovina "franjevačka već sedam stoljeća, natopljena njihovim znojem i mučeničkom krvlju" i da su franjevci "očuvali Hrvatsku i hercegovačko katoličanstvo". Napisali su i da je Mišić "veliki sin franjevačkog reda" i da "u njemu živi sveti franjevački duh i neće dopustiti da se taj duh umanji ili smanji". Ne znajući za zahtjev franjevaca, dijecezanski svećenici su održali svoj godišnji sastanak sa kojeg su biskupu poslali memorandum u kojem su ga pitali o situaciji sa župama, međutim Mišić nikada nije odgovorio.{{sfn|Perić|2002|pp= 105-106}} 1939 eparhijski svećenici su ipak obavijestili nadbiskupa vrhbosanskog mitropolita [[Ivan Evanđelist Šarić|Ivana Šarića]] o situaciji sa župama, a on je zauzvrat obavijestio apostolskog nuncija u Beogradu. Tako je stvar ponovo stigla do [[Sveta Stolica|Rima]].{{sfn|Perić|2002|p=107}} 1940 o tome se raspravljalo pred Propagandom i Kongregacijom za vanredne crkvene stvari. Kardinal Giuseppe Bruno, koji je potpisao reskript iz 1923, tvrdio je da je molba franjevaca napisana neistinama ili prikrivanjem istine, jer su tražili župe koje su u to vrijeme još nije uspostavljena. 1941, Bruno ponovo piše o ovom pitanju, navodeći da mu nije predana 21 župa koja je trebala biti pod biskupom. Štoviše, Bruno je tvrdio da je 1923 reskript ništavan jer franjevci nisu dobili potrebnu dozvolu od Kongregacije za ustanove posvećenog života i društava apostolskog života da preuzmu župe određen za eparhijsko svećenstvo. Međutim, reskript je ukinut tek 1965. godine.{{sfn|Perić|2002|pp=108-109}} ==== Drugi svjetski rat ==== 1940 i početkom 1941, Kraljevina Mađarska, Kraljevina Rumunija i Kraljevina Bugarska pristale su da se pridruže Silama Osovine. [[Hitler]] je zatim izvršio pritisak na Jugoslaviju da se također pridruži Trojnom paktu.{{sfn|Tomasevich|1975|p=34}} Regent, Knez Pavao, popustio je ovom pritisku i proglasio pristupanje Jugoslavije Trojnom paktu 25. mart 1941.{{sfn|Tomasevich|1975|p=39}} Ovaj potez je bio krajnje nepopularan u oficirskom koru u kome su dominirali Srbi i u većini javnosti: kod velikog dela srpskog stanovništva kao kao i liberali i komunista.{{sfn|Tomasevich|1975|p=41}} Vojni oficiri su izvršili državni udar 27. mart 1941 i prisilio regenta da podnese ostavku, dok je Kralj Petar II., iako je imao samo 17 godina, proglasio se punoljetnim.{{sfn|Tomasevich|1975|p=43–47}} Nakon što je čuo vijesti o puču u Jugoslaviji, [[Hitler]] 27. marta izdao direktivu kojom se traži da se Jugoslavija tretira kao neprijateljska država.{{sfn|Trevor-Roper|1964|p=108}} Nijemci su započeli invaziju zračnim napadom na [[Beograd]] 6. aprila.{{sfn|Tomasevich|1975|pp=67–68}} Istog dana, Italijani su započeli bombardiranje [[Mostar]]a, koje je trajalo nekoliko dana, tokom kojeg su mnogi objekti i katolička crkva su oštećeni.{{sfn |Vukšić|2006a|p=225}} Dana 10. aprila 1941 uspostavljena je [[Nezavisna Država Hrvatska]] (NDH), koja je podijeljena linijom razgraničenja između Njemačke i Italije. Mostarsko-duvanjska i [[Trebinjsko-mrkanska biskupija]] potpuno su potpale pod talijansku zonu utjecaja.{{sfn|Vukšić|2006a|p=221}} Istog dana, došlo je do sukoba između ustaških pristalica i jugoslavenskih trupa u Mostaru, koje su preuzele kontrolu nad gradom.{{|Savić|2007|p=39}} Ostaci Jugoslavenske vojske, kojom je komandirao general Janković, zauzeli su brdo iznad Vladičanskog ordinarijata i otvorili vatru iz topova i mitraljeza. Da bi smirio situaciju i izbjegao dalje razaranje, Mišić je pozvao franjevca Lea Petrovića i uglednog advokata Cvitana Spuževića da ugovore mirovne pregovore sa generalom Jankovićem. Katastrofa je izbjegnuta, a Janković je štetu nadoknadio iz vojnog budžeta. Jugoslavenska vojska je napustila grad, a talijanska ga je zauzela 16. aprila. Talijani su upravljali gradom do 28. aprila, kada su prenijeli vlast na novouspostavljenu vlast [[NDH]].{{sfn|Vukšić|2006a|p=225-226}} U okružnici od 9.maja 1941 katoličkim župama Mostarsko-duvanjske i Trebinjsko-mrkanske biskupije, Mišić je pozdravio osnivanje [[NDH]]. U njemu je poglavara NDH, poglavicu Antu Pavelića, nazvao "uzornim kršćanskim katolikom".{{sfn|Vukšić|2006a|p=228}} Nakon što je jugoslavenska vojska napustila to područje, je niz zločina nad srpskim stanovništvom. Odmetnički ustaški odredi su bez ikakve kontrole masakrirali Srbe u Prebilovcima. Katoličko svećenstvo je protestiralo protiv ovih ubistava. Zločine su crkvenim vlastima prijavili ovdašnji paroh Jozo Zovko i Andrija Majić, koji su „uplakano pričali o strahotama“. Nakon prikupljanja dokaza, Mišić je poslao Majića da prijavi zločine zagrebačkom nadbiskupu [[Alojzije Stepinac]].{{sfn|Vukšić|2006a|p=229}} Uz zagrebačkog nadbiskupa Alojzija Stepinca, Mišić se ubraja u katoličke prelate koji su se protivili ustaškom nasilju. Srbi u Ljubinju, Stocu, Gornjem Hrasnom, Klepcima, Šurmancima, [[Mostar]]u, [[Ljubuški|Ljubuškom]] i [[Međugorje|Međugorju]]. 7. novembar Mišić je napisao izvještaj Predsjedništvu Biskupskih konferencija NDH, govoreći o zločinima na području Mostara:<blockquote>„Ljudi su hvatani kao zvijeri. Zaklali, ubili, - bacili žive u provaliju. U jame su bacane žene, majke sa djecom, odrasle djevojke, ženska i muška djeca. Podžupan mostarski gospodin.[ospodin] Baljić, muhamedanac, javno izjavljuje da kao službenik treba da šuti da ne bi otkrio da je u Ljubinju samo u jednu jamu bačeno 700 raskolnika [pravoslavaca]. Željeznica je iz Mostara i Čapljine odvezla šest vagona punih žena, majki i djevojčica, djece mlađe od deset godina do stanice Šurmanci, gdje su izvučeni iz vagona, odvedeni u brda, a žive majke i djeca su odvedeni. bačen u duboke kanale. Sve je srušeno i pobijeno. U župi Klepci iz okolnih sela N. N. ubijeno je 3.700 raskolnika. Jadni ljudi, bili su mirni. Neću dalje nabrajati. Otišao bih predaleko. U samom gradu Mostaru na stotine ih je svezano, izvedeno van grada, a pobijena je i perad djece čiji je muž odveden i ubijen. 28. juna pojavile su se glasine da će uslijediti velika odmazda nad srpskim stanovništvom, pa je Pavelić izdao naredbu kojom je zaprijetio teškim kaznama onima koji počine zločine nad Srbima. Međutim, naredba je imala samo privremeni efekt {{sfn|Vukšić|2006a|p=230}} Dana 30. juna 1941 Mišić je napisao još jednu okružnicu tumačeći naredbu Pavelića. U njemu se Mišić osvrnuo na petu zapovijest i zatražio da se ubijanja prestanu, te se osvrnuo na primjer Isusa, navodeći da je dopunio petu zapovijest i pozvao vjernike ne samo da ne ubijaju, već i da se ne ljute, a ne osvete se jer ""po bogu svaki je brat".{{sfn|Vukšić|2006a|p=232}} Pavelić je 3. maja 1941 proglasio zakonsku odredbu „„O prelasku iz jedne vjere u drugu““, a Ministarstvo bogoštovlja i obrazovanja objavilo je 27. maja 1941 "Upute o prelasku iz jedne religije u drugu". Nakon toga, mnogi nekatolici, uglavnom pravoslavni Srbi, tražili su obraćenje. Mišić je 8. jula 1941 poslao još jednu cirkular u vezi s tim. Mišić je u ovoj okružnici pisao protiv prisilnog i nasilnog pokrštavanja i tražio da obraćenici budu iskreni u svojoj namjeri. Mišić je rekao da su svi dobrodošli u Katoličku crkvu, ali je poručio svećenstvu da bude oprezan prema intelektualcima, kao što su svećenici, učitelji i bogataši, ali da treba da budu ljubazniji prema običnim građanima, radnicima i zanatlije. Učio je svećenstvo da bude otvoreno i predusretljivo prema katekumenima i da istakne zajedničku vjeru između pravoslavlja i katoličanstva.{{sfn|Vukšić|2006b|pp=326-328}} Također, Mišić kaže da Katoličke crkve trpe nasilje i suprotstavljaju se [[prozelitizmu]].{{sfn|Vukšić|2006b|pp=327}} Mišić je kasnije u svojoj kronici zapisao da su se preobraćenja dogodila u [[Ravno]]m, [[Stolac (BiH)|Stocu]], [[Mostar]]u, [[Goranci (Mostar, BiH)|Goranci]], Mostarski Graca, [[Ljuti Dolac|Ljutom Dolcu]], [[Gabela|Gabeli]], [[Klepci]]ma i [[Humac (Ljubuški, BiH)|Humcu]]. Mišić piše da su proces konverzije izvršili pojedinci koji su se javljali civilnim vlastima i javno izjavljivali da prelaze u [[katolicizam]]. Potom bi potvrdu o namjeri preobraćenja donosili u župni ured, gdje bi dobili potvrdu da su primljeni u katoličku zajednicu. Tada bi dobili vjeronauku, a novorođenčad bi se krstila kao katolici. Mišić napominje da su neki "ustaški odmetnici" hapsili i odvodili preobraćene Srbe na masovno ubijanje.{{sfn|Vukšić|2006a|pp=231}} Navodi: , koji žive pomiješani sa katolicima, registriranima u Katoličkoj crkvi; idi St. Mise, uče katoličku vjeru, krste djecu, - uljezi izdaju naredbe dok su novoobraćenici još u crkvi sv. masa, hvataju ih, staro i mlado, muško i žensko, jure ih kao robove... dok malo tko u masi u vječnosti...''"{{sfn|Vukšić|2006b|pp=331}} Mišić je u svojim bilješkama napisao da je "sve to štetilo hrvatskoj i katoličkoj stvari" i da se "da je bilo drugačijeg pristupa moglo dogoditi da katolici, sa onima koji se preobrate, postanu većina u BiH, a oni i čine ne zavisi od milosti muhamedanaca, koji su poznati po svojoj prevrtljivosti, po vremenu su ono što im je najviše odgovaralo''".{{sfn|Vukšić|2006a|p=231}} Mišić je u vezi Jevreja, u istoj cirkulariji napisao da treba da budu ""izuzetno oprezni i suzdržani"".{{sfn|Vukšić|2006b|pp=326-328}} Ali, kako bi da bi ih spasio od progona, Mišić je naložio svećenicima da izdaju potvrdu o preobraćenju u [[Jevreje]], iako nikakav postupak konverzije nije sproveden.{{sfn|Goluža|2006|p=233}} Mišić je Stepincu poslao dva pisma. Tijekom ljeta 1941 dio hrvatskih dobrovoljaca upućen je na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočni front]]. Dana 11. jula 1942. Mišić je tražio od Stepinca da katoličkim vojnicima osigura katoličke kapelane. U svom drugom pismu Stepincu, Mišić traži pomoć u zaštiti nedavnih preobraćenika Srba koji su odvedeni u koncentracione logore i traži njihovo oslobađanje.{{sfn|Vukšić|2006b|p=329}} Stepinac je proslijedio pismo [[Andrija Artuković|Andriji Artukoviću]] kojim se traži da bude pušten iz logora.{{sfn|Vukšić|2006b|p=329}} Odnosi između Mišića i hercegovačkih franjevaca su se pogoršali nakon uspostave [[NDH]].{{sfn|Mandić|2020|p=19}} Kardinal [[Eugène Tisserant]] rekao je neslužbenom predstavniku NDH u Rimu Nikoli Rušinovića, da su se tokom rata franjevci u Bosni i Hercegovini ponašali „odvratno“ izbjeglicama, talijanskim vojnim i civilnim vlastima, biskupima i predstavnicima Svete Stolice u NDH. Optužbe su uključivale učešće u nasilnim događajima tokom rata, bavljenje sekularnim poslovima i neposlušnost crkvenoj vlasti i [[Svetoj Stolici]].{{sfn|Mandić|2020|p=167}} === Smrt i nasljedstvo === Neposredno prije smrti, Mišić je pokušao da dobije nasljednika. Najprije je htio da ga zamijeni neko iz redova bosanskih franjevaca, a onda je tražio nekog od hercegovačkih franjevaca za svog nasljednika. Međutim, [[Sveta Stolica]] je šutjela na njegove prijedloge.{{sfn|Perić|1986|p=284}}{{sfn|Šalić|2002|p=146}} 1937, franjevci zamolio ga da jednog od njih postavi za episkopa koadjutora {{sfn|Perić|2002|pp=105-106}} Mišić 28. juna 1940 predložio Propagandi da ga postavi za episkopa koadjutora, ali nije dobio odgovor.{{sfn|Pandžić|2001|p=215}} Krajem 1939 biskup Mišić je Propagandi poslao tri kandidata za nasljedstvo: fra Vendelin Vasilja, fra |p=109}} Iako je izgleda dobrog zdravlja, Mišić je iznenada preminuo od moždanog udara 26. Marta 1942 oko podneva sjedeći za stolom. Njegovo tijelo pronašao je njegov sekretar fra Boris Ilovača. Pošto mu je tijelo još bilo toplo obavljeni su posljednji obredi.{{sfn|Šalić|2002|p=146}} Odslužena je misa zadušnica 29. marta u Mostaru, a predvodio ju je Ivan Šarić, nadbiskup vrhbosanski. Istog dana, njegovo tijelo je prebačeno u manastirska crkva u Petrićevcu gdje je 31. marta održana je još jedna misa zadušnica koju je predvodio biskup banjalučki Jozo Garić, nakon čega je tamo po vlastitoj želji i sahranjen. Potres 1969 uništio je crkvu i manastir u Petrićevac, pa su Mišićevi posmrtni ostaci prebačeni na mjesno groblje u ljeto 1970. U trenutku smrti biskupa Mišića, Mostarsko-duvanjska i [[Trebinjsko-mrkanska biskupija|Trebinjsko-mrkanska]] biskupija je imala tri savjetnika, dr. don Petra Čula, brata Borisa Ilovaču i fra Leona Petrovića. Spomenuta dva monaha nisu imala potrebna odobrenja [[Sveta Stolica|Svete Stolice]], niti su ikada zatražena.{{sfn|Perić|2009|p=85}} Dakle, u skladu sa Kodeksom kanona Zakona, nadbiskup vrhbosanski [[Ivan Evanđelist Šarić|Ivan Šarić]] imenovao je don Petra Čulu za kapitularnog vikara. Propaganda je odobrila njegovo imenovanje 10. aprila 1942.{{sfn|Pandžić|2001|p=215}} Iako su se franjevci nadali da će Mišićev nasljednik biti franjevac, a njihova nada je ojačana obećanjima vođe NDH Ante Pavelića franjevcu Radoslavu Glavašu da će franjevac naslijediti Mišića, 15. aprila 1942 Sveta Stolica imenovala Čulu za novog biskupa.{{sfn|Perić|2002|p=109}} == Počasti == === Nagrade === * [[File:Ord.Franz.Joseph-COM.png|60px]] Komandantski krst sa zvijezdom Ordena Franje Josipa.{{sfn|Barun|2018}} * [[File:SRB-SHS-YUG Orden Svetog Save 1.svg|60px]] Orden Svetog Save prvog stepena.{{sfn|Barun|2018}} === Ulice === * Ulica Biskupa Alojzija Mišića u Širokom Brijegu. === Knjige === {{refbegin}} * {{cite book |last=Bušić |first=Krešimir |date=2009 |chapter=Doticaji hercegovačkih franjevaca s bačkim Hrvatima od fra Didaka Buntića do fra Dominika Mandića te bosanskog franjevca i mostarsko-duvanjskog biskupa fra Alojzija Mišića |editor-last1=Tadić |editor-first1=Stipe |editor-last2=Šakota |editor-first2=Marinko |title=Fra Didak Buntić-čovjek i djelo |location=Zagreb |publisher=Institut društvenih znanosti "Ivo Pilar"}} * {{cite book |last=Carmichael |first=Cathie |date=2015 |title=A Concise History of Bosnia |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000carm |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9781107016156}} * {{cite book |last1=Ciglić |first1=Boris |last2=Savić |first2=Dragan |date=2007 |title=Dornier Do 17, The Yugoslav Story: Operational Record 1937–1947 |publisher=Jeroplan |location=Belgrade |isbn=9788690972708}} * {{cite book |last=Mandić |first=Hrvoje |date=2020 |title=Hercegovačka franjevačka provincija u Drugom svjetskom ratu i poraću |location=Zagreb |publisher=Sveučilište u Zagrebu}} * {{cite book |last=Pandžić |first=Bazilije |date=2001 |title=Hercegovački franjevci – sedam stoljeća s narodom |url=https://www.franjevci.info/sites/default/files/duhovnost/dokumenti/Hercegovacki%20franjevci.%20Sedam%20stoljeca%20s%20narodom.pdf |location=Mostar–Zagreb |publisher=ZIRAL}} * {{cite book |last=Perić |first=Marko |date=2002 |title=Hercegovačka afera: pregled događaja i važniji dokumenti |location=Mostar |publisher=Biskupski ordinarijat Mostar}} * {{cite book |last=Perić |first=Marko |date=1986 |chapter=Život i rad mostarsko-duvanjskih i trebinjsko-mrkanskih biskupa u zadnjih 100 godina |editor-last1=Babić |editor-first1=Petar |editor-last2=Zovkić |editor-first2=Mato |title=Katolička crkva u Bosni i Hercegovini u XIX i XX stoljeću: povijesno-teološki simpozij prigodom stogodišnjice ponovne uspostave redovite hijerarhije u Bosni i Hercegovini |location=Sarajevo |publisher=Vrhbosanska visoka teološka škola}} * Phayer, Michael. 2000. The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965. Indiana University Press. Bloomington and Indianapolis. * {{cite book |last=Šalić |first=Jurica |date=2002 |title=Franjevci Sjeverozapadne Bosne |url=https://www.orlovac.eu/knjige/fszb.pdf |location=Bihać |publisher=HKD "Napredak" Bihać}} * {{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |date=1975 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |url=https://archive.org/details/chetniks0000toma |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=9780804708579}} * {{cite book |last=Trevor-Roper |first=Hugh |date=1964 |title=Hitler's War Directives: 1939–1945 |url=https://archive.org/details/hitlerswardirect0000unse |publisher=Norhaven Paperback |location=Viborg |isbn=1843410141}} {{refend}} === Članci === {{refbegin}} * {{cite journal |last=Goluža |first=Božo |date=2006 |title=Židovi u Mostaru (prilog istini i jasnoći) |journal=Hum |issue=1 |pages=226-243}} * {{cite journal |last=Perić |first=Ratko |date=2009 |title=Imenovanje don Petra Čule mostarsko-duvanjskim biskupom |url=https://biskupija-mostar.ba/wp-content/uploads/2022/03/vjesnik_-_1-2009.pdf |journal=Službeni vjesnik biskupija Mostarsko-duvanjske i Trebinjsko-mrkanske |location=Mostar |publisher=Biskupski ordinarijat Mostar |issue=1 |pages=77–89}} * {{cite journal |last=Vrankić |first=Petar |date=2018 |title=Izbori i imenovanja biskupa u Hercegovini u doba austro-ugarske vladavine (1878. – 1918.) na primjeru biskupa fra Alojzija Mišića |url=https://hrcak.srce.hr/file/304113 |journal=Hercegovina |location=Mostar |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Mostaru |volume=4 |pages=243–286}} * {{cite journal |last=Vukšić |first=Tomo |author-link=Tomo Vukšić |date=2006a |title=Mostarski biskup Alojzije Mišić (1912.-1942.) za vrijeme Drugog svjetskog rata |journal=Crkva u svijetu |url=https://hrcak.srce.hr/file/37255 |volume=41 |issue=2 |pages=215–234}} * {{cite journal |last=Vukšić |first=Tomo |date=2006b |title=Mostarski biskup Alojzije Mišić (1912.-1942.) za vrijeme Drugog svjetskog rata (II.) |url= https://hrcak.srce.hr/file/37130|journal=Crkva u svijetu |volume=41 |issue=3 |pages=326–342}} * {{cite journal |last=Wolff |first=Richard J. |date=1977 |title=The Catholic Church and the Dictatorships in Slovakia and Croatia, 1939-1945 |journal=Records of the American Catholic Historical Society of Philadelphia |volume=88 |issue=1/4 |pages=3–30}} {{refend}} === Novinski članci === {{refbegin}} * {{cite news |last=Barun |first=Anđelko |date=13. 6. 2018 |title=Franjevci biskupi iz BiH – poslije uspostave redovite crkvene hijerarhije |url=https://www.svjetlorijeci.ba/novosti/franjevci-biskupi-iz-bih-%E2%80%93-poslije-uspostave-redovite-crkvene-hijerarhije |work=[[Svjetlo riječi]] |location=Sarajevo |access-date=2. 2. 2023 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004154948/https://www.svjetlorijeci.ba/novosti/franjevci-biskupi-iz-bih-%E2%80%93-poslije-uspostave-redovite-crkvene-hijerarhije |url-status=dead }} {{refend}} == Reference == {{refspisak}} == Lieratura == * {{cite journal |last=Goluža |first=Božo |date=2006 |title=Jevreji u Mostaru (doprinos istini i jasnoći) |journal=Hum |issue=1 |pages=226-243}} * {{cite journal |last=Vukšić |first=Tomo |author-link=Tomo Vukšić |date=2006a |title=Mostarski biskup Alojzije Mišić (1912-1942) za vrijeme Drugog svjetskog rata |journal=Crkva u svijetu|url=https://hrcak.srce.hr/file/37255 |volume=41 |issue=2 |pages=215–234}} * {{cite web |url=https://www.md-tm.ba/biskupije/alojzije-mi%C5%A1i%C4%87 |title=Alojzije Mišić OFM (1912.-1942.) |publisher=Biskupije Mostar-Duvno i Trebinje-Mrkan |url-status=dead |access-date=2. 2. 2023 |archive-date=31. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231201942/https://www.md-tm.ba/biskupije/alojzije-mi%C5%A1i%C4%87 }} * {{Citiranje weba |url=http://stankagjuric.from.hr/zanimljivosti/ |title= Zanimljivosti |publisher= stankagjuric.from.hr |access-date=10. 5. 2021 |ref={{harvid|StankaGjuric}}}} {{refend}} * {{Citiranje weba |url=http://stankagjuric.from.hr/zanimljivosti/ |title= Zanimljivosti |publisher= stankagjuric.from.hr |access-date=10. 5. 2021 |ref={{harvid|StankaGjuric}}}} == Vanjski linkovi == * [https://biskupija-mostar.ba/biskupije/biskupija-mostarsko-duvanjska/povijest/ Biografija na sajtu Mostarsko-duvanjske i Trebinjsko-mrkanske episkopije] {{DEFAULTSORT:Mišić, Alojzije}} [[Kategorija:Biografije, Gradiška]] [[Kategorija:Franjevci u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Trebinjsko-mrkanska biskupija]] [[Kategorija:Rođeni 1859.]] [[Kategorija:Umrli 1942.]] hxk1sltwtu3c3y2zo8xxnrjwbyx4zmp 0 497001 3921968 3895152 2026-08-25T00:18:24Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921968 wikitext text/x-wiki Na kraju Obersalzberškog govora (1939.), njemački diktator [[Adolf Hitler]] je vjerovatno izjavio: "Ko, uostalom, danas govori o uništenju [[Armeni|Armenaca]]?" ([[Njemački jezik|njemački]]: Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier?)<ref>{{Cite journal|last=Albrecht|first=Richard|date=1. 1. 2008|title=,,Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier?" Kommentierte Wiederveröffentlichung der Erstpublikation von Adolf Hitlers Geheimrede am 22. August 1939|url=https://www.ingentaconnect.com/content/plg/zfw/2008/00000009/00000002/art00005|journal=Zeitschrift f?r Weltgeschichte|volume=9|issue=2|pages=115–132|doi=10.3726/84526_115}}</ref> Naučnici i danas raspraljvaju o istinitosti citata. == Pozadina == [[Genocid nad Armenima]] bio je sistematsko ubistvo milion do 1,5 miliona etničkih Armena u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]] tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].<ref>{{Cite book|last=Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs|title=Dictionary of Genocide|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2008|isbn=0-313-34642-9|pages=19}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lise Noël, Arnold Bennett|title=Intolerance: a general survey|url=https://archive.org/details/intolerancegener0000noel|year=1994|isbn=0-7735-1187-3|pages=[https://archive.org/details/intolerancegener0000noel/page/100 101]}}</ref> Abram L. Sachar, američki historičar i osnivač Univerziteta Brandeis, napisao je da je "[[Führer|Fuehrer]] dvadeset pet godina kasnije s odobravanjem citirao genocid... koji je smatrao da je armensko 'rješenje' poučan presedan".<ref>{{Cite book|last=Howard M. Sachar|title=The Emergence of the Middle East, 1914–1924|url=https://archive.org/details/emergenceofmiddl00sach|year=1969|pages=[https://archive.org/details/emergenceofmiddl00sach/page/115 115]}}</ref> Prema istoričaru Stefanu Ihrigu, postoje brojni dokazi da je nacistički pogled na svijet oblikovan turskom revolucijom i izvlačenjem sa genocidom.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ihrig|first=Stefan|title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismark to Hitler|url=https://archive.org/details/justifyinggenoci0000ihri|publisher=Harvard University Press|year=2016|isbn=978-0-674-50479-0|pages=[https://archive.org/details/justifyinggenoci0000ihri/page/333 333], 347–349}}</ref> == Govor i verzija == Verzija govora koja uključuje armensku referencu bilježi Hitlera kako kaže:<blockquote>Naša snaga se sastoji u našoj brzini i našoj brutalnosti. [[Džingis-kan|Džingis Kan]] je odveo milione žena i djece na klanje – s predumišljajem i srećnog srca. Istorija u njemu vidi isključivo osnivača [[Mongolsko Carstvo|države]]. Za mene je svejedno šta će slaba zapadnoevropska civilizacija reći o meni. Izdao sam naredbu – i tražit ću od streljačkog voda da strelja svakoga ko izgovori samo jednu riječ kritike – da se naš ratni cilj ne sastoji u postizanju određenih linija, već u fizičkom uništenju neprijatelja. Shodno tome, stavio sam svoju formaciju smrtonosnih glava u pripravnost – za sada samo na Istoku – sa naredbom da nemilosrdno i bez samilosti pošalju u smrt muškarce, žene i djecu poljskog porijekla i jezika. Samo tako ćemo dobiti životni prostor (Lebensraum) koji nam je potreban. Ko, uostalom, danas govori o uništenju Armenaca?<ref>{{Cite book|last=Lochner|first=Louis Paul|title=What About Germany?|url=https://archive.org/details/whataboutgermany0000loui|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1942|pages=[https://archive.org/details/whataboutgermany0000loui/page/11 11]–12}}</ref></blockquote> == Naslijeđe == Citat je često citiran, posebno od strane Armenaca, kako bi se podržalo tumačenje da je Hitler bio inspirisan genocidom nad Armenima da počini zločine.<ref name=":0" /> Stručnjak za međunarodno pravo Alexis Demirdjian vidi ovu opasku kao "depresivni podsjetnik na posljedice nekažnjivosti".<ref>{{Cite web|url=https://academic.oup.com/jicj/article-abstract/16/3/501/5142627|title=A Moving Defence: The Turkish State and the Armenian Genocide Get access Arrow|website=academic.oup.com|access-date=}}</ref> Referenca je sada ispisana na jednom od zidova Memorijalnog muzeja [[holokaust]]a Sjedinjenih Država u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]].<ref>{{Cite journal|last=Dadrian|first=Vahakn|date=1. 1. 1998|title=The Historical and Legal Interconnections Between the Armenian Genocide and the Jewish Holocaust: From Impunity to Retributive Justice|url=https://openyls.law.yale.edu/handle/20.500.13051/6387|journal=Yale Journal of International Law|language=en|access-date=18. 2. 2023|archive-date=7. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607055531/https://openyls.law.yale.edu/handle/20.500.13051/6387|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://armenianweekly.com/2015/05/08/armenian-president-visits-holocaust-museum/|title=Armenian President Visits U.S. Holocaust Memorial Museum|last=Contributor|first=Guest|date=8. 5. 2015|website=The Armenian Weekly|language=en-US|access-date=18. 2. 2023}}</ref> Godine 2009. Međunarodna asocijacija naučnika za genocid upotrijebila je citat u pismu [[Barack Obama|Baracku Obami]] zalažući se za priznavanje genocida nad Armenima.<ref>{{Cite web|url=http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf|title=Letter to President Obama|date=21. 7. 2011|website=web.archive.org|access-date=18. 2. 2023|archive-date=21. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083553/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} lrkxhlzfdnl9r9whcq1ym0mcz8l1s63 0 497090 3922035 3488025 2026-08-25T08:48:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922035 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj na sportskom takmičenju | događaj = Superkombinacija (žene) | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u alpskom skijanju 2023. | slika = Alpine skiing pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | lokacija = [[Méribel]], [[Francuska]] | datum = 6. februar 2023. | takmičari = 33 | države = 16 | zlato = [[Federica Brignone]] | zlatoNOK = Italija | srebro = [[Wendy Holdener]] | srebroNOK = Švicarska | bronza = [[Ricarda Haaser]] | bronzaNOK = Austrija | prethodno = [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021 – superkombinacija (žene)|2021.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2025 – superkombinacija (žene)|2025.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023.}} Takmičenje skijašica u [[Alpska kombinacija|alpskoj kombinaciji]] na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023.|Svjetskom prvenstvu 2023.]] održano je 6. februara na stazi [[Roc de Fer]] u [[Méribel]]u.<ref>{{Cite web|url=https://medias1.fis-ski.com/pdf/2023/AL/5062/2023AL5062PROG.pdf|access-date=11. 11. 2022|publisher=FIS|title=Kalendar|archive-date=6. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206121056/https://medias1.fis-ski.com/pdf/2023/AL/5062/2023AL5062PROG.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medias2.fis-ski.com/pdf/2023/AL/5062/2023AL5062SLR1.pdf|access-date=5. 2. 2023|publisher=FIS|title=Startna lista|archive-date=5. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205172610/https://medias2.fis-ski.com/pdf/2023/AL/5062/2023AL5062SLR1.pdf|url-status=dead}}</ref> == Rezultati == [[Superveleslalom]] je počeo u 11 sati, a [[slalom]] u 14:30.<ref>{{Cite web |url=https://data.fis-ski.com/pdf/2023/AL/5062/2023AL5062RLR1.pdf|access-date=6. 2. 2023 |publisher= FIS |title= Rezultati superveleslaloma}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.fis-ski.com/pdf/2023/AL/5062/2023AL5062RLR2.pdf|access-date=6. 2. 2023 |publisher= FIS |title= Konačni rezultati}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Super-G !! Plasman !! Slalom !! Plasman !! Ukupno !! Zaostatak |- | {{gold01}} || 15 || align=left|[[Federica Brignone]] || align=left|{{ZastavaSPAS|ITA}} || 1:10.28 || 1. || 47.19 || 2. || 1:57.47 || — |- | {{silver02}} || 7 || align=left|[[Wendy Holdener]] || align=left|{{ZastavaSPAS|SUI}} || 1:11.94 || 15. || 47.15 || 1. || 1:59.09 || +1.62 |- | {{bronze03}} || 30 || align=left|[[Ricarda Haaser]] || align=left|{{ZastavaSPAS|AUT}} || 1:11.37 || 8. || 48.36 || 3. || 1:59.73 || +2.26 |- | 4. || 13 || align=left|[[Ramona Siebenhofer]] || align=left|{{ZastavaSPAS|AUT}} || 1:11.18 || 5. || 48.77 || 5. || 1:59.95 || +2.48 |- | 5. || 4 || align=left|[[Franziska Gritsch]] || align=left|{{ZastavaSPAS|AUT}} || 1:11.35 || 7. || 48.83 || 6. || 2:00.18 || +2.71 |- | 6. || 11 || align=left|[[Michelle Gisin]] || align=left|{{ZastavaSPAS|SUI}} || 1:11.86 || 14. || 49.04 || 7. || 2:00.90 || +3.43 |- | 7. || 9 || align=left|[[Laura Gauché]] || align=left|{{ZastavaSPAS|FRA}} || 1:11.67 || 11. || 49.51 || 8. || 2:01.18 || +3.71 |- | 8. || 1 || align=left|[[Emma Aicher]] || align=left|{{ZastavaSPAS|GER}} || 1:12.85 || 23. || 48.40 || 4. || 2:01.25 || +3.78 |- | 9. || 19 || align=left|[[Elena Curtoni]] || align=left|{{ZastavaSPAS|ITA}} || 1:11.06 || 4. || 50.46 || 11. || 2:01.52 || +4.05 |- | 10. || 23 || align=left|[[Marie-Michèle Gagnon]] || align=left|{{ZastavaSPAS|CAN}} || 1:12.14 || 18. || 50.24 || 9. || 2:02.38 || +4.91 |- | 11. || 25 || align=left|[[Maryna Gąsienica-Daniel]] || align=left|{{ZastavaSPAS|POL}} || 1:12.03 || 17. || 50.56 || 12. || 2:02.59 || +5.12 |- | 12. || 26 || align=left|[[Priska Nufer]] || align=left|{{ZastavaSPAS|SUI}} || 1:12.74 || 21. || 50.32 || 10. || 2:03.06 || +5.59 |- | 13. || 24 || align=left|[[Isabella Wright]] || align=left|{{ZastavaSPAS|USA}} || 1:12.84 || 22. || 50.84 || 13. || 2:03.68 || +6.21 |- | 14. || 2 || align=left|[[Valérie Grenier]] || align=left|{{ZastavaSPAS|CAN}} || 1:11.55 || 9. || 52.55 || 16. || 2:04.10 || +6.63 |- | 15. || 29 || align=left|[[Elvedina Muzaferija]] || align=left|{{ZastavaSPAS|BIH}} || 1:13.14 || 24. || 51.92 || 15. || 2:05.06 || +7.59 |- | 16. || 12 || align=left|[[Greta Small]] || align=left|{{ZastavaSPAS|AUS}} || 1:13.89 || 26. || 53.43 || 17. || 2:07.32 || +9.85 |- | 17. || 22 || align=left|[[Noa Szőllős]] || align=left|{{ZastavaSPAS|ISR}} || 1:15.81 || 28. || 51.64 || 14. || 2:07.45 || +9.98 |- | 18. || 10 || align=left|[[Cande Moreno]]|| align="left" |{{ZastavaSPAS|AND}} || 1:13.26 || 25. || 54.24 || 18. || 2:07.50 || +10.03 |- | rowspan=15 | {{hs|Nisu završile}} || 5 || align=left|[[Romane Miradoli]] || align=left|{{ZastavaSPAS|FRA}} || 1:11.95 || 16. || colspan=4|{{sort|99|Nije završila}} |- | 14 || align=left|[[Mikaela Shiffrin]] || align=left|{{ZastavaSPAS|USA}} || 1:11.24 || 6. || colspan=4|{{sort|99|Diskvalificirana}} |- | 16 || align=left|[[Ragnhild Mowinckel]] || align=left|{{ZastavaSPAS|NOR}} || 1:10.99 || 2. || colspan=4 rowspan=8 |{{sort|99|Nisu startale}} |- | 31 || align=left|[[Lara Gut-Behrami]] || align=left|{{ZastavaSPAS|SUI}} || 1:10.99 || 2. |- | 18 || align=left|[[Ilka Štuhec]] || align=left|{{ZastavaSPAS|SLO}} || 1:11.56 || 10. |- | 32 || align=left|[[Tessa Worley]] || align=left|{{ZastavaSPAS|FRA}} || 1:11.67 || 11. |- | 21 || align=left|[[Alice Robinson]] || align=left|{{ZastavaSPAS|NZL}} || 1:11.73 || 13. |- | 28 || align=left|[[Cornelia Hütter]] || align=left|{{ZastavaSPAS|AUT}} || 1:12.16 || 19. |- | 3 || align=left|[[Sofia Goggia]] || align=left|{{ZastavaSPAS|ITA}} || 1:12.20 || 20. |- | 33 || align=left|[[Ania Monica Caill]] || align=left|{{ZastavaSPAS|ROU}} || 1:14.44 || 27. |- | 6 | align=left|[[Marta Bassino]] | align=left|{{ZastavaSPAS|ITA}} | colspan="6" rowspan="5" | {{sort|98|Nisu završile}} |- | 8 || align=left|[[Tricia Mangan]] || align=left|{{ZastavaSPAS|USA}} |- | 17 || align=left|[[Karen Smadja-Clément]]|| align=left|{{ZastavaSPAS|FRA}} |- | 20 || align=left|[[Kajsa Vickhoff Lie]] || align=left|{{ZastavaSPAS|NOR}} |- | 27 || align=left|[[Breezy Johnson]] || align=left|{{ZastavaSPAS|USA}} |} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023.]] gg6i8btx3dl5vap0v1wtqquenu8im7v 0 498612 3921917 3919748 2026-08-24T20:45:14Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921917 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mehanoreceptor}} '''Mehanosenzitivni kanali''', '''mehanosenzitivni ionski kanali''' ili '''istegnuti ionski kanali''' su [[membranski protein]]i sposobni da odgovore na mehanički stres u širokom dinamičkom rasponu vanjskih mehaničkih [[podražaj]]a.<ref>{{cite journal |last1=Sukharev |first1=S. |author2=Sachs, F. |title=Molecular Force Transduction by Ion Channels: diversity and unifying principles |journal=J. Cell Sci. |year=2012 |volume=125 |pages=1–9 |doi=10.1242/jcs.092353|pmid=22797911 |issue=13|pmc=3434843 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gottlieb |first1=P. |author2=Sachs, F |title=The sensation of stretch |journal=Nature |year=2012 |volume=483 |pages=163–164 |doi=10.1038/483163a |pmid=22398551 |issue=7388 |bibcode=2012Natur.483..163G |pmc=4090763}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sachs |first1=F. |title=Stretch activated Ion Channels; What are They |journal=Physiology |year=2010 |volume=25 |pages=50–56 |doi=10.1152/physiol.00042.2009 |pmid=20134028 |issue=1 |pmc=2924431}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bowman |first1=Charles L. |author2=Gottlieb, P. A. |author3=Suchyna, T. M. |author4=Murphy, Y. K. |author5=Sachs, F.|title=Mechanosensitive ion channels and the peptide inhibitor GsMTx-4: History, properties, mechanisms and pharmacology |url=https://archive.org/details/sim_toxicon_2007-02_49_2/page/249 |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |pages=249–270 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.09.030 |issue=2 |pmid=17157345 |pmc=1852511}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Suchyna |first1=T. M. |author2=Sachs, F. |title=Mechanosensitive channel properties and membrane mechanics in mouse dystrophic myotubes |journal=J Physiol |volume=581 |pages=369–387 |doi=10.1113/jphysiol.2006.125021 |year=2007 |pmid=17255168 |issue=Pt 1 |pmc=2075208}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Markin |first1=V. S. |last2=Sachs |first2=F. |title=Thermodynamics of mechanosensitivity |journal=Physical Biology |year=2006 |bibcode=2004PhBio...1..110M |volume=1 |pages=110–124 |doi=10.1088/1478-3967/1/2/007 |pmid=16204828 |issue=2|s2cid=24625029 }}</ref> Prisutni su u membranama organizama iz tri [[domen (biologija)|domena]] života: [[bakterije]], [[archaea]] i [[eukarioti]].<ref name="pmid12626684">{{cite journal |vauthors=Pivetti CD, Yen MR, Miller S, Busch W, Tseng YH, Booth IR, Saier MH | title = Two families of mechanosensitive channel proteins | journal = Microbiol. Mol. Biol. Rev. | volume = 67 | issue = 1 | pages = 66–85, table of contents |date=mart 2003 | pmid = 12626684 | pmc = 150521 | doi = 10.1128/MMBR.67.1.66-85.2003 }}</ref> Oni su senzori za brojne sisteme uključujući čula dodira, sluha i ravnoteže, kao i učešće u kardiovaskularnoj regulaciji i osmotskoj [[homeostaza|homeostazi]] (npr. žeđ). Kanali variraju u selektivnosti za prožimajuće ione, od neselektivnih između aniona i kationa u [[bakterija]]ma, do selektivnih kationa, omogućavajući prolaz Ca²⁺, K⁺ i Na< sup>+</sup> kod [[eukarioti|eukariota]], i visoko selektivni K⁺ kanali kod bakterija i [[eukariot]]a. Svi organizmi, i očigledno sve vrste ćelija, osećaju i reaguju na mehaničke podražaje.<ref>{{cite journal |last1=Kung |first1=C. |year=2005 |title=A possible unifying principle for mechanosensation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-04_436_7051/page/646 |journal=Nature |volume=436 |issue=7051 |pages=647–54 |bibcode=2005Natur.436..647K |doi=10.1038/nature03896 |pmid=16079835|s2cid=4374012 }}</ref> MSC-ovi funkcionišu kao mehanotransduktori sposobni da generišu i električne i ionske signale, kao odgovor na spoljašnje ili unutrašnje <ref>{{cite journal |last1=Suchyna |first1=T. |author2=Sachs, F. |title=Mechanical and electrical properties of membranes from dystrophic and normal mouse muscle |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2007-05-15_581_1/page/369 |journal=J. Physiol.|year=2007 |issue=Pt 1 |pages=369–387 |doi=10.1113/jphysiol.2006.125021 |volume=581 |pmid=17255168 |pmc=2075208}}</ref> stimulanse.<ref>{{cite journal |last1=Hackney |first1=CM |last2=Furness |first2=DN |year=1995 |title=Mechanotransduction in vertebrate hair cells: structure and function of the stereociliary bundle |journal=Am J Physiol |volume=268 |issue= 1 Pt 1|pages=C1–138|doi=10.1152/ajpcell.1995.268.1.C1 |pmid=7840137 }}</ref> Pod ekstremnim [[turgorov pritisak|turgorom]] u bakterijama, neselektivni MSC kao što su MSCL i MSCS služe kao sigurnosni ventili za sprečavanje [[liza|lize]]. U specijalizovanim ćelijama viših organizama, drugi tipovi MSC-a su vjerovatno osnova [[čulo sluha|čula sluha]] i [[čulo dodira|dodira]] i osećaju stres potreban za mišićnu koordinaciju. Međutim, nijedan od ovih kanala nije kloniran. MSC-ovi također omogućavaju biljkama da razlikuju gore od dolje osjećajem sile gravitacije. MSC nisu osjetljivi na pritisak, ali su osjetljivi na lokalni stres, najvjerovatnije napetost u okolnom [[lipidni dvosloj|lipidnom dvosloju]].<ref>{{cite journal |doi=10.1088/1478-3967/1/2/007 |pmid=16204828 |title=Thermodynamics of mechanosensitivity |year=2004 |last1=Markin |first1=V. S. |last2=Sachs |first2=F. |journal=Physical Biology |volume=1 |issue=2 |pages=110–124 |bibcode=2004PhBio...1..110M|s2cid=24625029 }}</ref> ==Klasifikacija== MS se mogu klasifikovati na osnovu tipa iona za koji su propusni. '''Kationski selektivni MSC''': Kao što ime sugerira, pokazuju selektivnu permeabilnost za pozitivne ione, a najselektivniji kanali su oni za K⁺. Najčešći eukariotski MSC su za kationski selektivni prolazak Na⁺, K⁺ i Ca²⁺, ali ne i Mg²⁺. Imaju jednokanalni opseg provodljivosti (25-35 pS) i blokirani su trovalentnim ionom [[gadolinij]]a. K⁺ selektivni MSC-ovi kao što je TREK-1 nisu blokirani od strane Gd³⁺.<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/s00249-008-0318-8 | title = The mechano-gated K2P channel TREK-1 | year = 2008 | last1 = Dedman | first1 = Alexandra | last2 = Sharif-Naeini | first2 = Reza | last3 = Folgering | first3 = Joost H. A. | last4 = Duprat | first4 = Fabrice | last5 = Patel | first5 = Amanda | last6 = Honoré | first6 = Eric | journal = European Biophysics Journal | volume = 38 | issue = 3 | pages = 293–303 | pmid = 18369610 | s2cid = 28802245 }}</ref> '''Anionski kanali:''' pokazuju značajnu permeabilnost za negativne ione i nisu dominantni kao kationski MS. Imaju veliki raspon provodljivosti (> 300pS). '''Neselektivni ionski kanali:''' Kao što naziv govori, ne razlikuju pozitivne i negativne kanale koji su češći za arheje i bakterije, ali se rijetko nalaze u [[eukarioti]]ma.<ref>{{cite journal | last1 = Sackin | first1 = H. | year = 1995 | title = Mechanosensitive channels | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-physiology_1995_57/page/n348 | journal = Annu. Rev. Physiol. | volume = 57 | pages = 333–53 | doi = 10.1146/annurev.ph.57.030195.002001 | pmid = 7539988 }}</ref> Uopćeno govoreći, većina MS-a se može klasifikovati kao [[ionski kanal sa lipidima|kanali sa ograničenim lipidima]] ==Funkcije== Da bi se protein smatrao mehanosenzitivnim, mora odgovoriti na mehaničku deformaciju membrane. Mehaničke deformacije mogu uključivati promjene u napetosti, debljini ili zakrivljenosti membrane. Mehanosenzitivni kanali reaguju na napetost membrane promjenom svoje konformacije između otvorenog i zatvorenog stanja.<ref name="pmid7690260">{{cite journal |vauthors=Sukharev SI, Martinac B, Arshavsky VY, Kung C | title = Two types of mechanosensitive channels in the Escherichia coli cell envelope: solubilization and functional reconstitution | journal = Biophys. J. | volume = 65 | issue = 1 | pages = 177–83 |date=juli 1993 | pmid = 7690260 | pmc = 1225713 | doi = 10.1016/S0006-3495(93)81044-0 | bibcode = 1993BpJ....65..177S }}</ref><ref name="pmid22000509">{{cite journal |vauthors=Haswell ES, Phillips R, Rees DC | title = Mechanosensitive channels: what can they do and how do they do it? | journal = Structure | volume = 19 | issue = 10 | pages = 1356–69 |date=oktobar 2011 | pmid = 22000509 | pmc = 3203646 | doi = 10.1016/j.str.2011.09.005 }}</ref> Jedan tip mehanički osetljivih ionskih kanala aktivira specijalizovane senzorne ćelije, kao što su spužnične [[trepljasate ćelije]] i neki dodirni [[senzorni neuron]]i, kao odgovor na sile primenjene na proteine.<ref name="pmid12429699">{{cite journal |vauthors=Ernstrom GG, Chalfie M | title = Genetics of sensory mechanotransduction | journal = Annu. Rev. Genet. | volume = 36 | pages = 411–53 | year = 2002 | pmid = 12429699 | doi = 10.1146/annurev.genet.36.061802.101708 }}</ref><ref name="pmid8805263">{{cite journal |vauthors=García-Añoveros J, Corey DP | title = Touch at the molecular level. Mechanosensation | journal = Curr. Biol. | volume = 6 | issue = 5 | pages = 541–3 |date=maj 1996 | pmid = 8805263 | doi = 10.1016/S0960-9822(02)00537-7 | doi-access = free }}</ref> [I[onski kanal]]i koji se aktiviraju rastezanjem potrebni su za početno formiranje [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]] od mehaničkog stimulusa, naprimjer preko [[mehanoreceptor]]a u [[vibrisa]] ([[brk]]ovi) nekih životinja kao što su [[glodari]]. Aferentna nervna vlakna odgovorna za detekciju senzornog stimulusa i povratnu informaciju posebno su osjetljiva na stimulaciju. To je rezultat specijaliziranih mehanoreceptorskih ćelija koje su superponirane na aferentna nervna vlakna. Ionski kanali aktivirani rastezanjem nalaze se na ovim mehanoreceptorskim ćelijama i služe za snižavanje praga akcijskog potencijala, čineći aferentne nerve osjetljivijim na stimulaciju. Aferentni nervni završeci bez mehanoreceptorskih ćelija nazivaju se slobodnim nervnim završecima. Oni su manje osjetljivi od inkapsuliranih aferentnih vlakana i općenito funkcioniraju u percepciji [[bol]]a.<ref name="Purves, p.207-209"/> Ionski kanali aktivirani rastezanjem odgovorni su za mnoge tjelesne funkcije kod sisara. U koži su odgovorni za osjećanje [[vibracija]], osjećaj pritiska, istezanje, dodir i lagani dodir.<ref name="ValleCobo2012"/><ref name="PatelSharif-Naeini2010">{{cite journal |vauthors=Patel A, Sharif-Naeini R, Folgering JR, Bichet D, Duprat F, Honoré E | title = Canonical TRP channels and mechanotransduction: from physiology to disease states | journal = Pflügers Arch. | volume = 460 | issue = 3 | pages = 571–81 |date=august 2010 | pmid = 20490539 | doi = 10.1007/s00424-010-0847-8 | s2cid = 22542282 }}</ref> Izražavaju se u senzornim modalitetima uključujući [[okus]], [[čulo sluha|sluh]], [[čulo mirisa|miris]], osjećaj topline, kontrolu jačine [[zvuk]]a i [[vid]].<ref name="López-Larrea"/><ref name="pmid19842065">{{cite journal|vauthors=Yin J, Kuebler WM | title=Mechanotransduction by TRP channels: general concepts and specific role in the vasculature | journal=Cell Biochem Biophys | year= 2010 | volume= 56 | issue= 1 | pages= 1–18 | pmid=19842065 | doi=10.1007/s12013-009-9067-2 | s2cid=12154460 }}</ref><ref name="Martinac2011">{{cite journal | author = Martinac B | title = Bacterial mechanosensitive channels as a paradigm for mechanosensory transduction | journal = Cell. Physiol. Biochem. | volume = 28 | issue = 6 | pages = 1051–60 | year = 2011 | pmid = 22178995 | doi = 10.1159/000335842 | doi-access = free }}</ref> Također mogu regulirati unutrašnje funkcije organizma, uključujući, ali ne ograničavajući se na, [[osmotski pritisak]] u ćelijama, [[krvni pritisak]] u [[vena]]ma i [[arterija]]ma, [[mokrenje]] i [[elektrofiziologija|elektrofiziološke reakcije]] srca <ref name="pmid 26838316">{{cite journal |vauthors=Peyronnet R, Nerbonne JM, Kohl P | title = Cardiac mechano-gated ion channels and arrhythmias | journal = Circ. Res. | volume = 118 | issue = 2| pages = 311–29 | year = 2016 | pmid = 26838316 | doi = 10.1161/CIRCRESAHA.115.305043 | pmc=4742365}}</ref><ref name="pmid 32380895">{{cite journal |vauthors=Quinn TA, Kohl P | title = Cardiac Mechano-Electric Coupling: Acute Effects of Mechanical Stimulation on Heart Rate and Rhythm | journal = Physiol. Rev. | volume = 101 | issue = 1| pages = 37–92 | year = 2021 | pmid = 32380895 | doi = 10.1152/physrev.00036.2019| doi-access = free }}</ref> i [[kontraktilnost]].<ref name="López-Larrea"/><ref name="Martinac2011"/> Pored ovih funkcionalnosti, otkriveno je i da su [[ionski kanal]]i aktivirani rastezanjem uključeni u ravnotežu i [[Propriocepcija|proprioceptivne osjećaje]].<ref name="López-Larrea"/> Utvrđeno je da su i kanali koji su obično poznati samo kao "naponski" ili "ligandski" također mehanički osjetljivi. Kanali pokazuju mehaničku osjetljivost kao opće svojstvo. Međutim, mehanički stres utiče na različite tipove kanala na različite načine. Kanali sa naponom i ligandom mogu se neznatno modificirati mehaničkom stimulacijom, što bi moglo malo promijeniti njihovu reakciju ili [[Polupropusna membrana|propusnost]], ali i dalje reaguju prvenstveno na [[napon]] ili [[ligand]]e.<ref name="Sachs2010"/> ==Transdukcijski mehanizmi== Postoje dva različita tipa kanala koji se aktiviraju rastezanjem između kojih je važno razlikovati: mehanički zatvorene kanale, na koje direktno utiču mehaničke deformacije membrane, i mehanički osjetljive kanale, koji se otvaraju [[drugi glasnik|sekundarnim glasnicima]] oslobođenim od pravog mehanički zatvorenog kanala.<ref name="ValleCobo2012"/> Pronađena su dva različita mehanizma za otvaranje ionskih kanala aktiviranih istezanjem: mehaničke deformacije u ćelijskoj membrani mogu povećati vjerovatnoću otvaranja kanala. Proteini [[vančelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] i [[citoskelet]]a vezani su za van- i unutar[[citoplazma]]tske domene ionskih kanala aktiviranih rastezanjem. Napetost na ovim mehanosenzornim proteinima uzrokuje da ti proteini djeluju kao signalni intermedijer, što rezultira otvaranjem jonskog kanala.<ref name="ValleCobo2012"/> Svi poznati ionski kanali aktivirani rastezanjem u [[prokarioti|prokariotskim ćelijama]] su pronađeni da se otvori direktnom deformacijom membranskog [[lipidni dvosloj|lipidnog dvosloja]].<ref name="López-Larrea"/> Kanali za koje se pokazalo da isključivo koriste ovaj mehanizam gajtinga su [[KCNK2|TREK-1]] i [[KCNK4|TRAAK]] kanali. U studijama koje su koristile ćelije za [[kosa|kosu]] sisara, mehanizam koji povlači proteine vezane iz intra- i ekstra-[[citoplazma]]tskog domena kanala za [[citoskelet]] i [[vanćelijski matriks]], je najvjerovatniji model za otvaranje ionskih kanala.< ref name="López-Larrea"/> Mehanička deformacija [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] može se postići brojnim eksperimentalnim intervencijama, uključujući magnetsko aktiviranje nanočestica. Primjer za to je kontrola priliva [[kalcij]]a [[akson]]ima i dugmadi unutar [[neuron]]skih mreža.<ref name="doi:10.1021/acs.nanolett.6b04200">{{cite journal |vauthors=Tay A, Dino DC | title = Magnetic Nanoparticle-Based Mechanical Stimulation for Restoration of Mechano-Sensitive Ion Channel Equilibrium in Neural Networks | journal = Nano Letters | volume = 17 | issue = 2 | pages = 886–892 | date = 17. 1. 2017 | doi = 10.1021/acs.nanolett.6b04200 | pmid = 28094958 }}.</ref> Treba imati na umu da ovo nije indikacija 'magnetne stimulacije' mehanosenzitivnih kanala. <gallery> slika:Prokaryotic stretch-activated channel.jpg| Prokariotski model. Kanal se otvara kao odgovor na deformaciju membrane (zelene strelice). Adaptirano iz Lumpkin et al.<ref name="ReferenceA">{{cite journal |vauthors=Lumpkin EA, Caterina MJ | title = Mechanisms of sensory transduction in the skin |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-02-22_445_7130/page/858 | journal = Nature | volume = 445 | issue = 7130 | pages = 858–65 |date=februar 2007 | pmid = 17314972 | doi = 10.1038/nature05662 | bibcode = 2007Natur.445..858L | s2cid = 4391105 }}</ref> slika:Mammalian Hair Cell Model.jpg| Model trepljaste ćelije sisara. Kanal se otvara preko priveznika kao odgovor na poremećaj u vanćelijskom matriksu ili [[citoskelet]]u. Slika prilagođena iz Lumpkin et al.<ref name="ReferenceA"/> </gallery> {| class="wikitable" |+ Neki MS kanali koji su klonirani i okarakterizirani. Podaci prilagođeni iz Martinac, 2001<ref>{{cite journal | last1 = Hamill | first1 = O.P. | last2 = Martinac | first2 = B. | year = 2001 | title = Molecular basis of mechanotransduction in living cells | url = https://semanticscholar.org/paper/7594930ac3bab52a231369a29383732df0983130| journal = Physiol. Rev. | volume = 81 | issue = 2| pages = 685–740 | pmid = 11274342 | doi=10.1152/physrev.2001.81.2.685| s2cid = 1877143 }}</ref> |- ! Kanal ! Izvor ! Ulazni mehanizam ! Fiziološka uloga |-| MscL || [[Bacteria]] || [[Lipidni dvosloj]] || Regulacija turgora i rast ćelija |- | MscS || Bakterije || Lipidni dvosloj || Regulacija turgora i rast ćelija |- | MscMJ || [[Archaea]] || Lipidni dvosloj || Regulacija turgora |- | MEC4 || ''[[C. [elegans]]'' || [[Linker]] || Dodir |- | TRPY || [[Gljive]] || Dvoslojni || Regulacija turgora |- | TREC-1 || [[Sisari]] || Dvoslojni || Potencijal membranskog mirovanja |} MS je također sugeriran kao potencijalna meta za [[antibiotik]]e, razlog za ovu ideju je da su i McsS i MscL visoko konzervirani među [[prokarioti]]ma, ali njihovi homolozi nisu pronađeni kod životinja.<ref>{{cite journal | last1 = Nguyen | first1 = T. | last2 = Clare | first2 = B. | last3 = Martinac | first3 = B. | year = 2005 | title = The effects of parabens on the mechanosensitive channels | pmid = 15770478 | journal = Eur. Biophys. J. | volume = 34 | issue = 5| pages = 389–396 | doi=10.1007/s00249-005-0468-x | last4 = Martinac | first4 = Boris| s2cid = 45029899 }}</ref> što ih čini izuzetnim potencijalom za dalje studije. U neuronima sisara, otvaranje ionskih kanala depolarizira aferentni neuron stvarajući [[akcijski potencijal]] sa dovoljnom depolarizacijom.<ref name="Purves, p.207-209">{{Cite book | last1 = Purves | first1 = Dale. | title = Neuroscience | url = https://archive.org/details/neuroscience0000unse_l6o2 | year = 2004 | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Mass. | isbn = 978-0-87893-725-7 | pages =[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_l6o2/page/207 207]–209}}</ref> Kanali se otvaraju kao odgovor na dva različita mehanizma: prokariotski model i model trepljaste ćelije sisara.<ref name="López-Larrea"/><ref name="pmid19842065"/> Pokazalo se da [[ionski kanal]]i aktivirani rastezanjem otkrivaju vibracije , pritisak, rastezanje, dodir, zvukove, okus, miris, toplotu, jačinu zvuka i [[vid]].<ref name="ValleCobo2012">{{cite journal |vauthors=Del Valle ME, Cobo T, Cobo JL, Vega JA | title = Mechanosensory neurons, cutaneous mechanoreceptors, and putative mechanoproteins | journal = Microsc. Res. Tech. | volume = 75 | issue = 8 | pages = 1033–43 |date=august 2012 | pmid = 22461425 | doi = 10.1002/jemt.22028 | s2cid = 206068242 }}</ref><ref name="PatelSharif-Naeini2010"/><ref name="Martinac2011"/> Ionski kanali koji se aktiviraju istezanjem kategorizirani su u tri različite "natporodice": ENaC/DEG , TRP porodica i K1 selektivna porodica. Ovi kanali su uključeni u tjelesne funkcije kao što je [[regulacija krvnog pritiska]].<ref name="Sachs2010">{{cite journal| author=Sachs F| title=Stretch-activated ion channels: what are they? | journal=Physiology | year= 2010 | volume= 25 | issue= 1 | pages= 50–6 | pmid=20134028 | doi=10.1152/physiol.00042.2009 | pmc=2924431 }}</ref> Pokazalo se da su povezani sa mnogim kardiovaskularnim bolestima.<ref name="pmid19842065"/> Kanali aktivirani rastezanjem prvi su uočeni u kokošijim [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]], što su otkrili Falgunija Guharaya i Frederika Sachsa 1983. godine, a rezultati su objavljeni 1984.<ref name="pmc1193237">{{cite journal|pmc=1193237 | pmid=6086918 | volume=352 | title=Stretch-activated single ion channel currents in tissue-cultured embryonic chick skeletal muscle |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_1984-07_352/page/684 |date=juli 1984 |vauthors=Guharay F, Sachs F | journal=J. Physiol. | pages=685–701 | doi=10.1113/jphysiol.1984.sp015317}}</ref> Od tada su pronađeni kanali aktivirani rastezanjem u ćelijama od bakterija do ljudi, kao i biljaka. Otvaranje ovih kanala je centralno za odgovor neurona na pritisak, često [[osmotski pritisak|osmotski]] i [[krvni pritisak]], kako bi se regulisao protok iona u unutrašnjem okruženju.<ref name="López-Larrea">{{Cite book | last1 = López-Larrea | first1 = Carlos | title = Sensing in Nature | year = 2011 | publisher = Springer Science+Business Media | location = New York | isbn = 978-1-4614-1703-3 }}</ref> ==Struktura== ===Natporodica ENaC/DEG=== ====ASIC==== Postoji šest poznatih ASIC podjedinica, ASIC1a, ASIC1b, ASIC2a, ASIC2b, ASIC3 i ASIC4, koje imaju dva [[transmembranski domen|transmembranska domena]], vanćelijske i unutarćelijske petlje i [[C-kraj|C-]] i [[N-kraj]]eve. Ove ASIC podjedinice vjerovatno formiraju [[tetramere]] s različitom kinetikom, pH osjetljivošću, distribucijom tkiva i farmakološkim svojstvima.<ref name="ValleCobo2012"/> ===Natporodica TRP=== Postoji sedam potporodica unutar natporodice [[TRP]]: [[TRPC]] (kanonski), [[TRPV]] (vaniloid), [[TRPM]] (melastatin), [[TRPP]] (policistin), [[TRPML]] (mukolipin), [[TRPA (kanal)|TRPA]] ([[ankirin]]) i [[TRPN]] (sličan NOMPC). TRP proteini tipski se sastoji od šest transmembranskih domena, S1, S2, S3, S4, S5 i S6, sa porama između S5 i S6. Sadrže unutarćelijske N- i [[C-kraj]]eve, koji formiraju tetramere i razlikuju se po dužini i domenu. Unutar kanala postoje [[ankirin]]i, koji su strukturni proteini koji posreduju u [[interakcija protein-protein|interakcijama protein-protein]], i smatra se da doprinose modelu vezivanja otvaranja kanala aktiviranog rastezanjem. NOMPC, identifikovan u mehanotransdukciji ''[[D. melanogaster]]'' i član potporodice TRPN, sadrži relativno veliki broj ankirina.<ref name="López-Larrea"/> ===Naptporodica K1-selektivnih=== K2P kanali se sastoje od šest potporodica i sadrže četiri [[transmembranski domen|transmembranska domena]], koji formiraju po dvije pore između domena 1-2 i 3-4. K2P kanali također sadrže kratki [[N-terminal]]ni domen i [[C-terminal]] koji varira po dužini. Postoji i veliki vanćelijski [[linker]]ski region između domena 1 i prve pore formirane između domena 1-2.<ref name="ValleCobo2012"/> ==Klinički značaj== [[Ionski kanal]]i aktivirani rastezanjem obavljaju važne funkcije u mnogim različitim područjima tijela. Arterije otporne na miogenu konstrikciju zavisne od pritiska zahtijevaju ove kanale za regulaciju u glatkim mišićima [[arterija]].<ref name="PatelSharif-Naeini2010"/> Utvrđeno je da se koriste za detekciju zapremine kod životinja i [[regulacija krvnog pritiska|regulaciju krvnog pritiska]] .<ref name="Sachs2010"/> Pokazalo se da [[bakterije]] smanjuju [[hidrostatski pritisak]] pomoću MscL i MscS kanala.<ref name="Sachs2010"/> ===Patologije povezane sa ionskim kanalima aktiviranim istezanjem=== Ionski kanali koji se aktiviraju istezanjem povezani su s glavnim patologijama. Neke od ovih [[patologija|patoloških stanja]] uključuju [[srčana aritmija|srčanu aritmiju]] (kao što je [[pretkomorska fibrilacija]]),<ref name="Sachs2010"/> [[srčana hipertrofija]], [[Duchenneova mišićna distrofija]],<ref name= "PatelSharif-Naeini2010"/> i druge [[kardiovaskularne bolesti]].<ref name="pmid19842065"/> ===Blokiranje ionskih kanala aktiviranih rastezanjem=== Pokazalo se da [[gadolinij]] (Gd³⁺) i drugi [[lantanidi]] blokiraju funkciju ionskog kanala aktiviranog rastezanjem. Prikazan je [[peptid]]ni toksin izolovan iz [[tarantula|čileanske ružine tarantule]] (''Grammostola rosea'', [[Sinonim (taksonomija)|sinonim]] ''G. spatulata''), mehanotoksin 4 (GsMTx4) da inhibira ove kanale sa vanćelijske strane, ali ne inhibira sve ionske kanale aktivirane rastezanjem, a posebno nema efekta na 2p kanale.<ref name="Sachs2010"/> ===Lista bolesti povezanih sa mehanosenzitivnim kanalima=== *Policistasta bubrežna bolest *[[Pretkomorska fibrilacija]] Abnormalnosti u funkciji MS kanala mogu uzrokovati stanja: *[[Neuron]]ska bolest * Mišićna degeneracija. * [[aritmija|Srčane aritmije]] *[[Hipertenzija]]. ==Također pogledajte== *[[Mehanosenzacija]] *[[Mehanosenzitivni kanal velike provodljivosti]] *[[Mehanosenzitivni kanal male provodljivosti]] *[[Ionski kanal sa ograničenim naponom]] *[[Ionski kanal ograničen ligandom]] *[[Ionski kanal ograničen lipidima]] *[[The grate NYU website]] ==Reference== {{refspisak|30em}} Sljedeće se ne spominje u članku, i/ili je u suprotnosti sa Engler, A. et al., 2006: * {{cite journal | last1 = Perozo | first1 = E | last2 = Kloda | first2 = A | last3 = Cortes | first3 = DM | display-authors = etal | year = 2002 | title = Physical principles underlying the transduction of bilayer deformation forces during mechanosensitive channel gating | journal = Nature Structural & Molecular Biology | volume = 9 | issue = 9| pages = 696–703 | doi=10.1038/nsb827 | pmid=12172537| s2cid = 17910920 }} ==Vanjski linkovi== *{{Cite web |title=Mechanosensitive ion channel (PF00924) - Pfam entry |url=https://www.ebi.ac.uk/interpro/entry/pfam/PF00924/ |url-status=live |access-date=27. 3. 2023 |website=www.ebi.ac.uk |publisher=InterPro}} *{{UMichOPM|protein|pdbid|2oau}} {{Ionski kanali|g9}} [[Kategorija:Membranska biologija]] [[Kategorija:Transmembranski proteini]] [[Kategorija:Ionski kanali]] rhsr1yqqiwgk09mf2bjlenc5zb2hxvm 2 500884 3921885 3921829 2026-08-24T17:02:31Z Tulum387 155909 3921885 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, kao i druga sezona sa VAR sistemom. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati. U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine. == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |<nowiki>[[Zoran Kvržić|</nowiki>{{ZD|BIH}} Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |[[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4 June 2026|website=fksarajevo.ba|language=bs|access-date=4 June 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9 June 2026|website=reprezentacija.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |Duško Vranešević<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |Igor Mirković<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9 June 2026|website=sportdc.net|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28 June 2026|website=mondo.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |[[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12 June 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7 July 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |[[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4 July 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |[[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14 May 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14 May 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14 July 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=bs|access-date=14 July 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1 |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2 |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3 |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4 |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5 |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6 |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7 |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8 |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9 |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10 |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == === Kola 1–22 === {{#invoke:sports results|main | source = [https://sportsport.ba/tabele-lige/fudbal/bosna-i-hercegovina/wwin-liga-bih/1?season_id=484&type=total&sort=rank sportsport.ba] | update = 24. augusta 2026. | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLO | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLO = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match_BOR_BSK = | match_BOR_ČEL = | match_BOR_RAD = | match_BOR_SAR = | match_BOR_SLO = | match_BOR_ŠB = | match_BOR_VEL = | match_BOR_ZRI = | match_BOR_ŽEL = | match_BSK_BOR = | match_BSK_ČEL = | match_BSK_RAD = | match_BSK_SAR = | match_BSK_SLO = | match_BSK_ŠB = | match_BSK_VEL = | match_BSK_ZRI = | match_BSK_ŽEL = | match_ČEL_BOR = | match_ČEL_BSK = | match_ČEL_RAD = | match_ČEL_SAR = | match_ČEL_SLO = | match_ČEL_ŠB = | match_ČEL_VEL = | match_ČEL_ZRI = | match_ČEL_ŽEL = | match_RAD_BOR = | match_RAD_BSK = | match_RAD_ČEL = | match_RAD_SAR = | match_RAD_SLO = | match_RAD_ŠB = | match_RAD_VEL = | match_RAD_ZRI = | match_RAD_ŽEL = | match_SAR_BOR = | match_SAR_BSK = | match_SAR_ČEL = | match_SAR_RAD = | match_SAR_SLO = | match_SAR_ŠB = | match_SAR_VEL = | match_SAR_ZRI = | match_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match_SLO_BOR = | match_SLO_BSK = | match_SLO_ČEL = | match_SLO_RAD = | match_SLO_SAR = | match_SLO_ŠB = | match_SLO_VEL = | match_SLO_ZRI = | match_SLO_ŽEL = | match_ŠB_BOR = | match_ŠB_BSK = | match_ŠB_ČEL = | match_ŠB_RAD = | match_ŠB_SAR = | match_ŠB_SLO = | match_ŠB_VEL = | match_ŠB_ZRI = | match_ŠB_ŽEL = | match_VEL_BOR = | match_VEL_BSK = | match_VEL_ČEL = | match_VEL_RAD = | match_VEL_SAR = | match_VEL_SLO = | match_VEL_ŠB = | match_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match_VEL_ŽEL = | match_ZRI_BOR = | match_ZRI_BSK = | match_ZRI_ČEL = | match_ZRI_RAD = | match_ZRI_SAR = | match_ZRI_SLO = | match_ZRI_ŠB = | match_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match_ZRI_ŽEL = | match_ŽEL_BOR = | match_ŽEL_BSK = | match_ŽEL_ČEL = | match_ŽEL_RAD = | match_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match_ŽEL_SLO = | match_ŽEL_ŠB = | match_ŽEL_VEL = | match_ŽEL_ZRI = }} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size: 95%;" !Domaćin \ gosti !BOR !BSK !ČEL !RAD !SAR !SLO !ŠB !VEL !ZRI !ŽEL |- |'''Borac''' |– | style="background:#ccffcc;" |2–0 | | | | | style="background:#ccffcc;" |3–1 | | | |- |'''BSK''' | |– | style="background:#ccffcc;" |2–0 | | | | | | | |- |'''Čelik''' | | |– | | style="background:#ffcccc;" |1–2 | | | | | |- |'''Radnik''' | | | |– | | | | style="background:#ffcccc;" |1–5 | | |- |'''Sarajevo''' | style="background:#ccffcc;" |1–0 | | style="background:#ffffcc;" |0–0 | |– | | | | |a |- |'''Sloga''' | | | | | |– | | | | |- |'''Široki Brijeg''' | | | style="background:#ccffcc;" |2–1 | | style="background:#ffffcc;" |0–0 | |– | | | |- |'''Velež''' | | | | | | | style="background:#ccffcc;" |2–0 |– |a | |- |'''Zrinjski''' | | style="background:#ccffcc;" |2–1 | | | | | |a |– | style="background:#ccffcc;" |2–0 |- |'''Željezničar''' | style="background:#ccffcc;" |2–1 | | |a | | | | | |– |} <small>Ažurirano do utakmica odigranih dana 23. avgusta 2026. Izvor: sportsport.ba</small> <small>Legenda: Plava = pobjeda domaće ekipe; Žuta = neriješeno; Crvena = pobjeda gostujuće ekipe.</small> <small>Za predstojeće utakmice, slovo "a" znači da postoji članak o rivalstvu te dvije ekipe.</small> == Klubovi == '''Jadi mladog Vertera''', ponekad prevođen kao '''Patnje''' ili '''Stradanja mladog Vertera''', (njemački: ''Die Leiden des jungen Werthers'') epistolarni je roman njemačkog književnika [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]], prvi put objavljen 1774.<ref>{{Cite web|url=https://laguna.rs/bukmarker/zasto-je-roman-jadi-mladoga-vertera-tako-uspesan/|title=Laguna - Bukmarker - Zašto je roman „Jadi mladoga Vertera“ tako uspešan - Knjige o kojima se priča|last=Bukmarker|first=Izdavačka kuća Laguna|date=4. 10. 2017|website=laguna.rs|language=sr|access-date=19. 8. 2026}}</ref> Roman pripada ranom periodu književnog pokreta ''[[Sturm und Drang]]'' i jedno je od najpoznatijih djela [[Njemačka književnost|njemačke književnosti]] 18. vijeka.<ref>{{Cite journal|last=Prof. Dr. Volker Frederking|first=Bayerischer Rundfunk|date=22. 11. 2016|title=Literarische Texte|url=https://www.ardalpha.de/lernen/alpha-lernen/faecher/deutsch/6-literarische-epochen-literatur100.html|journal=Literarische Epochen|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Objavljivanje romana donijelo je Goetheu evropsku slavu i učinilo ga jednim od najpoznatijih njemačkih pisaca njegove generacije.<ref>{{Cite book|last=Goethe|first=Johann Wolfgang von|url=https://books.google.de/books?id=6_mEEQAAQBAJ|title=The Sorrows of Young Werther|date=1929|publisher=Voltaire Press|isbn=978-3-68938-719-8|language=en}}</ref> Roman je oblikovan kao zbirka pisama i drugih pripovjednih materijala koji prate život i unutrašnji razvoj mladog Vertera. U centru radnje nalazi se njegova nesretna [[ljubav]] prema Loti, djevojci koja je već zaručena, a koja se potom udaje za Alberta. Međutim, ljubavna priča predstavlja samo jednu dimenziju romana. Kroz Verterova pisma Goethe prikazuje njegov odnos prema prirodi, umjetnosti, književnosti, društvu, društvenim razlikama i vlastitoj ulozi u svijetu. Posebno mjesto zauzima sukob između snažne individualne subjektivnosti glavnog lika i društvene stvarnosti koju on ne uspijeva prihvatiti.<ref>{{Cite web|url=https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther/|title=Goethe: Die Leiden des jungen Werthers - Uni Kiel|website=Literaturwissenschaft Online - Uni Kiel|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Djelo je značajno i zbog načina na koji prikazuje unutrašnji život pojedinca. Verter ne opisuje događaje samo kao vanjske činjenice, nego ih neprestano povezuje s vlastitim raspoloženjima i osjećanjima. Zbog toga se priroda, ljubav, umjetnost i društveni odnosi u romanu često pojavljuju kao dijelovi njegove subjektivne slike svijeta.<ref>Die Erscheinung der inneren Natur : in Goethes Die Leiden des jungen Werthers, Kida Ayako, Kyushu University.</ref> == Nastanak i objavljivanje == Goethe je roman napisao 1774, u kratkom vremenskom periodu (neki navode da je djelo napisano za samo 4 sedmice).<ref>Pronaći pouzdan izvor tvrdnje.</ref> Jedno od važnih polazišta za nastanak djela bilo je njegovo iskustvo iz [[Wetzlar|Wetzlara]], gdje je 1772. upoznao [[Charlotte Buff]], zaručnicu [[Johann Christian Kestner|Johanna Christiana Kestnera]]. Goethe je prema Charlotte razvio osjećanja, ali je ona ostala s Kestnerom. To iskustvo, zajedno s drugim ličnim i književnim podsticajima, poslužilo je kao osnova za oblikovanje romana.<ref>{{Cite web|url=https://wetzlar.de/microsite/Staedtische_Museen/museen/unsere-museen/jerusalemhaus/die-leiden-des-jungen-werther.php|title=Der Roman „Die Leiden des jungen Werthers"|website=wetzlar.de|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jgoethe.uni-muenchen.de/leben/wetzlotte.html|title=Biographische Schlaglichter|website=www.jgoethe.uni-muenchen.de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>[https://publikationen.klassik-stiftung.de/servlets/MCRFileNodeServlet/ksw_derivate_00000919/Manuskripte_1_2005.pdf Das Goethe- und Schiller-Archiv in Weimar und seine Freundesgesellschaft. Freundesgesellschaft des Goethe- und Schiller-Archivs Weimar e.V. Manuskripte. PDF fajl (njemački).]</ref> U stvaranju lika Vertera Goethe je koristio i događaje povezane sa smrću njegovog poznanika [[Karl Wilhelm Jerusalem|Karla Wilhelma Jerusalema]], koji je izvršio samoubistvo zbog nesretne ljubavi. Roman nije autobiografski zapis niti puka reprodukcija [[Stvarnost|stvarnosti]]. Goethe je lična iskustva i poznate događaje preoblikovao u književnu [[Fikcija|fikciju]].<ref>{{Cite web|url=https://wwwhomes.uni-bielefeld.de/bseiler/Werther/werther/tools/htmpool/gestalt/komplett.htm|title=Gestaltungsmerkmale|website=Universität Bielefeld|access-date=20. 8. 2026}}</ref> ''Jadi mladog Vertera'' objavljeni su 1774. godine u Leipzigu. Knjiga je ubrzo privukla veliku pažnju čitalaca i postala jedno od najzapaženijih književnih djela svog vremena. Njena popularnost proširila se izvan njemačkog govornog područja, a Goethe je zahvaljujući romanu stekao međunarodnu reputaciju.<ref>{{Cite web|url=https://frankfurter-goethe-haus.de/ausstellung/-/werthers-welt-das-werther-jahr-1774/1336|title=Werthers Welt - Das Werther-Jahr 1774|website=Frankfurter Goethe-Haus|language=de-DE|access-date=19. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goethe-gesellschaft.de/aktuelles/werther-im-kaleidoskop-essays-zum-erscheinen-vor-250-jahren/|title=„Werther“ im Kaleidoskop – Essays zum Erscheinen vor 250 Jahren|last=Geschäftsstelle|date=10. 7. 2024|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Godine 1787. Goethe je objavio izmijenjeno izdanje romana.<ref>Suhrkamp. [https://www.suhrkamp.de/buch/johann-wolfgang-goethe-die-leiden-des-jungen-werthers-t-9783518188057 Die Leiden des jungen Werthers]</ref> U njemu je izvršio određene jezičke i stilske izmjene, čime je djelo prilagodio vlastitom kasnijem književnom razvoju. == Književni oblik == ''Jadi mladog Vertera'' pisani su u obliku epistolarnog romana, tj. epistolarne proze. Najveći dio djela čine Verterova pisma upućena njegovom prijatelju Vilhelmu. Pisma omogućavaju da se radnja gotovo u potpunosti posmatra kroz perspektivu glavnog lika.<ref>https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther</ref> Epistolarna forma ima važnu ulogu u oblikovanju romana jer omogućava neposredan prikaz Verterovih misli i osjećanja. Čitalac nema pristup potpuno objektivnoj slici događaja, nego prvenstveno onoj slici koju Verter stvara svojim opisima. Zbog toga pripovijedanje ima izrazito subjektivan karakter.<ref>https://revistas.usp.br/pg/en/article/view/64130</ref> Pisma nisu samo sredstvo za prenošenje informacija o događajima. Verter u njima opisuje vlastita raspoloženja, razmišlja o ljubavi, prirodi, umjetnosti i društvu, te komentariše postupke drugih ljudi. Njegovo pripovijedanje često prelazi iz opisa konkretnog događaja u emocionalnu ili filozofsku refleksiju. Uz Verterova pisma postoji i okvirni pripovjedni sloj u kojem se pojavljuje izdavač, odnosno urednik koji prikuplja i predstavlja materijale povezane s Verterovim životom. U završnom dijelu romana njegova uloga postaje posebno važna jer se pripovijedanje postupno udaljava od neposredne forme Verterovih pisama i prelazi u izvještavanje o posljednjim događajima.<ref>https://www.dnt-weimar.de/dokumente/programmhefte/pgh-werther-digital.pdf</ref> Takva kombinacija subjektivnog i uredničkog pripovijedanja omogućava Goetheu da poveže neposredni prikaz osjećanja s prividno dokumentarnim prikazom Verterove sudbine. == Struktura romana == Roman je podijeljen na dva glavna dijela. Prvi dio obuhvata Verterov dolazak u novu sredinu, upoznavanje Lote, razvoj njihove bliskosti i njegovo sve snažnije zaljubljivanje. Drugi dio prati njegov pokušaj da se udalji od Lote, iskustva u društvenoj i službenoj sredini, povratak u mjesto u kojem ona živi, te konačno produbljivanje njegove emocionalne krize. U prvom dijelu posebno su naglašeni motivi prirode, umjetnosti i ljubavi. Verter u novoj sredini u početku pronalazi osjećaj slobode i harmonije. Susret s Lotom dodatno pojačava njegov osjećaj životne ispunjenosti. Međutim, činjenica da je ona zaručena za Alberta postepeno pretvara njegovu ljubav u izvor patnje. Drugi dio donosi promjenu raspoloženja. Verter pokušava pronaći zadovoljstvo u službenom životu i udaljiti se od Lote, ali ne uspijeva ostvariti osjećaj pripadnosti. Njegov povratak Loti ponovo pokreće potisnuta osjećanja i dovodi do konačnog sukoba između njegovih želja i stvarnosti. == Sadržaj == Roman počinje Verterovim dolaskom u mjesto u kojem želi provesti određeno vrijeme. Privlače ga mirna okolina i priroda, a u početku uživa u mogućnosti da se udalji od dotadašnjeg života. Svoje doživljaje opisuje prijatelju Vilhelmu, kojem upućuje većinu pisama. Tokom jednog društvenog događaja Verter upoznaje Lotu, kćerku upravitelja kneževskog imanja. Lota se brine za svoju mlađu braću i sestre nakon smrti majke i prikazana je kao odgovorna, brižna i razumna mlada žena. Verter je odmah očaran njenim karakterom. Verter zna da je Lota zaručena za Alberta, ali se uprkos tome sve snažnije zaljubljuje u nju. Između njih razvija se blizak odnos, koji Verter doživljava kao nešto mnogo dublje od prijateljstva. Posebno važan trenutak predstavlja njihovo zajedničko doživljavanje oluje, kada razgovaraju o pjesmi Friedricha Gottlieba Klopstocka. Taj događaj dodatno povezuje Vertera i Lotu. Nakon Albertovog povratka razvija se odnos između troje glavnih likova. Albert je svjestan Verterovih osjećanja, ali u početku ne reaguje neprijateljski. Verter ga čak nastoji upoznati i prihvatiti, iako ga sve više doživljava kao prepreku između sebe i Lote. Verterova ljubav postupno postaje opsesivna. Više mu nije dovoljno prijateljstvo s Lotom i on sve teže prihvata činjenicu da ona pripada drugom. U pokušaju da se udalji od nje odlazi iz mjesta i prihvata službu kod jednog diplomate. Boravak u službi ne donosi mu zadovoljstvo. Verter teško prihvata društvene hijerarhije i razlike između plemstva i građanstva. Posebno ga pogađa iskustvo društvene isključenosti, kada shvata da mu njegov građanski položaj ograničava pristup određenim društvenim krugovima. Njegovo nezadovoljstvo službenim životom dodatno potvrđuje osjećaj da se ne uklapa u postojeći društveni poredak. Nakon napuštanja službe Verter se vraća u mjesto u kojem žive Lota i Albert. U međuvremenu je Lota postala Albertova supruga. Verterov povratak dovodi do ponovnog intenziviranja njegove ljubavi, ali sada je njegova situacija još teža jer je Lota u braku. Albert postaje sve svjesniji Verterovih osjećanja i smatra da njihova bliskost mora biti ograničena. I sama Lota počinje shvatati da Verterova osjećanja više ne može tretirati kao bezazlenu privrženost. Ona ga zato pokušava udaljiti od sebe. Verter se sve više povlači u vlastiti unutrašnji svijet. Njegova osjećanja prema Loti postaju nerazdvojiva od osjećaja bezizlaznosti. U jednom od ključnih prizora čita Loti odlomke iz Ossijanovih pjesama. Emocionalna napetost između njih dostiže vrhunac, nakon čega Lota odlučuje prekinuti njihov odnos. Verter tada donosi konačnu odluku o vlastitom životu. Posuđuje Albertove pištolje, koje mu Lota šalje preko sluge, i priprema oproštajna pisma. Nakon što izvrši samoubistvo, pronalaze ga teško ranjenog, a ubrzo potom umire. Verter je pokopan izvan uobičajenog crkvenog obreda, između lipa na mjestu koje je ranije sam odabrao. Njegovoj sahrani ne prisustvuje sveštenik, što dodatno naglašava njegov položaj izvan društvenih i religijskih normi. == Likovi == === Verter === Verter je glavni junak romana i njegov pripovjedački glas. Prikazan je kao izrazito osjećajan, maštovit i umjetnički nadaren mladi čovjek. Privlače ga priroda, književnost i umjetnost, a prema svijetu ima snažan emocionalni odnos. Njegova osjećajnost predstavlja istovremeno njegovu najveću snagu i izvor njegove patnje. Verter intenzivno doživljava ljepotu prirode i međuljudskih odnosa, ali jednako intenzivno doživljava odbijanje, društvenu nepravdu i nesretnu ljubav. Posebno je važan njegov odnos prema društvenim konvencijama. Verter teško prihvata društveni poredak u kojem čovjekov položaj zavisi od porijekla i statusa. Zbog toga njegov sukob s okolinom nije ograničen na ljubav prema Loti. On se osjeća kao pojedinac koji ne uspijeva pronaći mjesto unutar društvenih institucija i očekivanja. Verter je zato primjer junaka čija subjektivnost postaje toliko snažna da postepeno potiskuje mogućnost prilagođavanja vanjskom svijetu. Njegova sudbina predstavlja jednu od najvažnijih književnih tema romana: pitanje granice između snažne individualnosti i nemogućnosti prihvatanja stvarnosti. === Lota === Lota je centralni ženski lik romana i osoba prema kojoj Verter razvija snažnu ljubav. Prikazana je kao brižna i odgovorna mlada žena koja nakon smrti majke vodi računa o svojoj mlađoj braći i sestrama. Za Vertera ona predstavlja ideal sklada između ljepote, moralnosti i prirodnosti. Međutim, Lota nije prikazana samo kao predmet njegove ljubavi. Ona je svjesna društvenih i moralnih obaveza koje proizlaze iz njene veze s Albertom i nastoji održati ravnotežu između naklonosti prema Verteru i odanosti mužu. Njen odnos prema Verteru ostaje složen. Ona prema njemu pokazuje bliskost i razumijevanje, ali na kraju postavlja granicu koju on ne može prihvatiti. === Albert === Albert je Lotin zaručnik, a kasnije i suprug. Za razliku od Vertera, prikazan je kao smireniji, racionalniji i praktičniji čovjek. On predstavlja stabilniji odnos prema životu i društvenim obavezama. Njegov odnos s Verterom nije jednostavan sukob. U početku između njih postoji određeno prijateljstvo i uzajamno poštovanje, ali Verterova sve snažnija ljubav prema Loti postepeno narušava njihov odnos. Albert tako predstavlja jednu od suprotnosti Verterovom načinu života. Dok Verter prvenstveno slijedi emocije, Albert više prihvata razum, društvene norme i odgovornost. === Vilhelm === Vilhelm je Verterov prijatelj kojem je upućen najveći dio pisama. Njegov lik čitalac uglavnom upoznaje posredno, kroz Verterovo obraćanje i odgovore na njegove savjete. Vilhelm ima funkciju sagovornika kojem Verter povjerava svoje najintimnije misli. Njegova prisutnost omogućava epistolarnu strukturu romana i istovremeno predstavlja svojevrsnu suprotnost Verterovoj izrazito subjektivnoj perspektivi. Međutim, roman nije oblikovan tako da Vilhelm bude ravnopravno razvijen lik s vlastitom pripovjednom perspektivom. === Priroda === Priroda je jedan od najvažnijih motiva romana. U početku Verter u njoj pronalazi slobodu, sklad i osjećaj povezanosti sa životom. Prirodni pejzaži odgovaraju njegovom idealu neposrednog i nesputanog postojanja. Opis prirode često je povezan s Verterovim emocionalnim stanjem. Kada je ispunjen srećom, priroda mu izgleda harmonično i privlačno; kada postaje sve očajniji, isti prostor poprima drugačije značenje. Na taj način priroda nije samo pozadina radnje nego važan dio psihološke karakterizacije glavnog lika. Ovakva povezanost prirode i unutrašnjeg života jedna je od karakteristika književnosti ''Sturm und Dranga''. Priroda se doživljava neposredno, subjektivno i emocionalno, a ne samo kao dekorativni element. === Umjetnost i književnost === Umjetnost ima značajnu ulogu u oblikovanju Verterovog karaktera. On se bavi crtanjem i snažno reaguje na književna djela. Posebno su važni Homer i Ossijan, čije se pjesništvo povezuje s njegovim emocionalnim stanjem. Književnost u romanu nije samo predmet Verterovog interesa. Ona utiče na njegov način razumijevanja svijeta. Književni junaci, pjesničke slike i ideje koje Verter čita često postaju dio njegove vlastite interpretacije života. Posebno mjesto ima Osijan u završnom dijelu romana. Čitanje Osijanovih pjesama Loti predstavlja jedan od posljednjih trenutaka njihove bliskosti i doprinosi emocionalnom vrhuncu radnje. Na kraju romana pojavljuje se i Emilia Galotti Gottholda Ephraima Lessinga. Knjiga koja se nalazi pored Vertera nakon njegovog samoubistva predstavlja važan književni motiv i povezuje njegovu sudbinu s ranijom tradicijom njemačke književnosti. == Društvena kritika == Jedna od važnih dimenzija romana jeste odnos pojedinca i društva. Verter teško prihvata društvene razlike, klasne i statusne podjele, te konvencije koje određuju ponašanje pojedinca. Kao građanin, osjeća ograničenja koja proizlaze iz njegovog društvenog položaja i sukobljava se s poretkom u kojem plemstvo ima privilegovan status. Njegova osjećajnost i zahtjev za ličnom slobodom tako dolaze u sukob s društvenim poretkom 18. vijeka. Njegovo iskustvo u službi pokazuje da se pojedinac ne može uvijek ostvariti samo na osnovu vlastitih sposobnosti, jer društveni položaj, porijeklo i društvene konvencije određuju granice njegovog djelovanja. Roman se zato može tumačiti kao književni izraz napetosti između subjektivnog osjećanja i društvene stvarnosti. Takav sukob odgovara širem duhovnom okviru pokreta ''Sturm und Drang'', koji je naglašavao osjećajnost, individualnost i slobodu stvaralačkog izraza nasuprot strogo racionalnim i konvencionalnim obrascima. Ipak, Verterova pobuna nije prikazana kao jednostavan politički ili društveni program. Goetheova društvena kritika prije svega je individualna i psihološka, te je prikazana kroz iskustvo pojedinca koji se osjeća otuđenim i neprihvaćenim u vlastitoj sredini. Kroz Verterovu sudbinu Goethe istražuje granice subjektivnosti i posljedice potpunog podređivanja života vlastitim osjećanjima. Verterov problem zato istovremeno ima društvenu, emocionalnu i psihološku dimenziju. == Tematske odrednice == Među najvažnijim temama romana izdvajaju se nesretna ljubav, sukob osjećanja i društvenih normi, individualizam i subjektivnost, odnos pojedinca i društva, priroda i njen odnos prema čovjekovom unutrašnjem svijetu, umjetnost i književnost, društvene razlike, otuđenost i osjećaj nepripadanja, granice emocionalnosti, te smrt i samoubistvo. Važnu ulogu imaju i težnja za ličnom slobodom, mašta, te odnos osjećanja i razuma. Roman zbog toga nadilazi okvir ljubavne priče. Ljubavni odnos između Vertera i Lote predstavlja glavni pokretač radnje, ali istovremeno omogućava Goetheu da prikaže širi sukob između pojedinca i društva, kao i između njegovih unutrašnjih težnji i vanjskih okolnosti. Verterova nesretna ljubav tako postaje povezana s njegovim osjećajem otuđenosti, nepripadanja i nemogućnosti da pronađe svoje mjesto u društvu. Priroda, umjetnost i književnost dodatno odražavaju njegov unutrašnji svijet, dok njegova izrazita osjećajnost postepeno dovodi u pitanje granice između snažnog emocionalnog doživljaja i sposobnosti prihvatanja stvarnosti. == Književni kontekst == ''Jadi mladog Vertera'' jedno su od najpoznatijih djela pokreta ''Sturm und Drang'', koji se razvio u njemačkim zemljama tokom druge polovine 18. vijeka. Pokret je naglašavao osjećanja, individualnost, spontanost, slobodu stvaralaštva i neposredan odnos prema prirodi. Za razliku od racionalističkih i strogo normativnih književnih shvatanja, predstavnici ''Sturm und Dranga'' pridavali su veliki značaj individualnom iskustvu i snažnim emocijama. U tom kontekstu Verter predstavlja tip junaka koji svoje unutrašnje iskustvo stavlja iznad društvenih očekivanja. Roman se povezuje i sa širim razvojem evropskog sentimentalizma i predromantizma. Njegova naglašena subjektivnost, interes za prirodu i prikaz snažnih osjećanja najavili su neke od osobina evropskog romantizma koji će se razviti početkom narednog vijeka. == Jezik i stil == Goethe u romanu koristi izrazito emocionalan i subjektivan stil. Verterova pisma često imaju karakter lične ispovijesti, a pripovijedanje prelazi između opisa događaja, razmišljanja i emocionalnih reakcija. Stil se mijenja zajedno s Verterovim unutrašnjim stanjem. U početnim dijelovima romana njegov je izraz često vedar i usmjeren prema ljepoti prirode. Kasnije postaje sve mračniji, fragmentiraniji i emocionalno intenzivniji. Takva promjena stila prati razvoj glavnog lika i doprinosi psihološkoj strukturi djela. Čitalac ne prati samo šta se Verteru događa nego i način na koji on iste događaje doživljava. == Kritika, prijem i uticaj == Objavljivanje romana 1774. godine izazvalo je snažan odjek u Evropi. Djelo je ubrzo postalo veoma popularno, posebno među mladim čitaocima, a Goethe je zahvaljujući ''Jadima mladog Vertera'' stekao široku međunarodnu prepoznatljivost. Roman je preveden na više jezika i čitan izvan njemačkog govornog područja, čime je prerastao okvir književnog djela i postao svojevrsni kulturni fenomen. U savremenoj književnosti pojavili su se brojni odgovori na roman, uključujući prerade, parodije i druge oblike oponašanja.<ref>https://www.jstor.org/stable/10.7722/j.ctt81q50</ref> U vezi s njegovom popularnošću razvio se i pojam ''verterizam'', kojim se označava oblik izrazite sentimentalnosti i poistovjećivanja s Verterovim načinom doživljavanja ljubavi, patnje i društvenog nepripadanja. Verter je tako prerastao granice književnog lika i postao sam po sebi prepoznatljiv. Popularnost romana imala je i kontroverzne posljedice. Način na koji je prikazano Verterovo samoubistvo izazvao je moralne polemike i zabrinutost dijela savremenika, koji su smatrali da bi djelo moglo imati negativan uticaj na mlade čitaoce. U pojedinim sredinama roman je zbog toga bio ograničavan ili zabranjivan, dok su drugi u njemu prepoznavali snažan književni prikaz subjektivnog iskustva, emocionalne krize i društvenih ograničenja. Kasnija književna kritika naglašavala je složenost Verterovog lika: on nije samo idealizovani predstavnik osjećajnosti, nego i pojedinac čija izrazita subjektivnost ograničava njegovu sposobnost da prihvati tuđe perspektive i granice stvarnosti. Zbog velikog uticaja na književnost i kulturu kraja 18. vijeka, ''Jadi mladog Vertera'' smatraju se jednim od ključnih djela evropskog sentimentalizma i jednim od najvažnijih ostvarenja Goetheovog ranog stvaralaštva. == Uticaj na književnost i kulturu == ''Jadi mladog Vertera'' imali su značajan uticaj na evropsku književnost. Roman je doprinio popularizaciji epistolarnog oblika i subjektivnog pripovijedanja, a Verter je postao jedan od najpoznatijih primjera osjetljivog i društveno neprilagođenog književnog junaka. Djelo je uticalo na razvoj sentimentalne i predromantične književnosti, te na kasniji evropski romantizam. Njegov uticaj vidljiv je i u razvoju književnog prikazivanja unutrašnjeg života pojedinca. Roman je tokom kasnijih vjekova doživio brojne prevode, adaptacije i književne obrade. Njegova popularnost pokazala se dugotrajnom, a pitanja koja otvara: odnos osjećanja i razuma, pojedinca i društva, umjetnosti i stvarnosti, ostala su predmet književnih i filozofskih rasprava. == Značaj == Djelo pripada ključnim Goetheovog ostvarenjima ranog stvaralaštva i jedno od najznačajnijih ostvarenja književnog pokreta ''Sturm und Drang''. Njihov značaj proizlazi iz spoja epistolarne forme, izrazite subjektivnosti, psihološke karakterizacije i društvene tematike. Roman je istovremeno ljubavna priča, prikaz unutrašnjeg razvoja pojedinca i slika kulturne klime druge polovine 18. vijeka. Goethe kroz Verterovu sudbinu istražuje granice između lične slobode i društvenih normi, osjećanja i razuma, subjektivnog doživljaja i objektivne stvarnosti. Zbog snažnog uticaja na evropsku književnost, kulture čitanja i predstavu o sentimentalnom književnom junaku, ''Jadi mladog Vertera'' zauzimaju trajno mjesto u historiji njemačke i evropske književnosti.<ref>Martin Swales, ''Goethe: The Sorrows of Young Werther''.</ref> == Također pogledajte == * [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [[Sturm und Drang]] * [[Njemačka književnost]] * [[Epistolarni roman]] * [[Sentimentalizam]] == Literatura == Jäger, Georg. Goethes Werther im gesellschaftlichen Kontext. Rezeptionsdokumente als Interpretationshilfen. München: Carl Hanser, 1984. Jäger, Georg. Wertherschriften. Goethezeitportal, 2007. Friedrich, Hans-Edwin. Autonomie der Liebe – Autonomie des Romans. Zur Funktion von Liebe im Roman der 1770er Jahre: Goethes Werther und Millers Siegwart Martin Huber i Gerhard Lauer (ur.), Nach der Sozialgeschichte, Tübingen, 2000.Dotzler, Bernhard. Werthers Leser. Über die Appellstruktur der Texte im Licht von Goethes Roman. Modern Language Notes, 114 (1999), str. 445–470. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09593683.2019.1639910 '''Bosnistika''' (poznata i pod nazivom '''bosanske studije''') filološka je i interdisciplinarna naučna disciplina koja se bavi sistemskim i cjelovitim proučavanjem [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], njezinog historijskog, jezičkog, književnog, društvenog, kulturnog i civilizacijskog prostora.<ref>Određenje bosnistike kao filološke discipline na prvi pogled jednostavno je, ili barem ništa složenije nego određenje npr. kroatistike ili srbistike, odnosno montenegristike. Međutim, već samo poređenje bosnistike te kroatistike, srbistike i montene­gristike, a posebno poređenje mogućih određenja bosnistike u lingvističkim i književnohistorijskim istraživanima ukazuje na naročitu složenost ovog pitanja, odnosno na niz problema koji se javljaju s ovim u vezi. Npr., ako se i složimo da se u lingvistič­koj perspektivi bosnistika bavi bosanskim jezikom, ma kako ga definirali (a što je, ipak, samo jedna mogućnost određenja bosni­stike u lingvistici), postavlja se pitanje čime se to bosnistika bavi u književnohistorijskoj perspektivi, tj. koja je to književnost ili koje su to književnosti kojima se bavi bosnistika u književno­historijskim istraživanjima, npr. bošnjačka ili bosanskohercego­vačka književnost, ili neka druga, treća..., i zašto? Iako ni lingvi­stički pristup nije lišen mogućih otvorenih pitanja u određenju bosnistike, posebne probleme otvara, dakle, književni aspekt bosnistike, što ne treba čuditi jer je pitanje određenja književno­sti u Bosni i Hercegovini i samo po sebi izrazito složeno. Pritom, bez određenja bosnistike i u književnohistorijskoj perspektivi, nije moguće ni potpunije određenje bosnistike u lingvističkoj perspektivi, a naročito ne cjelovito određenje bosnistike kao fi­lološke discipline. A to je upravo ono čemu teži predloženi rad – cjelovito odrediti bosnistiku kao filološku disciplinu, uzima­jući u obzir i lingvistički, ali i vrlo složeni književnohistorij­ski te, konačno, i još složeniji kulturološki aspekt ovog pitanja i problema, i to kako pojedinačno, tako i s obzirom na njihove složene međusobne veze i odnose. Riječ je, dakle, o nastojanju u smjeru holističkog određenja bosnistike, a što je pitanje od fun­damentalne važnosti za bosnistiku kao takvu.↵↵Sažetak, Sanjin Kodrić, Bosnisitka, Vol. 30 Br. 2 (2022): Lingua Montenegrina, <nowiki>https://linguamontenegrina.me/index.php/lm/article/view/957</nowiki></ref> U užem, filološkom smislu, fokusira se na [[bosanski jezik]], njegovu historiju, strukturu, razvoj i upotrebu, te na književnost, pisanu baštinu i kulturne fenomene povezane s bosanskohercegovačkim prostorom, zbog čega predstavlja posebnu granu južnoslavenske [[Filologija|filologije]] i [[Slavistika|slavistike]]. U širem, savremenom akademskom kontekstu, bosnistika, odnosno bosanske studije, integrira lingvističke, književno-historijske, historijske, društvene i kulturološke pristupe radi proučavanja stanovništva, društava, kultura, dijaspore, kulturnog naslijeđa i međusobno povezanih društvenih procesa. Njeno područje interesa nije ograničeno isključivo na granice savremene države Bosne i Hercegovine, niti na [[Spisak institucija u Bosni i Hercegovini|institucije]] unutar nje, već obuhvata i međunarodno proučavanje bosanskohercegovačkih zajednica u širem regionalnom i svjetskom kontekstu.<ref>Kodrić, Sanjin. "Bosnistika – šta je to? (Pitanja, problemi i mogućnosti definiranja bosnistike u lingvističkim, književnohistorijskim i kulturološkim istraživanjima)."</ref> == Naziv i terminologija == Naziv ''bosnistika'' izveden je iz toponima Bosna, uz sufiks koji označava naučnu oblast ili sistemsko proučavanje određenog predmeta. U domaćoj akademskoj upotrebi termin se najčešće odnosi na filološko proučavanje bosanskog jezika, književnosti i kulture, dok se u širem interdisciplinarnom značenju koristi za proučavanje Bosne i Hercegovine kao historijskog i kulturnog prostora. U međunarodnom akademskom kontekstu prevladava izraz ''bosanske studije (''eng. ''Bosnian Studies)'' koji naglašava interdisciplinarnost područja i omogućava njegovo upoređivanje s drugim sličnim oblastima poput [[Srbistika|srbistike]], [[Kroatistika|kroatistike]], [[Slovenistika|slovenistike]] ili balkanistike kao sveobuhvatne discipline.<ref name=":02">Sanjin Kodrić, Studije iz kulturalne bosnistike (Književnoteorijske i književnohistorijske teme), str. 14–15.</ref> Pojam ''bosnologija'' također se povremeno koristi kao sinonim za sistemsko i interdisciplinarno proučavanje Bosne i Hercegovine, iako njegova terminološka upotreba nije u potpunosti ustaljena. U pojedinim kontekstima, bosnologija se pojavljuje kao bliska značenjskom pojmu bosnistike, dok se bosnistika češće koristi kada se želi naglasiti veza s filologijom, [[Jezik|jezikom]] i [[Književnost|književnošću]]. Terminološke razlike djelimično proizlaze iz činjenice da je bosnistika polidisciplinarno područje u razvoju, čije se granice razlikuju ovisno o nacionalnim akademskim tradicijama, univerzitetskim sistemima i metodološkim pristupima. == Historijat discipline == Začeci bosnistike kao sistemskog naučnog proučavanja sežu u 19. vijek, kada evropski orijentalisti i slavisti počinju intenzivnije istraživati bosansku kulturu, jezik i književnu baštinu. Među ranim značajnim djelima ističe se rad [[Leopold von Ranke|Leopolda von Rankea]] o bosanskoj historiji, kao i istraživanja [[Franj Miklošiča|Franca Miklošiča]] o južnoslavenskim jezicima, uključujući i bosanski. U 20. vijeku bosnistika se razvija kao posebna filološka disciplina, naročito unutar slavistike i orijentalistike, pri čemu značajan doprinos daju [[Muhamed Nezirović]], [[Alija Nametak]], [[Enes Duraković]] i [[Dževad Jahić]], koji su postavili temelje za naučnu obradu bosanskog jezika i književnosti.<ref>Kodrić S. Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme, Bosnistika – šta je to?</ref> Nakon osamostaljenja Bosne i Hercegovine, proučavanje bosanskog jezika i književnosti dobija snažniji institucionalni okvir kroz univerzitetske studijske programe i odsjeke posvećene bosanskom jeziku i književnosti. Takvi studijski programi postoje na [[Univerzitet u Tuzli|Univerzitetu u Tuzli]], gdje Odsjek za bosanski jezik i književnost obuhvata lingvistička, filološka i književna istraživanja. Na širem institucionalnom planu, važnu ulogu u interdisciplinarnom proučavanju Bosne i Hercegovine ima Međunarodni forum Bosna (MFB), nevladina organizacija osnovana u Sarajevu 1997, koja okuplja pojedince i ustanove iz Bosne i Hercegovine i inostranstva. MFB organizuje radionice, simpozije, konferencije i druga naučna i intelektualna okupljanja, te objavljuje časopis ''Forum Bosnae'' i druge publikacije posvećene društvenim, kulturnim, historijskim i drugim aspektima Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.forumbosna.org/o-medjunarodnom-forumu-bosna|title=O Međunarodnom forumu Bosna|website=www.forumbosna.org|access-date=17. 8. 2026}}</ref> == Predmet proučavanja == Predmet bosnistike jest Bosna i Hercegovina kao višeslojni historijski, jezični, društveni i kulturni prostor, kao i pojave povezane s bosanskohercegovačkim iskustvom izvan njene savremene teritorije. U predmet proučavanja uključuju se historija Bosne i Hercegovine s političkim institucijama, [[arheologija]], materijalna kultura, [[Umjetnost u Bosni i Hercegovini|umjetnost]], [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektura]] i [[urbanizam]], te bosanski jezik u njegovim historijskim oblicima, dijalektima i narodnim govorima. Proučava se i historija pismenosti, pisama, rukopisna i arhivska baština, književnost Bosne i Hercegovine i usmena književnost s folklorom, religijska i kulturna historija, filozofija i historija ideja, kao i etnologija, antropologija i sociologija bosanskohercegovačkog društva. U okviru discipline također se proučavaju [[ekonomija]], historija [[Privreda Bosne i Hercegovine|privrede]], [[Demografija Bosne i Hercegovine|demografski]] i [[Migracija stanovništva|migracijski procesi]], studije identiteta, kolektivnog pamćenja, obrazovanja i naučne historije, te mediji, savremena kultura, dijaspora, transnacionalne zajednice i međunarodne percepcije Bosne i Hercegovine. Bosnistika se stoga ne definiše prvenstveno jednom metodom, nego predmetom koji proučava, a isti fenomen može biti analiziran iz više naučnih perspektiva. == Bosnistika kao interdisciplinarno područje == U najširem smislu, bosnistika je interdisciplinarno područje studija čija osnovna metodološka pretpostavka jest da se složen historijski i kulturni prostor ne može u potpunosti objasniti samo jednom naukom. Bosnistika se zbog toga može organizovati u nekoliko velikih područja, uključujući jezičku i filološku, historijsku, antropološku i etnološku, sociološku, filozofsku i teorijsku, kulturološku, političku i pravnu bosnistiku, te studije dijaspore i transnacionalne bosanske zajednice. Ta područja nisu strogo odvojena; istraživanje jednog rukopisa može istovremeno pripadati filologiji, historiji, paleografiji i historiji religije, dok proučavanje savremenog jezika može uključivati [[Lingvistika|lingvistiku]], [[Sociologija|sociologiju]], politologiju i studije identiteta. === Jezička i filološka bosnistika === Jedno od centralnih područja bosnistike jest proučavanje bosanskog jezika, pri čemu jezička bosnistika istražuje njegovu strukturu, historijski razvoj, dijalekte, standardizaciju, društvenu upotrebu i književno izražavanje. U okviru lingvistike analiziraju se [[fonetika]] i [[fonologija]], [[Morfologija (lingvistika)|morfologija]], sintaksa, [[leksikologija]], [[semantika]], tvorba riječi, frazeologija, pragmatika, stilistika, sociolingvistika, dijalektologija, [[historijska lingvistika]] i [[korpusna lingvistika]]. Bosanski jezik proučava se i u odnosu prema drugim južnoslavenskim standardnim jezicima i govorima, posebno kroz historiju zajedničkog južnoslavenskog dijalekatskog prostora, a takva istraživanja mogu biti komparativna, historijska, strukturalna i sociolingvistička. Historijska jezička bosnistika proučava jezički razvoj na prostoru Bosne kroz različita razdoblja, koristeći natpise, povelje, rukopise, administrativne dokumente, vjerske tekstove, rječnike, gramatike, književna djela i usmenu tradiciju, pri čemu poseban predmet predstavljaju historijski oblici [[Pismenost|pismenosti]] i tekstualne produkcije, kao i promjene u odnosima između književnog, administrativnog, narodnog i standardnog jezika. Sociolingvistička bosnistika proučava odnos jezika i društva kroz jezični identitet, standardizaciju, jezičnu politiku, obrazovanje, medije, višejezičnost, jezične stavove i različite oblike javne i privatne komunikacije, pri čemu se jezik ne promatra samo kao gramatički sistem, nego i kao društvena institucija i oblik kulturnog pamćenja. Filološka bosnistika proučava jezik i književnost kroz tekstove i njihove historijske kontekste, obuhvatajući tekstologiju, paleografiju, kodikologiju, historiju pisma, [[Historija književnosti|historiju književnosti]], književnu kritiku i proučavanje rukopisne baštine. Bosanskohercegovački prostor karakteriše historijska upotreba različitih sistema pismenosti i kulturnih tradicija, zbog čega filološka bosnistika proučava srednjovjekovne povelje i natpise, historijske oblike ćirilične pismenosti, tekstove pisane [[Latinica|latinicom]], rukopise nastale na orijentalnim jezicima (arapski, turski, perzijski), [[alhamijado književnost]], [[Usmena književnost|usmenu književnost]], te književnost modernog i savremenog doba. Filološki pristup nastoji utvrditi porijeklo, jezične osobine, historiju prijenosa i kulturni kontekst teksta, proučavajući tekst ne samo kao književno djelo, već i kao historijski dokument. Književna bosnistika, kao posebna grana, obuhvata srednjovjekovnu književnost i pismenost, usmenu književnost, divansku književnost na orijentalnim jezicima, alhamijado književnost, književnost na latinskom i drugim jezicima, književnost austrougarskog razdoblja, književnost 20. vijeka, savremenu književnost, te književnost bosanskohercegovačke dijaspore, a proučava i pitanja književnog kanona, kulturne pripadnosti, jezika književnosti, historijske recepcije i prevođenja. Savremeni međunarodni pristupi posebno analiziraju bosanskohercegovačku književnost kroz komparativnu književnost, postkolonijalnu teoriju, studije pamćenja, studije rata i mira, rodne studije, migracijske studije i transnacionalnu književnost. === Historijska bosnistika === Historijska bosnistika posvećena je proučavanju dugoročnog razvoja Bosne i Hercegovine, kao i historijskih oblasti koje su s njom povezane, pri čemu obuhvata kontinuitet i diskontinuitet društvenih, političkih i kulturnih procesa od prahistorije do savremenosti, a periodizacija predstavlja temeljni metodološki okvir. U okviru prahistorije i antike, istraživanja su usmjerena na rekonstrukciju ranih zajednica, arheoloških kultura i antičkog stanovništva, s posebnim naglaskom na upravne strukture, komunikacijske puteve, urbanu topografiju i procese romanizacije, pri čemu se značajna pažnja pridaje ključnim lokalitetima poput Desila, Daorsona te rimskih municipija u dolini Neretve, čija materijalna ostavština pruža podatke o društveno-ekonomskim i kulturnim obrascima prije doseljenja Slavena. Srednjovjekovna Bosna zauzima centralno mjesto u historiografiji, pri čemu se analizira razvoj političkih institucija kroz prizmu banovine i kasnijeg kraljevstva, a detaljno se proučavaju društvene strukture, privredni tokovi, diplomatski odnosi, urbani razvoj i relacije među različitim religijskim zajednicama. Poseban istraživački fokus predstavljaju pismeni izvori poput povelja, epigrafski spomenici, prije svega stećci, arheološki nalazi te druga materijalna i tekstualna svjedočanstva, koja omogućavaju dublje razumijevanje identitetskih i društvenih dinamika tog perioda. Osmansko razdoblje proučava se kroz analizu administrativnog sistema, uključujući vilajete, sandžake i kadiluke, kao i kroz istraživanje urbanih centara, zemljišnih odnosa, timarskog sistema i procesa čitlučenja, uz fokus na demografske strukture, migracijske tokove, obrazovne institucije i kulturnu produkciju, koja obuhvata divansku književnost i vakufname, uz posebno razmatranje odnosa vjerskih zajednica unutar milet-sistema, što osvjetljava složene međusobne uticaje u višenacionalnom okruženju. Austrougarsko razdoblje obrađuje se s aspekta modernizacijskih procesa, industrijalizacije, reformi obrazovnog sistema, upravnih promjena, razvoja štampe i političkog života, pri čemu se posebno ističu nacionalni pokreti i kulturno udruživanje, a ovaj period karakterizira i nastanak modernih institucija poput muzeja, arhiva i univerziteta, koje su postavile temelje institucionalizirane nauke i kulture u Bosni i Hercegovini. Jugoslovenska razdoblja obuhvataju analizu političkih i društvenih promjena, razvoja kulture, industrije, obrazovanja i urbanizacije, te promjena u strukturama identiteta, uključujući položaj Bosne i Hercegovine i njenog stanovništva unutar prve i druge Jugoslavije, pri čemu se razmatraju integrativni i dezintegrativni procesi, ekonomske politike i socijalne transformacije koje su oblikovale savremeno društvo. Savremena Bosna i Hercegovina, kao predmet historijskih i društvenih istraživanja, obuhvata ratne posljedice, procese obnove, izgradnju institucija, migracijske obrasce, razvoj dijaspore, evropske integracije i promjene u savremenom društvenom tkivu, uključujući procese tranzicije i demokratizacije, čime se historijska bosnistika neprestano suočava s aktuelnim društvenim izazovima. === Antropološka i etnološka bosnistika === Antropološka i etnološka bosnistika predstavlja korpus znanstvenih istraživanja usmjerenih na proučavanje čovjeka, zajednice i kulture unutar konkretnog društvenog i historijskog konteksta Bosne i Hercegovine, pri čemu disciplina ne polazi od apstraktnih teorijskih konstrukcija, već od živih praksi, svakodnevnih interakcija i simboličkih univerzuma koje pojedinci i grupe stvaraju kroz vrijeme, pa stoga njezin predmet obuhvata širok spektar društvenih fenomena. U središtu interesa nalaze se oblici organizacije obitelji i srodstva, koji su kroz historiju poprimali različite modele zavisno o regiji, vjerskoj pripadnosti i ekonomskim uvjetima, zatim kalendarski i životni običaji te ritualne prakse, pri čemu se posebna pažnja poklanja religijskim obrascima – kako onima institucionaliziranim unutar islamskih, katoličkih, pravoslavnih i judaističkih zajednica, tako i sincretističkim pojavama koje ukazuju na dugotrajne međusobne uticaje i prilagođavanja na lokalnom nivou. Materijalni aspekti kulture, poput prehrambenih navika, odijevanja – od narodnih nošnji do urbanih modnih kodeksa – te stanovanja, uključujući seosku arhitekturu i gradske kuće, također su nezaobilazne teme, jer svjedoče o načinima prilagođavanja prirodnom i društvenom okruženju. Osim toga, antropološka bosnistika sistemski proučava tradicionalna zanimanja poput zanatstva, stočarstva i poljoprivrede, koja su oblikovala ekonomsku svakodnevicu do modernog doba, te narodno liječenje kao poseban sistem znanja o tijelu i bolesti, često isprepleten s religijskim i magijskim predodžbama. Bogatstvo usmene predaje – epske pjesme, balade, sevdalinke, priče i legende – predmet je analize ne samo kao književnog ili muzičkog izričaja, već i kao medija kolektivnog pamćenja i prenošenja vrijednosti, dok se glazba i ples, posebno sevdah, kolo i ilahije, promatraju kao oblici društvene kohezije i izražavanja emocija, a blagdani vjerskog ili svjetovnog porijekla otkrivaju ritmove zajednice i njene odnose prema vremenu, prirodi i svetome. Ključno metodološko polazište antropološkog pristupa jest shvaćanje da kultura nije svediva na zbir velikih umjetničkih ili historijskih dostignuća, već podrazumijeva cjelokupni način na koji ljudi žive, komuniciraju, pamte i tumače svijet oko sebe, što podrazumijeva interdisciplinarno sagledavanje svakodnevnih praksi, simboličkih klasifikacija i društvenih hijerarhija. Suvremena antropološka istraživanja dodatno proširuju ovaj okvir prema fenomenima urbanog života, migracijskim procesima, konstrukcijama identiteta, generacijskim promjenama te složenim odnosima između lokalnog i globalnog, pri čemu se Bosna i Hercegovina pokazuje kao plodno tlo za proučavanje kulturnih transfera, hibridizacije i otpornosti tradicije u uvjetima stalnih društvenih transformacija. === Sociološka, filozofska i teorijska bosnistika === Sociološka bosnistika proučava bosanskohercegovačko društvo, njegove strukture, društvene odnose i historijske promjene, baveći se temama poput društvene stratifikacije, porodice, obrazovanja, rada i privrede, urbanih i ruralnih sredina, migracija, demografije, religije, medija, političke kulture, kolektivnih identiteta, društvenog pamćenja, međugrupnih odnosa i procesa modernizacije. Jedna od važnih tema jest proučavanje višestrukih i promjenjivih oblika identiteta, pri čemu se istražuje način na koji pojedinci istovremeno pripadaju različitim društvenim i kulturnim zajednicama, poput porodice, grada, regije, kulturne zajednice, naroda, države i transnacionalne dijaspore, a identitet se ne posmatra kao statična i nepromjenjiva kategorija, nego kao društveno i historijski oblikovan proces. Filozofska bosnistika, osim proučavanja bosanskohercegovačkih filozofa, obuhvata i filozofsko promišljanje bosanskohercegovačkog historijskog i kulturnog iskustva, postavljajući temeljna pitanja o značenju historijskog kontinuiteta, oblikovanju kolektivnog identiteta, odnosu pojedinca i zajednice, pretvaranju prošlosti u kolektivno pamćenje, ulozi jezika u oblikovanju svijeta, te o pripadnosti, drugosti i suživotu različitih zajednica u zajedničkom društvenom prostoru. Filozofska i teorijska bosnistika koristi hermeneutiku, fenomenologiju, filozofiju jezika, političku filozofiju, filozofiju historije, etiku i suvremene teorije identiteta. == Identitet, društveno pamćenje i studije dijaspore == Jedno od područja bosnistike jest proučavanje bosanskih i bosanskohercegovačkih identiteta, uključujući lokalne, regionalne, državne, etničke, nacionalne, jezične, kulturne, religijske, dijasporijske i individualne oblike pripadnosti. Bosnistički pristupi identitetu polaze od mogućnosti istovremenog postojanja više oblika identitetske pripadnosti kod pojedinca, pa se identitet proučava kao historijski, društveno i kulturno oblikovan fenomen, a ne isključivo kao unaprijed određena kategorija. S ovim područjem povezana su i istraživanja društvenog i kulturnog pamćenja, koja proučavaju načine na koje se prošli događaji i iskustva pamte, tumače i prenose kroz obrazovanje, književnost, spomenike, muzeje, porodična sjećanja, medije i javne ceremonije.<ref>{{Cite journal|last=Suljagić|first=Emir|date=22. 4. 2022|title=Denial of Genocide and Other War Crimes Committed in Bosnia as a Form of Collective Memory|url=https://ibs.preporod.ba/bosnian-studies/index.php/journal/article/view/61|journal=Bosnian Studies: Journal for Research of Bosnian Thought and Culture|language=en|volume=6|issue=1|pages=4–23|issn=2712-0406}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Halilovich|first=Hariz|date=2012|title=Trans-Local Communities in the Age of Transnationalism: Bosnians in Diaspora|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|journal=International Migration|language=en|volume=50|issue=1|pages=162–178|doi=10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|issn=1468-2435}}</ref> Predmet bosnistike obuhvata i proučavanje bosanskohercegovačke dijaspore izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istražuju migracijski procesi, oblikovanje zajednica izvan zemlje, očuvanje i promjene jezika i kulturnih obrazaca, međugeneracijski prijenos te odnosi između dijaspore i zemlje porijekla. Bosanskohercegovačke zajednice prisutne su u različitim evropskim i drugim državama, među kojima su Njemačka, Austrija, Švicarska, Švedska, Norveška, Sjedinjene Američke Države, Kanada, Australija i Turska, a proučavanje dijaspore povezano je s temama kao što su transnacionalizam, migracije, višejezičnost, jezici naslijeđa, identiteti druge i treće generacije, dijasporijska književnost, digitalne zajednice i međunarodno kulturno povezivanje.<ref>{{Cite journal|last=Dikyurt|first=Ahmet|date=11. 10. 2023|title=Identity, Belonging and Home: The Case of Second-Generation Bosnian Americans|url=https://www.researchgate.net/publication/375467199_Identity_Belonging_and_Home_The_Case_of_Second-Generation_Bosnian_Americans|journal=Diaspora Studies|volume=16|pages=369–382|doi=10.1163/09763457-bja10064}}</ref> == Bosnistika kao međunarodno područje == Bosnistika se proučava i izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istraživanja bosanskog jezika, književnosti i kulture često odvijaju unutar širih slavističkih, južnoslavenskih, istočnoevropskih i studija jugoistočne Evrope, kao i drugih interdisciplinarnih područja. Međunarodno akademsko proučavanje Bosne i Hercegovine zbog toga nije ograničeno na institucije koje u nazivu imaju termin ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12">Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, primjerice, Harvard University u okviru slavističkog programa proučava književne i kulturne tradicije Bosne, Srbije i Hrvatske te nudi nastavu bosanskog/hrvatskog/srpskog jezika.<ref>Harvard University. Department of Slavic Languages & Literatures.</ref> Indiana University Bloomington u okviru Department of Slavic and East European Languages and Cultures nudi nastavu bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika te proučava kulture tih prostora.<ref>{{Cite web|url=https://slavic.indiana.edu//about/languages-cultures/southslavic/index.html|title=Bosnian, Croatian, Serbian|website=Department of Slavic and East European Languages and Cultures|language=en|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Univerzitetu Pittsburgh bosanski/hrvatski/srpski proučava se u okviru slavističkih i istočnoevropskih studija, a univerzitet nudi i zaseban ''minor'' iz bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika.<ref>{{Cite web|url=https://www.global.pitt.edu/creees/students/languages|title=Languages {{!}} University Center for International Studies|website=www.global.pitt.edu|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Columbia Univerzitetu jezici poput bosanskog, hrvatskog i srpskog uključeni su u regionalne studije Harriman Instituta, odnosno u širi okvir studija Rusije, Evroazije i Istočne Evrope.<ref>{{Cite web|url=https://harriman.columbia.edu/study/courses/|title=Courses|website=The Harriman Institute|language=en-US|access-date=17. 8. 2026}}</ref> U evropskom akademskom prostoru bosanski jezik i književnost također se proučavaju u okviru slavistike i južnoslavenskih studija, dok se širi historijski, društveni i politički aspekti Bosne i Hercegovine često proučavaju unutar studija jugoistočne Evrope i srodnih interdisciplinarnih područja. Takav institucionalni raspored pokazuje da se sadržaj koji se može smatrati dijelom bosnistike često pojavljuje unutar širih disciplinarnih i regionalnih programa, bez nužnog korištenja naziva ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12" /><ref name=":02" /> == Odnos sa srodnim disciplinama == U akademskom prostoru jugoistočne Evrope, bosnistika dijeli značajne predmetne i metodološke dodirne tačke sa srbistikom i kroatistikom, posebno u području proučavanja jezika, književnosti i književne historije. Sanjin Kodrić bosnistiku izričito povezuje s kroatistikom i srbistikom, kao i s montenegristikom, južnom slavistikom i slavistikom. U njegovom određenju, bosnistika se može shvatiti u širem i užem smislu: u širem smislu obuhvata književno stvaranje povezano s bosanskohercegovačkim književnim i kulturnim prostorom, uključujući bošnjačku, hrvatsku i srpsku književnost u Bosni i Hercegovini, književnosti manjinskih zajednica, sandžačkobošnjačku književnost i književnost dijaspornih autora; u užem smislu usmjerena je prvenstveno na bošnjačku književnost. U oba slučaja, međutim, bosnistika ostaje povezana sa širim međuknjiževnim odnosima i južnoslavenskim književnim kontekstom.<ref name=":2">Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> Granice između ovih područja nisu uvijek strogo odvojene, budući da se književne tradicije i autori mogu proučavati u različitim nacionalnim, jezičnim i književnohistorijskim okvirima. Posebno je to vidljivo kod bosanskohercegovačke književnosti, koju Kodrić opisuje kao složenu i interliterarnu pojavu, oblikovanu različitim književnim praksama i njihovim međusobnim odnosima.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sanjinkodric.ba/nije-lahko-s-jezikom-ali-sta-cemo-s-knjizevnoscu-prema-interliterarnoj-i-interkulturalnoj-nastavi-knjizevnosti-naroda-bosne-i-hercegovine-u-bosanskohercegovackom-skolskom-sistemu/|title=Nije lahko s jezikom, ali šta ćemo s književnošću? (Prema interliterarnoj i interkulturalnoj nastavi književnosti naroda Bosne i Hercegovine u bosanskohercegovačkom školskom sistemu)|last=Kodrić|first=Sanjin|date=5. 10. 2021|website=Sanjin Kodrić|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Pored srbistike i kroatistike, bosnistika ostvaruje značajne dodirne tačke i s drugim srodnim disciplinama. Montenegristika (crnogorske studije) predstavlja srodno južnoslavensko filološko područje, usmjereno na proučavanje crnogorskog jezika, njegovih dijalekata i književnosti.<ref>Čirgić, Adnan. ''Dialectology of the Montenegrin Language''. Lexington Books, 2020.</ref><ref>[https://www.test5.ucg.ac.me/skladiste/blog_1023/objava_151313/fajlovi/UoM%20prospectus%202025.pdf Univerzitet Crne Gore, Filološki fakultet. ''Study Programmes – Montenegrin Language and South Slavic Literature''.]</ref> Slovenistika, iako se bavi jezički i kulturno distinktnijim prostorom, također predstavlja srodnu filološku disciplinu unutar šire slavističke porodice.<ref>Poljakov, et al. "Linguistic complexity of South Slavic dialects: a new perspective on old data." ''PLOS ONE'', 2023.</ref> U širem, interdisciplinarnom smislu, bosnistika se preklapa s balkanistikom (balkanskim studijama), posebno kada je riječ o proučavanju osmanskog naslijeđa, višejezičnosti, religijskog pluralizma, migracijskih procesa i kulturnih transfera na Balkanu. Dok se balkanistika bavi širim balkanskim prostorom, bosnistika je fokusirana na specifični bosanskohercegovački prostor, ali pojedine istraživačke teme – poput urbanog razvoja, položaja žena u osmanskom društvu i odnosa različitih religijskih zajednica – mogu biti relevantne za oba područja.<ref>[https://www.uni-muenster.de/ArabistikIslam/translapt/events/ottomanbalkans.html The Ottoman Balkans as a Space for Multilingualism: Actors, Practices, and Sites of Translation]</ref><ref>Govedarica, Blagoje. "Fifty years of the Centre for Balkan Studies of the Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref><ref>Asceric-Todd, Ines. "Sufism and the urban development of Ottoman Bosnia."</ref><ref>Čar-Drnda, Hatidža. "Društveni i pravni položaj žene muslimanke u Osmanskoj Bosni." Znakovi vremena, br. 37, 2007, str. 124–153.</ref><ref>Zlatar, Behija. "Balkanski grad u osmanskom periodu (XV i XVI stoljeće)." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref> Također, bosnistika se u međunarodnom akademskom kontekstu često pozicionira unutar širih područja poput istočnoevropskih studija (''East European Studies'') i studija jugoistočne Evrope (''Southeast European Studies''), gdje se proučava u kontekstu postsocijalističke tranzicije, ratnih sukoba, izgradnje države i evropskih integracija. U anglosaksonskom svijetu, bosanskohercegovačke teme često se obrađuju i unutar studija mira i sukoba (''Peace and Conflict Studies''), te studija prisilnih migracija (''Forced Migration Studies''), naročito u kontekstu rata 1992–1995. i poslijeratne dijaspore.<ref>Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Ibričević, Aida. ''Decided Return Migration: Emotions, Citizenship, Home and Belonging in Bosnia and Herzegovina''. Springer, 2024.</ref> Naposljetku, bosnistika se u pojedinim segmentima dodiruje i s orijentalistikom, naročito u proučavanju osmanske upravne, pravne i kulturne baštine, rukopisne građe na arapskom, turskom i perzijskom jeziku, te alhamijado književnosti. Ova povezanost čini bosnistiku izrazito interdisciplinarnom i otvorenom prema različitim znanstvenim tradicijama, što je ujedno i njezina temeljna metodološka karakteristika.<ref>Babović, Dželila. "Gramatička djela na arapskom, turskom i perzijskom jeziku u rukopisnim zbirkama Bosne i Hercegovine." ''Bosniaca'', vol. 29, br. 29, 2024, str. 109–125. DOI: 10.37083/bosn.2024.29.109.</ref> == Također pogledajte == * [[Bosanskohercegovačka književnost]] * [[Bosanskohercegovačka kultura]] * [[Bosanski|Bosanski jezik]] * [[Bosnizam]] * [[Srpskohrvatska književnost]] * [[Srpskohrvatski jezik]] {{Infokutija pisac | ime = Senahid Halilović | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1958|03|22}} | mjesto_rođenja = [[Kladanj]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|04|24|1958|03|22}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = [[lingvist]] | jezik = [[bosanski]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Beogradu]] | period = | žanr = | poznata_djela = ''Pravopis bosanskoga jezika'' (1996)<br />''Pravopis bosanskoga jezika'' (2018) | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = {{URL|Pravopis.ba}} }} * == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Senahid Halilović}} * [http://pravopis.ba Pravopis.ba] * [http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Halilovic_Senahid/index.html Gnijezdo lijepih riječi i kraća savjetodavna djela] {{Članovi ANU BiH}} 7tdy1nlc871igj98bqakxfzmc4xnyun 3921886 3921885 2026-08-24T17:03:13Z Tulum387 155909 3921886 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, kao i druga sezona sa VAR sistemom. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati. U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine. == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |[[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4 June 2026|website=fksarajevo.ba|language=bs|access-date=4 June 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9 June 2026|website=reprezentacija.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |Duško Vranešević<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |Igor Mirković<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9 June 2026|website=sportdc.net|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28 June 2026|website=mondo.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |[[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12 June 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7 July 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |[[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4 July 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |[[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14 May 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14 May 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14 July 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=bs|access-date=14 July 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1 |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2 |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3 |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4 |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5 |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6 |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7 |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8 |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9 |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10 |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == === Kola 1–22 === {{#invoke:sports results|main | source = [https://sportsport.ba/tabele-lige/fudbal/bosna-i-hercegovina/wwin-liga-bih/1?season_id=484&type=total&sort=rank sportsport.ba] | update = 24. augusta 2026. | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLO | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLO = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match_BOR_BSK = | match_BOR_ČEL = | match_BOR_RAD = | match_BOR_SAR = | match_BOR_SLO = | match_BOR_ŠB = | match_BOR_VEL = | match_BOR_ZRI = | match_BOR_ŽEL = | match_BSK_BOR = | match_BSK_ČEL = | match_BSK_RAD = | match_BSK_SAR = | match_BSK_SLO = | match_BSK_ŠB = | match_BSK_VEL = | match_BSK_ZRI = | match_BSK_ŽEL = | match_ČEL_BOR = | match_ČEL_BSK = | match_ČEL_RAD = | match_ČEL_SAR = | match_ČEL_SLO = | match_ČEL_ŠB = | match_ČEL_VEL = | match_ČEL_ZRI = | match_ČEL_ŽEL = | match_RAD_BOR = | match_RAD_BSK = | match_RAD_ČEL = | match_RAD_SAR = | match_RAD_SLO = | match_RAD_ŠB = | match_RAD_VEL = | match_RAD_ZRI = | match_RAD_ŽEL = | match_SAR_BOR = | match_SAR_BSK = | match_SAR_ČEL = | match_SAR_RAD = | match_SAR_SLO = | match_SAR_ŠB = | match_SAR_VEL = | match_SAR_ZRI = | match_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match_SLO_BOR = | match_SLO_BSK = | match_SLO_ČEL = | match_SLO_RAD = | match_SLO_SAR = | match_SLO_ŠB = | match_SLO_VEL = | match_SLO_ZRI = | match_SLO_ŽEL = | match_ŠB_BOR = | match_ŠB_BSK = | match_ŠB_ČEL = | match_ŠB_RAD = | match_ŠB_SAR = | match_ŠB_SLO = | match_ŠB_VEL = | match_ŠB_ZRI = | match_ŠB_ŽEL = | match_VEL_BOR = | match_VEL_BSK = | match_VEL_ČEL = | match_VEL_RAD = | match_VEL_SAR = | match_VEL_SLO = | match_VEL_ŠB = | match_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match_VEL_ŽEL = | match_ZRI_BOR = | match_ZRI_BSK = | match_ZRI_ČEL = | match_ZRI_RAD = | match_ZRI_SAR = | match_ZRI_SLO = | match_ZRI_ŠB = | match_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match_ZRI_ŽEL = | match_ŽEL_BOR = | match_ŽEL_BSK = | match_ŽEL_ČEL = | match_ŽEL_RAD = | match_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match_ŽEL_SLO = | match_ŽEL_ŠB = | match_ŽEL_VEL = | match_ŽEL_ZRI = }} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size: 95%;" !Domaćin \ gosti !BOR !BSK !ČEL !RAD !SAR !SLO !ŠB !VEL !ZRI !ŽEL |- |'''Borac''' |– | style="background:#ccffcc;" |2–0 | | | | | style="background:#ccffcc;" |3–1 | | | |- |'''BSK''' | |– | style="background:#ccffcc;" |2–0 | | | | | | | |- |'''Čelik''' | | |– | | style="background:#ffcccc;" |1–2 | | | | | |- |'''Radnik''' | | | |– | | | | style="background:#ffcccc;" |1–5 | | |- |'''Sarajevo''' | style="background:#ccffcc;" |1–0 | | style="background:#ffffcc;" |0–0 | |– | | | | |a |- |'''Sloga''' | | | | | |– | | | | |- |'''Široki Brijeg''' | | | style="background:#ccffcc;" |2–1 | | style="background:#ffffcc;" |0–0 | |– | | | |- |'''Velež''' | | | | | | | style="background:#ccffcc;" |2–0 |– |a | |- |'''Zrinjski''' | | style="background:#ccffcc;" |2–1 | | | | | |a |– | style="background:#ccffcc;" |2–0 |- |'''Željezničar''' | style="background:#ccffcc;" |2–1 | | |a | | | | | |– |} <small>Ažurirano do utakmica odigranih dana 23. avgusta 2026. Izvor: sportsport.ba</small> <small>Legenda: Plava = pobjeda domaće ekipe; Žuta = neriješeno; Crvena = pobjeda gostujuće ekipe.</small> <small>Za predstojeće utakmice, slovo "a" znači da postoji članak o rivalstvu te dvije ekipe.</small> == Klubovi == '''Jadi mladog Vertera''', ponekad prevođen kao '''Patnje''' ili '''Stradanja mladog Vertera''', (njemački: ''Die Leiden des jungen Werthers'') epistolarni je roman njemačkog književnika [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]], prvi put objavljen 1774.<ref>{{Cite web|url=https://laguna.rs/bukmarker/zasto-je-roman-jadi-mladoga-vertera-tako-uspesan/|title=Laguna - Bukmarker - Zašto je roman „Jadi mladoga Vertera“ tako uspešan - Knjige o kojima se priča|last=Bukmarker|first=Izdavačka kuća Laguna|date=4. 10. 2017|website=laguna.rs|language=sr|access-date=19. 8. 2026}}</ref> Roman pripada ranom periodu književnog pokreta ''[[Sturm und Drang]]'' i jedno je od najpoznatijih djela [[Njemačka književnost|njemačke književnosti]] 18. vijeka.<ref>{{Cite journal|last=Prof. Dr. Volker Frederking|first=Bayerischer Rundfunk|date=22. 11. 2016|title=Literarische Texte|url=https://www.ardalpha.de/lernen/alpha-lernen/faecher/deutsch/6-literarische-epochen-literatur100.html|journal=Literarische Epochen|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Objavljivanje romana donijelo je Goetheu evropsku slavu i učinilo ga jednim od najpoznatijih njemačkih pisaca njegove generacije.<ref>{{Cite book|last=Goethe|first=Johann Wolfgang von|url=https://books.google.de/books?id=6_mEEQAAQBAJ|title=The Sorrows of Young Werther|date=1929|publisher=Voltaire Press|isbn=978-3-68938-719-8|language=en}}</ref> Roman je oblikovan kao zbirka pisama i drugih pripovjednih materijala koji prate život i unutrašnji razvoj mladog Vertera. U centru radnje nalazi se njegova nesretna [[ljubav]] prema Loti, djevojci koja je već zaručena, a koja se potom udaje za Alberta. Međutim, ljubavna priča predstavlja samo jednu dimenziju romana. Kroz Verterova pisma Goethe prikazuje njegov odnos prema prirodi, umjetnosti, književnosti, društvu, društvenim razlikama i vlastitoj ulozi u svijetu. Posebno mjesto zauzima sukob između snažne individualne subjektivnosti glavnog lika i društvene stvarnosti koju on ne uspijeva prihvatiti.<ref>{{Cite web|url=https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther/|title=Goethe: Die Leiden des jungen Werthers - Uni Kiel|website=Literaturwissenschaft Online - Uni Kiel|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Djelo je značajno i zbog načina na koji prikazuje unutrašnji život pojedinca. Verter ne opisuje događaje samo kao vanjske činjenice, nego ih neprestano povezuje s vlastitim raspoloženjima i osjećanjima. Zbog toga se priroda, ljubav, umjetnost i društveni odnosi u romanu često pojavljuju kao dijelovi njegove subjektivne slike svijeta.<ref>Die Erscheinung der inneren Natur : in Goethes Die Leiden des jungen Werthers, Kida Ayako, Kyushu University.</ref> == Nastanak i objavljivanje == Goethe je roman napisao 1774, u kratkom vremenskom periodu (neki navode da je djelo napisano za samo 4 sedmice).<ref>Pronaći pouzdan izvor tvrdnje.</ref> Jedno od važnih polazišta za nastanak djela bilo je njegovo iskustvo iz [[Wetzlar|Wetzlara]], gdje je 1772. upoznao [[Charlotte Buff]], zaručnicu [[Johann Christian Kestner|Johanna Christiana Kestnera]]. Goethe je prema Charlotte razvio osjećanja, ali je ona ostala s Kestnerom. To iskustvo, zajedno s drugim ličnim i književnim podsticajima, poslužilo je kao osnova za oblikovanje romana.<ref>{{Cite web|url=https://wetzlar.de/microsite/Staedtische_Museen/museen/unsere-museen/jerusalemhaus/die-leiden-des-jungen-werther.php|title=Der Roman „Die Leiden des jungen Werthers"|website=wetzlar.de|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jgoethe.uni-muenchen.de/leben/wetzlotte.html|title=Biographische Schlaglichter|website=www.jgoethe.uni-muenchen.de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>[https://publikationen.klassik-stiftung.de/servlets/MCRFileNodeServlet/ksw_derivate_00000919/Manuskripte_1_2005.pdf Das Goethe- und Schiller-Archiv in Weimar und seine Freundesgesellschaft. Freundesgesellschaft des Goethe- und Schiller-Archivs Weimar e.V. Manuskripte. PDF fajl (njemački).]</ref> U stvaranju lika Vertera Goethe je koristio i događaje povezane sa smrću njegovog poznanika [[Karl Wilhelm Jerusalem|Karla Wilhelma Jerusalema]], koji je izvršio samoubistvo zbog nesretne ljubavi. Roman nije autobiografski zapis niti puka reprodukcija [[Stvarnost|stvarnosti]]. Goethe je lična iskustva i poznate događaje preoblikovao u književnu [[Fikcija|fikciju]].<ref>{{Cite web|url=https://wwwhomes.uni-bielefeld.de/bseiler/Werther/werther/tools/htmpool/gestalt/komplett.htm|title=Gestaltungsmerkmale|website=Universität Bielefeld|access-date=20. 8. 2026}}</ref> ''Jadi mladog Vertera'' objavljeni su 1774. godine u Leipzigu. Knjiga je ubrzo privukla veliku pažnju čitalaca i postala jedno od najzapaženijih književnih djela svog vremena. Njena popularnost proširila se izvan njemačkog govornog područja, a Goethe je zahvaljujući romanu stekao međunarodnu reputaciju.<ref>{{Cite web|url=https://frankfurter-goethe-haus.de/ausstellung/-/werthers-welt-das-werther-jahr-1774/1336|title=Werthers Welt - Das Werther-Jahr 1774|website=Frankfurter Goethe-Haus|language=de-DE|access-date=19. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goethe-gesellschaft.de/aktuelles/werther-im-kaleidoskop-essays-zum-erscheinen-vor-250-jahren/|title=„Werther“ im Kaleidoskop – Essays zum Erscheinen vor 250 Jahren|last=Geschäftsstelle|date=10. 7. 2024|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Godine 1787. Goethe je objavio izmijenjeno izdanje romana.<ref>Suhrkamp. [https://www.suhrkamp.de/buch/johann-wolfgang-goethe-die-leiden-des-jungen-werthers-t-9783518188057 Die Leiden des jungen Werthers]</ref> U njemu je izvršio određene jezičke i stilske izmjene, čime je djelo prilagodio vlastitom kasnijem književnom razvoju. == Književni oblik == ''Jadi mladog Vertera'' pisani su u obliku epistolarnog romana, tj. epistolarne proze. Najveći dio djela čine Verterova pisma upućena njegovom prijatelju Vilhelmu. Pisma omogućavaju da se radnja gotovo u potpunosti posmatra kroz perspektivu glavnog lika.<ref>https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther</ref> Epistolarna forma ima važnu ulogu u oblikovanju romana jer omogućava neposredan prikaz Verterovih misli i osjećanja. Čitalac nema pristup potpuno objektivnoj slici događaja, nego prvenstveno onoj slici koju Verter stvara svojim opisima. Zbog toga pripovijedanje ima izrazito subjektivan karakter.<ref>https://revistas.usp.br/pg/en/article/view/64130</ref> Pisma nisu samo sredstvo za prenošenje informacija o događajima. Verter u njima opisuje vlastita raspoloženja, razmišlja o ljubavi, prirodi, umjetnosti i društvu, te komentariše postupke drugih ljudi. Njegovo pripovijedanje često prelazi iz opisa konkretnog događaja u emocionalnu ili filozofsku refleksiju. Uz Verterova pisma postoji i okvirni pripovjedni sloj u kojem se pojavljuje izdavač, odnosno urednik koji prikuplja i predstavlja materijale povezane s Verterovim životom. U završnom dijelu romana njegova uloga postaje posebno važna jer se pripovijedanje postupno udaljava od neposredne forme Verterovih pisama i prelazi u izvještavanje o posljednjim događajima.<ref>https://www.dnt-weimar.de/dokumente/programmhefte/pgh-werther-digital.pdf</ref> Takva kombinacija subjektivnog i uredničkog pripovijedanja omogućava Goetheu da poveže neposredni prikaz osjećanja s prividno dokumentarnim prikazom Verterove sudbine. == Struktura romana == Roman je podijeljen na dva glavna dijela. Prvi dio obuhvata Verterov dolazak u novu sredinu, upoznavanje Lote, razvoj njihove bliskosti i njegovo sve snažnije zaljubljivanje. Drugi dio prati njegov pokušaj da se udalji od Lote, iskustva u društvenoj i službenoj sredini, povratak u mjesto u kojem ona živi, te konačno produbljivanje njegove emocionalne krize. U prvom dijelu posebno su naglašeni motivi prirode, umjetnosti i ljubavi. Verter u novoj sredini u početku pronalazi osjećaj slobode i harmonije. Susret s Lotom dodatno pojačava njegov osjećaj životne ispunjenosti. Međutim, činjenica da je ona zaručena za Alberta postepeno pretvara njegovu ljubav u izvor patnje. Drugi dio donosi promjenu raspoloženja. Verter pokušava pronaći zadovoljstvo u službenom životu i udaljiti se od Lote, ali ne uspijeva ostvariti osjećaj pripadnosti. Njegov povratak Loti ponovo pokreće potisnuta osjećanja i dovodi do konačnog sukoba između njegovih želja i stvarnosti. == Sadržaj == Roman počinje Verterovim dolaskom u mjesto u kojem želi provesti određeno vrijeme. Privlače ga mirna okolina i priroda, a u početku uživa u mogućnosti da se udalji od dotadašnjeg života. Svoje doživljaje opisuje prijatelju Vilhelmu, kojem upućuje većinu pisama. Tokom jednog društvenog događaja Verter upoznaje Lotu, kćerku upravitelja kneževskog imanja. Lota se brine za svoju mlađu braću i sestre nakon smrti majke i prikazana je kao odgovorna, brižna i razumna mlada žena. Verter je odmah očaran njenim karakterom. Verter zna da je Lota zaručena za Alberta, ali se uprkos tome sve snažnije zaljubljuje u nju. Između njih razvija se blizak odnos, koji Verter doživljava kao nešto mnogo dublje od prijateljstva. Posebno važan trenutak predstavlja njihovo zajedničko doživljavanje oluje, kada razgovaraju o pjesmi Friedricha Gottlieba Klopstocka. Taj događaj dodatno povezuje Vertera i Lotu. Nakon Albertovog povratka razvija se odnos između troje glavnih likova. Albert je svjestan Verterovih osjećanja, ali u početku ne reaguje neprijateljski. Verter ga čak nastoji upoznati i prihvatiti, iako ga sve više doživljava kao prepreku između sebe i Lote. Verterova ljubav postupno postaje opsesivna. Više mu nije dovoljno prijateljstvo s Lotom i on sve teže prihvata činjenicu da ona pripada drugom. U pokušaju da se udalji od nje odlazi iz mjesta i prihvata službu kod jednog diplomate. Boravak u službi ne donosi mu zadovoljstvo. Verter teško prihvata društvene hijerarhije i razlike između plemstva i građanstva. Posebno ga pogađa iskustvo društvene isključenosti, kada shvata da mu njegov građanski položaj ograničava pristup određenim društvenim krugovima. Njegovo nezadovoljstvo službenim životom dodatno potvrđuje osjećaj da se ne uklapa u postojeći društveni poredak. Nakon napuštanja službe Verter se vraća u mjesto u kojem žive Lota i Albert. U međuvremenu je Lota postala Albertova supruga. Verterov povratak dovodi do ponovnog intenziviranja njegove ljubavi, ali sada je njegova situacija još teža jer je Lota u braku. Albert postaje sve svjesniji Verterovih osjećanja i smatra da njihova bliskost mora biti ograničena. I sama Lota počinje shvatati da Verterova osjećanja više ne može tretirati kao bezazlenu privrženost. Ona ga zato pokušava udaljiti od sebe. Verter se sve više povlači u vlastiti unutrašnji svijet. Njegova osjećanja prema Loti postaju nerazdvojiva od osjećaja bezizlaznosti. U jednom od ključnih prizora čita Loti odlomke iz Ossijanovih pjesama. Emocionalna napetost između njih dostiže vrhunac, nakon čega Lota odlučuje prekinuti njihov odnos. Verter tada donosi konačnu odluku o vlastitom životu. Posuđuje Albertove pištolje, koje mu Lota šalje preko sluge, i priprema oproštajna pisma. Nakon što izvrši samoubistvo, pronalaze ga teško ranjenog, a ubrzo potom umire. Verter je pokopan izvan uobičajenog crkvenog obreda, između lipa na mjestu koje je ranije sam odabrao. Njegovoj sahrani ne prisustvuje sveštenik, što dodatno naglašava njegov položaj izvan društvenih i religijskih normi. == Likovi == === Verter === Verter je glavni junak romana i njegov pripovjedački glas. Prikazan je kao izrazito osjećajan, maštovit i umjetnički nadaren mladi čovjek. Privlače ga priroda, književnost i umjetnost, a prema svijetu ima snažan emocionalni odnos. Njegova osjećajnost predstavlja istovremeno njegovu najveću snagu i izvor njegove patnje. Verter intenzivno doživljava ljepotu prirode i međuljudskih odnosa, ali jednako intenzivno doživljava odbijanje, društvenu nepravdu i nesretnu ljubav. Posebno je važan njegov odnos prema društvenim konvencijama. Verter teško prihvata društveni poredak u kojem čovjekov položaj zavisi od porijekla i statusa. Zbog toga njegov sukob s okolinom nije ograničen na ljubav prema Loti. On se osjeća kao pojedinac koji ne uspijeva pronaći mjesto unutar društvenih institucija i očekivanja. Verter je zato primjer junaka čija subjektivnost postaje toliko snažna da postepeno potiskuje mogućnost prilagođavanja vanjskom svijetu. Njegova sudbina predstavlja jednu od najvažnijih književnih tema romana: pitanje granice između snažne individualnosti i nemogućnosti prihvatanja stvarnosti. === Lota === Lota je centralni ženski lik romana i osoba prema kojoj Verter razvija snažnu ljubav. Prikazana je kao brižna i odgovorna mlada žena koja nakon smrti majke vodi računa o svojoj mlađoj braći i sestrama. Za Vertera ona predstavlja ideal sklada između ljepote, moralnosti i prirodnosti. Međutim, Lota nije prikazana samo kao predmet njegove ljubavi. Ona je svjesna društvenih i moralnih obaveza koje proizlaze iz njene veze s Albertom i nastoji održati ravnotežu između naklonosti prema Verteru i odanosti mužu. Njen odnos prema Verteru ostaje složen. Ona prema njemu pokazuje bliskost i razumijevanje, ali na kraju postavlja granicu koju on ne može prihvatiti. === Albert === Albert je Lotin zaručnik, a kasnije i suprug. Za razliku od Vertera, prikazan je kao smireniji, racionalniji i praktičniji čovjek. On predstavlja stabilniji odnos prema životu i društvenim obavezama. Njegov odnos s Verterom nije jednostavan sukob. U početku između njih postoji određeno prijateljstvo i uzajamno poštovanje, ali Verterova sve snažnija ljubav prema Loti postepeno narušava njihov odnos. Albert tako predstavlja jednu od suprotnosti Verterovom načinu života. Dok Verter prvenstveno slijedi emocije, Albert više prihvata razum, društvene norme i odgovornost. === Vilhelm === Vilhelm je Verterov prijatelj kojem je upućen najveći dio pisama. Njegov lik čitalac uglavnom upoznaje posredno, kroz Verterovo obraćanje i odgovore na njegove savjete. Vilhelm ima funkciju sagovornika kojem Verter povjerava svoje najintimnije misli. Njegova prisutnost omogućava epistolarnu strukturu romana i istovremeno predstavlja svojevrsnu suprotnost Verterovoj izrazito subjektivnoj perspektivi. Međutim, roman nije oblikovan tako da Vilhelm bude ravnopravno razvijen lik s vlastitom pripovjednom perspektivom. === Priroda === Priroda je jedan od najvažnijih motiva romana. U početku Verter u njoj pronalazi slobodu, sklad i osjećaj povezanosti sa životom. Prirodni pejzaži odgovaraju njegovom idealu neposrednog i nesputanog postojanja. Opis prirode često je povezan s Verterovim emocionalnim stanjem. Kada je ispunjen srećom, priroda mu izgleda harmonično i privlačno; kada postaje sve očajniji, isti prostor poprima drugačije značenje. Na taj način priroda nije samo pozadina radnje nego važan dio psihološke karakterizacije glavnog lika. Ovakva povezanost prirode i unutrašnjeg života jedna je od karakteristika književnosti ''Sturm und Dranga''. Priroda se doživljava neposredno, subjektivno i emocionalno, a ne samo kao dekorativni element. === Umjetnost i književnost === Umjetnost ima značajnu ulogu u oblikovanju Verterovog karaktera. On se bavi crtanjem i snažno reaguje na književna djela. Posebno su važni Homer i Ossijan, čije se pjesništvo povezuje s njegovim emocionalnim stanjem. Književnost u romanu nije samo predmet Verterovog interesa. Ona utiče na njegov način razumijevanja svijeta. Književni junaci, pjesničke slike i ideje koje Verter čita često postaju dio njegove vlastite interpretacije života. Posebno mjesto ima Osijan u završnom dijelu romana. Čitanje Osijanovih pjesama Loti predstavlja jedan od posljednjih trenutaka njihove bliskosti i doprinosi emocionalnom vrhuncu radnje. Na kraju romana pojavljuje se i Emilia Galotti Gottholda Ephraima Lessinga. Knjiga koja se nalazi pored Vertera nakon njegovog samoubistva predstavlja važan književni motiv i povezuje njegovu sudbinu s ranijom tradicijom njemačke književnosti. == Društvena kritika == Jedna od važnih dimenzija romana jeste odnos pojedinca i društva. Verter teško prihvata društvene razlike, klasne i statusne podjele, te konvencije koje određuju ponašanje pojedinca. Kao građanin, osjeća ograničenja koja proizlaze iz njegovog društvenog položaja i sukobljava se s poretkom u kojem plemstvo ima privilegovan status. Njegova osjećajnost i zahtjev za ličnom slobodom tako dolaze u sukob s društvenim poretkom 18. vijeka. Njegovo iskustvo u službi pokazuje da se pojedinac ne može uvijek ostvariti samo na osnovu vlastitih sposobnosti, jer društveni položaj, porijeklo i društvene konvencije određuju granice njegovog djelovanja. Roman se zato može tumačiti kao književni izraz napetosti između subjektivnog osjećanja i društvene stvarnosti. Takav sukob odgovara širem duhovnom okviru pokreta ''Sturm und Drang'', koji je naglašavao osjećajnost, individualnost i slobodu stvaralačkog izraza nasuprot strogo racionalnim i konvencionalnim obrascima. Ipak, Verterova pobuna nije prikazana kao jednostavan politički ili društveni program. Goetheova društvena kritika prije svega je individualna i psihološka, te je prikazana kroz iskustvo pojedinca koji se osjeća otuđenim i neprihvaćenim u vlastitoj sredini. Kroz Verterovu sudbinu Goethe istražuje granice subjektivnosti i posljedice potpunog podređivanja života vlastitim osjećanjima. Verterov problem zato istovremeno ima društvenu, emocionalnu i psihološku dimenziju. == Tematske odrednice == Među najvažnijim temama romana izdvajaju se nesretna ljubav, sukob osjećanja i društvenih normi, individualizam i subjektivnost, odnos pojedinca i društva, priroda i njen odnos prema čovjekovom unutrašnjem svijetu, umjetnost i književnost, društvene razlike, otuđenost i osjećaj nepripadanja, granice emocionalnosti, te smrt i samoubistvo. Važnu ulogu imaju i težnja za ličnom slobodom, mašta, te odnos osjećanja i razuma. Roman zbog toga nadilazi okvir ljubavne priče. Ljubavni odnos između Vertera i Lote predstavlja glavni pokretač radnje, ali istovremeno omogućava Goetheu da prikaže širi sukob između pojedinca i društva, kao i između njegovih unutrašnjih težnji i vanjskih okolnosti. Verterova nesretna ljubav tako postaje povezana s njegovim osjećajem otuđenosti, nepripadanja i nemogućnosti da pronađe svoje mjesto u društvu. Priroda, umjetnost i književnost dodatno odražavaju njegov unutrašnji svijet, dok njegova izrazita osjećajnost postepeno dovodi u pitanje granice između snažnog emocionalnog doživljaja i sposobnosti prihvatanja stvarnosti. == Književni kontekst == ''Jadi mladog Vertera'' jedno su od najpoznatijih djela pokreta ''Sturm und Drang'', koji se razvio u njemačkim zemljama tokom druge polovine 18. vijeka. Pokret je naglašavao osjećanja, individualnost, spontanost, slobodu stvaralaštva i neposredan odnos prema prirodi. Za razliku od racionalističkih i strogo normativnih književnih shvatanja, predstavnici ''Sturm und Dranga'' pridavali su veliki značaj individualnom iskustvu i snažnim emocijama. U tom kontekstu Verter predstavlja tip junaka koji svoje unutrašnje iskustvo stavlja iznad društvenih očekivanja. Roman se povezuje i sa širim razvojem evropskog sentimentalizma i predromantizma. Njegova naglašena subjektivnost, interes za prirodu i prikaz snažnih osjećanja najavili su neke od osobina evropskog romantizma koji će se razviti početkom narednog vijeka. == Jezik i stil == Goethe u romanu koristi izrazito emocionalan i subjektivan stil. Verterova pisma često imaju karakter lične ispovijesti, a pripovijedanje prelazi između opisa događaja, razmišljanja i emocionalnih reakcija. Stil se mijenja zajedno s Verterovim unutrašnjim stanjem. U početnim dijelovima romana njegov je izraz često vedar i usmjeren prema ljepoti prirode. Kasnije postaje sve mračniji, fragmentiraniji i emocionalno intenzivniji. Takva promjena stila prati razvoj glavnog lika i doprinosi psihološkoj strukturi djela. Čitalac ne prati samo šta se Verteru događa nego i način na koji on iste događaje doživljava. == Kritika, prijem i uticaj == Objavljivanje romana 1774. godine izazvalo je snažan odjek u Evropi. Djelo je ubrzo postalo veoma popularno, posebno među mladim čitaocima, a Goethe je zahvaljujući ''Jadima mladog Vertera'' stekao široku međunarodnu prepoznatljivost. Roman je preveden na više jezika i čitan izvan njemačkog govornog područja, čime je prerastao okvir književnog djela i postao svojevrsni kulturni fenomen. U savremenoj književnosti pojavili su se brojni odgovori na roman, uključujući prerade, parodije i druge oblike oponašanja.<ref>https://www.jstor.org/stable/10.7722/j.ctt81q50</ref> U vezi s njegovom popularnošću razvio se i pojam ''verterizam'', kojim se označava oblik izrazite sentimentalnosti i poistovjećivanja s Verterovim načinom doživljavanja ljubavi, patnje i društvenog nepripadanja. Verter je tako prerastao granice književnog lika i postao sam po sebi prepoznatljiv. Popularnost romana imala je i kontroverzne posljedice. Način na koji je prikazano Verterovo samoubistvo izazvao je moralne polemike i zabrinutost dijela savremenika, koji su smatrali da bi djelo moglo imati negativan uticaj na mlade čitaoce. U pojedinim sredinama roman je zbog toga bio ograničavan ili zabranjivan, dok su drugi u njemu prepoznavali snažan književni prikaz subjektivnog iskustva, emocionalne krize i društvenih ograničenja. Kasnija književna kritika naglašavala je složenost Verterovog lika: on nije samo idealizovani predstavnik osjećajnosti, nego i pojedinac čija izrazita subjektivnost ograničava njegovu sposobnost da prihvati tuđe perspektive i granice stvarnosti. Zbog velikog uticaja na književnost i kulturu kraja 18. vijeka, ''Jadi mladog Vertera'' smatraju se jednim od ključnih djela evropskog sentimentalizma i jednim od najvažnijih ostvarenja Goetheovog ranog stvaralaštva. == Uticaj na književnost i kulturu == ''Jadi mladog Vertera'' imali su značajan uticaj na evropsku književnost. Roman je doprinio popularizaciji epistolarnog oblika i subjektivnog pripovijedanja, a Verter je postao jedan od najpoznatijih primjera osjetljivog i društveno neprilagođenog književnog junaka. Djelo je uticalo na razvoj sentimentalne i predromantične književnosti, te na kasniji evropski romantizam. Njegov uticaj vidljiv je i u razvoju književnog prikazivanja unutrašnjeg života pojedinca. Roman je tokom kasnijih vjekova doživio brojne prevode, adaptacije i književne obrade. Njegova popularnost pokazala se dugotrajnom, a pitanja koja otvara: odnos osjećanja i razuma, pojedinca i društva, umjetnosti i stvarnosti, ostala su predmet književnih i filozofskih rasprava. == Značaj == Djelo pripada ključnim Goetheovog ostvarenjima ranog stvaralaštva i jedno od najznačajnijih ostvarenja književnog pokreta ''Sturm und Drang''. Njihov značaj proizlazi iz spoja epistolarne forme, izrazite subjektivnosti, psihološke karakterizacije i društvene tematike. Roman je istovremeno ljubavna priča, prikaz unutrašnjeg razvoja pojedinca i slika kulturne klime druge polovine 18. vijeka. Goethe kroz Verterovu sudbinu istražuje granice između lične slobode i društvenih normi, osjećanja i razuma, subjektivnog doživljaja i objektivne stvarnosti. Zbog snažnog uticaja na evropsku književnost, kulture čitanja i predstavu o sentimentalnom književnom junaku, ''Jadi mladog Vertera'' zauzimaju trajno mjesto u historiji njemačke i evropske književnosti.<ref>Martin Swales, ''Goethe: The Sorrows of Young Werther''.</ref> == Također pogledajte == * [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [[Sturm und Drang]] * [[Njemačka književnost]] * [[Epistolarni roman]] * [[Sentimentalizam]] == Literatura == Jäger, Georg. Goethes Werther im gesellschaftlichen Kontext. Rezeptionsdokumente als Interpretationshilfen. München: Carl Hanser, 1984. Jäger, Georg. Wertherschriften. Goethezeitportal, 2007. Friedrich, Hans-Edwin. Autonomie der Liebe – Autonomie des Romans. Zur Funktion von Liebe im Roman der 1770er Jahre: Goethes Werther und Millers Siegwart Martin Huber i Gerhard Lauer (ur.), Nach der Sozialgeschichte, Tübingen, 2000.Dotzler, Bernhard. Werthers Leser. Über die Appellstruktur der Texte im Licht von Goethes Roman. Modern Language Notes, 114 (1999), str. 445–470. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09593683.2019.1639910 '''Bosnistika''' (poznata i pod nazivom '''bosanske studije''') filološka je i interdisciplinarna naučna disciplina koja se bavi sistemskim i cjelovitim proučavanjem [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], njezinog historijskog, jezičkog, književnog, društvenog, kulturnog i civilizacijskog prostora.<ref>Određenje bosnistike kao filološke discipline na prvi pogled jednostavno je, ili barem ništa složenije nego određenje npr. kroatistike ili srbistike, odnosno montenegristike. Međutim, već samo poređenje bosnistike te kroatistike, srbistike i montene­gristike, a posebno poređenje mogućih određenja bosnistike u lingvističkim i književnohistorijskim istraživanima ukazuje na naročitu složenost ovog pitanja, odnosno na niz problema koji se javljaju s ovim u vezi. Npr., ako se i složimo da se u lingvistič­koj perspektivi bosnistika bavi bosanskim jezikom, ma kako ga definirali (a što je, ipak, samo jedna mogućnost određenja bosni­stike u lingvistici), postavlja se pitanje čime se to bosnistika bavi u književnohistorijskoj perspektivi, tj. koja je to književnost ili koje su to književnosti kojima se bavi bosnistika u književno­historijskim istraživanjima, npr. bošnjačka ili bosanskohercego­vačka književnost, ili neka druga, treća..., i zašto? Iako ni lingvi­stički pristup nije lišen mogućih otvorenih pitanja u određenju bosnistike, posebne probleme otvara, dakle, književni aspekt bosnistike, što ne treba čuditi jer je pitanje određenja književno­sti u Bosni i Hercegovini i samo po sebi izrazito složeno. Pritom, bez određenja bosnistike i u književnohistorijskoj perspektivi, nije moguće ni potpunije određenje bosnistike u lingvističkoj perspektivi, a naročito ne cjelovito određenje bosnistike kao fi­lološke discipline. A to je upravo ono čemu teži predloženi rad – cjelovito odrediti bosnistiku kao filološku disciplinu, uzima­jući u obzir i lingvistički, ali i vrlo složeni književnohistorij­ski te, konačno, i još složeniji kulturološki aspekt ovog pitanja i problema, i to kako pojedinačno, tako i s obzirom na njihove složene međusobne veze i odnose. Riječ je, dakle, o nastojanju u smjeru holističkog određenja bosnistike, a što je pitanje od fun­damentalne važnosti za bosnistiku kao takvu.↵↵Sažetak, Sanjin Kodrić, Bosnisitka, Vol. 30 Br. 2 (2022): Lingua Montenegrina, <nowiki>https://linguamontenegrina.me/index.php/lm/article/view/957</nowiki></ref> U užem, filološkom smislu, fokusira se na [[bosanski jezik]], njegovu historiju, strukturu, razvoj i upotrebu, te na književnost, pisanu baštinu i kulturne fenomene povezane s bosanskohercegovačkim prostorom, zbog čega predstavlja posebnu granu južnoslavenske [[Filologija|filologije]] i [[Slavistika|slavistike]]. U širem, savremenom akademskom kontekstu, bosnistika, odnosno bosanske studije, integrira lingvističke, književno-historijske, historijske, društvene i kulturološke pristupe radi proučavanja stanovništva, društava, kultura, dijaspore, kulturnog naslijeđa i međusobno povezanih društvenih procesa. Njeno područje interesa nije ograničeno isključivo na granice savremene države Bosne i Hercegovine, niti na [[Spisak institucija u Bosni i Hercegovini|institucije]] unutar nje, već obuhvata i međunarodno proučavanje bosanskohercegovačkih zajednica u širem regionalnom i svjetskom kontekstu.<ref>Kodrić, Sanjin. "Bosnistika – šta je to? (Pitanja, problemi i mogućnosti definiranja bosnistike u lingvističkim, književnohistorijskim i kulturološkim istraživanjima)."</ref> == Naziv i terminologija == Naziv ''bosnistika'' izveden je iz toponima Bosna, uz sufiks koji označava naučnu oblast ili sistemsko proučavanje određenog predmeta. U domaćoj akademskoj upotrebi termin se najčešće odnosi na filološko proučavanje bosanskog jezika, književnosti i kulture, dok se u širem interdisciplinarnom značenju koristi za proučavanje Bosne i Hercegovine kao historijskog i kulturnog prostora. U međunarodnom akademskom kontekstu prevladava izraz ''bosanske studije (''eng. ''Bosnian Studies)'' koji naglašava interdisciplinarnost područja i omogućava njegovo upoređivanje s drugim sličnim oblastima poput [[Srbistika|srbistike]], [[Kroatistika|kroatistike]], [[Slovenistika|slovenistike]] ili balkanistike kao sveobuhvatne discipline.<ref name=":02">Sanjin Kodrić, Studije iz kulturalne bosnistike (Književnoteorijske i književnohistorijske teme), str. 14–15.</ref> Pojam ''bosnologija'' također se povremeno koristi kao sinonim za sistemsko i interdisciplinarno proučavanje Bosne i Hercegovine, iako njegova terminološka upotreba nije u potpunosti ustaljena. U pojedinim kontekstima, bosnologija se pojavljuje kao bliska značenjskom pojmu bosnistike, dok se bosnistika češće koristi kada se želi naglasiti veza s filologijom, [[Jezik|jezikom]] i [[Književnost|književnošću]]. Terminološke razlike djelimično proizlaze iz činjenice da je bosnistika polidisciplinarno područje u razvoju, čije se granice razlikuju ovisno o nacionalnim akademskim tradicijama, univerzitetskim sistemima i metodološkim pristupima. == Historijat discipline == Začeci bosnistike kao sistemskog naučnog proučavanja sežu u 19. vijek, kada evropski orijentalisti i slavisti počinju intenzivnije istraživati bosansku kulturu, jezik i književnu baštinu. Među ranim značajnim djelima ističe se rad [[Leopold von Ranke|Leopolda von Rankea]] o bosanskoj historiji, kao i istraživanja [[Franj Miklošiča|Franca Miklošiča]] o južnoslavenskim jezicima, uključujući i bosanski. U 20. vijeku bosnistika se razvija kao posebna filološka disciplina, naročito unutar slavistike i orijentalistike, pri čemu značajan doprinos daju [[Muhamed Nezirović]], [[Alija Nametak]], [[Enes Duraković]] i [[Dževad Jahić]], koji su postavili temelje za naučnu obradu bosanskog jezika i književnosti.<ref>Kodrić S. Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme, Bosnistika – šta je to?</ref> Nakon osamostaljenja Bosne i Hercegovine, proučavanje bosanskog jezika i književnosti dobija snažniji institucionalni okvir kroz univerzitetske studijske programe i odsjeke posvećene bosanskom jeziku i književnosti. Takvi studijski programi postoje na [[Univerzitet u Tuzli|Univerzitetu u Tuzli]], gdje Odsjek za bosanski jezik i književnost obuhvata lingvistička, filološka i književna istraživanja. Na širem institucionalnom planu, važnu ulogu u interdisciplinarnom proučavanju Bosne i Hercegovine ima Međunarodni forum Bosna (MFB), nevladina organizacija osnovana u Sarajevu 1997, koja okuplja pojedince i ustanove iz Bosne i Hercegovine i inostranstva. MFB organizuje radionice, simpozije, konferencije i druga naučna i intelektualna okupljanja, te objavljuje časopis ''Forum Bosnae'' i druge publikacije posvećene društvenim, kulturnim, historijskim i drugim aspektima Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.forumbosna.org/o-medjunarodnom-forumu-bosna|title=O Međunarodnom forumu Bosna|website=www.forumbosna.org|access-date=17. 8. 2026}}</ref> == Predmet proučavanja == Predmet bosnistike jest Bosna i Hercegovina kao višeslojni historijski, jezični, društveni i kulturni prostor, kao i pojave povezane s bosanskohercegovačkim iskustvom izvan njene savremene teritorije. U predmet proučavanja uključuju se historija Bosne i Hercegovine s političkim institucijama, [[arheologija]], materijalna kultura, [[Umjetnost u Bosni i Hercegovini|umjetnost]], [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektura]] i [[urbanizam]], te bosanski jezik u njegovim historijskim oblicima, dijalektima i narodnim govorima. Proučava se i historija pismenosti, pisama, rukopisna i arhivska baština, književnost Bosne i Hercegovine i usmena književnost s folklorom, religijska i kulturna historija, filozofija i historija ideja, kao i etnologija, antropologija i sociologija bosanskohercegovačkog društva. U okviru discipline također se proučavaju [[ekonomija]], historija [[Privreda Bosne i Hercegovine|privrede]], [[Demografija Bosne i Hercegovine|demografski]] i [[Migracija stanovništva|migracijski procesi]], studije identiteta, kolektivnog pamćenja, obrazovanja i naučne historije, te mediji, savremena kultura, dijaspora, transnacionalne zajednice i međunarodne percepcije Bosne i Hercegovine. Bosnistika se stoga ne definiše prvenstveno jednom metodom, nego predmetom koji proučava, a isti fenomen može biti analiziran iz više naučnih perspektiva. == Bosnistika kao interdisciplinarno područje == U najširem smislu, bosnistika je interdisciplinarno područje studija čija osnovna metodološka pretpostavka jest da se složen historijski i kulturni prostor ne može u potpunosti objasniti samo jednom naukom. Bosnistika se zbog toga može organizovati u nekoliko velikih područja, uključujući jezičku i filološku, historijsku, antropološku i etnološku, sociološku, filozofsku i teorijsku, kulturološku, političku i pravnu bosnistiku, te studije dijaspore i transnacionalne bosanske zajednice. Ta područja nisu strogo odvojena; istraživanje jednog rukopisa može istovremeno pripadati filologiji, historiji, paleografiji i historiji religije, dok proučavanje savremenog jezika može uključivati [[Lingvistika|lingvistiku]], [[Sociologija|sociologiju]], politologiju i studije identiteta. === Jezička i filološka bosnistika === Jedno od centralnih područja bosnistike jest proučavanje bosanskog jezika, pri čemu jezička bosnistika istražuje njegovu strukturu, historijski razvoj, dijalekte, standardizaciju, društvenu upotrebu i književno izražavanje. U okviru lingvistike analiziraju se [[fonetika]] i [[fonologija]], [[Morfologija (lingvistika)|morfologija]], sintaksa, [[leksikologija]], [[semantika]], tvorba riječi, frazeologija, pragmatika, stilistika, sociolingvistika, dijalektologija, [[historijska lingvistika]] i [[korpusna lingvistika]]. Bosanski jezik proučava se i u odnosu prema drugim južnoslavenskim standardnim jezicima i govorima, posebno kroz historiju zajedničkog južnoslavenskog dijalekatskog prostora, a takva istraživanja mogu biti komparativna, historijska, strukturalna i sociolingvistička. Historijska jezička bosnistika proučava jezički razvoj na prostoru Bosne kroz različita razdoblja, koristeći natpise, povelje, rukopise, administrativne dokumente, vjerske tekstove, rječnike, gramatike, književna djela i usmenu tradiciju, pri čemu poseban predmet predstavljaju historijski oblici [[Pismenost|pismenosti]] i tekstualne produkcije, kao i promjene u odnosima između književnog, administrativnog, narodnog i standardnog jezika. Sociolingvistička bosnistika proučava odnos jezika i društva kroz jezični identitet, standardizaciju, jezičnu politiku, obrazovanje, medije, višejezičnost, jezične stavove i različite oblike javne i privatne komunikacije, pri čemu se jezik ne promatra samo kao gramatički sistem, nego i kao društvena institucija i oblik kulturnog pamćenja. Filološka bosnistika proučava jezik i književnost kroz tekstove i njihove historijske kontekste, obuhvatajući tekstologiju, paleografiju, kodikologiju, historiju pisma, [[Historija književnosti|historiju književnosti]], književnu kritiku i proučavanje rukopisne baštine. Bosanskohercegovački prostor karakteriše historijska upotreba različitih sistema pismenosti i kulturnih tradicija, zbog čega filološka bosnistika proučava srednjovjekovne povelje i natpise, historijske oblike ćirilične pismenosti, tekstove pisane [[Latinica|latinicom]], rukopise nastale na orijentalnim jezicima (arapski, turski, perzijski), [[alhamijado književnost]], [[Usmena književnost|usmenu književnost]], te književnost modernog i savremenog doba. Filološki pristup nastoji utvrditi porijeklo, jezične osobine, historiju prijenosa i kulturni kontekst teksta, proučavajući tekst ne samo kao književno djelo, već i kao historijski dokument. Književna bosnistika, kao posebna grana, obuhvata srednjovjekovnu književnost i pismenost, usmenu književnost, divansku književnost na orijentalnim jezicima, alhamijado književnost, književnost na latinskom i drugim jezicima, književnost austrougarskog razdoblja, književnost 20. vijeka, savremenu književnost, te književnost bosanskohercegovačke dijaspore, a proučava i pitanja književnog kanona, kulturne pripadnosti, jezika književnosti, historijske recepcije i prevođenja. Savremeni međunarodni pristupi posebno analiziraju bosanskohercegovačku književnost kroz komparativnu književnost, postkolonijalnu teoriju, studije pamćenja, studije rata i mira, rodne studije, migracijske studije i transnacionalnu književnost. === Historijska bosnistika === Historijska bosnistika posvećena je proučavanju dugoročnog razvoja Bosne i Hercegovine, kao i historijskih oblasti koje su s njom povezane, pri čemu obuhvata kontinuitet i diskontinuitet društvenih, političkih i kulturnih procesa od prahistorije do savremenosti, a periodizacija predstavlja temeljni metodološki okvir. U okviru prahistorije i antike, istraživanja su usmjerena na rekonstrukciju ranih zajednica, arheoloških kultura i antičkog stanovništva, s posebnim naglaskom na upravne strukture, komunikacijske puteve, urbanu topografiju i procese romanizacije, pri čemu se značajna pažnja pridaje ključnim lokalitetima poput Desila, Daorsona te rimskih municipija u dolini Neretve, čija materijalna ostavština pruža podatke o društveno-ekonomskim i kulturnim obrascima prije doseljenja Slavena. Srednjovjekovna Bosna zauzima centralno mjesto u historiografiji, pri čemu se analizira razvoj političkih institucija kroz prizmu banovine i kasnijeg kraljevstva, a detaljno se proučavaju društvene strukture, privredni tokovi, diplomatski odnosi, urbani razvoj i relacije među različitim religijskim zajednicama. Poseban istraživački fokus predstavljaju pismeni izvori poput povelja, epigrafski spomenici, prije svega stećci, arheološki nalazi te druga materijalna i tekstualna svjedočanstva, koja omogućavaju dublje razumijevanje identitetskih i društvenih dinamika tog perioda. Osmansko razdoblje proučava se kroz analizu administrativnog sistema, uključujući vilajete, sandžake i kadiluke, kao i kroz istraživanje urbanih centara, zemljišnih odnosa, timarskog sistema i procesa čitlučenja, uz fokus na demografske strukture, migracijske tokove, obrazovne institucije i kulturnu produkciju, koja obuhvata divansku književnost i vakufname, uz posebno razmatranje odnosa vjerskih zajednica unutar milet-sistema, što osvjetljava složene međusobne uticaje u višenacionalnom okruženju. Austrougarsko razdoblje obrađuje se s aspekta modernizacijskih procesa, industrijalizacije, reformi obrazovnog sistema, upravnih promjena, razvoja štampe i političkog života, pri čemu se posebno ističu nacionalni pokreti i kulturno udruživanje, a ovaj period karakterizira i nastanak modernih institucija poput muzeja, arhiva i univerziteta, koje su postavile temelje institucionalizirane nauke i kulture u Bosni i Hercegovini. Jugoslovenska razdoblja obuhvataju analizu političkih i društvenih promjena, razvoja kulture, industrije, obrazovanja i urbanizacije, te promjena u strukturama identiteta, uključujući položaj Bosne i Hercegovine i njenog stanovništva unutar prve i druge Jugoslavije, pri čemu se razmatraju integrativni i dezintegrativni procesi, ekonomske politike i socijalne transformacije koje su oblikovale savremeno društvo. Savremena Bosna i Hercegovina, kao predmet historijskih i društvenih istraživanja, obuhvata ratne posljedice, procese obnove, izgradnju institucija, migracijske obrasce, razvoj dijaspore, evropske integracije i promjene u savremenom društvenom tkivu, uključujući procese tranzicije i demokratizacije, čime se historijska bosnistika neprestano suočava s aktuelnim društvenim izazovima. === Antropološka i etnološka bosnistika === Antropološka i etnološka bosnistika predstavlja korpus znanstvenih istraživanja usmjerenih na proučavanje čovjeka, zajednice i kulture unutar konkretnog društvenog i historijskog konteksta Bosne i Hercegovine, pri čemu disciplina ne polazi od apstraktnih teorijskih konstrukcija, već od živih praksi, svakodnevnih interakcija i simboličkih univerzuma koje pojedinci i grupe stvaraju kroz vrijeme, pa stoga njezin predmet obuhvata širok spektar društvenih fenomena. U središtu interesa nalaze se oblici organizacije obitelji i srodstva, koji su kroz historiju poprimali različite modele zavisno o regiji, vjerskoj pripadnosti i ekonomskim uvjetima, zatim kalendarski i životni običaji te ritualne prakse, pri čemu se posebna pažnja poklanja religijskim obrascima – kako onima institucionaliziranim unutar islamskih, katoličkih, pravoslavnih i judaističkih zajednica, tako i sincretističkim pojavama koje ukazuju na dugotrajne međusobne uticaje i prilagođavanja na lokalnom nivou. Materijalni aspekti kulture, poput prehrambenih navika, odijevanja – od narodnih nošnji do urbanih modnih kodeksa – te stanovanja, uključujući seosku arhitekturu i gradske kuće, također su nezaobilazne teme, jer svjedoče o načinima prilagođavanja prirodnom i društvenom okruženju. Osim toga, antropološka bosnistika sistemski proučava tradicionalna zanimanja poput zanatstva, stočarstva i poljoprivrede, koja su oblikovala ekonomsku svakodnevicu do modernog doba, te narodno liječenje kao poseban sistem znanja o tijelu i bolesti, često isprepleten s religijskim i magijskim predodžbama. Bogatstvo usmene predaje – epske pjesme, balade, sevdalinke, priče i legende – predmet je analize ne samo kao književnog ili muzičkog izričaja, već i kao medija kolektivnog pamćenja i prenošenja vrijednosti, dok se glazba i ples, posebno sevdah, kolo i ilahije, promatraju kao oblici društvene kohezije i izražavanja emocija, a blagdani vjerskog ili svjetovnog porijekla otkrivaju ritmove zajednice i njene odnose prema vremenu, prirodi i svetome. Ključno metodološko polazište antropološkog pristupa jest shvaćanje da kultura nije svediva na zbir velikih umjetničkih ili historijskih dostignuća, već podrazumijeva cjelokupni način na koji ljudi žive, komuniciraju, pamte i tumače svijet oko sebe, što podrazumijeva interdisciplinarno sagledavanje svakodnevnih praksi, simboličkih klasifikacija i društvenih hijerarhija. Suvremena antropološka istraživanja dodatno proširuju ovaj okvir prema fenomenima urbanog života, migracijskim procesima, konstrukcijama identiteta, generacijskim promjenama te složenim odnosima između lokalnog i globalnog, pri čemu se Bosna i Hercegovina pokazuje kao plodno tlo za proučavanje kulturnih transfera, hibridizacije i otpornosti tradicije u uvjetima stalnih društvenih transformacija. === Sociološka, filozofska i teorijska bosnistika === Sociološka bosnistika proučava bosanskohercegovačko društvo, njegove strukture, društvene odnose i historijske promjene, baveći se temama poput društvene stratifikacije, porodice, obrazovanja, rada i privrede, urbanih i ruralnih sredina, migracija, demografije, religije, medija, političke kulture, kolektivnih identiteta, društvenog pamćenja, međugrupnih odnosa i procesa modernizacije. Jedna od važnih tema jest proučavanje višestrukih i promjenjivih oblika identiteta, pri čemu se istražuje način na koji pojedinci istovremeno pripadaju različitim društvenim i kulturnim zajednicama, poput porodice, grada, regije, kulturne zajednice, naroda, države i transnacionalne dijaspore, a identitet se ne posmatra kao statična i nepromjenjiva kategorija, nego kao društveno i historijski oblikovan proces. Filozofska bosnistika, osim proučavanja bosanskohercegovačkih filozofa, obuhvata i filozofsko promišljanje bosanskohercegovačkog historijskog i kulturnog iskustva, postavljajući temeljna pitanja o značenju historijskog kontinuiteta, oblikovanju kolektivnog identiteta, odnosu pojedinca i zajednice, pretvaranju prošlosti u kolektivno pamćenje, ulozi jezika u oblikovanju svijeta, te o pripadnosti, drugosti i suživotu različitih zajednica u zajedničkom društvenom prostoru. Filozofska i teorijska bosnistika koristi hermeneutiku, fenomenologiju, filozofiju jezika, političku filozofiju, filozofiju historije, etiku i suvremene teorije identiteta. == Identitet, društveno pamćenje i studije dijaspore == Jedno od područja bosnistike jest proučavanje bosanskih i bosanskohercegovačkih identiteta, uključujući lokalne, regionalne, državne, etničke, nacionalne, jezične, kulturne, religijske, dijasporijske i individualne oblike pripadnosti. Bosnistički pristupi identitetu polaze od mogućnosti istovremenog postojanja više oblika identitetske pripadnosti kod pojedinca, pa se identitet proučava kao historijski, društveno i kulturno oblikovan fenomen, a ne isključivo kao unaprijed određena kategorija. S ovim područjem povezana su i istraživanja društvenog i kulturnog pamćenja, koja proučavaju načine na koje se prošli događaji i iskustva pamte, tumače i prenose kroz obrazovanje, književnost, spomenike, muzeje, porodična sjećanja, medije i javne ceremonije.<ref>{{Cite journal|last=Suljagić|first=Emir|date=22. 4. 2022|title=Denial of Genocide and Other War Crimes Committed in Bosnia as a Form of Collective Memory|url=https://ibs.preporod.ba/bosnian-studies/index.php/journal/article/view/61|journal=Bosnian Studies: Journal for Research of Bosnian Thought and Culture|language=en|volume=6|issue=1|pages=4–23|issn=2712-0406}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Halilovich|first=Hariz|date=2012|title=Trans-Local Communities in the Age of Transnationalism: Bosnians in Diaspora|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|journal=International Migration|language=en|volume=50|issue=1|pages=162–178|doi=10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|issn=1468-2435}}</ref> Predmet bosnistike obuhvata i proučavanje bosanskohercegovačke dijaspore izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istražuju migracijski procesi, oblikovanje zajednica izvan zemlje, očuvanje i promjene jezika i kulturnih obrazaca, međugeneracijski prijenos te odnosi između dijaspore i zemlje porijekla. Bosanskohercegovačke zajednice prisutne su u različitim evropskim i drugim državama, među kojima su Njemačka, Austrija, Švicarska, Švedska, Norveška, Sjedinjene Američke Države, Kanada, Australija i Turska, a proučavanje dijaspore povezano je s temama kao što su transnacionalizam, migracije, višejezičnost, jezici naslijeđa, identiteti druge i treće generacije, dijasporijska književnost, digitalne zajednice i međunarodno kulturno povezivanje.<ref>{{Cite journal|last=Dikyurt|first=Ahmet|date=11. 10. 2023|title=Identity, Belonging and Home: The Case of Second-Generation Bosnian Americans|url=https://www.researchgate.net/publication/375467199_Identity_Belonging_and_Home_The_Case_of_Second-Generation_Bosnian_Americans|journal=Diaspora Studies|volume=16|pages=369–382|doi=10.1163/09763457-bja10064}}</ref> == Bosnistika kao međunarodno područje == Bosnistika se proučava i izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istraživanja bosanskog jezika, književnosti i kulture često odvijaju unutar širih slavističkih, južnoslavenskih, istočnoevropskih i studija jugoistočne Evrope, kao i drugih interdisciplinarnih područja. Međunarodno akademsko proučavanje Bosne i Hercegovine zbog toga nije ograničeno na institucije koje u nazivu imaju termin ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12">Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, primjerice, Harvard University u okviru slavističkog programa proučava književne i kulturne tradicije Bosne, Srbije i Hrvatske te nudi nastavu bosanskog/hrvatskog/srpskog jezika.<ref>Harvard University. Department of Slavic Languages & Literatures.</ref> Indiana University Bloomington u okviru Department of Slavic and East European Languages and Cultures nudi nastavu bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika te proučava kulture tih prostora.<ref>{{Cite web|url=https://slavic.indiana.edu//about/languages-cultures/southslavic/index.html|title=Bosnian, Croatian, Serbian|website=Department of Slavic and East European Languages and Cultures|language=en|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Univerzitetu Pittsburgh bosanski/hrvatski/srpski proučava se u okviru slavističkih i istočnoevropskih studija, a univerzitet nudi i zaseban ''minor'' iz bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika.<ref>{{Cite web|url=https://www.global.pitt.edu/creees/students/languages|title=Languages {{!}} University Center for International Studies|website=www.global.pitt.edu|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Columbia Univerzitetu jezici poput bosanskog, hrvatskog i srpskog uključeni su u regionalne studije Harriman Instituta, odnosno u širi okvir studija Rusije, Evroazije i Istočne Evrope.<ref>{{Cite web|url=https://harriman.columbia.edu/study/courses/|title=Courses|website=The Harriman Institute|language=en-US|access-date=17. 8. 2026}}</ref> U evropskom akademskom prostoru bosanski jezik i književnost također se proučavaju u okviru slavistike i južnoslavenskih studija, dok se širi historijski, društveni i politički aspekti Bosne i Hercegovine često proučavaju unutar studija jugoistočne Evrope i srodnih interdisciplinarnih područja. Takav institucionalni raspored pokazuje da se sadržaj koji se može smatrati dijelom bosnistike često pojavljuje unutar širih disciplinarnih i regionalnih programa, bez nužnog korištenja naziva ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12" /><ref name=":02" /> == Odnos sa srodnim disciplinama == U akademskom prostoru jugoistočne Evrope, bosnistika dijeli značajne predmetne i metodološke dodirne tačke sa srbistikom i kroatistikom, posebno u području proučavanja jezika, književnosti i književne historije. Sanjin Kodrić bosnistiku izričito povezuje s kroatistikom i srbistikom, kao i s montenegristikom, južnom slavistikom i slavistikom. U njegovom određenju, bosnistika se može shvatiti u širem i užem smislu: u širem smislu obuhvata književno stvaranje povezano s bosanskohercegovačkim književnim i kulturnim prostorom, uključujući bošnjačku, hrvatsku i srpsku književnost u Bosni i Hercegovini, književnosti manjinskih zajednica, sandžačkobošnjačku književnost i književnost dijaspornih autora; u užem smislu usmjerena je prvenstveno na bošnjačku književnost. U oba slučaja, međutim, bosnistika ostaje povezana sa širim međuknjiževnim odnosima i južnoslavenskim književnim kontekstom.<ref name=":2">Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> Granice između ovih područja nisu uvijek strogo odvojene, budući da se književne tradicije i autori mogu proučavati u različitim nacionalnim, jezičnim i književnohistorijskim okvirima. Posebno je to vidljivo kod bosanskohercegovačke književnosti, koju Kodrić opisuje kao složenu i interliterarnu pojavu, oblikovanu različitim književnim praksama i njihovim međusobnim odnosima.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sanjinkodric.ba/nije-lahko-s-jezikom-ali-sta-cemo-s-knjizevnoscu-prema-interliterarnoj-i-interkulturalnoj-nastavi-knjizevnosti-naroda-bosne-i-hercegovine-u-bosanskohercegovackom-skolskom-sistemu/|title=Nije lahko s jezikom, ali šta ćemo s književnošću? (Prema interliterarnoj i interkulturalnoj nastavi književnosti naroda Bosne i Hercegovine u bosanskohercegovačkom školskom sistemu)|last=Kodrić|first=Sanjin|date=5. 10. 2021|website=Sanjin Kodrić|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Pored srbistike i kroatistike, bosnistika ostvaruje značajne dodirne tačke i s drugim srodnim disciplinama. Montenegristika (crnogorske studije) predstavlja srodno južnoslavensko filološko područje, usmjereno na proučavanje crnogorskog jezika, njegovih dijalekata i književnosti.<ref>Čirgić, Adnan. ''Dialectology of the Montenegrin Language''. Lexington Books, 2020.</ref><ref>[https://www.test5.ucg.ac.me/skladiste/blog_1023/objava_151313/fajlovi/UoM%20prospectus%202025.pdf Univerzitet Crne Gore, Filološki fakultet. ''Study Programmes – Montenegrin Language and South Slavic Literature''.]</ref> Slovenistika, iako se bavi jezički i kulturno distinktnijim prostorom, također predstavlja srodnu filološku disciplinu unutar šire slavističke porodice.<ref>Poljakov, et al. "Linguistic complexity of South Slavic dialects: a new perspective on old data." ''PLOS ONE'', 2023.</ref> U širem, interdisciplinarnom smislu, bosnistika se preklapa s balkanistikom (balkanskim studijama), posebno kada je riječ o proučavanju osmanskog naslijeđa, višejezičnosti, religijskog pluralizma, migracijskih procesa i kulturnih transfera na Balkanu. Dok se balkanistika bavi širim balkanskim prostorom, bosnistika je fokusirana na specifični bosanskohercegovački prostor, ali pojedine istraživačke teme – poput urbanog razvoja, položaja žena u osmanskom društvu i odnosa različitih religijskih zajednica – mogu biti relevantne za oba područja.<ref>[https://www.uni-muenster.de/ArabistikIslam/translapt/events/ottomanbalkans.html The Ottoman Balkans as a Space for Multilingualism: Actors, Practices, and Sites of Translation]</ref><ref>Govedarica, Blagoje. "Fifty years of the Centre for Balkan Studies of the Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref><ref>Asceric-Todd, Ines. "Sufism and the urban development of Ottoman Bosnia."</ref><ref>Čar-Drnda, Hatidža. "Društveni i pravni položaj žene muslimanke u Osmanskoj Bosni." Znakovi vremena, br. 37, 2007, str. 124–153.</ref><ref>Zlatar, Behija. "Balkanski grad u osmanskom periodu (XV i XVI stoljeće)." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref> Također, bosnistika se u međunarodnom akademskom kontekstu često pozicionira unutar širih područja poput istočnoevropskih studija (''East European Studies'') i studija jugoistočne Evrope (''Southeast European Studies''), gdje se proučava u kontekstu postsocijalističke tranzicije, ratnih sukoba, izgradnje države i evropskih integracija. U anglosaksonskom svijetu, bosanskohercegovačke teme često se obrađuju i unutar studija mira i sukoba (''Peace and Conflict Studies''), te studija prisilnih migracija (''Forced Migration Studies''), naročito u kontekstu rata 1992–1995. i poslijeratne dijaspore.<ref>Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Ibričević, Aida. ''Decided Return Migration: Emotions, Citizenship, Home and Belonging in Bosnia and Herzegovina''. Springer, 2024.</ref> Naposljetku, bosnistika se u pojedinim segmentima dodiruje i s orijentalistikom, naročito u proučavanju osmanske upravne, pravne i kulturne baštine, rukopisne građe na arapskom, turskom i perzijskom jeziku, te alhamijado književnosti. Ova povezanost čini bosnistiku izrazito interdisciplinarnom i otvorenom prema različitim znanstvenim tradicijama, što je ujedno i njezina temeljna metodološka karakteristika.<ref>Babović, Dželila. "Gramatička djela na arapskom, turskom i perzijskom jeziku u rukopisnim zbirkama Bosne i Hercegovine." ''Bosniaca'', vol. 29, br. 29, 2024, str. 109–125. DOI: 10.37083/bosn.2024.29.109.</ref> == Također pogledajte == * [[Bosanskohercegovačka književnost]] * [[Bosanskohercegovačka kultura]] * [[Bosanski|Bosanski jezik]] * [[Bosnizam]] * [[Srpskohrvatska književnost]] * [[Srpskohrvatski jezik]] {{Infokutija pisac | ime = Senahid Halilović | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1958|03|22}} | mjesto_rođenja = [[Kladanj]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|04|24|1958|03|22}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = [[lingvist]] | jezik = [[bosanski]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Beogradu]] | period = | žanr = | poznata_djela = ''Pravopis bosanskoga jezika'' (1996)<br />''Pravopis bosanskoga jezika'' (2018) | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = {{URL|Pravopis.ba}} }} * == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Senahid Halilović}} * [http://pravopis.ba Pravopis.ba] * [http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Halilovic_Senahid/index.html Gnijezdo lijepih riječi i kraća savjetodavna djela] {{Članovi ANU BiH}} jy085jsmsfsrjt9y3ju0cw4rbdk6qju 3921887 3921886 2026-08-24T17:45:47Z Tulum387 155909 Rad na tabeli rezultata. 3921887 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, kao i druga sezona sa VAR sistemom. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati. U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine. == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |[[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4 June 2026|website=fksarajevo.ba|language=bs|access-date=4 June 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9 June 2026|website=reprezentacija.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |Duško Vranešević<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |Igor Mirković<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9 June 2026|website=sportdc.net|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28 June 2026|website=mondo.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |[[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12 June 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7 July 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |[[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4 July 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |[[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14 May 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14 May 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14 July 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=bs|access-date=14 July 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1 |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2 |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3 |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4 |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5 |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6 |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7 |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8 |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9 |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10 |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.nfsbih.ba/en/competitions/football-men/bh-telecom-premier-league/ NFSBiH] | update = 23. august 2026 | legs = 2 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLG | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLG = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match1_BOR_BSK = | match1_BOR_ČEL = 2–0 | match1_BOR_RAD = | match1_BOR_SAR = | match1_BOR_SLG = | match1_BOR_ŠB = | match1_BOR_VEL = 3–1 | match1_BOR_ZRI = | match1_BOR_ŽEL = | match1_BSK_BOR = | match1_BSK_ČEL = | match1_BSK_RAD = | match1_BSK_SAR = | match1_BSK_SLG = | match1_BSK_ŠB = | match1_BSK_VEL = 2–0 | match1_BSK_ZRI = | match1_BSK_ŽEL = | match1_ČEL_BOR = | match1_ČEL_BSK = | match1_ČEL_RAD = | match1_ČEL_SAR = | match1_ČEL_SLG = | match1_ČEL_ŠB = 1–2 | match1_ČEL_VEL = | match1_ČEL_ZRI = | match1_ČEL_ŽEL = | match1_RAD_BOR = | match1_RAD_BSK = | match1_RAD_ČEL = | match1_RAD_SAR = | match1_RAD_SLG = | match1_RAD_ŠB = | match1_RAD_VEL = | match1_RAD_ZRI = 1–5 | match1_RAD_ŽEL = | match1_SAR_BOR = | match1_SAR_BSK = 1–0 | match1_SAR_ČEL = | match1_SAR_RAD = 0–0 | match1_SAR_SLG = | match1_SAR_ŠB = | match1_SAR_VEL = | match1_SAR_ZRI = | match1_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_SLG_BOR = | match1_SLG_BSK = | match1_SLG_ČEL = | match1_SLG_RAD = | match1_SLG_SAR = | match1_SLG_ŠB = | match1_SLG_VEL = | match1_SLG_ZRI = | match1_SLG_ŽEL = | match1_ŠB_BOR = | match1_ŠB_BSK = | match1_ŠB_ČEL = | match1_ŠB_RAD = 2–1 | match1_ŠB_SAR = | match1_ŠB_SLG = 0–0 | match1_ŠB_VEL = | match1_ŠB_ZRI = | match1_ŠB_ŽEL = | match1_VEL_BOR = | match1_VEL_BSK = | match1_VEL_ČEL = | match1_VEL_RAD = | match1_VEL_SAR = | match1_VEL_SLG = 2–0 | match1_VEL_ŠB = | match1_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match1_VEL_ŽEL = | match1_ZRI_BOR = | match1_ZRI_BSK = | match1_ZRI_ČEL = 2–1 | match1_ZRI_RAD = | match1_ZRI_SAR = | match1_ZRI_SLG = | match1_ZRI_ŠB = | match1_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match1_ZRI_ŽEL = 2–0 | match1_ŽEL_BOR = | match1_ŽEL_BSK = 2–1 | match1_ŽEL_ČEL = | match1_ŽEL_RAD = | match1_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_ŽEL_SLG = | match1_ŽEL_ŠB = | match1_ŽEL_VEL = | match1_ŽEL_ZRI = | match2_BOR_BSK = | match2_BOR_ČEL = | match2_BOR_RAD = | match2_BOR_SAR = | match2_BOR_SLG = | match2_BOR_ŠB = | match2_BOR_VEL = | match2_BOR_ZRI = | match2_BOR_ŽEL = | match2_BSK_BOR = | match2_BSK_ČEL = | match2_BSK_RAD = | match2_BSK_SAR = | match2_BSK_SLG = | match2_BSK_ŠB = | match2_BSK_VEL = | match2_BSK_ZRI = | match2_BSK_ŽEL = | match2_ČEL_BOR = | match2_ČEL_BSK = | match2_ČEL_RAD = | match2_ČEL_SAR = | match2_ČEL_SLG = | match2_ČEL_ŠB = | match2_ČEL_VEL = | match2_ČEL_ZRI = | match2_ČEL_ŽEL = | match2_RAD_BOR = | match2_RAD_BSK = | match2_RAD_ČEL = | match2_RAD_SAR = | match2_RAD_SLG = | match2_RAD_ŠB = | match2_RAD_VEL = | match2_RAD_ZRI = | match2_RAD_ŽEL = | match2_SAR_BOR = | match2_SAR_BSK = | match2_SAR_ČEL = | match2_SAR_RAD = | match2_SAR_SLG = | match2_SAR_ŠB = | match2_SAR_VEL = | match2_SAR_ZRI = | match2_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_SLG_BOR = | match2_SLG_BSK = | match2_SLG_ČEL = | match2_SLG_RAD = | match2_SLG_SAR = | match2_SLG_ŠB = | match2_SLG_VEL = | match2_SLG_ZRI = | match2_SLG_ŽEL = | match2_ŠB_BOR = | match2_ŠB_BSK = | match2_ŠB_ČEL = | match2_ŠB_RAD = | match2_ŠB_SAR = | match2_ŠB_SLG = | match2_ŠB_VEL = | match2_ŠB_ZRI = | match2_ŠB_ŽEL = | match2_VEL_BOR = | match2_VEL_BSK = | match2_VEL_ČEL = | match2_VEL_RAD = | match2_VEL_SAR = | match2_VEL_SLG = | match2_VEL_ŠB = | match2_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match2_VEL_ŽEL = | match2_ZRI_BOR = | match2_ZRI_BSK = | match2_ZRI_ČEL = | match2_ZRI_RAD = | match2_ZRI_SAR = | match2_ZRI_SLG = | match2_ZRI_ŠB = | match2_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match2_ZRI_ŽEL = | match2_ŽEL_BOR = | match2_ŽEL_BSK = | match2_ŽEL_ČEL = | match2_ŽEL_RAD = | match2_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_ŽEL_SLG = | match2_ŽEL_ŠB = | match2_ŽEL_VEL = | match2_ŽEL_ZRI = }} == Klubovi == '''Jadi mladog Vertera''', ponekad prevođen kao '''Patnje''' ili '''Stradanja mladog Vertera''', (njemački: ''Die Leiden des jungen Werthers'') epistolarni je roman njemačkog književnika [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]], prvi put objavljen 1774.<ref>{{Cite web|url=https://laguna.rs/bukmarker/zasto-je-roman-jadi-mladoga-vertera-tako-uspesan/|title=Laguna - Bukmarker - Zašto je roman „Jadi mladoga Vertera“ tako uspešan - Knjige o kojima se priča|last=Bukmarker|first=Izdavačka kuća Laguna|date=4. 10. 2017|website=laguna.rs|language=sr|access-date=19. 8. 2026}}</ref> Roman pripada ranom periodu književnog pokreta ''[[Sturm und Drang]]'' i jedno je od najpoznatijih djela [[Njemačka književnost|njemačke književnosti]] 18. vijeka.<ref>{{Cite journal|last=Prof. Dr. Volker Frederking|first=Bayerischer Rundfunk|date=22. 11. 2016|title=Literarische Texte|url=https://www.ardalpha.de/lernen/alpha-lernen/faecher/deutsch/6-literarische-epochen-literatur100.html|journal=Literarische Epochen|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Objavljivanje romana donijelo je Goetheu evropsku slavu i učinilo ga jednim od najpoznatijih njemačkih pisaca njegove generacije.<ref>{{Cite book|last=Goethe|first=Johann Wolfgang von|url=https://books.google.de/books?id=6_mEEQAAQBAJ|title=The Sorrows of Young Werther|date=1929|publisher=Voltaire Press|isbn=978-3-68938-719-8|language=en}}</ref> Roman je oblikovan kao zbirka pisama i drugih pripovjednih materijala koji prate život i unutrašnji razvoj mladog Vertera. U centru radnje nalazi se njegova nesretna [[ljubav]] prema Loti, djevojci koja je već zaručena, a koja se potom udaje za Alberta. Međutim, ljubavna priča predstavlja samo jednu dimenziju romana. Kroz Verterova pisma Goethe prikazuje njegov odnos prema prirodi, umjetnosti, književnosti, društvu, društvenim razlikama i vlastitoj ulozi u svijetu. Posebno mjesto zauzima sukob između snažne individualne subjektivnosti glavnog lika i društvene stvarnosti koju on ne uspijeva prihvatiti.<ref>{{Cite web|url=https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther/|title=Goethe: Die Leiden des jungen Werthers - Uni Kiel|website=Literaturwissenschaft Online - Uni Kiel|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Djelo je značajno i zbog načina na koji prikazuje unutrašnji život pojedinca. Verter ne opisuje događaje samo kao vanjske činjenice, nego ih neprestano povezuje s vlastitim raspoloženjima i osjećanjima. Zbog toga se priroda, ljubav, umjetnost i društveni odnosi u romanu često pojavljuju kao dijelovi njegove subjektivne slike svijeta.<ref>Die Erscheinung der inneren Natur : in Goethes Die Leiden des jungen Werthers, Kida Ayako, Kyushu University.</ref> == Nastanak i objavljivanje == Goethe je roman napisao 1774, u kratkom vremenskom periodu (neki navode da je djelo napisano za samo 4 sedmice).<ref>Pronaći pouzdan izvor tvrdnje.</ref> Jedno od važnih polazišta za nastanak djela bilo je njegovo iskustvo iz [[Wetzlar|Wetzlara]], gdje je 1772. upoznao [[Charlotte Buff]], zaručnicu [[Johann Christian Kestner|Johanna Christiana Kestnera]]. Goethe je prema Charlotte razvio osjećanja, ali je ona ostala s Kestnerom. To iskustvo, zajedno s drugim ličnim i književnim podsticajima, poslužilo je kao osnova za oblikovanje romana.<ref>{{Cite web|url=https://wetzlar.de/microsite/Staedtische_Museen/museen/unsere-museen/jerusalemhaus/die-leiden-des-jungen-werther.php|title=Der Roman „Die Leiden des jungen Werthers"|website=wetzlar.de|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jgoethe.uni-muenchen.de/leben/wetzlotte.html|title=Biographische Schlaglichter|website=www.jgoethe.uni-muenchen.de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>[https://publikationen.klassik-stiftung.de/servlets/MCRFileNodeServlet/ksw_derivate_00000919/Manuskripte_1_2005.pdf Das Goethe- und Schiller-Archiv in Weimar und seine Freundesgesellschaft. Freundesgesellschaft des Goethe- und Schiller-Archivs Weimar e.V. Manuskripte. PDF fajl (njemački).]</ref> U stvaranju lika Vertera Goethe je koristio i događaje povezane sa smrću njegovog poznanika [[Karl Wilhelm Jerusalem|Karla Wilhelma Jerusalema]], koji je izvršio samoubistvo zbog nesretne ljubavi. Roman nije autobiografski zapis niti puka reprodukcija [[Stvarnost|stvarnosti]]. Goethe je lična iskustva i poznate događaje preoblikovao u književnu [[Fikcija|fikciju]].<ref>{{Cite web|url=https://wwwhomes.uni-bielefeld.de/bseiler/Werther/werther/tools/htmpool/gestalt/komplett.htm|title=Gestaltungsmerkmale|website=Universität Bielefeld|access-date=20. 8. 2026}}</ref> ''Jadi mladog Vertera'' objavljeni su 1774. godine u Leipzigu. Knjiga je ubrzo privukla veliku pažnju čitalaca i postala jedno od najzapaženijih književnih djela svog vremena. Njena popularnost proširila se izvan njemačkog govornog područja, a Goethe je zahvaljujući romanu stekao međunarodnu reputaciju.<ref>{{Cite web|url=https://frankfurter-goethe-haus.de/ausstellung/-/werthers-welt-das-werther-jahr-1774/1336|title=Werthers Welt - Das Werther-Jahr 1774|website=Frankfurter Goethe-Haus|language=de-DE|access-date=19. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goethe-gesellschaft.de/aktuelles/werther-im-kaleidoskop-essays-zum-erscheinen-vor-250-jahren/|title=„Werther“ im Kaleidoskop – Essays zum Erscheinen vor 250 Jahren|last=Geschäftsstelle|date=10. 7. 2024|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Godine 1787. Goethe je objavio izmijenjeno izdanje romana.<ref>Suhrkamp. [https://www.suhrkamp.de/buch/johann-wolfgang-goethe-die-leiden-des-jungen-werthers-t-9783518188057 Die Leiden des jungen Werthers]</ref> U njemu je izvršio određene jezičke i stilske izmjene, čime je djelo prilagodio vlastitom kasnijem književnom razvoju. == Književni oblik == ''Jadi mladog Vertera'' pisani su u obliku epistolarnog romana, tj. epistolarne proze. Najveći dio djela čine Verterova pisma upućena njegovom prijatelju Vilhelmu. Pisma omogućavaju da se radnja gotovo u potpunosti posmatra kroz perspektivu glavnog lika.<ref>https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther</ref> Epistolarna forma ima važnu ulogu u oblikovanju romana jer omogućava neposredan prikaz Verterovih misli i osjećanja. Čitalac nema pristup potpuno objektivnoj slici događaja, nego prvenstveno onoj slici koju Verter stvara svojim opisima. Zbog toga pripovijedanje ima izrazito subjektivan karakter.<ref>https://revistas.usp.br/pg/en/article/view/64130</ref> Pisma nisu samo sredstvo za prenošenje informacija o događajima. Verter u njima opisuje vlastita raspoloženja, razmišlja o ljubavi, prirodi, umjetnosti i društvu, te komentariše postupke drugih ljudi. Njegovo pripovijedanje često prelazi iz opisa konkretnog događaja u emocionalnu ili filozofsku refleksiju. Uz Verterova pisma postoji i okvirni pripovjedni sloj u kojem se pojavljuje izdavač, odnosno urednik koji prikuplja i predstavlja materijale povezane s Verterovim životom. U završnom dijelu romana njegova uloga postaje posebno važna jer se pripovijedanje postupno udaljava od neposredne forme Verterovih pisama i prelazi u izvještavanje o posljednjim događajima.<ref>https://www.dnt-weimar.de/dokumente/programmhefte/pgh-werther-digital.pdf</ref> Takva kombinacija subjektivnog i uredničkog pripovijedanja omogućava Goetheu da poveže neposredni prikaz osjećanja s prividno dokumentarnim prikazom Verterove sudbine. == Struktura romana == Roman je podijeljen na dva glavna dijela. Prvi dio obuhvata Verterov dolazak u novu sredinu, upoznavanje Lote, razvoj njihove bliskosti i njegovo sve snažnije zaljubljivanje. Drugi dio prati njegov pokušaj da se udalji od Lote, iskustva u društvenoj i službenoj sredini, povratak u mjesto u kojem ona živi, te konačno produbljivanje njegove emocionalne krize. U prvom dijelu posebno su naglašeni motivi prirode, umjetnosti i ljubavi. Verter u novoj sredini u početku pronalazi osjećaj slobode i harmonije. Susret s Lotom dodatno pojačava njegov osjećaj životne ispunjenosti. Međutim, činjenica da je ona zaručena za Alberta postepeno pretvara njegovu ljubav u izvor patnje. Drugi dio donosi promjenu raspoloženja. Verter pokušava pronaći zadovoljstvo u službenom životu i udaljiti se od Lote, ali ne uspijeva ostvariti osjećaj pripadnosti. Njegov povratak Loti ponovo pokreće potisnuta osjećanja i dovodi do konačnog sukoba između njegovih želja i stvarnosti. == Sadržaj == Roman počinje Verterovim dolaskom u mjesto u kojem želi provesti određeno vrijeme. Privlače ga mirna okolina i priroda, a u početku uživa u mogućnosti da se udalji od dotadašnjeg života. Svoje doživljaje opisuje prijatelju Vilhelmu, kojem upućuje većinu pisama. Tokom jednog društvenog događaja Verter upoznaje Lotu, kćerku upravitelja kneževskog imanja. Lota se brine za svoju mlađu braću i sestre nakon smrti majke i prikazana je kao odgovorna, brižna i razumna mlada žena. Verter je odmah očaran njenim karakterom. Verter zna da je Lota zaručena za Alberta, ali se uprkos tome sve snažnije zaljubljuje u nju. Između njih razvija se blizak odnos, koji Verter doživljava kao nešto mnogo dublje od prijateljstva. Posebno važan trenutak predstavlja njihovo zajedničko doživljavanje oluje, kada razgovaraju o pjesmi Friedricha Gottlieba Klopstocka. Taj događaj dodatno povezuje Vertera i Lotu. Nakon Albertovog povratka razvija se odnos između troje glavnih likova. Albert je svjestan Verterovih osjećanja, ali u početku ne reaguje neprijateljski. Verter ga čak nastoji upoznati i prihvatiti, iako ga sve više doživljava kao prepreku između sebe i Lote. Verterova ljubav postupno postaje opsesivna. Više mu nije dovoljno prijateljstvo s Lotom i on sve teže prihvata činjenicu da ona pripada drugom. U pokušaju da se udalji od nje odlazi iz mjesta i prihvata službu kod jednog diplomate. Boravak u službi ne donosi mu zadovoljstvo. Verter teško prihvata društvene hijerarhije i razlike između plemstva i građanstva. Posebno ga pogađa iskustvo društvene isključenosti, kada shvata da mu njegov građanski položaj ograničava pristup određenim društvenim krugovima. Njegovo nezadovoljstvo službenim životom dodatno potvrđuje osjećaj da se ne uklapa u postojeći društveni poredak. Nakon napuštanja službe Verter se vraća u mjesto u kojem žive Lota i Albert. U međuvremenu je Lota postala Albertova supruga. Verterov povratak dovodi do ponovnog intenziviranja njegove ljubavi, ali sada je njegova situacija još teža jer je Lota u braku. Albert postaje sve svjesniji Verterovih osjećanja i smatra da njihova bliskost mora biti ograničena. I sama Lota počinje shvatati da Verterova osjećanja više ne može tretirati kao bezazlenu privrženost. Ona ga zato pokušava udaljiti od sebe. Verter se sve više povlači u vlastiti unutrašnji svijet. Njegova osjećanja prema Loti postaju nerazdvojiva od osjećaja bezizlaznosti. U jednom od ključnih prizora čita Loti odlomke iz Ossijanovih pjesama. Emocionalna napetost između njih dostiže vrhunac, nakon čega Lota odlučuje prekinuti njihov odnos. Verter tada donosi konačnu odluku o vlastitom životu. Posuđuje Albertove pištolje, koje mu Lota šalje preko sluge, i priprema oproštajna pisma. Nakon što izvrši samoubistvo, pronalaze ga teško ranjenog, a ubrzo potom umire. Verter je pokopan izvan uobičajenog crkvenog obreda, između lipa na mjestu koje je ranije sam odabrao. Njegovoj sahrani ne prisustvuje sveštenik, što dodatno naglašava njegov položaj izvan društvenih i religijskih normi. == Likovi == === Verter === Verter je glavni junak romana i njegov pripovjedački glas. Prikazan je kao izrazito osjećajan, maštovit i umjetnički nadaren mladi čovjek. Privlače ga priroda, književnost i umjetnost, a prema svijetu ima snažan emocionalni odnos. Njegova osjećajnost predstavlja istovremeno njegovu najveću snagu i izvor njegove patnje. Verter intenzivno doživljava ljepotu prirode i međuljudskih odnosa, ali jednako intenzivno doživljava odbijanje, društvenu nepravdu i nesretnu ljubav. Posebno je važan njegov odnos prema društvenim konvencijama. Verter teško prihvata društveni poredak u kojem čovjekov položaj zavisi od porijekla i statusa. Zbog toga njegov sukob s okolinom nije ograničen na ljubav prema Loti. On se osjeća kao pojedinac koji ne uspijeva pronaći mjesto unutar društvenih institucija i očekivanja. Verter je zato primjer junaka čija subjektivnost postaje toliko snažna da postepeno potiskuje mogućnost prilagođavanja vanjskom svijetu. Njegova sudbina predstavlja jednu od najvažnijih književnih tema romana: pitanje granice između snažne individualnosti i nemogućnosti prihvatanja stvarnosti. === Lota === Lota je centralni ženski lik romana i osoba prema kojoj Verter razvija snažnu ljubav. Prikazana je kao brižna i odgovorna mlada žena koja nakon smrti majke vodi računa o svojoj mlađoj braći i sestrama. Za Vertera ona predstavlja ideal sklada između ljepote, moralnosti i prirodnosti. Međutim, Lota nije prikazana samo kao predmet njegove ljubavi. Ona je svjesna društvenih i moralnih obaveza koje proizlaze iz njene veze s Albertom i nastoji održati ravnotežu između naklonosti prema Verteru i odanosti mužu. Njen odnos prema Verteru ostaje složen. Ona prema njemu pokazuje bliskost i razumijevanje, ali na kraju postavlja granicu koju on ne može prihvatiti. === Albert === Albert je Lotin zaručnik, a kasnije i suprug. Za razliku od Vertera, prikazan je kao smireniji, racionalniji i praktičniji čovjek. On predstavlja stabilniji odnos prema životu i društvenim obavezama. Njegov odnos s Verterom nije jednostavan sukob. U početku između njih postoji određeno prijateljstvo i uzajamno poštovanje, ali Verterova sve snažnija ljubav prema Loti postepeno narušava njihov odnos. Albert tako predstavlja jednu od suprotnosti Verterovom načinu života. Dok Verter prvenstveno slijedi emocije, Albert više prihvata razum, društvene norme i odgovornost. === Vilhelm === Vilhelm je Verterov prijatelj kojem je upućen najveći dio pisama. Njegov lik čitalac uglavnom upoznaje posredno, kroz Verterovo obraćanje i odgovore na njegove savjete. Vilhelm ima funkciju sagovornika kojem Verter povjerava svoje najintimnije misli. Njegova prisutnost omogućava epistolarnu strukturu romana i istovremeno predstavlja svojevrsnu suprotnost Verterovoj izrazito subjektivnoj perspektivi. Međutim, roman nije oblikovan tako da Vilhelm bude ravnopravno razvijen lik s vlastitom pripovjednom perspektivom. === Priroda === Priroda je jedan od najvažnijih motiva romana. U početku Verter u njoj pronalazi slobodu, sklad i osjećaj povezanosti sa životom. Prirodni pejzaži odgovaraju njegovom idealu neposrednog i nesputanog postojanja. Opis prirode često je povezan s Verterovim emocionalnim stanjem. Kada je ispunjen srećom, priroda mu izgleda harmonično i privlačno; kada postaje sve očajniji, isti prostor poprima drugačije značenje. Na taj način priroda nije samo pozadina radnje nego važan dio psihološke karakterizacije glavnog lika. Ovakva povezanost prirode i unutrašnjeg života jedna je od karakteristika književnosti ''Sturm und Dranga''. Priroda se doživljava neposredno, subjektivno i emocionalno, a ne samo kao dekorativni element. === Umjetnost i književnost === Umjetnost ima značajnu ulogu u oblikovanju Verterovog karaktera. On se bavi crtanjem i snažno reaguje na književna djela. Posebno su važni Homer i Ossijan, čije se pjesništvo povezuje s njegovim emocionalnim stanjem. Književnost u romanu nije samo predmet Verterovog interesa. Ona utiče na njegov način razumijevanja svijeta. Književni junaci, pjesničke slike i ideje koje Verter čita često postaju dio njegove vlastite interpretacije života. Posebno mjesto ima Osijan u završnom dijelu romana. Čitanje Osijanovih pjesama Loti predstavlja jedan od posljednjih trenutaka njihove bliskosti i doprinosi emocionalnom vrhuncu radnje. Na kraju romana pojavljuje se i Emilia Galotti Gottholda Ephraima Lessinga. Knjiga koja se nalazi pored Vertera nakon njegovog samoubistva predstavlja važan književni motiv i povezuje njegovu sudbinu s ranijom tradicijom njemačke književnosti. == Društvena kritika == Jedna od važnih dimenzija romana jeste odnos pojedinca i društva. Verter teško prihvata društvene razlike, klasne i statusne podjele, te konvencije koje određuju ponašanje pojedinca. Kao građanin, osjeća ograničenja koja proizlaze iz njegovog društvenog položaja i sukobljava se s poretkom u kojem plemstvo ima privilegovan status. Njegova osjećajnost i zahtjev za ličnom slobodom tako dolaze u sukob s društvenim poretkom 18. vijeka. Njegovo iskustvo u službi pokazuje da se pojedinac ne može uvijek ostvariti samo na osnovu vlastitih sposobnosti, jer društveni položaj, porijeklo i društvene konvencije određuju granice njegovog djelovanja. Roman se zato može tumačiti kao književni izraz napetosti između subjektivnog osjećanja i društvene stvarnosti. Takav sukob odgovara širem duhovnom okviru pokreta ''Sturm und Drang'', koji je naglašavao osjećajnost, individualnost i slobodu stvaralačkog izraza nasuprot strogo racionalnim i konvencionalnim obrascima. Ipak, Verterova pobuna nije prikazana kao jednostavan politički ili društveni program. Goetheova društvena kritika prije svega je individualna i psihološka, te je prikazana kroz iskustvo pojedinca koji se osjeća otuđenim i neprihvaćenim u vlastitoj sredini. Kroz Verterovu sudbinu Goethe istražuje granice subjektivnosti i posljedice potpunog podređivanja života vlastitim osjećanjima. Verterov problem zato istovremeno ima društvenu, emocionalnu i psihološku dimenziju. == Tematske odrednice == Među najvažnijim temama romana izdvajaju se nesretna ljubav, sukob osjećanja i društvenih normi, individualizam i subjektivnost, odnos pojedinca i društva, priroda i njen odnos prema čovjekovom unutrašnjem svijetu, umjetnost i književnost, društvene razlike, otuđenost i osjećaj nepripadanja, granice emocionalnosti, te smrt i samoubistvo. Važnu ulogu imaju i težnja za ličnom slobodom, mašta, te odnos osjećanja i razuma. Roman zbog toga nadilazi okvir ljubavne priče. Ljubavni odnos između Vertera i Lote predstavlja glavni pokretač radnje, ali istovremeno omogućava Goetheu da prikaže širi sukob između pojedinca i društva, kao i između njegovih unutrašnjih težnji i vanjskih okolnosti. Verterova nesretna ljubav tako postaje povezana s njegovim osjećajem otuđenosti, nepripadanja i nemogućnosti da pronađe svoje mjesto u društvu. Priroda, umjetnost i književnost dodatno odražavaju njegov unutrašnji svijet, dok njegova izrazita osjećajnost postepeno dovodi u pitanje granice između snažnog emocionalnog doživljaja i sposobnosti prihvatanja stvarnosti. == Književni kontekst == ''Jadi mladog Vertera'' jedno su od najpoznatijih djela pokreta ''Sturm und Drang'', koji se razvio u njemačkim zemljama tokom druge polovine 18. vijeka. Pokret je naglašavao osjećanja, individualnost, spontanost, slobodu stvaralaštva i neposredan odnos prema prirodi. Za razliku od racionalističkih i strogo normativnih književnih shvatanja, predstavnici ''Sturm und Dranga'' pridavali su veliki značaj individualnom iskustvu i snažnim emocijama. U tom kontekstu Verter predstavlja tip junaka koji svoje unutrašnje iskustvo stavlja iznad društvenih očekivanja. Roman se povezuje i sa širim razvojem evropskog sentimentalizma i predromantizma. Njegova naglašena subjektivnost, interes za prirodu i prikaz snažnih osjećanja najavili su neke od osobina evropskog romantizma koji će se razviti početkom narednog vijeka. == Jezik i stil == Goethe u romanu koristi izrazito emocionalan i subjektivan stil. Verterova pisma često imaju karakter lične ispovijesti, a pripovijedanje prelazi između opisa događaja, razmišljanja i emocionalnih reakcija. Stil se mijenja zajedno s Verterovim unutrašnjim stanjem. U početnim dijelovima romana njegov je izraz često vedar i usmjeren prema ljepoti prirode. Kasnije postaje sve mračniji, fragmentiraniji i emocionalno intenzivniji. Takva promjena stila prati razvoj glavnog lika i doprinosi psihološkoj strukturi djela. Čitalac ne prati samo šta se Verteru događa nego i način na koji on iste događaje doživljava. == Kritika, prijem i uticaj == Objavljivanje romana 1774. godine izazvalo je snažan odjek u Evropi. Djelo je ubrzo postalo veoma popularno, posebno među mladim čitaocima, a Goethe je zahvaljujući ''Jadima mladog Vertera'' stekao široku međunarodnu prepoznatljivost. Roman je preveden na više jezika i čitan izvan njemačkog govornog područja, čime je prerastao okvir književnog djela i postao svojevrsni kulturni fenomen. U savremenoj književnosti pojavili su se brojni odgovori na roman, uključujući prerade, parodije i druge oblike oponašanja.<ref>https://www.jstor.org/stable/10.7722/j.ctt81q50</ref> U vezi s njegovom popularnošću razvio se i pojam ''verterizam'', kojim se označava oblik izrazite sentimentalnosti i poistovjećivanja s Verterovim načinom doživljavanja ljubavi, patnje i društvenog nepripadanja. Verter je tako prerastao granice književnog lika i postao sam po sebi prepoznatljiv. Popularnost romana imala je i kontroverzne posljedice. Način na koji je prikazano Verterovo samoubistvo izazvao je moralne polemike i zabrinutost dijela savremenika, koji su smatrali da bi djelo moglo imati negativan uticaj na mlade čitaoce. U pojedinim sredinama roman je zbog toga bio ograničavan ili zabranjivan, dok su drugi u njemu prepoznavali snažan književni prikaz subjektivnog iskustva, emocionalne krize i društvenih ograničenja. Kasnija književna kritika naglašavala je složenost Verterovog lika: on nije samo idealizovani predstavnik osjećajnosti, nego i pojedinac čija izrazita subjektivnost ograničava njegovu sposobnost da prihvati tuđe perspektive i granice stvarnosti. Zbog velikog uticaja na književnost i kulturu kraja 18. vijeka, ''Jadi mladog Vertera'' smatraju se jednim od ključnih djela evropskog sentimentalizma i jednim od najvažnijih ostvarenja Goetheovog ranog stvaralaštva. == Uticaj na književnost i kulturu == ''Jadi mladog Vertera'' imali su značajan uticaj na evropsku književnost. Roman je doprinio popularizaciji epistolarnog oblika i subjektivnog pripovijedanja, a Verter je postao jedan od najpoznatijih primjera osjetljivog i društveno neprilagođenog književnog junaka. Djelo je uticalo na razvoj sentimentalne i predromantične književnosti, te na kasniji evropski romantizam. Njegov uticaj vidljiv je i u razvoju književnog prikazivanja unutrašnjeg života pojedinca. Roman je tokom kasnijih vjekova doživio brojne prevode, adaptacije i književne obrade. Njegova popularnost pokazala se dugotrajnom, a pitanja koja otvara: odnos osjećanja i razuma, pojedinca i društva, umjetnosti i stvarnosti, ostala su predmet književnih i filozofskih rasprava. == Značaj == Djelo pripada ključnim Goetheovog ostvarenjima ranog stvaralaštva i jedno od najznačajnijih ostvarenja književnog pokreta ''Sturm und Drang''. Njihov značaj proizlazi iz spoja epistolarne forme, izrazite subjektivnosti, psihološke karakterizacije i društvene tematike. Roman je istovremeno ljubavna priča, prikaz unutrašnjeg razvoja pojedinca i slika kulturne klime druge polovine 18. vijeka. Goethe kroz Verterovu sudbinu istražuje granice između lične slobode i društvenih normi, osjećanja i razuma, subjektivnog doživljaja i objektivne stvarnosti. Zbog snažnog uticaja na evropsku književnost, kulture čitanja i predstavu o sentimentalnom književnom junaku, ''Jadi mladog Vertera'' zauzimaju trajno mjesto u historiji njemačke i evropske književnosti.<ref>Martin Swales, ''Goethe: The Sorrows of Young Werther''.</ref> == Također pogledajte == * [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [[Sturm und Drang]] * [[Njemačka književnost]] * [[Epistolarni roman]] * [[Sentimentalizam]] == Literatura == Jäger, Georg. Goethes Werther im gesellschaftlichen Kontext. Rezeptionsdokumente als Interpretationshilfen. München: Carl Hanser, 1984. Jäger, Georg. Wertherschriften. Goethezeitportal, 2007. Friedrich, Hans-Edwin. Autonomie der Liebe – Autonomie des Romans. Zur Funktion von Liebe im Roman der 1770er Jahre: Goethes Werther und Millers Siegwart Martin Huber i Gerhard Lauer (ur.), Nach der Sozialgeschichte, Tübingen, 2000.Dotzler, Bernhard. Werthers Leser. Über die Appellstruktur der Texte im Licht von Goethes Roman. Modern Language Notes, 114 (1999), str. 445–470. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09593683.2019.1639910 '''Bosnistika''' (poznata i pod nazivom '''bosanske studije''') filološka je i interdisciplinarna naučna disciplina koja se bavi sistemskim i cjelovitim proučavanjem [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], njezinog historijskog, jezičkog, književnog, društvenog, kulturnog i civilizacijskog prostora.<ref>Određenje bosnistike kao filološke discipline na prvi pogled jednostavno je, ili barem ništa složenije nego određenje npr. kroatistike ili srbistike, odnosno montenegristike. Međutim, već samo poređenje bosnistike te kroatistike, srbistike i montene­gristike, a posebno poređenje mogućih određenja bosnistike u lingvističkim i književnohistorijskim istraživanima ukazuje na naročitu složenost ovog pitanja, odnosno na niz problema koji se javljaju s ovim u vezi. Npr., ako se i složimo da se u lingvistič­koj perspektivi bosnistika bavi bosanskim jezikom, ma kako ga definirali (a što je, ipak, samo jedna mogućnost određenja bosni­stike u lingvistici), postavlja se pitanje čime se to bosnistika bavi u književnohistorijskoj perspektivi, tj. koja je to književnost ili koje su to književnosti kojima se bavi bosnistika u književno­historijskim istraživanjima, npr. bošnjačka ili bosanskohercego­vačka književnost, ili neka druga, treća..., i zašto? Iako ni lingvi­stički pristup nije lišen mogućih otvorenih pitanja u određenju bosnistike, posebne probleme otvara, dakle, književni aspekt bosnistike, što ne treba čuditi jer je pitanje određenja književno­sti u Bosni i Hercegovini i samo po sebi izrazito složeno. Pritom, bez određenja bosnistike i u književnohistorijskoj perspektivi, nije moguće ni potpunije određenje bosnistike u lingvističkoj perspektivi, a naročito ne cjelovito određenje bosnistike kao fi­lološke discipline. A to je upravo ono čemu teži predloženi rad – cjelovito odrediti bosnistiku kao filološku disciplinu, uzima­jući u obzir i lingvistički, ali i vrlo složeni književnohistorij­ski te, konačno, i još složeniji kulturološki aspekt ovog pitanja i problema, i to kako pojedinačno, tako i s obzirom na njihove složene međusobne veze i odnose. Riječ je, dakle, o nastojanju u smjeru holističkog određenja bosnistike, a što je pitanje od fun­damentalne važnosti za bosnistiku kao takvu.↵↵Sažetak, Sanjin Kodrić, Bosnisitka, Vol. 30 Br. 2 (2022): Lingua Montenegrina, <nowiki>https://linguamontenegrina.me/index.php/lm/article/view/957</nowiki></ref> U užem, filološkom smislu, fokusira se na [[bosanski jezik]], njegovu historiju, strukturu, razvoj i upotrebu, te na književnost, pisanu baštinu i kulturne fenomene povezane s bosanskohercegovačkim prostorom, zbog čega predstavlja posebnu granu južnoslavenske [[Filologija|filologije]] i [[Slavistika|slavistike]]. U širem, savremenom akademskom kontekstu, bosnistika, odnosno bosanske studije, integrira lingvističke, književno-historijske, historijske, društvene i kulturološke pristupe radi proučavanja stanovništva, društava, kultura, dijaspore, kulturnog naslijeđa i međusobno povezanih društvenih procesa. Njeno područje interesa nije ograničeno isključivo na granice savremene države Bosne i Hercegovine, niti na [[Spisak institucija u Bosni i Hercegovini|institucije]] unutar nje, već obuhvata i međunarodno proučavanje bosanskohercegovačkih zajednica u širem regionalnom i svjetskom kontekstu.<ref>Kodrić, Sanjin. "Bosnistika – šta je to? (Pitanja, problemi i mogućnosti definiranja bosnistike u lingvističkim, književnohistorijskim i kulturološkim istraživanjima)."</ref> == Naziv i terminologija == Naziv ''bosnistika'' izveden je iz toponima Bosna, uz sufiks koji označava naučnu oblast ili sistemsko proučavanje određenog predmeta. U domaćoj akademskoj upotrebi termin se najčešće odnosi na filološko proučavanje bosanskog jezika, književnosti i kulture, dok se u širem interdisciplinarnom značenju koristi za proučavanje Bosne i Hercegovine kao historijskog i kulturnog prostora. U međunarodnom akademskom kontekstu prevladava izraz ''bosanske studije (''eng. ''Bosnian Studies)'' koji naglašava interdisciplinarnost područja i omogućava njegovo upoređivanje s drugim sličnim oblastima poput [[Srbistika|srbistike]], [[Kroatistika|kroatistike]], [[Slovenistika|slovenistike]] ili balkanistike kao sveobuhvatne discipline.<ref name=":02">Sanjin Kodrić, Studije iz kulturalne bosnistike (Književnoteorijske i književnohistorijske teme), str. 14–15.</ref> Pojam ''bosnologija'' također se povremeno koristi kao sinonim za sistemsko i interdisciplinarno proučavanje Bosne i Hercegovine, iako njegova terminološka upotreba nije u potpunosti ustaljena. U pojedinim kontekstima, bosnologija se pojavljuje kao bliska značenjskom pojmu bosnistike, dok se bosnistika češće koristi kada se želi naglasiti veza s filologijom, [[Jezik|jezikom]] i [[Književnost|književnošću]]. Terminološke razlike djelimično proizlaze iz činjenice da je bosnistika polidisciplinarno područje u razvoju, čije se granice razlikuju ovisno o nacionalnim akademskim tradicijama, univerzitetskim sistemima i metodološkim pristupima. == Historijat discipline == Začeci bosnistike kao sistemskog naučnog proučavanja sežu u 19. vijek, kada evropski orijentalisti i slavisti počinju intenzivnije istraživati bosansku kulturu, jezik i književnu baštinu. Među ranim značajnim djelima ističe se rad [[Leopold von Ranke|Leopolda von Rankea]] o bosanskoj historiji, kao i istraživanja [[Franj Miklošiča|Franca Miklošiča]] o južnoslavenskim jezicima, uključujući i bosanski. U 20. vijeku bosnistika se razvija kao posebna filološka disciplina, naročito unutar slavistike i orijentalistike, pri čemu značajan doprinos daju [[Muhamed Nezirović]], [[Alija Nametak]], [[Enes Duraković]] i [[Dževad Jahić]], koji su postavili temelje za naučnu obradu bosanskog jezika i književnosti.<ref>Kodrić S. Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme, Bosnistika – šta je to?</ref> Nakon osamostaljenja Bosne i Hercegovine, proučavanje bosanskog jezika i književnosti dobija snažniji institucionalni okvir kroz univerzitetske studijske programe i odsjeke posvećene bosanskom jeziku i književnosti. Takvi studijski programi postoje na [[Univerzitet u Tuzli|Univerzitetu u Tuzli]], gdje Odsjek za bosanski jezik i književnost obuhvata lingvistička, filološka i književna istraživanja. Na širem institucionalnom planu, važnu ulogu u interdisciplinarnom proučavanju Bosne i Hercegovine ima Međunarodni forum Bosna (MFB), nevladina organizacija osnovana u Sarajevu 1997, koja okuplja pojedince i ustanove iz Bosne i Hercegovine i inostranstva. MFB organizuje radionice, simpozije, konferencije i druga naučna i intelektualna okupljanja, te objavljuje časopis ''Forum Bosnae'' i druge publikacije posvećene društvenim, kulturnim, historijskim i drugim aspektima Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.forumbosna.org/o-medjunarodnom-forumu-bosna|title=O Međunarodnom forumu Bosna|website=www.forumbosna.org|access-date=17. 8. 2026}}</ref> == Predmet proučavanja == Predmet bosnistike jest Bosna i Hercegovina kao višeslojni historijski, jezični, društveni i kulturni prostor, kao i pojave povezane s bosanskohercegovačkim iskustvom izvan njene savremene teritorije. U predmet proučavanja uključuju se historija Bosne i Hercegovine s političkim institucijama, [[arheologija]], materijalna kultura, [[Umjetnost u Bosni i Hercegovini|umjetnost]], [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektura]] i [[urbanizam]], te bosanski jezik u njegovim historijskim oblicima, dijalektima i narodnim govorima. Proučava se i historija pismenosti, pisama, rukopisna i arhivska baština, književnost Bosne i Hercegovine i usmena književnost s folklorom, religijska i kulturna historija, filozofija i historija ideja, kao i etnologija, antropologija i sociologija bosanskohercegovačkog društva. U okviru discipline također se proučavaju [[ekonomija]], historija [[Privreda Bosne i Hercegovine|privrede]], [[Demografija Bosne i Hercegovine|demografski]] i [[Migracija stanovništva|migracijski procesi]], studije identiteta, kolektivnog pamćenja, obrazovanja i naučne historije, te mediji, savremena kultura, dijaspora, transnacionalne zajednice i međunarodne percepcije Bosne i Hercegovine. Bosnistika se stoga ne definiše prvenstveno jednom metodom, nego predmetom koji proučava, a isti fenomen može biti analiziran iz više naučnih perspektiva. == Bosnistika kao interdisciplinarno područje == U najširem smislu, bosnistika je interdisciplinarno područje studija čija osnovna metodološka pretpostavka jest da se složen historijski i kulturni prostor ne može u potpunosti objasniti samo jednom naukom. Bosnistika se zbog toga može organizovati u nekoliko velikih područja, uključujući jezičku i filološku, historijsku, antropološku i etnološku, sociološku, filozofsku i teorijsku, kulturološku, političku i pravnu bosnistiku, te studije dijaspore i transnacionalne bosanske zajednice. Ta područja nisu strogo odvojena; istraživanje jednog rukopisa može istovremeno pripadati filologiji, historiji, paleografiji i historiji religije, dok proučavanje savremenog jezika može uključivati [[Lingvistika|lingvistiku]], [[Sociologija|sociologiju]], politologiju i studije identiteta. === Jezička i filološka bosnistika === Jedno od centralnih područja bosnistike jest proučavanje bosanskog jezika, pri čemu jezička bosnistika istražuje njegovu strukturu, historijski razvoj, dijalekte, standardizaciju, društvenu upotrebu i književno izražavanje. U okviru lingvistike analiziraju se [[fonetika]] i [[fonologija]], [[Morfologija (lingvistika)|morfologija]], sintaksa, [[leksikologija]], [[semantika]], tvorba riječi, frazeologija, pragmatika, stilistika, sociolingvistika, dijalektologija, [[historijska lingvistika]] i [[korpusna lingvistika]]. Bosanski jezik proučava se i u odnosu prema drugim južnoslavenskim standardnim jezicima i govorima, posebno kroz historiju zajedničkog južnoslavenskog dijalekatskog prostora, a takva istraživanja mogu biti komparativna, historijska, strukturalna i sociolingvistička. Historijska jezička bosnistika proučava jezički razvoj na prostoru Bosne kroz različita razdoblja, koristeći natpise, povelje, rukopise, administrativne dokumente, vjerske tekstove, rječnike, gramatike, književna djela i usmenu tradiciju, pri čemu poseban predmet predstavljaju historijski oblici [[Pismenost|pismenosti]] i tekstualne produkcije, kao i promjene u odnosima između književnog, administrativnog, narodnog i standardnog jezika. Sociolingvistička bosnistika proučava odnos jezika i društva kroz jezični identitet, standardizaciju, jezičnu politiku, obrazovanje, medije, višejezičnost, jezične stavove i različite oblike javne i privatne komunikacije, pri čemu se jezik ne promatra samo kao gramatički sistem, nego i kao društvena institucija i oblik kulturnog pamćenja. Filološka bosnistika proučava jezik i književnost kroz tekstove i njihove historijske kontekste, obuhvatajući tekstologiju, paleografiju, kodikologiju, historiju pisma, [[Historija književnosti|historiju književnosti]], književnu kritiku i proučavanje rukopisne baštine. Bosanskohercegovački prostor karakteriše historijska upotreba različitih sistema pismenosti i kulturnih tradicija, zbog čega filološka bosnistika proučava srednjovjekovne povelje i natpise, historijske oblike ćirilične pismenosti, tekstove pisane [[Latinica|latinicom]], rukopise nastale na orijentalnim jezicima (arapski, turski, perzijski), [[alhamijado književnost]], [[Usmena književnost|usmenu književnost]], te književnost modernog i savremenog doba. Filološki pristup nastoji utvrditi porijeklo, jezične osobine, historiju prijenosa i kulturni kontekst teksta, proučavajući tekst ne samo kao književno djelo, već i kao historijski dokument. Književna bosnistika, kao posebna grana, obuhvata srednjovjekovnu književnost i pismenost, usmenu književnost, divansku književnost na orijentalnim jezicima, alhamijado književnost, književnost na latinskom i drugim jezicima, književnost austrougarskog razdoblja, književnost 20. vijeka, savremenu književnost, te književnost bosanskohercegovačke dijaspore, a proučava i pitanja književnog kanona, kulturne pripadnosti, jezika književnosti, historijske recepcije i prevođenja. Savremeni međunarodni pristupi posebno analiziraju bosanskohercegovačku književnost kroz komparativnu književnost, postkolonijalnu teoriju, studije pamćenja, studije rata i mira, rodne studije, migracijske studije i transnacionalnu književnost. === Historijska bosnistika === Historijska bosnistika posvećena je proučavanju dugoročnog razvoja Bosne i Hercegovine, kao i historijskih oblasti koje su s njom povezane, pri čemu obuhvata kontinuitet i diskontinuitet društvenih, političkih i kulturnih procesa od prahistorije do savremenosti, a periodizacija predstavlja temeljni metodološki okvir. U okviru prahistorije i antike, istraživanja su usmjerena na rekonstrukciju ranih zajednica, arheoloških kultura i antičkog stanovništva, s posebnim naglaskom na upravne strukture, komunikacijske puteve, urbanu topografiju i procese romanizacije, pri čemu se značajna pažnja pridaje ključnim lokalitetima poput Desila, Daorsona te rimskih municipija u dolini Neretve, čija materijalna ostavština pruža podatke o društveno-ekonomskim i kulturnim obrascima prije doseljenja Slavena. Srednjovjekovna Bosna zauzima centralno mjesto u historiografiji, pri čemu se analizira razvoj političkih institucija kroz prizmu banovine i kasnijeg kraljevstva, a detaljno se proučavaju društvene strukture, privredni tokovi, diplomatski odnosi, urbani razvoj i relacije među različitim religijskim zajednicama. Poseban istraživački fokus predstavljaju pismeni izvori poput povelja, epigrafski spomenici, prije svega stećci, arheološki nalazi te druga materijalna i tekstualna svjedočanstva, koja omogućavaju dublje razumijevanje identitetskih i društvenih dinamika tog perioda. Osmansko razdoblje proučava se kroz analizu administrativnog sistema, uključujući vilajete, sandžake i kadiluke, kao i kroz istraživanje urbanih centara, zemljišnih odnosa, timarskog sistema i procesa čitlučenja, uz fokus na demografske strukture, migracijske tokove, obrazovne institucije i kulturnu produkciju, koja obuhvata divansku književnost i vakufname, uz posebno razmatranje odnosa vjerskih zajednica unutar milet-sistema, što osvjetljava složene međusobne uticaje u višenacionalnom okruženju. Austrougarsko razdoblje obrađuje se s aspekta modernizacijskih procesa, industrijalizacije, reformi obrazovnog sistema, upravnih promjena, razvoja štampe i političkog života, pri čemu se posebno ističu nacionalni pokreti i kulturno udruživanje, a ovaj period karakterizira i nastanak modernih institucija poput muzeja, arhiva i univerziteta, koje su postavile temelje institucionalizirane nauke i kulture u Bosni i Hercegovini. Jugoslovenska razdoblja obuhvataju analizu političkih i društvenih promjena, razvoja kulture, industrije, obrazovanja i urbanizacije, te promjena u strukturama identiteta, uključujući položaj Bosne i Hercegovine i njenog stanovništva unutar prve i druge Jugoslavije, pri čemu se razmatraju integrativni i dezintegrativni procesi, ekonomske politike i socijalne transformacije koje su oblikovale savremeno društvo. Savremena Bosna i Hercegovina, kao predmet historijskih i društvenih istraživanja, obuhvata ratne posljedice, procese obnove, izgradnju institucija, migracijske obrasce, razvoj dijaspore, evropske integracije i promjene u savremenom društvenom tkivu, uključujući procese tranzicije i demokratizacije, čime se historijska bosnistika neprestano suočava s aktuelnim društvenim izazovima. === Antropološka i etnološka bosnistika === Antropološka i etnološka bosnistika predstavlja korpus znanstvenih istraživanja usmjerenih na proučavanje čovjeka, zajednice i kulture unutar konkretnog društvenog i historijskog konteksta Bosne i Hercegovine, pri čemu disciplina ne polazi od apstraktnih teorijskih konstrukcija, već od živih praksi, svakodnevnih interakcija i simboličkih univerzuma koje pojedinci i grupe stvaraju kroz vrijeme, pa stoga njezin predmet obuhvata širok spektar društvenih fenomena. U središtu interesa nalaze se oblici organizacije obitelji i srodstva, koji su kroz historiju poprimali različite modele zavisno o regiji, vjerskoj pripadnosti i ekonomskim uvjetima, zatim kalendarski i životni običaji te ritualne prakse, pri čemu se posebna pažnja poklanja religijskim obrascima – kako onima institucionaliziranim unutar islamskih, katoličkih, pravoslavnih i judaističkih zajednica, tako i sincretističkim pojavama koje ukazuju na dugotrajne međusobne uticaje i prilagođavanja na lokalnom nivou. Materijalni aspekti kulture, poput prehrambenih navika, odijevanja – od narodnih nošnji do urbanih modnih kodeksa – te stanovanja, uključujući seosku arhitekturu i gradske kuće, također su nezaobilazne teme, jer svjedoče o načinima prilagođavanja prirodnom i društvenom okruženju. Osim toga, antropološka bosnistika sistemski proučava tradicionalna zanimanja poput zanatstva, stočarstva i poljoprivrede, koja su oblikovala ekonomsku svakodnevicu do modernog doba, te narodno liječenje kao poseban sistem znanja o tijelu i bolesti, često isprepleten s religijskim i magijskim predodžbama. Bogatstvo usmene predaje – epske pjesme, balade, sevdalinke, priče i legende – predmet je analize ne samo kao književnog ili muzičkog izričaja, već i kao medija kolektivnog pamćenja i prenošenja vrijednosti, dok se glazba i ples, posebno sevdah, kolo i ilahije, promatraju kao oblici društvene kohezije i izražavanja emocija, a blagdani vjerskog ili svjetovnog porijekla otkrivaju ritmove zajednice i njene odnose prema vremenu, prirodi i svetome. Ključno metodološko polazište antropološkog pristupa jest shvaćanje da kultura nije svediva na zbir velikih umjetničkih ili historijskih dostignuća, već podrazumijeva cjelokupni način na koji ljudi žive, komuniciraju, pamte i tumače svijet oko sebe, što podrazumijeva interdisciplinarno sagledavanje svakodnevnih praksi, simboličkih klasifikacija i društvenih hijerarhija. Suvremena antropološka istraživanja dodatno proširuju ovaj okvir prema fenomenima urbanog života, migracijskim procesima, konstrukcijama identiteta, generacijskim promjenama te složenim odnosima između lokalnog i globalnog, pri čemu se Bosna i Hercegovina pokazuje kao plodno tlo za proučavanje kulturnih transfera, hibridizacije i otpornosti tradicije u uvjetima stalnih društvenih transformacija. === Sociološka, filozofska i teorijska bosnistika === Sociološka bosnistika proučava bosanskohercegovačko društvo, njegove strukture, društvene odnose i historijske promjene, baveći se temama poput društvene stratifikacije, porodice, obrazovanja, rada i privrede, urbanih i ruralnih sredina, migracija, demografije, religije, medija, političke kulture, kolektivnih identiteta, društvenog pamćenja, međugrupnih odnosa i procesa modernizacije. Jedna od važnih tema jest proučavanje višestrukih i promjenjivih oblika identiteta, pri čemu se istražuje način na koji pojedinci istovremeno pripadaju različitim društvenim i kulturnim zajednicama, poput porodice, grada, regije, kulturne zajednice, naroda, države i transnacionalne dijaspore, a identitet se ne posmatra kao statična i nepromjenjiva kategorija, nego kao društveno i historijski oblikovan proces. Filozofska bosnistika, osim proučavanja bosanskohercegovačkih filozofa, obuhvata i filozofsko promišljanje bosanskohercegovačkog historijskog i kulturnog iskustva, postavljajući temeljna pitanja o značenju historijskog kontinuiteta, oblikovanju kolektivnog identiteta, odnosu pojedinca i zajednice, pretvaranju prošlosti u kolektivno pamćenje, ulozi jezika u oblikovanju svijeta, te o pripadnosti, drugosti i suživotu različitih zajednica u zajedničkom društvenom prostoru. Filozofska i teorijska bosnistika koristi hermeneutiku, fenomenologiju, filozofiju jezika, političku filozofiju, filozofiju historije, etiku i suvremene teorije identiteta. == Identitet, društveno pamćenje i studije dijaspore == Jedno od područja bosnistike jest proučavanje bosanskih i bosanskohercegovačkih identiteta, uključujući lokalne, regionalne, državne, etničke, nacionalne, jezične, kulturne, religijske, dijasporijske i individualne oblike pripadnosti. Bosnistički pristupi identitetu polaze od mogućnosti istovremenog postojanja više oblika identitetske pripadnosti kod pojedinca, pa se identitet proučava kao historijski, društveno i kulturno oblikovan fenomen, a ne isključivo kao unaprijed određena kategorija. S ovim područjem povezana su i istraživanja društvenog i kulturnog pamćenja, koja proučavaju načine na koje se prošli događaji i iskustva pamte, tumače i prenose kroz obrazovanje, književnost, spomenike, muzeje, porodična sjećanja, medije i javne ceremonije.<ref>{{Cite journal|last=Suljagić|first=Emir|date=22. 4. 2022|title=Denial of Genocide and Other War Crimes Committed in Bosnia as a Form of Collective Memory|url=https://ibs.preporod.ba/bosnian-studies/index.php/journal/article/view/61|journal=Bosnian Studies: Journal for Research of Bosnian Thought and Culture|language=en|volume=6|issue=1|pages=4–23|issn=2712-0406}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Halilovich|first=Hariz|date=2012|title=Trans-Local Communities in the Age of Transnationalism: Bosnians in Diaspora|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|journal=International Migration|language=en|volume=50|issue=1|pages=162–178|doi=10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|issn=1468-2435}}</ref> Predmet bosnistike obuhvata i proučavanje bosanskohercegovačke dijaspore izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istražuju migracijski procesi, oblikovanje zajednica izvan zemlje, očuvanje i promjene jezika i kulturnih obrazaca, međugeneracijski prijenos te odnosi između dijaspore i zemlje porijekla. Bosanskohercegovačke zajednice prisutne su u različitim evropskim i drugim državama, među kojima su Njemačka, Austrija, Švicarska, Švedska, Norveška, Sjedinjene Američke Države, Kanada, Australija i Turska, a proučavanje dijaspore povezano je s temama kao što su transnacionalizam, migracije, višejezičnost, jezici naslijeđa, identiteti druge i treće generacije, dijasporijska književnost, digitalne zajednice i međunarodno kulturno povezivanje.<ref>{{Cite journal|last=Dikyurt|first=Ahmet|date=11. 10. 2023|title=Identity, Belonging and Home: The Case of Second-Generation Bosnian Americans|url=https://www.researchgate.net/publication/375467199_Identity_Belonging_and_Home_The_Case_of_Second-Generation_Bosnian_Americans|journal=Diaspora Studies|volume=16|pages=369–382|doi=10.1163/09763457-bja10064}}</ref> == Bosnistika kao međunarodno područje == Bosnistika se proučava i izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istraživanja bosanskog jezika, književnosti i kulture često odvijaju unutar širih slavističkih, južnoslavenskih, istočnoevropskih i studija jugoistočne Evrope, kao i drugih interdisciplinarnih područja. Međunarodno akademsko proučavanje Bosne i Hercegovine zbog toga nije ograničeno na institucije koje u nazivu imaju termin ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12">Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, primjerice, Harvard University u okviru slavističkog programa proučava književne i kulturne tradicije Bosne, Srbije i Hrvatske te nudi nastavu bosanskog/hrvatskog/srpskog jezika.<ref>Harvard University. Department of Slavic Languages & Literatures.</ref> Indiana University Bloomington u okviru Department of Slavic and East European Languages and Cultures nudi nastavu bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika te proučava kulture tih prostora.<ref>{{Cite web|url=https://slavic.indiana.edu//about/languages-cultures/southslavic/index.html|title=Bosnian, Croatian, Serbian|website=Department of Slavic and East European Languages and Cultures|language=en|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Univerzitetu Pittsburgh bosanski/hrvatski/srpski proučava se u okviru slavističkih i istočnoevropskih studija, a univerzitet nudi i zaseban ''minor'' iz bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika.<ref>{{Cite web|url=https://www.global.pitt.edu/creees/students/languages|title=Languages {{!}} University Center for International Studies|website=www.global.pitt.edu|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Columbia Univerzitetu jezici poput bosanskog, hrvatskog i srpskog uključeni su u regionalne studije Harriman Instituta, odnosno u širi okvir studija Rusije, Evroazije i Istočne Evrope.<ref>{{Cite web|url=https://harriman.columbia.edu/study/courses/|title=Courses|website=The Harriman Institute|language=en-US|access-date=17. 8. 2026}}</ref> U evropskom akademskom prostoru bosanski jezik i književnost također se proučavaju u okviru slavistike i južnoslavenskih studija, dok se širi historijski, društveni i politički aspekti Bosne i Hercegovine često proučavaju unutar studija jugoistočne Evrope i srodnih interdisciplinarnih područja. Takav institucionalni raspored pokazuje da se sadržaj koji se može smatrati dijelom bosnistike često pojavljuje unutar širih disciplinarnih i regionalnih programa, bez nužnog korištenja naziva ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12" /><ref name=":02" /> == Odnos sa srodnim disciplinama == U akademskom prostoru jugoistočne Evrope, bosnistika dijeli značajne predmetne i metodološke dodirne tačke sa srbistikom i kroatistikom, posebno u području proučavanja jezika, književnosti i književne historije. Sanjin Kodrić bosnistiku izričito povezuje s kroatistikom i srbistikom, kao i s montenegristikom, južnom slavistikom i slavistikom. U njegovom određenju, bosnistika se može shvatiti u širem i užem smislu: u širem smislu obuhvata književno stvaranje povezano s bosanskohercegovačkim književnim i kulturnim prostorom, uključujući bošnjačku, hrvatsku i srpsku književnost u Bosni i Hercegovini, književnosti manjinskih zajednica, sandžačkobošnjačku književnost i književnost dijaspornih autora; u užem smislu usmjerena je prvenstveno na bošnjačku književnost. U oba slučaja, međutim, bosnistika ostaje povezana sa širim međuknjiževnim odnosima i južnoslavenskim književnim kontekstom.<ref name=":2">Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> Granice između ovih područja nisu uvijek strogo odvojene, budući da se književne tradicije i autori mogu proučavati u različitim nacionalnim, jezičnim i književnohistorijskim okvirima. Posebno je to vidljivo kod bosanskohercegovačke književnosti, koju Kodrić opisuje kao složenu i interliterarnu pojavu, oblikovanu različitim književnim praksama i njihovim međusobnim odnosima.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sanjinkodric.ba/nije-lahko-s-jezikom-ali-sta-cemo-s-knjizevnoscu-prema-interliterarnoj-i-interkulturalnoj-nastavi-knjizevnosti-naroda-bosne-i-hercegovine-u-bosanskohercegovackom-skolskom-sistemu/|title=Nije lahko s jezikom, ali šta ćemo s književnošću? (Prema interliterarnoj i interkulturalnoj nastavi književnosti naroda Bosne i Hercegovine u bosanskohercegovačkom školskom sistemu)|last=Kodrić|first=Sanjin|date=5. 10. 2021|website=Sanjin Kodrić|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Pored srbistike i kroatistike, bosnistika ostvaruje značajne dodirne tačke i s drugim srodnim disciplinama. Montenegristika (crnogorske studije) predstavlja srodno južnoslavensko filološko područje, usmjereno na proučavanje crnogorskog jezika, njegovih dijalekata i književnosti.<ref>Čirgić, Adnan. ''Dialectology of the Montenegrin Language''. Lexington Books, 2020.</ref><ref>[https://www.test5.ucg.ac.me/skladiste/blog_1023/objava_151313/fajlovi/UoM%20prospectus%202025.pdf Univerzitet Crne Gore, Filološki fakultet. ''Study Programmes – Montenegrin Language and South Slavic Literature''.]</ref> Slovenistika, iako se bavi jezički i kulturno distinktnijim prostorom, također predstavlja srodnu filološku disciplinu unutar šire slavističke porodice.<ref>Poljakov, et al. "Linguistic complexity of South Slavic dialects: a new perspective on old data." ''PLOS ONE'', 2023.</ref> U širem, interdisciplinarnom smislu, bosnistika se preklapa s balkanistikom (balkanskim studijama), posebno kada je riječ o proučavanju osmanskog naslijeđa, višejezičnosti, religijskog pluralizma, migracijskih procesa i kulturnih transfera na Balkanu. Dok se balkanistika bavi širim balkanskim prostorom, bosnistika je fokusirana na specifični bosanskohercegovački prostor, ali pojedine istraživačke teme – poput urbanog razvoja, položaja žena u osmanskom društvu i odnosa različitih religijskih zajednica – mogu biti relevantne za oba područja.<ref>[https://www.uni-muenster.de/ArabistikIslam/translapt/events/ottomanbalkans.html The Ottoman Balkans as a Space for Multilingualism: Actors, Practices, and Sites of Translation]</ref><ref>Govedarica, Blagoje. "Fifty years of the Centre for Balkan Studies of the Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref><ref>Asceric-Todd, Ines. "Sufism and the urban development of Ottoman Bosnia."</ref><ref>Čar-Drnda, Hatidža. "Društveni i pravni položaj žene muslimanke u Osmanskoj Bosni." Znakovi vremena, br. 37, 2007, str. 124–153.</ref><ref>Zlatar, Behija. "Balkanski grad u osmanskom periodu (XV i XVI stoljeće)." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref> Također, bosnistika se u međunarodnom akademskom kontekstu često pozicionira unutar širih područja poput istočnoevropskih studija (''East European Studies'') i studija jugoistočne Evrope (''Southeast European Studies''), gdje se proučava u kontekstu postsocijalističke tranzicije, ratnih sukoba, izgradnje države i evropskih integracija. U anglosaksonskom svijetu, bosanskohercegovačke teme često se obrađuju i unutar studija mira i sukoba (''Peace and Conflict Studies''), te studija prisilnih migracija (''Forced Migration Studies''), naročito u kontekstu rata 1992–1995. i poslijeratne dijaspore.<ref>Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Ibričević, Aida. ''Decided Return Migration: Emotions, Citizenship, Home and Belonging in Bosnia and Herzegovina''. Springer, 2024.</ref> Naposljetku, bosnistika se u pojedinim segmentima dodiruje i s orijentalistikom, naročito u proučavanju osmanske upravne, pravne i kulturne baštine, rukopisne građe na arapskom, turskom i perzijskom jeziku, te alhamijado književnosti. Ova povezanost čini bosnistiku izrazito interdisciplinarnom i otvorenom prema različitim znanstvenim tradicijama, što je ujedno i njezina temeljna metodološka karakteristika.<ref>Babović, Dželila. "Gramatička djela na arapskom, turskom i perzijskom jeziku u rukopisnim zbirkama Bosne i Hercegovine." ''Bosniaca'', vol. 29, br. 29, 2024, str. 109–125. DOI: 10.37083/bosn.2024.29.109.</ref> == Također pogledajte == * [[Bosanskohercegovačka književnost]] * [[Bosanskohercegovačka kultura]] * [[Bosanski|Bosanski jezik]] * [[Bosnizam]] * [[Srpskohrvatska književnost]] * [[Srpskohrvatski jezik]] {{Infokutija pisac | ime = Senahid Halilović | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1958|03|22}} | mjesto_rođenja = [[Kladanj]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|04|24|1958|03|22}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = [[lingvist]] | jezik = [[bosanski]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Beogradu]] | period = | žanr = | poznata_djela = ''Pravopis bosanskoga jezika'' (1996)<br />''Pravopis bosanskoga jezika'' (2018) | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = {{URL|Pravopis.ba}} }} * == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Senahid Halilović}} * [http://pravopis.ba Pravopis.ba] * [http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Halilovic_Senahid/index.html Gnijezdo lijepih riječi i kraća savjetodavna djela] {{Članovi ANU BiH}} 92kvjrjml6jr5vma64491zmebvwhwh2 3921888 3921887 2026-08-24T17:51:41Z Tulum387 155909 3921888 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, kao i druga sezona sa VAR sistemom. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati. U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine. == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |[[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4 June 2026|website=fksarajevo.ba|language=bs|access-date=4 June 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9 June 2026|website=reprezentacija.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |[[Duško Vranešević]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |[[Igor Mirković]]<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9 June 2026|website=sportdc.net|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28 June 2026|website=mondo.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |[[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12 June 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7 July 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |[[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1 June 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4 July 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7 July 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |[[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14 May 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14 May 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14 July 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=bs|access-date=14 July 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1 |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2 |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3 |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4 |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5 |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6 |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7 |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8 |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9 |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10 |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.nfsbih.ba/en/competitions/football-men/bh-telecom-premier-league/ NFSBiH] | update = 23. august 2026 | legs = 2 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLG | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLG = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match1_BOR_BSK = | match1_BOR_ČEL = 2–0 | match1_BOR_RAD = | match1_BOR_SAR = | match1_BOR_SLG = | match1_BOR_ŠB = | match1_BOR_VEL = 3–1 | match1_BOR_ZRI = | match1_BOR_ŽEL = | match1_BSK_BOR = | match1_BSK_ČEL = | match1_BSK_RAD = | match1_BSK_SAR = | match1_BSK_SLG = | match1_BSK_ŠB = | match1_BSK_VEL = 2–0 | match1_BSK_ZRI = | match1_BSK_ŽEL = | match1_ČEL_BOR = | match1_ČEL_BSK = | match1_ČEL_RAD = | match1_ČEL_SAR = | match1_ČEL_SLG = | match1_ČEL_ŠB = 1–2 | match1_ČEL_VEL = | match1_ČEL_ZRI = | match1_ČEL_ŽEL = | match1_RAD_BOR = | match1_RAD_BSK = | match1_RAD_ČEL = | match1_RAD_SAR = | match1_RAD_SLG = | match1_RAD_ŠB = | match1_RAD_VEL = | match1_RAD_ZRI = 1–5 | match1_RAD_ŽEL = | match1_SAR_BOR = | match1_SAR_BSK = 1–0 | match1_SAR_ČEL = | match1_SAR_RAD = 0–0 | match1_SAR_SLG = | match1_SAR_ŠB = | match1_SAR_VEL = | match1_SAR_ZRI = | match1_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_SLG_BOR = | match1_SLG_BSK = | match1_SLG_ČEL = | match1_SLG_RAD = | match1_SLG_SAR = | match1_SLG_ŠB = | match1_SLG_VEL = | match1_SLG_ZRI = | match1_SLG_ŽEL = | match1_ŠB_BOR = | match1_ŠB_BSK = | match1_ŠB_ČEL = | match1_ŠB_RAD = 2–1 | match1_ŠB_SAR = | match1_ŠB_SLG = 0–0 | match1_ŠB_VEL = | match1_ŠB_ZRI = | match1_ŠB_ŽEL = | match1_VEL_BOR = | match1_VEL_BSK = | match1_VEL_ČEL = | match1_VEL_RAD = | match1_VEL_SAR = | match1_VEL_SLG = 2–0 | match1_VEL_ŠB = | match1_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match1_VEL_ŽEL = | match1_ZRI_BOR = | match1_ZRI_BSK = | match1_ZRI_ČEL = 2–1 | match1_ZRI_RAD = | match1_ZRI_SAR = | match1_ZRI_SLG = | match1_ZRI_ŠB = | match1_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match1_ZRI_ŽEL = 2–0 | match1_ŽEL_BOR = | match1_ŽEL_BSK = 2–1 | match1_ŽEL_ČEL = | match1_ŽEL_RAD = | match1_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_ŽEL_SLG = | match1_ŽEL_ŠB = | match1_ŽEL_VEL = | match1_ŽEL_ZRI = | match2_BOR_BSK = | match2_BOR_ČEL = | match2_BOR_RAD = | match2_BOR_SAR = | match2_BOR_SLG = | match2_BOR_ŠB = | match2_BOR_VEL = | match2_BOR_ZRI = | match2_BOR_ŽEL = | match2_BSK_BOR = | match2_BSK_ČEL = | match2_BSK_RAD = | match2_BSK_SAR = | match2_BSK_SLG = | match2_BSK_ŠB = | match2_BSK_VEL = | match2_BSK_ZRI = | match2_BSK_ŽEL = | match2_ČEL_BOR = | match2_ČEL_BSK = | match2_ČEL_RAD = | match2_ČEL_SAR = | match2_ČEL_SLG = | match2_ČEL_ŠB = | match2_ČEL_VEL = | match2_ČEL_ZRI = | match2_ČEL_ŽEL = | match2_RAD_BOR = | match2_RAD_BSK = | match2_RAD_ČEL = | match2_RAD_SAR = | match2_RAD_SLG = | match2_RAD_ŠB = | match2_RAD_VEL = | match2_RAD_ZRI = | match2_RAD_ŽEL = | match2_SAR_BOR = | match2_SAR_BSK = | match2_SAR_ČEL = | match2_SAR_RAD = | match2_SAR_SLG = | match2_SAR_ŠB = | match2_SAR_VEL = | match2_SAR_ZRI = | match2_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_SLG_BOR = | match2_SLG_BSK = | match2_SLG_ČEL = | match2_SLG_RAD = | match2_SLG_SAR = | match2_SLG_ŠB = | match2_SLG_VEL = | match2_SLG_ZRI = | match2_SLG_ŽEL = | match2_ŠB_BOR = | match2_ŠB_BSK = | match2_ŠB_ČEL = | match2_ŠB_RAD = | match2_ŠB_SAR = | match2_ŠB_SLG = | match2_ŠB_VEL = | match2_ŠB_ZRI = | match2_ŠB_ŽEL = | match2_VEL_BOR = | match2_VEL_BSK = | match2_VEL_ČEL = | match2_VEL_RAD = | match2_VEL_SAR = | match2_VEL_SLG = | match2_VEL_ŠB = | match2_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match2_VEL_ŽEL = | match2_ZRI_BOR = | match2_ZRI_BSK = | match2_ZRI_ČEL = | match2_ZRI_RAD = | match2_ZRI_SAR = | match2_ZRI_SLG = | match2_ZRI_ŠB = | match2_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match2_ZRI_ŽEL = | match2_ŽEL_BOR = | match2_ŽEL_BSK = | match2_ŽEL_ČEL = | match2_ŽEL_RAD = | match2_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_ŽEL_SLG = | match2_ŽEL_ŠB = | match2_ŽEL_VEL = | match2_ŽEL_ZRI = }} == Klubovi == '''Jadi mladog Vertera''', ponekad prevođen kao '''Patnje''' ili '''Stradanja mladog Vertera''', (njemački: ''Die Leiden des jungen Werthers'') epistolarni je roman njemačkog književnika [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]], prvi put objavljen 1774.<ref>{{Cite web|url=https://laguna.rs/bukmarker/zasto-je-roman-jadi-mladoga-vertera-tako-uspesan/|title=Laguna - Bukmarker - Zašto je roman „Jadi mladoga Vertera“ tako uspešan - Knjige o kojima se priča|last=Bukmarker|first=Izdavačka kuća Laguna|date=4. 10. 2017|website=laguna.rs|language=sr|access-date=19. 8. 2026}}</ref> Roman pripada ranom periodu književnog pokreta ''[[Sturm und Drang]]'' i jedno je od najpoznatijih djela [[Njemačka književnost|njemačke književnosti]] 18. vijeka.<ref>{{Cite journal|last=Prof. Dr. Volker Frederking|first=Bayerischer Rundfunk|date=22. 11. 2016|title=Literarische Texte|url=https://www.ardalpha.de/lernen/alpha-lernen/faecher/deutsch/6-literarische-epochen-literatur100.html|journal=Literarische Epochen|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Objavljivanje romana donijelo je Goetheu evropsku slavu i učinilo ga jednim od najpoznatijih njemačkih pisaca njegove generacije.<ref>{{Cite book|last=Goethe|first=Johann Wolfgang von|url=https://books.google.de/books?id=6_mEEQAAQBAJ|title=The Sorrows of Young Werther|date=1929|publisher=Voltaire Press|isbn=978-3-68938-719-8|language=en}}</ref> Roman je oblikovan kao zbirka pisama i drugih pripovjednih materijala koji prate život i unutrašnji razvoj mladog Vertera. U centru radnje nalazi se njegova nesretna [[ljubav]] prema Loti, djevojci koja je već zaručena, a koja se potom udaje za Alberta. Međutim, ljubavna priča predstavlja samo jednu dimenziju romana. Kroz Verterova pisma Goethe prikazuje njegov odnos prema prirodi, umjetnosti, književnosti, društvu, društvenim razlikama i vlastitoj ulozi u svijetu. Posebno mjesto zauzima sukob između snažne individualne subjektivnosti glavnog lika i društvene stvarnosti koju on ne uspijeva prihvatiti.<ref>{{Cite web|url=https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther/|title=Goethe: Die Leiden des jungen Werthers - Uni Kiel|website=Literaturwissenschaft Online - Uni Kiel|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Djelo je značajno i zbog načina na koji prikazuje unutrašnji život pojedinca. Verter ne opisuje događaje samo kao vanjske činjenice, nego ih neprestano povezuje s vlastitim raspoloženjima i osjećanjima. Zbog toga se priroda, ljubav, umjetnost i društveni odnosi u romanu često pojavljuju kao dijelovi njegove subjektivne slike svijeta.<ref>Die Erscheinung der inneren Natur : in Goethes Die Leiden des jungen Werthers, Kida Ayako, Kyushu University.</ref> == Nastanak i objavljivanje == Goethe je roman napisao 1774, u kratkom vremenskom periodu (neki navode da je djelo napisano za samo 4 sedmice).<ref>Pronaći pouzdan izvor tvrdnje.</ref> Jedno od važnih polazišta za nastanak djela bilo je njegovo iskustvo iz [[Wetzlar|Wetzlara]], gdje je 1772. upoznao [[Charlotte Buff]], zaručnicu [[Johann Christian Kestner|Johanna Christiana Kestnera]]. Goethe je prema Charlotte razvio osjećanja, ali je ona ostala s Kestnerom. To iskustvo, zajedno s drugim ličnim i književnim podsticajima, poslužilo je kao osnova za oblikovanje romana.<ref>{{Cite web|url=https://wetzlar.de/microsite/Staedtische_Museen/museen/unsere-museen/jerusalemhaus/die-leiden-des-jungen-werther.php|title=Der Roman „Die Leiden des jungen Werthers"|website=wetzlar.de|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jgoethe.uni-muenchen.de/leben/wetzlotte.html|title=Biographische Schlaglichter|website=www.jgoethe.uni-muenchen.de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>[https://publikationen.klassik-stiftung.de/servlets/MCRFileNodeServlet/ksw_derivate_00000919/Manuskripte_1_2005.pdf Das Goethe- und Schiller-Archiv in Weimar und seine Freundesgesellschaft. Freundesgesellschaft des Goethe- und Schiller-Archivs Weimar e.V. Manuskripte. PDF fajl (njemački).]</ref> U stvaranju lika Vertera Goethe je koristio i događaje povezane sa smrću njegovog poznanika [[Karl Wilhelm Jerusalem|Karla Wilhelma Jerusalema]], koji je izvršio samoubistvo zbog nesretne ljubavi. Roman nije autobiografski zapis niti puka reprodukcija [[Stvarnost|stvarnosti]]. Goethe je lična iskustva i poznate događaje preoblikovao u književnu [[Fikcija|fikciju]].<ref>{{Cite web|url=https://wwwhomes.uni-bielefeld.de/bseiler/Werther/werther/tools/htmpool/gestalt/komplett.htm|title=Gestaltungsmerkmale|website=Universität Bielefeld|access-date=20. 8. 2026}}</ref> ''Jadi mladog Vertera'' objavljeni su 1774. godine u Leipzigu. Knjiga je ubrzo privukla veliku pažnju čitalaca i postala jedno od najzapaženijih književnih djela svog vremena. Njena popularnost proširila se izvan njemačkog govornog područja, a Goethe je zahvaljujući romanu stekao međunarodnu reputaciju.<ref>{{Cite web|url=https://frankfurter-goethe-haus.de/ausstellung/-/werthers-welt-das-werther-jahr-1774/1336|title=Werthers Welt - Das Werther-Jahr 1774|website=Frankfurter Goethe-Haus|language=de-DE|access-date=19. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goethe-gesellschaft.de/aktuelles/werther-im-kaleidoskop-essays-zum-erscheinen-vor-250-jahren/|title=„Werther“ im Kaleidoskop – Essays zum Erscheinen vor 250 Jahren|last=Geschäftsstelle|date=10. 7. 2024|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Godine 1787. Goethe je objavio izmijenjeno izdanje romana.<ref>Suhrkamp. [https://www.suhrkamp.de/buch/johann-wolfgang-goethe-die-leiden-des-jungen-werthers-t-9783518188057 Die Leiden des jungen Werthers]</ref> U njemu je izvršio određene jezičke i stilske izmjene, čime je djelo prilagodio vlastitom kasnijem književnom razvoju. == Književni oblik == ''Jadi mladog Vertera'' pisani su u obliku epistolarnog romana, tj. epistolarne proze. Najveći dio djela čine Verterova pisma upućena njegovom prijatelju Vilhelmu. Pisma omogućavaju da se radnja gotovo u potpunosti posmatra kroz perspektivu glavnog lika.<ref>https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther</ref> Epistolarna forma ima važnu ulogu u oblikovanju romana jer omogućava neposredan prikaz Verterovih misli i osjećanja. Čitalac nema pristup potpuno objektivnoj slici događaja, nego prvenstveno onoj slici koju Verter stvara svojim opisima. Zbog toga pripovijedanje ima izrazito subjektivan karakter.<ref>https://revistas.usp.br/pg/en/article/view/64130</ref> Pisma nisu samo sredstvo za prenošenje informacija o događajima. Verter u njima opisuje vlastita raspoloženja, razmišlja o ljubavi, prirodi, umjetnosti i društvu, te komentariše postupke drugih ljudi. Njegovo pripovijedanje često prelazi iz opisa konkretnog događaja u emocionalnu ili filozofsku refleksiju. Uz Verterova pisma postoji i okvirni pripovjedni sloj u kojem se pojavljuje izdavač, odnosno urednik koji prikuplja i predstavlja materijale povezane s Verterovim životom. U završnom dijelu romana njegova uloga postaje posebno važna jer se pripovijedanje postupno udaljava od neposredne forme Verterovih pisama i prelazi u izvještavanje o posljednjim događajima.<ref>https://www.dnt-weimar.de/dokumente/programmhefte/pgh-werther-digital.pdf</ref> Takva kombinacija subjektivnog i uredničkog pripovijedanja omogućava Goetheu da poveže neposredni prikaz osjećanja s prividno dokumentarnim prikazom Verterove sudbine. == Struktura romana == Roman je podijeljen na dva glavna dijela. Prvi dio obuhvata Verterov dolazak u novu sredinu, upoznavanje Lote, razvoj njihove bliskosti i njegovo sve snažnije zaljubljivanje. Drugi dio prati njegov pokušaj da se udalji od Lote, iskustva u društvenoj i službenoj sredini, povratak u mjesto u kojem ona živi, te konačno produbljivanje njegove emocionalne krize. U prvom dijelu posebno su naglašeni motivi prirode, umjetnosti i ljubavi. Verter u novoj sredini u početku pronalazi osjećaj slobode i harmonije. Susret s Lotom dodatno pojačava njegov osjećaj životne ispunjenosti. Međutim, činjenica da je ona zaručena za Alberta postepeno pretvara njegovu ljubav u izvor patnje. Drugi dio donosi promjenu raspoloženja. Verter pokušava pronaći zadovoljstvo u službenom životu i udaljiti se od Lote, ali ne uspijeva ostvariti osjećaj pripadnosti. Njegov povratak Loti ponovo pokreće potisnuta osjećanja i dovodi do konačnog sukoba između njegovih želja i stvarnosti. == Sadržaj == Roman počinje Verterovim dolaskom u mjesto u kojem želi provesti određeno vrijeme. Privlače ga mirna okolina i priroda, a u početku uživa u mogućnosti da se udalji od dotadašnjeg života. Svoje doživljaje opisuje prijatelju Vilhelmu, kojem upućuje većinu pisama. Tokom jednog društvenog događaja Verter upoznaje Lotu, kćerku upravitelja kneževskog imanja. Lota se brine za svoju mlađu braću i sestre nakon smrti majke i prikazana je kao odgovorna, brižna i razumna mlada žena. Verter je odmah očaran njenim karakterom. Verter zna da je Lota zaručena za Alberta, ali se uprkos tome sve snažnije zaljubljuje u nju. Između njih razvija se blizak odnos, koji Verter doživljava kao nešto mnogo dublje od prijateljstva. Posebno važan trenutak predstavlja njihovo zajedničko doživljavanje oluje, kada razgovaraju o pjesmi Friedricha Gottlieba Klopstocka. Taj događaj dodatno povezuje Vertera i Lotu. Nakon Albertovog povratka razvija se odnos između troje glavnih likova. Albert je svjestan Verterovih osjećanja, ali u početku ne reaguje neprijateljski. Verter ga čak nastoji upoznati i prihvatiti, iako ga sve više doživljava kao prepreku između sebe i Lote. Verterova ljubav postupno postaje opsesivna. Više mu nije dovoljno prijateljstvo s Lotom i on sve teže prihvata činjenicu da ona pripada drugom. U pokušaju da se udalji od nje odlazi iz mjesta i prihvata službu kod jednog diplomate. Boravak u službi ne donosi mu zadovoljstvo. Verter teško prihvata društvene hijerarhije i razlike između plemstva i građanstva. Posebno ga pogađa iskustvo društvene isključenosti, kada shvata da mu njegov građanski položaj ograničava pristup određenim društvenim krugovima. Njegovo nezadovoljstvo službenim životom dodatno potvrđuje osjećaj da se ne uklapa u postojeći društveni poredak. Nakon napuštanja službe Verter se vraća u mjesto u kojem žive Lota i Albert. U međuvremenu je Lota postala Albertova supruga. Verterov povratak dovodi do ponovnog intenziviranja njegove ljubavi, ali sada je njegova situacija još teža jer je Lota u braku. Albert postaje sve svjesniji Verterovih osjećanja i smatra da njihova bliskost mora biti ograničena. I sama Lota počinje shvatati da Verterova osjećanja više ne može tretirati kao bezazlenu privrženost. Ona ga zato pokušava udaljiti od sebe. Verter se sve više povlači u vlastiti unutrašnji svijet. Njegova osjećanja prema Loti postaju nerazdvojiva od osjećaja bezizlaznosti. U jednom od ključnih prizora čita Loti odlomke iz Ossijanovih pjesama. Emocionalna napetost između njih dostiže vrhunac, nakon čega Lota odlučuje prekinuti njihov odnos. Verter tada donosi konačnu odluku o vlastitom životu. Posuđuje Albertove pištolje, koje mu Lota šalje preko sluge, i priprema oproštajna pisma. Nakon što izvrši samoubistvo, pronalaze ga teško ranjenog, a ubrzo potom umire. Verter je pokopan izvan uobičajenog crkvenog obreda, između lipa na mjestu koje je ranije sam odabrao. Njegovoj sahrani ne prisustvuje sveštenik, što dodatno naglašava njegov položaj izvan društvenih i religijskih normi. == Likovi == === Verter === Verter je glavni junak romana i njegov pripovjedački glas. Prikazan je kao izrazito osjećajan, maštovit i umjetnički nadaren mladi čovjek. Privlače ga priroda, književnost i umjetnost, a prema svijetu ima snažan emocionalni odnos. Njegova osjećajnost predstavlja istovremeno njegovu najveću snagu i izvor njegove patnje. Verter intenzivno doživljava ljepotu prirode i međuljudskih odnosa, ali jednako intenzivno doživljava odbijanje, društvenu nepravdu i nesretnu ljubav. Posebno je važan njegov odnos prema društvenim konvencijama. Verter teško prihvata društveni poredak u kojem čovjekov položaj zavisi od porijekla i statusa. Zbog toga njegov sukob s okolinom nije ograničen na ljubav prema Loti. On se osjeća kao pojedinac koji ne uspijeva pronaći mjesto unutar društvenih institucija i očekivanja. Verter je zato primjer junaka čija subjektivnost postaje toliko snažna da postepeno potiskuje mogućnost prilagođavanja vanjskom svijetu. Njegova sudbina predstavlja jednu od najvažnijih književnih tema romana: pitanje granice između snažne individualnosti i nemogućnosti prihvatanja stvarnosti. === Lota === Lota je centralni ženski lik romana i osoba prema kojoj Verter razvija snažnu ljubav. Prikazana je kao brižna i odgovorna mlada žena koja nakon smrti majke vodi računa o svojoj mlađoj braći i sestrama. Za Vertera ona predstavlja ideal sklada između ljepote, moralnosti i prirodnosti. Međutim, Lota nije prikazana samo kao predmet njegove ljubavi. Ona je svjesna društvenih i moralnih obaveza koje proizlaze iz njene veze s Albertom i nastoji održati ravnotežu između naklonosti prema Verteru i odanosti mužu. Njen odnos prema Verteru ostaje složen. Ona prema njemu pokazuje bliskost i razumijevanje, ali na kraju postavlja granicu koju on ne može prihvatiti. === Albert === Albert je Lotin zaručnik, a kasnije i suprug. Za razliku od Vertera, prikazan je kao smireniji, racionalniji i praktičniji čovjek. On predstavlja stabilniji odnos prema životu i društvenim obavezama. Njegov odnos s Verterom nije jednostavan sukob. U početku između njih postoji određeno prijateljstvo i uzajamno poštovanje, ali Verterova sve snažnija ljubav prema Loti postepeno narušava njihov odnos. Albert tako predstavlja jednu od suprotnosti Verterovom načinu života. Dok Verter prvenstveno slijedi emocije, Albert više prihvata razum, društvene norme i odgovornost. === Vilhelm === Vilhelm je Verterov prijatelj kojem je upućen najveći dio pisama. Njegov lik čitalac uglavnom upoznaje posredno, kroz Verterovo obraćanje i odgovore na njegove savjete. Vilhelm ima funkciju sagovornika kojem Verter povjerava svoje najintimnije misli. Njegova prisutnost omogućava epistolarnu strukturu romana i istovremeno predstavlja svojevrsnu suprotnost Verterovoj izrazito subjektivnoj perspektivi. Međutim, roman nije oblikovan tako da Vilhelm bude ravnopravno razvijen lik s vlastitom pripovjednom perspektivom. === Priroda === Priroda je jedan od najvažnijih motiva romana. U početku Verter u njoj pronalazi slobodu, sklad i osjećaj povezanosti sa životom. Prirodni pejzaži odgovaraju njegovom idealu neposrednog i nesputanog postojanja. Opis prirode često je povezan s Verterovim emocionalnim stanjem. Kada je ispunjen srećom, priroda mu izgleda harmonično i privlačno; kada postaje sve očajniji, isti prostor poprima drugačije značenje. Na taj način priroda nije samo pozadina radnje nego važan dio psihološke karakterizacije glavnog lika. Ovakva povezanost prirode i unutrašnjeg života jedna je od karakteristika književnosti ''Sturm und Dranga''. Priroda se doživljava neposredno, subjektivno i emocionalno, a ne samo kao dekorativni element. === Umjetnost i književnost === Umjetnost ima značajnu ulogu u oblikovanju Verterovog karaktera. On se bavi crtanjem i snažno reaguje na književna djela. Posebno su važni Homer i Ossijan, čije se pjesništvo povezuje s njegovim emocionalnim stanjem. Književnost u romanu nije samo predmet Verterovog interesa. Ona utiče na njegov način razumijevanja svijeta. Književni junaci, pjesničke slike i ideje koje Verter čita često postaju dio njegove vlastite interpretacije života. Posebno mjesto ima Osijan u završnom dijelu romana. Čitanje Osijanovih pjesama Loti predstavlja jedan od posljednjih trenutaka njihove bliskosti i doprinosi emocionalnom vrhuncu radnje. Na kraju romana pojavljuje se i Emilia Galotti Gottholda Ephraima Lessinga. Knjiga koja se nalazi pored Vertera nakon njegovog samoubistva predstavlja važan književni motiv i povezuje njegovu sudbinu s ranijom tradicijom njemačke književnosti. == Društvena kritika == Jedna od važnih dimenzija romana jeste odnos pojedinca i društva. Verter teško prihvata društvene razlike, klasne i statusne podjele, te konvencije koje određuju ponašanje pojedinca. Kao građanin, osjeća ograničenja koja proizlaze iz njegovog društvenog položaja i sukobljava se s poretkom u kojem plemstvo ima privilegovan status. Njegova osjećajnost i zahtjev za ličnom slobodom tako dolaze u sukob s društvenim poretkom 18. vijeka. Njegovo iskustvo u službi pokazuje da se pojedinac ne može uvijek ostvariti samo na osnovu vlastitih sposobnosti, jer društveni položaj, porijeklo i društvene konvencije određuju granice njegovog djelovanja. Roman se zato može tumačiti kao književni izraz napetosti između subjektivnog osjećanja i društvene stvarnosti. Takav sukob odgovara širem duhovnom okviru pokreta ''Sturm und Drang'', koji je naglašavao osjećajnost, individualnost i slobodu stvaralačkog izraza nasuprot strogo racionalnim i konvencionalnim obrascima. Ipak, Verterova pobuna nije prikazana kao jednostavan politički ili društveni program. Goetheova društvena kritika prije svega je individualna i psihološka, te je prikazana kroz iskustvo pojedinca koji se osjeća otuđenim i neprihvaćenim u vlastitoj sredini. Kroz Verterovu sudbinu Goethe istražuje granice subjektivnosti i posljedice potpunog podređivanja života vlastitim osjećanjima. Verterov problem zato istovremeno ima društvenu, emocionalnu i psihološku dimenziju. == Tematske odrednice == Među najvažnijim temama romana izdvajaju se nesretna ljubav, sukob osjećanja i društvenih normi, individualizam i subjektivnost, odnos pojedinca i društva, priroda i njen odnos prema čovjekovom unutrašnjem svijetu, umjetnost i književnost, društvene razlike, otuđenost i osjećaj nepripadanja, granice emocionalnosti, te smrt i samoubistvo. Važnu ulogu imaju i težnja za ličnom slobodom, mašta, te odnos osjećanja i razuma. Roman zbog toga nadilazi okvir ljubavne priče. Ljubavni odnos između Vertera i Lote predstavlja glavni pokretač radnje, ali istovremeno omogućava Goetheu da prikaže širi sukob između pojedinca i društva, kao i između njegovih unutrašnjih težnji i vanjskih okolnosti. Verterova nesretna ljubav tako postaje povezana s njegovim osjećajem otuđenosti, nepripadanja i nemogućnosti da pronađe svoje mjesto u društvu. Priroda, umjetnost i književnost dodatno odražavaju njegov unutrašnji svijet, dok njegova izrazita osjećajnost postepeno dovodi u pitanje granice između snažnog emocionalnog doživljaja i sposobnosti prihvatanja stvarnosti. == Književni kontekst == ''Jadi mladog Vertera'' jedno su od najpoznatijih djela pokreta ''Sturm und Drang'', koji se razvio u njemačkim zemljama tokom druge polovine 18. vijeka. Pokret je naglašavao osjećanja, individualnost, spontanost, slobodu stvaralaštva i neposredan odnos prema prirodi. Za razliku od racionalističkih i strogo normativnih književnih shvatanja, predstavnici ''Sturm und Dranga'' pridavali su veliki značaj individualnom iskustvu i snažnim emocijama. U tom kontekstu Verter predstavlja tip junaka koji svoje unutrašnje iskustvo stavlja iznad društvenih očekivanja. Roman se povezuje i sa širim razvojem evropskog sentimentalizma i predromantizma. Njegova naglašena subjektivnost, interes za prirodu i prikaz snažnih osjećanja najavili su neke od osobina evropskog romantizma koji će se razviti početkom narednog vijeka. == Jezik i stil == Goethe u romanu koristi izrazito emocionalan i subjektivan stil. Verterova pisma često imaju karakter lične ispovijesti, a pripovijedanje prelazi između opisa događaja, razmišljanja i emocionalnih reakcija. Stil se mijenja zajedno s Verterovim unutrašnjim stanjem. U početnim dijelovima romana njegov je izraz često vedar i usmjeren prema ljepoti prirode. Kasnije postaje sve mračniji, fragmentiraniji i emocionalno intenzivniji. Takva promjena stila prati razvoj glavnog lika i doprinosi psihološkoj strukturi djela. Čitalac ne prati samo šta se Verteru događa nego i način na koji on iste događaje doživljava. == Kritika, prijem i uticaj == Objavljivanje romana 1774. godine izazvalo je snažan odjek u Evropi. Djelo je ubrzo postalo veoma popularno, posebno među mladim čitaocima, a Goethe je zahvaljujući ''Jadima mladog Vertera'' stekao široku međunarodnu prepoznatljivost. Roman je preveden na više jezika i čitan izvan njemačkog govornog područja, čime je prerastao okvir književnog djela i postao svojevrsni kulturni fenomen. U savremenoj književnosti pojavili su se brojni odgovori na roman, uključujući prerade, parodije i druge oblike oponašanja.<ref>https://www.jstor.org/stable/10.7722/j.ctt81q50</ref> U vezi s njegovom popularnošću razvio se i pojam ''verterizam'', kojim se označava oblik izrazite sentimentalnosti i poistovjećivanja s Verterovim načinom doživljavanja ljubavi, patnje i društvenog nepripadanja. Verter je tako prerastao granice književnog lika i postao sam po sebi prepoznatljiv. Popularnost romana imala je i kontroverzne posljedice. Način na koji je prikazano Verterovo samoubistvo izazvao je moralne polemike i zabrinutost dijela savremenika, koji su smatrali da bi djelo moglo imati negativan uticaj na mlade čitaoce. U pojedinim sredinama roman je zbog toga bio ograničavan ili zabranjivan, dok su drugi u njemu prepoznavali snažan književni prikaz subjektivnog iskustva, emocionalne krize i društvenih ograničenja. Kasnija književna kritika naglašavala je složenost Verterovog lika: on nije samo idealizovani predstavnik osjećajnosti, nego i pojedinac čija izrazita subjektivnost ograničava njegovu sposobnost da prihvati tuđe perspektive i granice stvarnosti. Zbog velikog uticaja na književnost i kulturu kraja 18. vijeka, ''Jadi mladog Vertera'' smatraju se jednim od ključnih djela evropskog sentimentalizma i jednim od najvažnijih ostvarenja Goetheovog ranog stvaralaštva. == Uticaj na književnost i kulturu == ''Jadi mladog Vertera'' imali su značajan uticaj na evropsku književnost. Roman je doprinio popularizaciji epistolarnog oblika i subjektivnog pripovijedanja, a Verter je postao jedan od najpoznatijih primjera osjetljivog i društveno neprilagođenog književnog junaka. Djelo je uticalo na razvoj sentimentalne i predromantične književnosti, te na kasniji evropski romantizam. Njegov uticaj vidljiv je i u razvoju književnog prikazivanja unutrašnjeg života pojedinca. Roman je tokom kasnijih vjekova doživio brojne prevode, adaptacije i književne obrade. Njegova popularnost pokazala se dugotrajnom, a pitanja koja otvara: odnos osjećanja i razuma, pojedinca i društva, umjetnosti i stvarnosti, ostala su predmet književnih i filozofskih rasprava. == Značaj == Djelo pripada ključnim Goetheovog ostvarenjima ranog stvaralaštva i jedno od najznačajnijih ostvarenja književnog pokreta ''Sturm und Drang''. Njihov značaj proizlazi iz spoja epistolarne forme, izrazite subjektivnosti, psihološke karakterizacije i društvene tematike. Roman je istovremeno ljubavna priča, prikaz unutrašnjeg razvoja pojedinca i slika kulturne klime druge polovine 18. vijeka. Goethe kroz Verterovu sudbinu istražuje granice između lične slobode i društvenih normi, osjećanja i razuma, subjektivnog doživljaja i objektivne stvarnosti. Zbog snažnog uticaja na evropsku književnost, kulture čitanja i predstavu o sentimentalnom književnom junaku, ''Jadi mladog Vertera'' zauzimaju trajno mjesto u historiji njemačke i evropske književnosti.<ref>Martin Swales, ''Goethe: The Sorrows of Young Werther''.</ref> == Također pogledajte == * [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [[Sturm und Drang]] * [[Njemačka književnost]] * [[Epistolarni roman]] * [[Sentimentalizam]] == Literatura == Jäger, Georg. Goethes Werther im gesellschaftlichen Kontext. Rezeptionsdokumente als Interpretationshilfen. München: Carl Hanser, 1984. Jäger, Georg. Wertherschriften. Goethezeitportal, 2007. Friedrich, Hans-Edwin. Autonomie der Liebe – Autonomie des Romans. Zur Funktion von Liebe im Roman der 1770er Jahre: Goethes Werther und Millers Siegwart Martin Huber i Gerhard Lauer (ur.), Nach der Sozialgeschichte, Tübingen, 2000.Dotzler, Bernhard. Werthers Leser. Über die Appellstruktur der Texte im Licht von Goethes Roman. Modern Language Notes, 114 (1999), str. 445–470. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09593683.2019.1639910 '''Bosnistika''' (poznata i pod nazivom '''bosanske studije''') filološka je i interdisciplinarna naučna disciplina koja se bavi sistemskim i cjelovitim proučavanjem [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], njezinog historijskog, jezičkog, književnog, društvenog, kulturnog i civilizacijskog prostora.<ref>Određenje bosnistike kao filološke discipline na prvi pogled jednostavno je, ili barem ništa složenije nego određenje npr. kroatistike ili srbistike, odnosno montenegristike. Međutim, već samo poređenje bosnistike te kroatistike, srbistike i montene­gristike, a posebno poređenje mogućih određenja bosnistike u lingvističkim i književnohistorijskim istraživanima ukazuje na naročitu složenost ovog pitanja, odnosno na niz problema koji se javljaju s ovim u vezi. Npr., ako se i složimo da se u lingvistič­koj perspektivi bosnistika bavi bosanskim jezikom, ma kako ga definirali (a što je, ipak, samo jedna mogućnost određenja bosni­stike u lingvistici), postavlja se pitanje čime se to bosnistika bavi u književnohistorijskoj perspektivi, tj. koja je to književnost ili koje su to književnosti kojima se bavi bosnistika u književno­historijskim istraživanjima, npr. bošnjačka ili bosanskohercego­vačka književnost, ili neka druga, treća..., i zašto? Iako ni lingvi­stički pristup nije lišen mogućih otvorenih pitanja u određenju bosnistike, posebne probleme otvara, dakle, književni aspekt bosnistike, što ne treba čuditi jer je pitanje određenja književno­sti u Bosni i Hercegovini i samo po sebi izrazito složeno. Pritom, bez određenja bosnistike i u književnohistorijskoj perspektivi, nije moguće ni potpunije određenje bosnistike u lingvističkoj perspektivi, a naročito ne cjelovito određenje bosnistike kao fi­lološke discipline. A to je upravo ono čemu teži predloženi rad – cjelovito odrediti bosnistiku kao filološku disciplinu, uzima­jući u obzir i lingvistički, ali i vrlo složeni književnohistorij­ski te, konačno, i još složeniji kulturološki aspekt ovog pitanja i problema, i to kako pojedinačno, tako i s obzirom na njihove složene međusobne veze i odnose. Riječ je, dakle, o nastojanju u smjeru holističkog određenja bosnistike, a što je pitanje od fun­damentalne važnosti za bosnistiku kao takvu.↵↵Sažetak, Sanjin Kodrić, Bosnisitka, Vol. 30 Br. 2 (2022): Lingua Montenegrina, <nowiki>https://linguamontenegrina.me/index.php/lm/article/view/957</nowiki></ref> U užem, filološkom smislu, fokusira se na [[bosanski jezik]], njegovu historiju, strukturu, razvoj i upotrebu, te na književnost, pisanu baštinu i kulturne fenomene povezane s bosanskohercegovačkim prostorom, zbog čega predstavlja posebnu granu južnoslavenske [[Filologija|filologije]] i [[Slavistika|slavistike]]. U širem, savremenom akademskom kontekstu, bosnistika, odnosno bosanske studije, integrira lingvističke, književno-historijske, historijske, društvene i kulturološke pristupe radi proučavanja stanovništva, društava, kultura, dijaspore, kulturnog naslijeđa i međusobno povezanih društvenih procesa. Njeno područje interesa nije ograničeno isključivo na granice savremene države Bosne i Hercegovine, niti na [[Spisak institucija u Bosni i Hercegovini|institucije]] unutar nje, već obuhvata i međunarodno proučavanje bosanskohercegovačkih zajednica u širem regionalnom i svjetskom kontekstu.<ref>Kodrić, Sanjin. "Bosnistika – šta je to? (Pitanja, problemi i mogućnosti definiranja bosnistike u lingvističkim, književnohistorijskim i kulturološkim istraživanjima)."</ref> == Naziv i terminologija == Naziv ''bosnistika'' izveden je iz toponima Bosna, uz sufiks koji označava naučnu oblast ili sistemsko proučavanje određenog predmeta. U domaćoj akademskoj upotrebi termin se najčešće odnosi na filološko proučavanje bosanskog jezika, književnosti i kulture, dok se u širem interdisciplinarnom značenju koristi za proučavanje Bosne i Hercegovine kao historijskog i kulturnog prostora. U međunarodnom akademskom kontekstu prevladava izraz ''bosanske studije (''eng. ''Bosnian Studies)'' koji naglašava interdisciplinarnost područja i omogućava njegovo upoređivanje s drugim sličnim oblastima poput [[Srbistika|srbistike]], [[Kroatistika|kroatistike]], [[Slovenistika|slovenistike]] ili balkanistike kao sveobuhvatne discipline.<ref name=":02">Sanjin Kodrić, Studije iz kulturalne bosnistike (Književnoteorijske i književnohistorijske teme), str. 14–15.</ref> Pojam ''bosnologija'' također se povremeno koristi kao sinonim za sistemsko i interdisciplinarno proučavanje Bosne i Hercegovine, iako njegova terminološka upotreba nije u potpunosti ustaljena. U pojedinim kontekstima, bosnologija se pojavljuje kao bliska značenjskom pojmu bosnistike, dok se bosnistika češće koristi kada se želi naglasiti veza s filologijom, [[Jezik|jezikom]] i [[Književnost|književnošću]]. Terminološke razlike djelimično proizlaze iz činjenice da je bosnistika polidisciplinarno područje u razvoju, čije se granice razlikuju ovisno o nacionalnim akademskim tradicijama, univerzitetskim sistemima i metodološkim pristupima. == Historijat discipline == Začeci bosnistike kao sistemskog naučnog proučavanja sežu u 19. vijek, kada evropski orijentalisti i slavisti počinju intenzivnije istraživati bosansku kulturu, jezik i književnu baštinu. Među ranim značajnim djelima ističe se rad [[Leopold von Ranke|Leopolda von Rankea]] o bosanskoj historiji, kao i istraživanja [[Franj Miklošiča|Franca Miklošiča]] o južnoslavenskim jezicima, uključujući i bosanski. U 20. vijeku bosnistika se razvija kao posebna filološka disciplina, naročito unutar slavistike i orijentalistike, pri čemu značajan doprinos daju [[Muhamed Nezirović]], [[Alija Nametak]], [[Enes Duraković]] i [[Dževad Jahić]], koji su postavili temelje za naučnu obradu bosanskog jezika i književnosti.<ref>Kodrić S. Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme, Bosnistika – šta je to?</ref> Nakon osamostaljenja Bosne i Hercegovine, proučavanje bosanskog jezika i književnosti dobija snažniji institucionalni okvir kroz univerzitetske studijske programe i odsjeke posvećene bosanskom jeziku i književnosti. Takvi studijski programi postoje na [[Univerzitet u Tuzli|Univerzitetu u Tuzli]], gdje Odsjek za bosanski jezik i književnost obuhvata lingvistička, filološka i književna istraživanja. Na širem institucionalnom planu, važnu ulogu u interdisciplinarnom proučavanju Bosne i Hercegovine ima Međunarodni forum Bosna (MFB), nevladina organizacija osnovana u Sarajevu 1997, koja okuplja pojedince i ustanove iz Bosne i Hercegovine i inostranstva. MFB organizuje radionice, simpozije, konferencije i druga naučna i intelektualna okupljanja, te objavljuje časopis ''Forum Bosnae'' i druge publikacije posvećene društvenim, kulturnim, historijskim i drugim aspektima Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.forumbosna.org/o-medjunarodnom-forumu-bosna|title=O Međunarodnom forumu Bosna|website=www.forumbosna.org|access-date=17. 8. 2026}}</ref> == Predmet proučavanja == Predmet bosnistike jest Bosna i Hercegovina kao višeslojni historijski, jezični, društveni i kulturni prostor, kao i pojave povezane s bosanskohercegovačkim iskustvom izvan njene savremene teritorije. U predmet proučavanja uključuju se historija Bosne i Hercegovine s političkim institucijama, [[arheologija]], materijalna kultura, [[Umjetnost u Bosni i Hercegovini|umjetnost]], [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektura]] i [[urbanizam]], te bosanski jezik u njegovim historijskim oblicima, dijalektima i narodnim govorima. Proučava se i historija pismenosti, pisama, rukopisna i arhivska baština, književnost Bosne i Hercegovine i usmena književnost s folklorom, religijska i kulturna historija, filozofija i historija ideja, kao i etnologija, antropologija i sociologija bosanskohercegovačkog društva. U okviru discipline također se proučavaju [[ekonomija]], historija [[Privreda Bosne i Hercegovine|privrede]], [[Demografija Bosne i Hercegovine|demografski]] i [[Migracija stanovništva|migracijski procesi]], studije identiteta, kolektivnog pamćenja, obrazovanja i naučne historije, te mediji, savremena kultura, dijaspora, transnacionalne zajednice i međunarodne percepcije Bosne i Hercegovine. Bosnistika se stoga ne definiše prvenstveno jednom metodom, nego predmetom koji proučava, a isti fenomen može biti analiziran iz više naučnih perspektiva. == Bosnistika kao interdisciplinarno područje == U najširem smislu, bosnistika je interdisciplinarno područje studija čija osnovna metodološka pretpostavka jest da se složen historijski i kulturni prostor ne može u potpunosti objasniti samo jednom naukom. Bosnistika se zbog toga može organizovati u nekoliko velikih područja, uključujući jezičku i filološku, historijsku, antropološku i etnološku, sociološku, filozofsku i teorijsku, kulturološku, političku i pravnu bosnistiku, te studije dijaspore i transnacionalne bosanske zajednice. Ta područja nisu strogo odvojena; istraživanje jednog rukopisa može istovremeno pripadati filologiji, historiji, paleografiji i historiji religije, dok proučavanje savremenog jezika može uključivati [[Lingvistika|lingvistiku]], [[Sociologija|sociologiju]], politologiju i studije identiteta. === Jezička i filološka bosnistika === Jedno od centralnih područja bosnistike jest proučavanje bosanskog jezika, pri čemu jezička bosnistika istražuje njegovu strukturu, historijski razvoj, dijalekte, standardizaciju, društvenu upotrebu i književno izražavanje. U okviru lingvistike analiziraju se [[fonetika]] i [[fonologija]], [[Morfologija (lingvistika)|morfologija]], sintaksa, [[leksikologija]], [[semantika]], tvorba riječi, frazeologija, pragmatika, stilistika, sociolingvistika, dijalektologija, [[historijska lingvistika]] i [[korpusna lingvistika]]. Bosanski jezik proučava se i u odnosu prema drugim južnoslavenskim standardnim jezicima i govorima, posebno kroz historiju zajedničkog južnoslavenskog dijalekatskog prostora, a takva istraživanja mogu biti komparativna, historijska, strukturalna i sociolingvistička. Historijska jezička bosnistika proučava jezički razvoj na prostoru Bosne kroz različita razdoblja, koristeći natpise, povelje, rukopise, administrativne dokumente, vjerske tekstove, rječnike, gramatike, književna djela i usmenu tradiciju, pri čemu poseban predmet predstavljaju historijski oblici [[Pismenost|pismenosti]] i tekstualne produkcije, kao i promjene u odnosima između književnog, administrativnog, narodnog i standardnog jezika. Sociolingvistička bosnistika proučava odnos jezika i društva kroz jezični identitet, standardizaciju, jezičnu politiku, obrazovanje, medije, višejezičnost, jezične stavove i različite oblike javne i privatne komunikacije, pri čemu se jezik ne promatra samo kao gramatički sistem, nego i kao društvena institucija i oblik kulturnog pamćenja. Filološka bosnistika proučava jezik i književnost kroz tekstove i njihove historijske kontekste, obuhvatajući tekstologiju, paleografiju, kodikologiju, historiju pisma, [[Historija književnosti|historiju književnosti]], književnu kritiku i proučavanje rukopisne baštine. Bosanskohercegovački prostor karakteriše historijska upotreba različitih sistema pismenosti i kulturnih tradicija, zbog čega filološka bosnistika proučava srednjovjekovne povelje i natpise, historijske oblike ćirilične pismenosti, tekstove pisane [[Latinica|latinicom]], rukopise nastale na orijentalnim jezicima (arapski, turski, perzijski), [[alhamijado književnost]], [[Usmena književnost|usmenu književnost]], te književnost modernog i savremenog doba. Filološki pristup nastoji utvrditi porijeklo, jezične osobine, historiju prijenosa i kulturni kontekst teksta, proučavajući tekst ne samo kao književno djelo, već i kao historijski dokument. Književna bosnistika, kao posebna grana, obuhvata srednjovjekovnu književnost i pismenost, usmenu književnost, divansku književnost na orijentalnim jezicima, alhamijado književnost, književnost na latinskom i drugim jezicima, književnost austrougarskog razdoblja, književnost 20. vijeka, savremenu književnost, te književnost bosanskohercegovačke dijaspore, a proučava i pitanja književnog kanona, kulturne pripadnosti, jezika književnosti, historijske recepcije i prevođenja. Savremeni međunarodni pristupi posebno analiziraju bosanskohercegovačku književnost kroz komparativnu književnost, postkolonijalnu teoriju, studije pamćenja, studije rata i mira, rodne studije, migracijske studije i transnacionalnu književnost. === Historijska bosnistika === Historijska bosnistika posvećena je proučavanju dugoročnog razvoja Bosne i Hercegovine, kao i historijskih oblasti koje su s njom povezane, pri čemu obuhvata kontinuitet i diskontinuitet društvenih, političkih i kulturnih procesa od prahistorije do savremenosti, a periodizacija predstavlja temeljni metodološki okvir. U okviru prahistorije i antike, istraživanja su usmjerena na rekonstrukciju ranih zajednica, arheoloških kultura i antičkog stanovništva, s posebnim naglaskom na upravne strukture, komunikacijske puteve, urbanu topografiju i procese romanizacije, pri čemu se značajna pažnja pridaje ključnim lokalitetima poput Desila, Daorsona te rimskih municipija u dolini Neretve, čija materijalna ostavština pruža podatke o društveno-ekonomskim i kulturnim obrascima prije doseljenja Slavena. Srednjovjekovna Bosna zauzima centralno mjesto u historiografiji, pri čemu se analizira razvoj političkih institucija kroz prizmu banovine i kasnijeg kraljevstva, a detaljno se proučavaju društvene strukture, privredni tokovi, diplomatski odnosi, urbani razvoj i relacije među različitim religijskim zajednicama. Poseban istraživački fokus predstavljaju pismeni izvori poput povelja, epigrafski spomenici, prije svega stećci, arheološki nalazi te druga materijalna i tekstualna svjedočanstva, koja omogućavaju dublje razumijevanje identitetskih i društvenih dinamika tog perioda. Osmansko razdoblje proučava se kroz analizu administrativnog sistema, uključujući vilajete, sandžake i kadiluke, kao i kroz istraživanje urbanih centara, zemljišnih odnosa, timarskog sistema i procesa čitlučenja, uz fokus na demografske strukture, migracijske tokove, obrazovne institucije i kulturnu produkciju, koja obuhvata divansku književnost i vakufname, uz posebno razmatranje odnosa vjerskih zajednica unutar milet-sistema, što osvjetljava složene međusobne uticaje u višenacionalnom okruženju. Austrougarsko razdoblje obrađuje se s aspekta modernizacijskih procesa, industrijalizacije, reformi obrazovnog sistema, upravnih promjena, razvoja štampe i političkog života, pri čemu se posebno ističu nacionalni pokreti i kulturno udruživanje, a ovaj period karakterizira i nastanak modernih institucija poput muzeja, arhiva i univerziteta, koje su postavile temelje institucionalizirane nauke i kulture u Bosni i Hercegovini. Jugoslovenska razdoblja obuhvataju analizu političkih i društvenih promjena, razvoja kulture, industrije, obrazovanja i urbanizacije, te promjena u strukturama identiteta, uključujući položaj Bosne i Hercegovine i njenog stanovništva unutar prve i druge Jugoslavije, pri čemu se razmatraju integrativni i dezintegrativni procesi, ekonomske politike i socijalne transformacije koje su oblikovale savremeno društvo. Savremena Bosna i Hercegovina, kao predmet historijskih i društvenih istraživanja, obuhvata ratne posljedice, procese obnove, izgradnju institucija, migracijske obrasce, razvoj dijaspore, evropske integracije i promjene u savremenom društvenom tkivu, uključujući procese tranzicije i demokratizacije, čime se historijska bosnistika neprestano suočava s aktuelnim društvenim izazovima. === Antropološka i etnološka bosnistika === Antropološka i etnološka bosnistika predstavlja korpus znanstvenih istraživanja usmjerenih na proučavanje čovjeka, zajednice i kulture unutar konkretnog društvenog i historijskog konteksta Bosne i Hercegovine, pri čemu disciplina ne polazi od apstraktnih teorijskih konstrukcija, već od živih praksi, svakodnevnih interakcija i simboličkih univerzuma koje pojedinci i grupe stvaraju kroz vrijeme, pa stoga njezin predmet obuhvata širok spektar društvenih fenomena. U središtu interesa nalaze se oblici organizacije obitelji i srodstva, koji su kroz historiju poprimali različite modele zavisno o regiji, vjerskoj pripadnosti i ekonomskim uvjetima, zatim kalendarski i životni običaji te ritualne prakse, pri čemu se posebna pažnja poklanja religijskim obrascima – kako onima institucionaliziranim unutar islamskih, katoličkih, pravoslavnih i judaističkih zajednica, tako i sincretističkim pojavama koje ukazuju na dugotrajne međusobne uticaje i prilagođavanja na lokalnom nivou. Materijalni aspekti kulture, poput prehrambenih navika, odijevanja – od narodnih nošnji do urbanih modnih kodeksa – te stanovanja, uključujući seosku arhitekturu i gradske kuće, također su nezaobilazne teme, jer svjedoče o načinima prilagođavanja prirodnom i društvenom okruženju. Osim toga, antropološka bosnistika sistemski proučava tradicionalna zanimanja poput zanatstva, stočarstva i poljoprivrede, koja su oblikovala ekonomsku svakodnevicu do modernog doba, te narodno liječenje kao poseban sistem znanja o tijelu i bolesti, često isprepleten s religijskim i magijskim predodžbama. Bogatstvo usmene predaje – epske pjesme, balade, sevdalinke, priče i legende – predmet je analize ne samo kao književnog ili muzičkog izričaja, već i kao medija kolektivnog pamćenja i prenošenja vrijednosti, dok se glazba i ples, posebno sevdah, kolo i ilahije, promatraju kao oblici društvene kohezije i izražavanja emocija, a blagdani vjerskog ili svjetovnog porijekla otkrivaju ritmove zajednice i njene odnose prema vremenu, prirodi i svetome. Ključno metodološko polazište antropološkog pristupa jest shvaćanje da kultura nije svediva na zbir velikih umjetničkih ili historijskih dostignuća, već podrazumijeva cjelokupni način na koji ljudi žive, komuniciraju, pamte i tumače svijet oko sebe, što podrazumijeva interdisciplinarno sagledavanje svakodnevnih praksi, simboličkih klasifikacija i društvenih hijerarhija. Suvremena antropološka istraživanja dodatno proširuju ovaj okvir prema fenomenima urbanog života, migracijskim procesima, konstrukcijama identiteta, generacijskim promjenama te složenim odnosima između lokalnog i globalnog, pri čemu se Bosna i Hercegovina pokazuje kao plodno tlo za proučavanje kulturnih transfera, hibridizacije i otpornosti tradicije u uvjetima stalnih društvenih transformacija. === Sociološka, filozofska i teorijska bosnistika === Sociološka bosnistika proučava bosanskohercegovačko društvo, njegove strukture, društvene odnose i historijske promjene, baveći se temama poput društvene stratifikacije, porodice, obrazovanja, rada i privrede, urbanih i ruralnih sredina, migracija, demografije, religije, medija, političke kulture, kolektivnih identiteta, društvenog pamćenja, međugrupnih odnosa i procesa modernizacije. Jedna od važnih tema jest proučavanje višestrukih i promjenjivih oblika identiteta, pri čemu se istražuje način na koji pojedinci istovremeno pripadaju različitim društvenim i kulturnim zajednicama, poput porodice, grada, regije, kulturne zajednice, naroda, države i transnacionalne dijaspore, a identitet se ne posmatra kao statična i nepromjenjiva kategorija, nego kao društveno i historijski oblikovan proces. Filozofska bosnistika, osim proučavanja bosanskohercegovačkih filozofa, obuhvata i filozofsko promišljanje bosanskohercegovačkog historijskog i kulturnog iskustva, postavljajući temeljna pitanja o značenju historijskog kontinuiteta, oblikovanju kolektivnog identiteta, odnosu pojedinca i zajednice, pretvaranju prošlosti u kolektivno pamćenje, ulozi jezika u oblikovanju svijeta, te o pripadnosti, drugosti i suživotu različitih zajednica u zajedničkom društvenom prostoru. Filozofska i teorijska bosnistika koristi hermeneutiku, fenomenologiju, filozofiju jezika, političku filozofiju, filozofiju historije, etiku i suvremene teorije identiteta. == Identitet, društveno pamćenje i studije dijaspore == Jedno od područja bosnistike jest proučavanje bosanskih i bosanskohercegovačkih identiteta, uključujući lokalne, regionalne, državne, etničke, nacionalne, jezične, kulturne, religijske, dijasporijske i individualne oblike pripadnosti. Bosnistički pristupi identitetu polaze od mogućnosti istovremenog postojanja više oblika identitetske pripadnosti kod pojedinca, pa se identitet proučava kao historijski, društveno i kulturno oblikovan fenomen, a ne isključivo kao unaprijed određena kategorija. S ovim područjem povezana su i istraživanja društvenog i kulturnog pamćenja, koja proučavaju načine na koje se prošli događaji i iskustva pamte, tumače i prenose kroz obrazovanje, književnost, spomenike, muzeje, porodična sjećanja, medije i javne ceremonije.<ref>{{Cite journal|last=Suljagić|first=Emir|date=22. 4. 2022|title=Denial of Genocide and Other War Crimes Committed in Bosnia as a Form of Collective Memory|url=https://ibs.preporod.ba/bosnian-studies/index.php/journal/article/view/61|journal=Bosnian Studies: Journal for Research of Bosnian Thought and Culture|language=en|volume=6|issue=1|pages=4–23|issn=2712-0406}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Halilovich|first=Hariz|date=2012|title=Trans-Local Communities in the Age of Transnationalism: Bosnians in Diaspora|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|journal=International Migration|language=en|volume=50|issue=1|pages=162–178|doi=10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|issn=1468-2435}}</ref> Predmet bosnistike obuhvata i proučavanje bosanskohercegovačke dijaspore izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istražuju migracijski procesi, oblikovanje zajednica izvan zemlje, očuvanje i promjene jezika i kulturnih obrazaca, međugeneracijski prijenos te odnosi između dijaspore i zemlje porijekla. Bosanskohercegovačke zajednice prisutne su u različitim evropskim i drugim državama, među kojima su Njemačka, Austrija, Švicarska, Švedska, Norveška, Sjedinjene Američke Države, Kanada, Australija i Turska, a proučavanje dijaspore povezano je s temama kao što su transnacionalizam, migracije, višejezičnost, jezici naslijeđa, identiteti druge i treće generacije, dijasporijska književnost, digitalne zajednice i međunarodno kulturno povezivanje.<ref>{{Cite journal|last=Dikyurt|first=Ahmet|date=11. 10. 2023|title=Identity, Belonging and Home: The Case of Second-Generation Bosnian Americans|url=https://www.researchgate.net/publication/375467199_Identity_Belonging_and_Home_The_Case_of_Second-Generation_Bosnian_Americans|journal=Diaspora Studies|volume=16|pages=369–382|doi=10.1163/09763457-bja10064}}</ref> == Bosnistika kao međunarodno područje == Bosnistika se proučava i izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istraživanja bosanskog jezika, književnosti i kulture često odvijaju unutar širih slavističkih, južnoslavenskih, istočnoevropskih i studija jugoistočne Evrope, kao i drugih interdisciplinarnih područja. Međunarodno akademsko proučavanje Bosne i Hercegovine zbog toga nije ograničeno na institucije koje u nazivu imaju termin ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12">Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, primjerice, Harvard University u okviru slavističkog programa proučava književne i kulturne tradicije Bosne, Srbije i Hrvatske te nudi nastavu bosanskog/hrvatskog/srpskog jezika.<ref>Harvard University. Department of Slavic Languages & Literatures.</ref> Indiana University Bloomington u okviru Department of Slavic and East European Languages and Cultures nudi nastavu bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika te proučava kulture tih prostora.<ref>{{Cite web|url=https://slavic.indiana.edu//about/languages-cultures/southslavic/index.html|title=Bosnian, Croatian, Serbian|website=Department of Slavic and East European Languages and Cultures|language=en|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Univerzitetu Pittsburgh bosanski/hrvatski/srpski proučava se u okviru slavističkih i istočnoevropskih studija, a univerzitet nudi i zaseban ''minor'' iz bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika.<ref>{{Cite web|url=https://www.global.pitt.edu/creees/students/languages|title=Languages {{!}} University Center for International Studies|website=www.global.pitt.edu|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Columbia Univerzitetu jezici poput bosanskog, hrvatskog i srpskog uključeni su u regionalne studije Harriman Instituta, odnosno u širi okvir studija Rusije, Evroazije i Istočne Evrope.<ref>{{Cite web|url=https://harriman.columbia.edu/study/courses/|title=Courses|website=The Harriman Institute|language=en-US|access-date=17. 8. 2026}}</ref> U evropskom akademskom prostoru bosanski jezik i književnost također se proučavaju u okviru slavistike i južnoslavenskih studija, dok se širi historijski, društveni i politički aspekti Bosne i Hercegovine često proučavaju unutar studija jugoistočne Evrope i srodnih interdisciplinarnih područja. Takav institucionalni raspored pokazuje da se sadržaj koji se može smatrati dijelom bosnistike često pojavljuje unutar širih disciplinarnih i regionalnih programa, bez nužnog korištenja naziva ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12" /><ref name=":02" /> == Odnos sa srodnim disciplinama == U akademskom prostoru jugoistočne Evrope, bosnistika dijeli značajne predmetne i metodološke dodirne tačke sa srbistikom i kroatistikom, posebno u području proučavanja jezika, književnosti i književne historije. Sanjin Kodrić bosnistiku izričito povezuje s kroatistikom i srbistikom, kao i s montenegristikom, južnom slavistikom i slavistikom. U njegovom određenju, bosnistika se može shvatiti u širem i užem smislu: u širem smislu obuhvata književno stvaranje povezano s bosanskohercegovačkim književnim i kulturnim prostorom, uključujući bošnjačku, hrvatsku i srpsku književnost u Bosni i Hercegovini, književnosti manjinskih zajednica, sandžačkobošnjačku književnost i književnost dijaspornih autora; u užem smislu usmjerena je prvenstveno na bošnjačku književnost. U oba slučaja, međutim, bosnistika ostaje povezana sa širim međuknjiževnim odnosima i južnoslavenskim književnim kontekstom.<ref name=":2">Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> Granice između ovih područja nisu uvijek strogo odvojene, budući da se književne tradicije i autori mogu proučavati u različitim nacionalnim, jezičnim i književnohistorijskim okvirima. Posebno je to vidljivo kod bosanskohercegovačke književnosti, koju Kodrić opisuje kao složenu i interliterarnu pojavu, oblikovanu različitim književnim praksama i njihovim međusobnim odnosima.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sanjinkodric.ba/nije-lahko-s-jezikom-ali-sta-cemo-s-knjizevnoscu-prema-interliterarnoj-i-interkulturalnoj-nastavi-knjizevnosti-naroda-bosne-i-hercegovine-u-bosanskohercegovackom-skolskom-sistemu/|title=Nije lahko s jezikom, ali šta ćemo s književnošću? (Prema interliterarnoj i interkulturalnoj nastavi književnosti naroda Bosne i Hercegovine u bosanskohercegovačkom školskom sistemu)|last=Kodrić|first=Sanjin|date=5. 10. 2021|website=Sanjin Kodrić|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Pored srbistike i kroatistike, bosnistika ostvaruje značajne dodirne tačke i s drugim srodnim disciplinama. Montenegristika (crnogorske studije) predstavlja srodno južnoslavensko filološko područje, usmjereno na proučavanje crnogorskog jezika, njegovih dijalekata i književnosti.<ref>Čirgić, Adnan. ''Dialectology of the Montenegrin Language''. Lexington Books, 2020.</ref><ref>[https://www.test5.ucg.ac.me/skladiste/blog_1023/objava_151313/fajlovi/UoM%20prospectus%202025.pdf Univerzitet Crne Gore, Filološki fakultet. ''Study Programmes – Montenegrin Language and South Slavic Literature''.]</ref> Slovenistika, iako se bavi jezički i kulturno distinktnijim prostorom, također predstavlja srodnu filološku disciplinu unutar šire slavističke porodice.<ref>Poljakov, et al. "Linguistic complexity of South Slavic dialects: a new perspective on old data." ''PLOS ONE'', 2023.</ref> U širem, interdisciplinarnom smislu, bosnistika se preklapa s balkanistikom (balkanskim studijama), posebno kada je riječ o proučavanju osmanskog naslijeđa, višejezičnosti, religijskog pluralizma, migracijskih procesa i kulturnih transfera na Balkanu. Dok se balkanistika bavi širim balkanskim prostorom, bosnistika je fokusirana na specifični bosanskohercegovački prostor, ali pojedine istraživačke teme – poput urbanog razvoja, položaja žena u osmanskom društvu i odnosa različitih religijskih zajednica – mogu biti relevantne za oba područja.<ref>[https://www.uni-muenster.de/ArabistikIslam/translapt/events/ottomanbalkans.html The Ottoman Balkans as a Space for Multilingualism: Actors, Practices, and Sites of Translation]</ref><ref>Govedarica, Blagoje. "Fifty years of the Centre for Balkan Studies of the Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref><ref>Asceric-Todd, Ines. "Sufism and the urban development of Ottoman Bosnia."</ref><ref>Čar-Drnda, Hatidža. "Društveni i pravni položaj žene muslimanke u Osmanskoj Bosni." Znakovi vremena, br. 37, 2007, str. 124–153.</ref><ref>Zlatar, Behija. "Balkanski grad u osmanskom periodu (XV i XVI stoljeće)." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref> Također, bosnistika se u međunarodnom akademskom kontekstu često pozicionira unutar širih područja poput istočnoevropskih studija (''East European Studies'') i studija jugoistočne Evrope (''Southeast European Studies''), gdje se proučava u kontekstu postsocijalističke tranzicije, ratnih sukoba, izgradnje države i evropskih integracija. U anglosaksonskom svijetu, bosanskohercegovačke teme često se obrađuju i unutar studija mira i sukoba (''Peace and Conflict Studies''), te studija prisilnih migracija (''Forced Migration Studies''), naročito u kontekstu rata 1992–1995. i poslijeratne dijaspore.<ref>Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Ibričević, Aida. ''Decided Return Migration: Emotions, Citizenship, Home and Belonging in Bosnia and Herzegovina''. Springer, 2024.</ref> Naposljetku, bosnistika se u pojedinim segmentima dodiruje i s orijentalistikom, naročito u proučavanju osmanske upravne, pravne i kulturne baštine, rukopisne građe na arapskom, turskom i perzijskom jeziku, te alhamijado književnosti. Ova povezanost čini bosnistiku izrazito interdisciplinarnom i otvorenom prema različitim znanstvenim tradicijama, što je ujedno i njezina temeljna metodološka karakteristika.<ref>Babović, Dželila. "Gramatička djela na arapskom, turskom i perzijskom jeziku u rukopisnim zbirkama Bosne i Hercegovine." ''Bosniaca'', vol. 29, br. 29, 2024, str. 109–125. DOI: 10.37083/bosn.2024.29.109.</ref> == Također pogledajte == * [[Bosanskohercegovačka književnost]] * [[Bosanskohercegovačka kultura]] * [[Bosanski|Bosanski jezik]] * [[Bosnizam]] * [[Srpskohrvatska književnost]] * [[Srpskohrvatski jezik]] {{Infokutija pisac | ime = Senahid Halilović | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1958|03|22}} | mjesto_rođenja = [[Kladanj]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|04|24|1958|03|22}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = [[lingvist]] | jezik = [[bosanski]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Beogradu]] | period = | žanr = | poznata_djela = ''Pravopis bosanskoga jezika'' (1996)<br />''Pravopis bosanskoga jezika'' (2018) | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = {{URL|Pravopis.ba}} }} * == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Senahid Halilović}} * [http://pravopis.ba Pravopis.ba] * [http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Halilovic_Senahid/index.html Gnijezdo lijepih riječi i kraća savjetodavna djela] {{Članovi ANU BiH}} o8hdlvr22awc2a7psykur0cqhbnxlno 3921998 3921888 2026-08-25T04:07:29Z Tulum387 155909 3921998 wikitext text/x-wiki '''Jadi mladog Vertera''', ponekad prevođen kao '''Patnje''' ili '''Stradanja mladog Vertera''', (njemački: ''Die Leiden des jungen Werthers'') epistolarni je roman njemačkog književnika [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]], prvi put objavljen 1774.<ref>{{Cite web|url=https://laguna.rs/bukmarker/zasto-je-roman-jadi-mladoga-vertera-tako-uspesan/|title=Laguna - Bukmarker - Zašto je roman „Jadi mladoga Vertera“ tako uspešan - Knjige o kojima se priča|last=Bukmarker|first=Izdavačka kuća Laguna|date=4. 10. 2017|website=laguna.rs|language=sr|access-date=19. 8. 2026}}</ref> Roman pripada ranom periodu književnog pokreta ''[[Sturm und Drang]]'' i jedno je od najpoznatijih djela [[Njemačka književnost|njemačke književnosti]] 18. vijeka.<ref>{{Cite journal|last=Prof. Dr. Volker Frederking|first=Bayerischer Rundfunk|date=22. 11. 2016|title=Literarische Texte|url=https://www.ardalpha.de/lernen/alpha-lernen/faecher/deutsch/6-literarische-epochen-literatur100.html|journal=Literarische Epochen|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Objavljivanje romana donijelo je Goetheu evropsku slavu i učinilo ga jednim od najpoznatijih njemačkih pisaca njegove generacije.<ref>{{Cite book|last=Goethe|first=Johann Wolfgang von|url=https://books.google.de/books?id=6_mEEQAAQBAJ|title=The Sorrows of Young Werther|date=1929|publisher=Voltaire Press|isbn=978-3-68938-719-8|language=en}}</ref> Roman je oblikovan kao zbirka pisama i drugih pripovjednih materijala koji prate život i unutrašnji razvoj mladog Vertera. U centru radnje nalazi se njegova nesretna [[ljubav]] prema Loti, djevojci koja je već zaručena, a koja se potom udaje za Alberta. Međutim, ljubavna priča predstavlja samo jednu dimenziju romana. Kroz Verterova pisma Goethe prikazuje njegov odnos prema prirodi, umjetnosti, književnosti, društvu, društvenim razlikama i vlastitoj ulozi u svijetu. Posebno mjesto zauzima sukob između snažne individualne subjektivnosti glavnog lika i društvene stvarnosti koju on ne uspijeva prihvatiti.<ref>{{Cite web|url=https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther/|title=Goethe: Die Leiden des jungen Werthers - Uni Kiel|website=Literaturwissenschaft Online - Uni Kiel|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Djelo je značajno i zbog načina na koji prikazuje unutrašnji život pojedinca. Verter ne opisuje događaje samo kao vanjske činjenice, nego ih neprestano povezuje s vlastitim raspoloženjima i osjećanjima. Zbog toga se priroda, ljubav, umjetnost i društveni odnosi u romanu često pojavljuju kao dijelovi njegove subjektivne slike svijeta.<ref>Die Erscheinung der inneren Natur : in Goethes Die Leiden des jungen Werthers, Kida Ayako, Kyushu University.</ref> == Nastanak i objavljivanje == Goethe je roman napisao 1774, u kratkom vremenskom periodu (neki navode da je djelo napisano za samo 4 sedmice).<ref>Pronaći pouzdan izvor tvrdnje.</ref> Jedno od važnih polazišta za nastanak djela bilo je njegovo iskustvo iz [[Wetzlar|Wetzlara]], gdje je 1772. upoznao [[Charlotte Buff]], zaručnicu [[Johann Christian Kestner|Johanna Christiana Kestnera]]. Goethe je prema Charlotte razvio osjećanja, ali je ona ostala s Kestnerom. To iskustvo, zajedno s drugim ličnim i književnim podsticajima, poslužilo je kao osnova za oblikovanje romana.<ref>{{Cite web|url=https://wetzlar.de/microsite/Staedtische_Museen/museen/unsere-museen/jerusalemhaus/die-leiden-des-jungen-werther.php|title=Der Roman „Die Leiden des jungen Werthers"|website=wetzlar.de|language=de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jgoethe.uni-muenchen.de/leben/wetzlotte.html|title=Biographische Schlaglichter|website=www.jgoethe.uni-muenchen.de|access-date=20. 8. 2026}}</ref><ref>[https://publikationen.klassik-stiftung.de/servlets/MCRFileNodeServlet/ksw_derivate_00000919/Manuskripte_1_2005.pdf Das Goethe- und Schiller-Archiv in Weimar und seine Freundesgesellschaft. Freundesgesellschaft des Goethe- und Schiller-Archivs Weimar e.V. Manuskripte. PDF fajl (njemački).]</ref> U stvaranju lika Vertera Goethe je koristio i događaje povezane sa smrću njegovog poznanika [[Karl Wilhelm Jerusalem|Karla Wilhelma Jerusalema]], koji je izvršio samoubistvo zbog nesretne ljubavi. Roman nije autobiografski zapis niti puka reprodukcija [[Stvarnost|stvarnosti]]. Goethe je lična iskustva i poznate događaje preoblikovao u književnu [[Fikcija|fikciju]].<ref>{{Cite web|url=https://wwwhomes.uni-bielefeld.de/bseiler/Werther/werther/tools/htmpool/gestalt/komplett.htm|title=Gestaltungsmerkmale|website=Universität Bielefeld|access-date=20. 8. 2026}}</ref> ''Jadi mladog Vertera'' objavljeni su 1774. godine u Leipzigu. Knjiga je ubrzo privukla veliku pažnju čitalaca i postala jedno od najzapaženijih književnih djela svog vremena. Njena popularnost proširila se izvan njemačkog govornog područja, a Goethe je zahvaljujući romanu stekao međunarodnu reputaciju.<ref>{{Cite web|url=https://frankfurter-goethe-haus.de/ausstellung/-/werthers-welt-das-werther-jahr-1774/1336|title=Werthers Welt - Das Werther-Jahr 1774|website=Frankfurter Goethe-Haus|language=de-DE|access-date=19. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goethe-gesellschaft.de/aktuelles/werther-im-kaleidoskop-essays-zum-erscheinen-vor-250-jahren/|title=„Werther“ im Kaleidoskop – Essays zum Erscheinen vor 250 Jahren|last=Geschäftsstelle|date=10. 7. 2024|access-date=20. 8. 2026}}</ref> Godine 1787. Goethe je objavio izmijenjeno izdanje romana.<ref>Suhrkamp. [https://www.suhrkamp.de/buch/johann-wolfgang-goethe-die-leiden-des-jungen-werthers-t-9783518188057 Die Leiden des jungen Werthers]</ref> U njemu je izvršio određene jezičke i stilske izmjene, čime je djelo prilagodio vlastitom kasnijem književnom razvoju. == Književni oblik == ''Jadi mladog Vertera'' pisani su u obliku epistolarnog romana, tj. epistolarne proze. Najveći dio djela čine Verterova pisma upućena njegovom prijatelju Vilhelmu. Pisma omogućavaju da se radnja gotovo u potpunosti posmatra kroz perspektivu glavnog lika.<ref>https://www.litwiss-online.uni-kiel.de/thematische-vorlesungen/goethe/goethe-werther</ref> Epistolarna forma ima važnu ulogu u oblikovanju romana jer omogućava neposredan prikaz Verterovih misli i osjećanja. Čitalac nema pristup potpuno objektivnoj slici događaja, nego prvenstveno onoj slici koju Verter stvara svojim opisima. Zbog toga pripovijedanje ima izrazito subjektivan karakter.<ref>https://revistas.usp.br/pg/en/article/view/64130</ref> Pisma nisu samo sredstvo za prenošenje informacija o događajima. Verter u njima opisuje vlastita raspoloženja, razmišlja o ljubavi, prirodi, umjetnosti i društvu, te komentariše postupke drugih ljudi. Njegovo pripovijedanje često prelazi iz opisa konkretnog događaja u emocionalnu ili filozofsku refleksiju. Uz Verterova pisma postoji i okvirni pripovjedni sloj u kojem se pojavljuje izdavač, odnosno urednik koji prikuplja i predstavlja materijale povezane s Verterovim životom. U završnom dijelu romana njegova uloga postaje posebno važna jer se pripovijedanje postupno udaljava od neposredne forme Verterovih pisama i prelazi u izvještavanje o posljednjim događajima.<ref>https://www.dnt-weimar.de/dokumente/programmhefte/pgh-werther-digital.pdf</ref> Takva kombinacija subjektivnog i uredničkog pripovijedanja omogućava Goetheu da poveže neposredni prikaz osjećanja s prividno dokumentarnim prikazom Verterove sudbine. == Struktura romana == Roman je podijeljen na dva glavna dijela. Prvi dio obuhvata Verterov dolazak u novu sredinu, upoznavanje Lote, razvoj njihove bliskosti i njegovo sve snažnije zaljubljivanje. Drugi dio prati njegov pokušaj da se udalji od Lote, iskustva u društvenoj i službenoj sredini, povratak u mjesto u kojem ona živi, te konačno produbljivanje njegove emocionalne krize. U prvom dijelu posebno su naglašeni motivi prirode, umjetnosti i ljubavi. Verter u novoj sredini u početku pronalazi osjećaj slobode i harmonije. Susret s Lotom dodatno pojačava njegov osjećaj životne ispunjenosti. Međutim, činjenica da je ona zaručena za Alberta postepeno pretvara njegovu ljubav u izvor patnje. Drugi dio donosi promjenu raspoloženja. Verter pokušava pronaći zadovoljstvo u službenom životu i udaljiti se od Lote, ali ne uspijeva ostvariti osjećaj pripadnosti. Njegov povratak Loti ponovo pokreće potisnuta osjećanja i dovodi do konačnog sukoba između njegovih želja i stvarnosti. == Sadržaj == Roman počinje Verterovim dolaskom u mjesto u kojem želi provesti određeno vrijeme. Privlače ga mirna okolina i priroda, a u početku uživa u mogućnosti da se udalji od dotadašnjeg života. Svoje doživljaje opisuje prijatelju Vilhelmu, kojem upućuje većinu pisama. Tokom jednog društvenog događaja Verter upoznaje Lotu, kćerku upravitelja kneževskog imanja. Lota se brine za svoju mlađu braću i sestre nakon smrti majke i prikazana je kao odgovorna, brižna i razumna mlada žena. Verter je odmah očaran njenim karakterom. Verter zna da je Lota zaručena za Alberta, ali se uprkos tome sve snažnije zaljubljuje u nju. Između njih razvija se blizak odnos, koji Verter doživljava kao nešto mnogo dublje od prijateljstva. Posebno važan trenutak predstavlja njihovo zajedničko doživljavanje oluje, kada razgovaraju o pjesmi Friedricha Gottlieba Klopstocka. Taj događaj dodatno povezuje Vertera i Lotu. Nakon Albertovog povratka razvija se odnos između troje glavnih likova. Albert je svjestan Verterovih osjećanja, ali u početku ne reaguje neprijateljski. Verter ga čak nastoji upoznati i prihvatiti, iako ga sve više doživljava kao prepreku između sebe i Lote. Verterova ljubav postupno postaje opsesivna. Više mu nije dovoljno prijateljstvo s Lotom i on sve teže prihvata činjenicu da ona pripada drugom. U pokušaju da se udalji od nje odlazi iz mjesta i prihvata službu kod jednog diplomate. Boravak u službi ne donosi mu zadovoljstvo. Verter teško prihvata društvene hijerarhije i razlike između plemstva i građanstva. Posebno ga pogađa iskustvo društvene isključenosti, kada shvata da mu njegov građanski položaj ograničava pristup određenim društvenim krugovima. Njegovo nezadovoljstvo službenim životom dodatno potvrđuje osjećaj da se ne uklapa u postojeći društveni poredak. Nakon napuštanja službe Verter se vraća u mjesto u kojem žive Lota i Albert. U međuvremenu je Lota postala Albertova supruga. Verterov povratak dovodi do ponovnog intenziviranja njegove ljubavi, ali sada je njegova situacija još teža jer je Lota u braku. Albert postaje sve svjesniji Verterovih osjećanja i smatra da njihova bliskost mora biti ograničena. I sama Lota počinje shvatati da Verterova osjećanja više ne može tretirati kao bezazlenu privrženost. Ona ga zato pokušava udaljiti od sebe. Verter se sve više povlači u vlastiti unutrašnji svijet. Njegova osjećanja prema Loti postaju nerazdvojiva od osjećaja bezizlaznosti. U jednom od ključnih prizora čita Loti odlomke iz Ossijanovih pjesama. Emocionalna napetost između njih dostiže vrhunac, nakon čega Lota odlučuje prekinuti njihov odnos. Verter tada donosi konačnu odluku o vlastitom životu. Posuđuje Albertove pištolje, koje mu Lota šalje preko sluge, i priprema oproštajna pisma. Nakon što izvrši samoubistvo, pronalaze ga teško ranjenog, a ubrzo potom umire. Verter je pokopan izvan uobičajenog crkvenog obreda, između lipa na mjestu koje je ranije sam odabrao. Njegovoj sahrani ne prisustvuje sveštenik, što dodatno naglašava njegov položaj izvan društvenih i religijskih normi. == Likovi == === Verter === Verter je glavni junak romana i njegov pripovjedački glas. Prikazan je kao izrazito osjećajan, maštovit i umjetnički nadaren mladi čovjek. Privlače ga priroda, književnost i umjetnost, a prema svijetu ima snažan emocionalni odnos. Njegova osjećajnost predstavlja istovremeno njegovu najveću snagu i izvor njegove patnje. Verter intenzivno doživljava ljepotu prirode i međuljudskih odnosa, ali jednako intenzivno doživljava odbijanje, društvenu nepravdu i nesretnu ljubav. Posebno je važan njegov odnos prema društvenim konvencijama. Verter teško prihvata društveni poredak u kojem čovjekov položaj zavisi od porijekla i statusa. Zbog toga njegov sukob s okolinom nije ograničen na ljubav prema Loti. On se osjeća kao pojedinac koji ne uspijeva pronaći mjesto unutar društvenih institucija i očekivanja. Verter je zato primjer junaka čija subjektivnost postaje toliko snažna da postepeno potiskuje mogućnost prilagođavanja vanjskom svijetu. Njegova sudbina predstavlja jednu od najvažnijih književnih tema romana: pitanje granice između snažne individualnosti i nemogućnosti prihvatanja stvarnosti. === Lota === Lota je centralni ženski lik romana i osoba prema kojoj Verter razvija snažnu ljubav. Prikazana je kao brižna i odgovorna mlada žena koja nakon smrti majke vodi računa o svojoj mlađoj braći i sestrama. Za Vertera ona predstavlja ideal sklada između ljepote, moralnosti i prirodnosti. Međutim, Lota nije prikazana samo kao predmet njegove ljubavi. Ona je svjesna društvenih i moralnih obaveza koje proizlaze iz njene veze s Albertom i nastoji održati ravnotežu između naklonosti prema Verteru i odanosti mužu. Njen odnos prema Verteru ostaje složen. Ona prema njemu pokazuje bliskost i razumijevanje, ali na kraju postavlja granicu koju on ne može prihvatiti. === Albert === Albert je Lotin zaručnik, a kasnije i suprug. Za razliku od Vertera, prikazan je kao smireniji, racionalniji i praktičniji čovjek. On predstavlja stabilniji odnos prema životu i društvenim obavezama. Njegov odnos s Verterom nije jednostavan sukob. U početku između njih postoji određeno prijateljstvo i uzajamno poštovanje, ali Verterova sve snažnija ljubav prema Loti postepeno narušava njihov odnos. Albert tako predstavlja jednu od suprotnosti Verterovom načinu života. Dok Verter prvenstveno slijedi emocije, Albert više prihvata razum, društvene norme i odgovornost. === Vilhelm === Vilhelm je Verterov prijatelj kojem je upućen najveći dio pisama. Njegov lik čitalac uglavnom upoznaje posredno, kroz Verterovo obraćanje i odgovore na njegove savjete. Vilhelm ima funkciju sagovornika kojem Verter povjerava svoje najintimnije misli. Njegova prisutnost omogućava epistolarnu strukturu romana i istovremeno predstavlja svojevrsnu suprotnost Verterovoj izrazito subjektivnoj perspektivi. Međutim, roman nije oblikovan tako da Vilhelm bude ravnopravno razvijen lik s vlastitom pripovjednom perspektivom. === Priroda === Priroda je jedan od najvažnijih motiva romana. U početku Verter u njoj pronalazi slobodu, sklad i osjećaj povezanosti sa životom. Prirodni pejzaži odgovaraju njegovom idealu neposrednog i nesputanog postojanja. Opis prirode često je povezan s Verterovim emocionalnim stanjem. Kada je ispunjen srećom, priroda mu izgleda harmonično i privlačno; kada postaje sve očajniji, isti prostor poprima drugačije značenje. Na taj način priroda nije samo pozadina radnje nego važan dio psihološke karakterizacije glavnog lika. Ovakva povezanost prirode i unutrašnjeg života jedna je od karakteristika književnosti ''Sturm und Dranga''. Priroda se doživljava neposredno, subjektivno i emocionalno, a ne samo kao dekorativni element. === Umjetnost i književnost === Umjetnost ima značajnu ulogu u oblikovanju Verterovog karaktera. On se bavi crtanjem i snažno reaguje na književna djela. Posebno su važni Homer i Ossijan, čije se pjesništvo povezuje s njegovim emocionalnim stanjem. Književnost u romanu nije samo predmet Verterovog interesa. Ona utiče na njegov način razumijevanja svijeta. Književni junaci, pjesničke slike i ideje koje Verter čita često postaju dio njegove vlastite interpretacije života. Posebno mjesto ima Osijan u završnom dijelu romana. Čitanje Osijanovih pjesama Loti predstavlja jedan od posljednjih trenutaka njihove bliskosti i doprinosi emocionalnom vrhuncu radnje. Na kraju romana pojavljuje se i Emilia Galotti Gottholda Ephraima Lessinga. Knjiga koja se nalazi pored Vertera nakon njegovog samoubistva predstavlja važan književni motiv i povezuje njegovu sudbinu s ranijom tradicijom njemačke književnosti. == Društvena kritika == Jedna od važnih dimenzija romana jeste odnos pojedinca i društva. Verter teško prihvata društvene razlike, klasne i statusne podjele, te konvencije koje određuju ponašanje pojedinca. Kao građanin, osjeća ograničenja koja proizlaze iz njegovog društvenog položaja i sukobljava se s poretkom u kojem plemstvo ima privilegovan status. Njegova osjećajnost i zahtjev za ličnom slobodom tako dolaze u sukob s društvenim poretkom 18. vijeka. Njegovo iskustvo u službi pokazuje da se pojedinac ne može uvijek ostvariti samo na osnovu vlastitih sposobnosti, jer društveni položaj, porijeklo i društvene konvencije određuju granice njegovog djelovanja. Roman se zato može tumačiti kao književni izraz napetosti između subjektivnog osjećanja i društvene stvarnosti. Takav sukob odgovara širem duhovnom okviru pokreta ''Sturm und Drang'', koji je naglašavao osjećajnost, individualnost i slobodu stvaralačkog izraza nasuprot strogo racionalnim i konvencionalnim obrascima. Ipak, Verterova pobuna nije prikazana kao jednostavan politički ili društveni program. Goetheova društvena kritika prije svega je individualna i psihološka, te je prikazana kroz iskustvo pojedinca koji se osjeća otuđenim i neprihvaćenim u vlastitoj sredini. Kroz Verterovu sudbinu Goethe istražuje granice subjektivnosti i posljedice potpunog podređivanja života vlastitim osjećanjima. Verterov problem zato istovremeno ima društvenu, emocionalnu i psihološku dimenziju. == Tematske odrednice == Među najvažnijim temama romana izdvajaju se nesretna ljubav, sukob osjećanja i društvenih normi, individualizam i subjektivnost, odnos pojedinca i društva, priroda i njen odnos prema čovjekovom unutrašnjem svijetu, umjetnost i književnost, društvene razlike, otuđenost i osjećaj nepripadanja, granice emocionalnosti, te smrt i samoubistvo. Važnu ulogu imaju i težnja za ličnom slobodom, mašta, te odnos osjećanja i razuma. Roman zbog toga nadilazi okvir ljubavne priče. Ljubavni odnos između Vertera i Lote predstavlja glavni pokretač radnje, ali istovremeno omogućava Goetheu da prikaže širi sukob između pojedinca i društva, kao i između njegovih unutrašnjih težnji i vanjskih okolnosti. Verterova nesretna ljubav tako postaje povezana s njegovim osjećajem otuđenosti, nepripadanja i nemogućnosti da pronađe svoje mjesto u društvu. Priroda, umjetnost i književnost dodatno odražavaju njegov unutrašnji svijet, dok njegova izrazita osjećajnost postepeno dovodi u pitanje granice između snažnog emocionalnog doživljaja i sposobnosti prihvatanja stvarnosti. == Književni kontekst == ''Jadi mladog Vertera'' jedno su od najpoznatijih djela pokreta ''Sturm und Drang'', koji se razvio u njemačkim zemljama tokom druge polovine 18. vijeka. Pokret je naglašavao osjećanja, individualnost, spontanost, slobodu stvaralaštva i neposredan odnos prema prirodi. Za razliku od racionalističkih i strogo normativnih književnih shvatanja, predstavnici ''Sturm und Dranga'' pridavali su veliki značaj individualnom iskustvu i snažnim emocijama. U tom kontekstu Verter predstavlja tip junaka koji svoje unutrašnje iskustvo stavlja iznad društvenih očekivanja. Roman se povezuje i sa širim razvojem evropskog sentimentalizma i predromantizma. Njegova naglašena subjektivnost, interes za prirodu i prikaz snažnih osjećanja najavili su neke od osobina evropskog romantizma koji će se razviti početkom narednog vijeka. == Jezik i stil == Goethe u romanu koristi izrazito emocionalan i subjektivan stil. Verterova pisma često imaju karakter lične ispovijesti, a pripovijedanje prelazi između opisa događaja, razmišljanja i emocionalnih reakcija. Stil se mijenja zajedno s Verterovim unutrašnjim stanjem. U početnim dijelovima romana njegov je izraz često vedar i usmjeren prema ljepoti prirode. Kasnije postaje sve mračniji, fragmentiraniji i emocionalno intenzivniji. Takva promjena stila prati razvoj glavnog lika i doprinosi psihološkoj strukturi djela. Čitalac ne prati samo šta se Verteru događa nego i način na koji on iste događaje doživljava. == Kritika, prijem i uticaj == Objavljivanje romana 1774. godine izazvalo je snažan odjek u Evropi. Djelo je ubrzo postalo veoma popularno, posebno među mladim čitaocima, a Goethe je zahvaljujući ''Jadima mladog Vertera'' stekao široku međunarodnu prepoznatljivost. Roman je preveden na više jezika i čitan izvan njemačkog govornog područja, čime je prerastao okvir književnog djela i postao svojevrsni kulturni fenomen. U savremenoj književnosti pojavili su se brojni odgovori na roman, uključujući prerade, parodije i druge oblike oponašanja.<ref>https://www.jstor.org/stable/10.7722/j.ctt81q50</ref> U vezi s njegovom popularnošću razvio se i pojam ''verterizam'', kojim se označava oblik izrazite sentimentalnosti i poistovjećivanja s Verterovim načinom doživljavanja ljubavi, patnje i društvenog nepripadanja. Verter je tako prerastao granice književnog lika i postao sam po sebi prepoznatljiv. Popularnost romana imala je i kontroverzne posljedice. Način na koji je prikazano Verterovo samoubistvo izazvao je moralne polemike i zabrinutost dijela savremenika, koji su smatrali da bi djelo moglo imati negativan uticaj na mlade čitaoce. U pojedinim sredinama roman je zbog toga bio ograničavan ili zabranjivan, dok su drugi u njemu prepoznavali snažan književni prikaz subjektivnog iskustva, emocionalne krize i društvenih ograničenja. Kasnija književna kritika naglašavala je složenost Verterovog lika: on nije samo idealizovani predstavnik osjećajnosti, nego i pojedinac čija izrazita subjektivnost ograničava njegovu sposobnost da prihvati tuđe perspektive i granice stvarnosti. Zbog velikog uticaja na književnost i kulturu kraja 18. vijeka, ''Jadi mladog Vertera'' smatraju se jednim od ključnih djela evropskog sentimentalizma i jednim od najvažnijih ostvarenja Goetheovog ranog stvaralaštva. == Uticaj na književnost i kulturu == ''Jadi mladog Vertera'' imali su značajan uticaj na evropsku književnost. Roman je doprinio popularizaciji epistolarnog oblika i subjektivnog pripovijedanja, a Verter je postao jedan od najpoznatijih primjera osjetljivog i društveno neprilagođenog književnog junaka. Djelo je uticalo na razvoj sentimentalne i predromantične književnosti, te na kasniji evropski romantizam. Njegov uticaj vidljiv je i u razvoju književnog prikazivanja unutrašnjeg života pojedinca. Roman je tokom kasnijih vjekova doživio brojne prevode, adaptacije i književne obrade. Njegova popularnost pokazala se dugotrajnom, a pitanja koja otvara: odnos osjećanja i razuma, pojedinca i društva, umjetnosti i stvarnosti, ostala su predmet književnih i filozofskih rasprava. == Značaj == Djelo pripada ključnim Goetheovog ostvarenjima ranog stvaralaštva i jedno od najznačajnijih ostvarenja književnog pokreta ''Sturm und Drang''. Njihov značaj proizlazi iz spoja epistolarne forme, izrazite subjektivnosti, psihološke karakterizacije i društvene tematike. Roman je istovremeno ljubavna priča, prikaz unutrašnjeg razvoja pojedinca i slika kulturne klime druge polovine 18. vijeka. Goethe kroz Verterovu sudbinu istražuje granice između lične slobode i društvenih normi, osjećanja i razuma, subjektivnog doživljaja i objektivne stvarnosti. Zbog snažnog uticaja na evropsku književnost, kulture čitanja i predstavu o sentimentalnom književnom junaku, ''Jadi mladog Vertera'' zauzimaju trajno mjesto u historiji njemačke i evropske književnosti.<ref>Martin Swales, ''Goethe: The Sorrows of Young Werther''.</ref> == Također pogledajte == * [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [[Sturm und Drang]] * [[Njemačka književnost]] * [[Epistolarni roman]] * [[Sentimentalizam]] == Literatura == Jäger, Georg. Goethes Werther im gesellschaftlichen Kontext. Rezeptionsdokumente als Interpretationshilfen. München: Carl Hanser, 1984. Jäger, Georg. Wertherschriften. Goethezeitportal, 2007. Friedrich, Hans-Edwin. Autonomie der Liebe – Autonomie des Romans. Zur Funktion von Liebe im Roman der 1770er Jahre: Goethes Werther und Millers Siegwart Martin Huber i Gerhard Lauer (ur.), Nach der Sozialgeschichte, Tübingen, 2000.Dotzler, Bernhard. Werthers Leser. Über die Appellstruktur der Texte im Licht von Goethes Roman. Modern Language Notes, 114 (1999), str. 445–470. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09593683.2019.1639910 '''Bosnistika''' (poznata i pod nazivom '''bosanske studije''') filološka je i interdisciplinarna naučna disciplina koja se bavi sistemskim i cjelovitim proučavanjem [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], njezinog historijskog, jezičkog, književnog, društvenog, kulturnog i civilizacijskog prostora.<ref>Određenje bosnistike kao filološke discipline na prvi pogled jednostavno je, ili barem ništa složenije nego određenje npr. kroatistike ili srbistike, odnosno montenegristike. Međutim, već samo poređenje bosnistike te kroatistike, srbistike i montene­gristike, a posebno poređenje mogućih određenja bosnistike u lingvističkim i književnohistorijskim istraživanima ukazuje na naročitu složenost ovog pitanja, odnosno na niz problema koji se javljaju s ovim u vezi. Npr., ako se i složimo da se u lingvistič­koj perspektivi bosnistika bavi bosanskim jezikom, ma kako ga definirali (a što je, ipak, samo jedna mogućnost određenja bosni­stike u lingvistici), postavlja se pitanje čime se to bosnistika bavi u književnohistorijskoj perspektivi, tj. koja je to književnost ili koje su to književnosti kojima se bavi bosnistika u književno­historijskim istraživanjima, npr. bošnjačka ili bosanskohercego­vačka književnost, ili neka druga, treća..., i zašto? Iako ni lingvi­stički pristup nije lišen mogućih otvorenih pitanja u određenju bosnistike, posebne probleme otvara, dakle, književni aspekt bosnistike, što ne treba čuditi jer je pitanje određenja književno­sti u Bosni i Hercegovini i samo po sebi izrazito složeno. Pritom, bez određenja bosnistike i u književnohistorijskoj perspektivi, nije moguće ni potpunije određenje bosnistike u lingvističkoj perspektivi, a naročito ne cjelovito određenje bosnistike kao fi­lološke discipline. A to je upravo ono čemu teži predloženi rad – cjelovito odrediti bosnistiku kao filološku disciplinu, uzima­jući u obzir i lingvistički, ali i vrlo složeni književnohistorij­ski te, konačno, i još složeniji kulturološki aspekt ovog pitanja i problema, i to kako pojedinačno, tako i s obzirom na njihove složene međusobne veze i odnose. Riječ je, dakle, o nastojanju u smjeru holističkog određenja bosnistike, a što je pitanje od fun­damentalne važnosti za bosnistiku kao takvu.↵↵Sažetak, Sanjin Kodrić, Bosnisitka, Vol. 30 Br. 2 (2022): Lingua Montenegrina, <nowiki>https://linguamontenegrina.me/index.php/lm/article/view/957</nowiki></ref> U užem, filološkom smislu, fokusira se na [[bosanski jezik]], njegovu historiju, strukturu, razvoj i upotrebu, te na književnost, pisanu baštinu i kulturne fenomene povezane s bosanskohercegovačkim prostorom, zbog čega predstavlja posebnu granu južnoslavenske [[Filologija|filologije]] i [[Slavistika|slavistike]]. U širem, savremenom akademskom kontekstu, bosnistika, odnosno bosanske studije, integrira lingvističke, književno-historijske, historijske, društvene i kulturološke pristupe radi proučavanja stanovništva, društava, kultura, dijaspore, kulturnog naslijeđa i međusobno povezanih društvenih procesa. Njeno područje interesa nije ograničeno isključivo na granice savremene države Bosne i Hercegovine, niti na [[Spisak institucija u Bosni i Hercegovini|institucije]] unutar nje, već obuhvata i međunarodno proučavanje bosanskohercegovačkih zajednica u širem regionalnom i svjetskom kontekstu.<ref>Kodrić, Sanjin. "Bosnistika – šta je to? (Pitanja, problemi i mogućnosti definiranja bosnistike u lingvističkim, književnohistorijskim i kulturološkim istraživanjima)."</ref> == Naziv i terminologija == Naziv ''bosnistika'' izveden je iz toponima Bosna, uz sufiks koji označava naučnu oblast ili sistemsko proučavanje određenog predmeta. U domaćoj akademskoj upotrebi termin se najčešće odnosi na filološko proučavanje bosanskog jezika, književnosti i kulture, dok se u širem interdisciplinarnom značenju koristi za proučavanje Bosne i Hercegovine kao historijskog i kulturnog prostora. U međunarodnom akademskom kontekstu prevladava izraz ''bosanske studije (''eng. ''Bosnian Studies)'' koji naglašava interdisciplinarnost područja i omogućava njegovo upoređivanje s drugim sličnim oblastima poput [[Srbistika|srbistike]], [[Kroatistika|kroatistike]], [[Slovenistika|slovenistike]] ili balkanistike kao sveobuhvatne discipline.<ref name=":02">Sanjin Kodrić, Studije iz kulturalne bosnistike (Književnoteorijske i književnohistorijske teme), str. 14–15.</ref> Pojam ''bosnologija'' također se povremeno koristi kao sinonim za sistemsko i interdisciplinarno proučavanje Bosne i Hercegovine, iako njegova terminološka upotreba nije u potpunosti ustaljena. U pojedinim kontekstima, bosnologija se pojavljuje kao bliska značenjskom pojmu bosnistike, dok se bosnistika češće koristi kada se želi naglasiti veza s filologijom, [[Jezik|jezikom]] i [[Književnost|književnošću]]. Terminološke razlike djelimično proizlaze iz činjenice da je bosnistika polidisciplinarno područje u razvoju, čije se granice razlikuju ovisno o nacionalnim akademskim tradicijama, univerzitetskim sistemima i metodološkim pristupima. == Historijat discipline == Začeci bosnistike kao sistemskog naučnog proučavanja sežu u 19. vijek, kada evropski orijentalisti i slavisti počinju intenzivnije istraživati bosansku kulturu, jezik i književnu baštinu. Među ranim značajnim djelima ističe se rad [[Leopold von Ranke|Leopolda von Rankea]] o bosanskoj historiji, kao i istraživanja [[Franj Miklošiča|Franca Miklošiča]] o južnoslavenskim jezicima, uključujući i bosanski. U 20. vijeku bosnistika se razvija kao posebna filološka disciplina, naročito unutar slavistike i orijentalistike, pri čemu značajan doprinos daju [[Muhamed Nezirović]], [[Alija Nametak]], [[Enes Duraković]] i [[Dževad Jahić]], koji su postavili temelje za naučnu obradu bosanskog jezika i književnosti.<ref>Kodrić S. Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme, Bosnistika – šta je to?</ref> Nakon osamostaljenja Bosne i Hercegovine, proučavanje bosanskog jezika i književnosti dobija snažniji institucionalni okvir kroz univerzitetske studijske programe i odsjeke posvećene bosanskom jeziku i književnosti. Takvi studijski programi postoje na [[Univerzitet u Tuzli|Univerzitetu u Tuzli]], gdje Odsjek za bosanski jezik i književnost obuhvata lingvistička, filološka i književna istraživanja. Na širem institucionalnom planu, važnu ulogu u interdisciplinarnom proučavanju Bosne i Hercegovine ima Međunarodni forum Bosna (MFB), nevladina organizacija osnovana u Sarajevu 1997, koja okuplja pojedince i ustanove iz Bosne i Hercegovine i inostranstva. MFB organizuje radionice, simpozije, konferencije i druga naučna i intelektualna okupljanja, te objavljuje časopis ''Forum Bosnae'' i druge publikacije posvećene društvenim, kulturnim, historijskim i drugim aspektima Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.forumbosna.org/o-medjunarodnom-forumu-bosna|title=O Međunarodnom forumu Bosna|website=www.forumbosna.org|access-date=17. 8. 2026}}</ref> == Predmet proučavanja == Predmet bosnistike jest Bosna i Hercegovina kao višeslojni historijski, jezični, društveni i kulturni prostor, kao i pojave povezane s bosanskohercegovačkim iskustvom izvan njene savremene teritorije. U predmet proučavanja uključuju se historija Bosne i Hercegovine s političkim institucijama, [[arheologija]], materijalna kultura, [[Umjetnost u Bosni i Hercegovini|umjetnost]], [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektura]] i [[urbanizam]], te bosanski jezik u njegovim historijskim oblicima, dijalektima i narodnim govorima. Proučava se i historija pismenosti, pisama, rukopisna i arhivska baština, književnost Bosne i Hercegovine i usmena književnost s folklorom, religijska i kulturna historija, filozofija i historija ideja, kao i etnologija, antropologija i sociologija bosanskohercegovačkog društva. U okviru discipline također se proučavaju [[ekonomija]], historija [[Privreda Bosne i Hercegovine|privrede]], [[Demografija Bosne i Hercegovine|demografski]] i [[Migracija stanovništva|migracijski procesi]], studije identiteta, kolektivnog pamćenja, obrazovanja i naučne historije, te mediji, savremena kultura, dijaspora, transnacionalne zajednice i međunarodne percepcije Bosne i Hercegovine. Bosnistika se stoga ne definiše prvenstveno jednom metodom, nego predmetom koji proučava, a isti fenomen može biti analiziran iz više naučnih perspektiva. == Bosnistika kao interdisciplinarno područje == U najširem smislu, bosnistika je interdisciplinarno područje studija čija osnovna metodološka pretpostavka jest da se složen historijski i kulturni prostor ne može u potpunosti objasniti samo jednom naukom. Bosnistika se zbog toga može organizovati u nekoliko velikih područja, uključujući jezičku i filološku, historijsku, antropološku i etnološku, sociološku, filozofsku i teorijsku, kulturološku, političku i pravnu bosnistiku, te studije dijaspore i transnacionalne bosanske zajednice. Ta područja nisu strogo odvojena; istraživanje jednog rukopisa može istovremeno pripadati filologiji, historiji, paleografiji i historiji religije, dok proučavanje savremenog jezika može uključivati [[Lingvistika|lingvistiku]], [[Sociologija|sociologiju]], politologiju i studije identiteta. === Jezička i filološka bosnistika === Jedno od centralnih područja bosnistike jest proučavanje bosanskog jezika, pri čemu jezička bosnistika istražuje njegovu strukturu, historijski razvoj, dijalekte, standardizaciju, društvenu upotrebu i književno izražavanje. U okviru lingvistike analiziraju se [[fonetika]] i [[fonologija]], [[Morfologija (lingvistika)|morfologija]], sintaksa, [[leksikologija]], [[semantika]], tvorba riječi, frazeologija, pragmatika, stilistika, sociolingvistika, dijalektologija, [[historijska lingvistika]] i [[korpusna lingvistika]]. Bosanski jezik proučava se i u odnosu prema drugim južnoslavenskim standardnim jezicima i govorima, posebno kroz historiju zajedničkog južnoslavenskog dijalekatskog prostora, a takva istraživanja mogu biti komparativna, historijska, strukturalna i sociolingvistička. Historijska jezička bosnistika proučava jezički razvoj na prostoru Bosne kroz različita razdoblja, koristeći natpise, povelje, rukopise, administrativne dokumente, vjerske tekstove, rječnike, gramatike, književna djela i usmenu tradiciju, pri čemu poseban predmet predstavljaju historijski oblici [[Pismenost|pismenosti]] i tekstualne produkcije, kao i promjene u odnosima između književnog, administrativnog, narodnog i standardnog jezika. Sociolingvistička bosnistika proučava odnos jezika i društva kroz jezični identitet, standardizaciju, jezičnu politiku, obrazovanje, medije, višejezičnost, jezične stavove i različite oblike javne i privatne komunikacije, pri čemu se jezik ne promatra samo kao gramatički sistem, nego i kao društvena institucija i oblik kulturnog pamćenja. Filološka bosnistika proučava jezik i književnost kroz tekstove i njihove historijske kontekste, obuhvatajući tekstologiju, paleografiju, kodikologiju, historiju pisma, [[Historija književnosti|historiju književnosti]], književnu kritiku i proučavanje rukopisne baštine. Bosanskohercegovački prostor karakteriše historijska upotreba različitih sistema pismenosti i kulturnih tradicija, zbog čega filološka bosnistika proučava srednjovjekovne povelje i natpise, historijske oblike ćirilične pismenosti, tekstove pisane [[Latinica|latinicom]], rukopise nastale na orijentalnim jezicima (arapski, turski, perzijski), [[alhamijado književnost]], [[Usmena književnost|usmenu književnost]], te književnost modernog i savremenog doba. Filološki pristup nastoji utvrditi porijeklo, jezične osobine, historiju prijenosa i kulturni kontekst teksta, proučavajući tekst ne samo kao književno djelo, već i kao historijski dokument. Književna bosnistika, kao posebna grana, obuhvata srednjovjekovnu književnost i pismenost, usmenu književnost, divansku književnost na orijentalnim jezicima, alhamijado književnost, književnost na latinskom i drugim jezicima, književnost austrougarskog razdoblja, književnost 20. vijeka, savremenu književnost, te književnost bosanskohercegovačke dijaspore, a proučava i pitanja književnog kanona, kulturne pripadnosti, jezika književnosti, historijske recepcije i prevođenja. Savremeni međunarodni pristupi posebno analiziraju bosanskohercegovačku književnost kroz komparativnu književnost, postkolonijalnu teoriju, studije pamćenja, studije rata i mira, rodne studije, migracijske studije i transnacionalnu književnost. === Historijska bosnistika === Historijska bosnistika posvećena je proučavanju dugoročnog razvoja Bosne i Hercegovine, kao i historijskih oblasti koje su s njom povezane, pri čemu obuhvata kontinuitet i diskontinuitet društvenih, političkih i kulturnih procesa od prahistorije do savremenosti, a periodizacija predstavlja temeljni metodološki okvir. U okviru prahistorije i antike, istraživanja su usmjerena na rekonstrukciju ranih zajednica, arheoloških kultura i antičkog stanovništva, s posebnim naglaskom na upravne strukture, komunikacijske puteve, urbanu topografiju i procese romanizacije, pri čemu se značajna pažnja pridaje ključnim lokalitetima poput Desila, Daorsona te rimskih municipija u dolini Neretve, čija materijalna ostavština pruža podatke o društveno-ekonomskim i kulturnim obrascima prije doseljenja Slavena. Srednjovjekovna Bosna zauzima centralno mjesto u historiografiji, pri čemu se analizira razvoj političkih institucija kroz prizmu banovine i kasnijeg kraljevstva, a detaljno se proučavaju društvene strukture, privredni tokovi, diplomatski odnosi, urbani razvoj i relacije među različitim religijskim zajednicama. Poseban istraživački fokus predstavljaju pismeni izvori poput povelja, epigrafski spomenici, prije svega stećci, arheološki nalazi te druga materijalna i tekstualna svjedočanstva, koja omogućavaju dublje razumijevanje identitetskih i društvenih dinamika tog perioda. Osmansko razdoblje proučava se kroz analizu administrativnog sistema, uključujući vilajete, sandžake i kadiluke, kao i kroz istraživanje urbanih centara, zemljišnih odnosa, timarskog sistema i procesa čitlučenja, uz fokus na demografske strukture, migracijske tokove, obrazovne institucije i kulturnu produkciju, koja obuhvata divansku književnost i vakufname, uz posebno razmatranje odnosa vjerskih zajednica unutar milet-sistema, što osvjetljava složene međusobne uticaje u višenacionalnom okruženju. Austrougarsko razdoblje obrađuje se s aspekta modernizacijskih procesa, industrijalizacije, reformi obrazovnog sistema, upravnih promjena, razvoja štampe i političkog života, pri čemu se posebno ističu nacionalni pokreti i kulturno udruživanje, a ovaj period karakterizira i nastanak modernih institucija poput muzeja, arhiva i univerziteta, koje su postavile temelje institucionalizirane nauke i kulture u Bosni i Hercegovini. Jugoslovenska razdoblja obuhvataju analizu političkih i društvenih promjena, razvoja kulture, industrije, obrazovanja i urbanizacije, te promjena u strukturama identiteta, uključujući položaj Bosne i Hercegovine i njenog stanovništva unutar prve i druge Jugoslavije, pri čemu se razmatraju integrativni i dezintegrativni procesi, ekonomske politike i socijalne transformacije koje su oblikovale savremeno društvo. Savremena Bosna i Hercegovina, kao predmet historijskih i društvenih istraživanja, obuhvata ratne posljedice, procese obnove, izgradnju institucija, migracijske obrasce, razvoj dijaspore, evropske integracije i promjene u savremenom društvenom tkivu, uključujući procese tranzicije i demokratizacije, čime se historijska bosnistika neprestano suočava s aktuelnim društvenim izazovima. === Antropološka i etnološka bosnistika === Antropološka i etnološka bosnistika predstavlja korpus znanstvenih istraživanja usmjerenih na proučavanje čovjeka, zajednice i kulture unutar konkretnog društvenog i historijskog konteksta Bosne i Hercegovine, pri čemu disciplina ne polazi od apstraktnih teorijskih konstrukcija, već od živih praksi, svakodnevnih interakcija i simboličkih univerzuma koje pojedinci i grupe stvaraju kroz vrijeme, pa stoga njezin predmet obuhvata širok spektar društvenih fenomena. U središtu interesa nalaze se oblici organizacije obitelji i srodstva, koji su kroz historiju poprimali različite modele zavisno o regiji, vjerskoj pripadnosti i ekonomskim uvjetima, zatim kalendarski i životni običaji te ritualne prakse, pri čemu se posebna pažnja poklanja religijskim obrascima – kako onima institucionaliziranim unutar islamskih, katoličkih, pravoslavnih i judaističkih zajednica, tako i sincretističkim pojavama koje ukazuju na dugotrajne međusobne uticaje i prilagođavanja na lokalnom nivou. Materijalni aspekti kulture, poput prehrambenih navika, odijevanja – od narodnih nošnji do urbanih modnih kodeksa – te stanovanja, uključujući seosku arhitekturu i gradske kuće, također su nezaobilazne teme, jer svjedoče o načinima prilagođavanja prirodnom i društvenom okruženju. Osim toga, antropološka bosnistika sistemski proučava tradicionalna zanimanja poput zanatstva, stočarstva i poljoprivrede, koja su oblikovala ekonomsku svakodnevicu do modernog doba, te narodno liječenje kao poseban sistem znanja o tijelu i bolesti, često isprepleten s religijskim i magijskim predodžbama. Bogatstvo usmene predaje – epske pjesme, balade, sevdalinke, priče i legende – predmet je analize ne samo kao književnog ili muzičkog izričaja, već i kao medija kolektivnog pamćenja i prenošenja vrijednosti, dok se glazba i ples, posebno sevdah, kolo i ilahije, promatraju kao oblici društvene kohezije i izražavanja emocija, a blagdani vjerskog ili svjetovnog porijekla otkrivaju ritmove zajednice i njene odnose prema vremenu, prirodi i svetome. Ključno metodološko polazište antropološkog pristupa jest shvaćanje da kultura nije svediva na zbir velikih umjetničkih ili historijskih dostignuća, već podrazumijeva cjelokupni način na koji ljudi žive, komuniciraju, pamte i tumače svijet oko sebe, što podrazumijeva interdisciplinarno sagledavanje svakodnevnih praksi, simboličkih klasifikacija i društvenih hijerarhija. Suvremena antropološka istraživanja dodatno proširuju ovaj okvir prema fenomenima urbanog života, migracijskim procesima, konstrukcijama identiteta, generacijskim promjenama te složenim odnosima između lokalnog i globalnog, pri čemu se Bosna i Hercegovina pokazuje kao plodno tlo za proučavanje kulturnih transfera, hibridizacije i otpornosti tradicije u uvjetima stalnih društvenih transformacija. === Sociološka, filozofska i teorijska bosnistika === Sociološka bosnistika proučava bosanskohercegovačko društvo, njegove strukture, društvene odnose i historijske promjene, baveći se temama poput društvene stratifikacije, porodice, obrazovanja, rada i privrede, urbanih i ruralnih sredina, migracija, demografije, religije, medija, političke kulture, kolektivnih identiteta, društvenog pamćenja, međugrupnih odnosa i procesa modernizacije. Jedna od važnih tema jest proučavanje višestrukih i promjenjivih oblika identiteta, pri čemu se istražuje način na koji pojedinci istovremeno pripadaju različitim društvenim i kulturnim zajednicama, poput porodice, grada, regije, kulturne zajednice, naroda, države i transnacionalne dijaspore, a identitet se ne posmatra kao statična i nepromjenjiva kategorija, nego kao društveno i historijski oblikovan proces. Filozofska bosnistika, osim proučavanja bosanskohercegovačkih filozofa, obuhvata i filozofsko promišljanje bosanskohercegovačkog historijskog i kulturnog iskustva, postavljajući temeljna pitanja o značenju historijskog kontinuiteta, oblikovanju kolektivnog identiteta, odnosu pojedinca i zajednice, pretvaranju prošlosti u kolektivno pamćenje, ulozi jezika u oblikovanju svijeta, te o pripadnosti, drugosti i suživotu različitih zajednica u zajedničkom društvenom prostoru. Filozofska i teorijska bosnistika koristi hermeneutiku, fenomenologiju, filozofiju jezika, političku filozofiju, filozofiju historije, etiku i suvremene teorije identiteta. == Identitet, društveno pamćenje i studije dijaspore == Jedno od područja bosnistike jest proučavanje bosanskih i bosanskohercegovačkih identiteta, uključujući lokalne, regionalne, državne, etničke, nacionalne, jezične, kulturne, religijske, dijasporijske i individualne oblike pripadnosti. Bosnistički pristupi identitetu polaze od mogućnosti istovremenog postojanja više oblika identitetske pripadnosti kod pojedinca, pa se identitet proučava kao historijski, društveno i kulturno oblikovan fenomen, a ne isključivo kao unaprijed određena kategorija. S ovim područjem povezana su i istraživanja društvenog i kulturnog pamćenja, koja proučavaju načine na koje se prošli događaji i iskustva pamte, tumače i prenose kroz obrazovanje, književnost, spomenike, muzeje, porodična sjećanja, medije i javne ceremonije.<ref>{{Cite journal|last=Suljagić|first=Emir|date=22. 4. 2022|title=Denial of Genocide and Other War Crimes Committed in Bosnia as a Form of Collective Memory|url=https://ibs.preporod.ba/bosnian-studies/index.php/journal/article/view/61|journal=Bosnian Studies: Journal for Research of Bosnian Thought and Culture|language=en|volume=6|issue=1|pages=4–23|issn=2712-0406}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Halilovich|first=Hariz|date=2012|title=Trans-Local Communities in the Age of Transnationalism: Bosnians in Diaspora|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|journal=International Migration|language=en|volume=50|issue=1|pages=162–178|doi=10.1111/j.1468-2435.2011.00721.x|issn=1468-2435}}</ref> Predmet bosnistike obuhvata i proučavanje bosanskohercegovačke dijaspore izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istražuju migracijski procesi, oblikovanje zajednica izvan zemlje, očuvanje i promjene jezika i kulturnih obrazaca, međugeneracijski prijenos te odnosi između dijaspore i zemlje porijekla. Bosanskohercegovačke zajednice prisutne su u različitim evropskim i drugim državama, među kojima su Njemačka, Austrija, Švicarska, Švedska, Norveška, Sjedinjene Američke Države, Kanada, Australija i Turska, a proučavanje dijaspore povezano je s temama kao što su transnacionalizam, migracije, višejezičnost, jezici naslijeđa, identiteti druge i treće generacije, dijasporijska književnost, digitalne zajednice i međunarodno kulturno povezivanje.<ref>{{Cite journal|last=Dikyurt|first=Ahmet|date=11. 10. 2023|title=Identity, Belonging and Home: The Case of Second-Generation Bosnian Americans|url=https://www.researchgate.net/publication/375467199_Identity_Belonging_and_Home_The_Case_of_Second-Generation_Bosnian_Americans|journal=Diaspora Studies|volume=16|pages=369–382|doi=10.1163/09763457-bja10064}}</ref> == Bosnistika kao međunarodno područje == Bosnistika se proučava i izvan Bosne i Hercegovine, pri čemu se istraživanja bosanskog jezika, književnosti i kulture često odvijaju unutar širih slavističkih, južnoslavenskih, istočnoevropskih i studija jugoistočne Evrope, kao i drugih interdisciplinarnih područja. Međunarodno akademsko proučavanje Bosne i Hercegovine zbog toga nije ograničeno na institucije koje u nazivu imaju termin ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12">Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, primjerice, Harvard University u okviru slavističkog programa proučava književne i kulturne tradicije Bosne, Srbije i Hrvatske te nudi nastavu bosanskog/hrvatskog/srpskog jezika.<ref>Harvard University. Department of Slavic Languages & Literatures.</ref> Indiana University Bloomington u okviru Department of Slavic and East European Languages and Cultures nudi nastavu bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika te proučava kulture tih prostora.<ref>{{Cite web|url=https://slavic.indiana.edu//about/languages-cultures/southslavic/index.html|title=Bosnian, Croatian, Serbian|website=Department of Slavic and East European Languages and Cultures|language=en|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Univerzitetu Pittsburgh bosanski/hrvatski/srpski proučava se u okviru slavističkih i istočnoevropskih studija, a univerzitet nudi i zaseban ''minor'' iz bosanskog, hrvatskog, crnogorskog i srpskog jezika.<ref>{{Cite web|url=https://www.global.pitt.edu/creees/students/languages|title=Languages {{!}} University Center for International Studies|website=www.global.pitt.edu|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Na Columbia Univerzitetu jezici poput bosanskog, hrvatskog i srpskog uključeni su u regionalne studije Harriman Instituta, odnosno u širi okvir studija Rusije, Evroazije i Istočne Evrope.<ref>{{Cite web|url=https://harriman.columbia.edu/study/courses/|title=Courses|website=The Harriman Institute|language=en-US|access-date=17. 8. 2026}}</ref> U evropskom akademskom prostoru bosanski jezik i književnost također se proučavaju u okviru slavistike i južnoslavenskih studija, dok se širi historijski, društveni i politički aspekti Bosne i Hercegovine često proučavaju unutar studija jugoistočne Evrope i srodnih interdisciplinarnih područja. Takav institucionalni raspored pokazuje da se sadržaj koji se može smatrati dijelom bosnistike često pojavljuje unutar širih disciplinarnih i regionalnih programa, bez nužnog korištenja naziva ''bosnistika'' ili ''Bosnian Studies''.<ref name=":12" /><ref name=":02" /> == Odnos sa srodnim disciplinama == U akademskom prostoru jugoistočne Evrope, bosnistika dijeli značajne predmetne i metodološke dodirne tačke sa srbistikom i kroatistikom, posebno u području proučavanja jezika, književnosti i književne historije. Sanjin Kodrić bosnistiku izričito povezuje s kroatistikom i srbistikom, kao i s montenegristikom, južnom slavistikom i slavistikom. U njegovom određenju, bosnistika se može shvatiti u širem i užem smislu: u širem smislu obuhvata književno stvaranje povezano s bosanskohercegovačkim književnim i kulturnim prostorom, uključujući bošnjačku, hrvatsku i srpsku književnost u Bosni i Hercegovini, književnosti manjinskih zajednica, sandžačkobošnjačku književnost i književnost dijaspornih autora; u užem smislu usmjerena je prvenstveno na bošnjačku književnost. U oba slučaja, međutim, bosnistika ostaje povezana sa širim međuknjiževnim odnosima i južnoslavenskim književnim kontekstom.<ref name=":2">Kodrić, Sanjin. ''Studije iz kulturalne bosnistike: Književnoteorijske i književnohistorijske teme''. Sarajevo: Slavistički komitet, 2018, str. 14–15.</ref> Granice između ovih područja nisu uvijek strogo odvojene, budući da se književne tradicije i autori mogu proučavati u različitim nacionalnim, jezičnim i književnohistorijskim okvirima. Posebno je to vidljivo kod bosanskohercegovačke književnosti, koju Kodrić opisuje kao složenu i interliterarnu pojavu, oblikovanu različitim književnim praksama i njihovim međusobnim odnosima.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sanjinkodric.ba/nije-lahko-s-jezikom-ali-sta-cemo-s-knjizevnoscu-prema-interliterarnoj-i-interkulturalnoj-nastavi-knjizevnosti-naroda-bosne-i-hercegovine-u-bosanskohercegovackom-skolskom-sistemu/|title=Nije lahko s jezikom, ali šta ćemo s književnošću? (Prema interliterarnoj i interkulturalnoj nastavi književnosti naroda Bosne i Hercegovine u bosanskohercegovačkom školskom sistemu)|last=Kodrić|first=Sanjin|date=5. 10. 2021|website=Sanjin Kodrić|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> Pored srbistike i kroatistike, bosnistika ostvaruje značajne dodirne tačke i s drugim srodnim disciplinama. Montenegristika (crnogorske studije) predstavlja srodno južnoslavensko filološko područje, usmjereno na proučavanje crnogorskog jezika, njegovih dijalekata i književnosti.<ref>Čirgić, Adnan. ''Dialectology of the Montenegrin Language''. Lexington Books, 2020.</ref><ref>[https://www.test5.ucg.ac.me/skladiste/blog_1023/objava_151313/fajlovi/UoM%20prospectus%202025.pdf Univerzitet Crne Gore, Filološki fakultet. ''Study Programmes – Montenegrin Language and South Slavic Literature''.]</ref> Slovenistika, iako se bavi jezički i kulturno distinktnijim prostorom, također predstavlja srodnu filološku disciplinu unutar šire slavističke porodice.<ref>Poljakov, et al. "Linguistic complexity of South Slavic dialects: a new perspective on old data." ''PLOS ONE'', 2023.</ref> U širem, interdisciplinarnom smislu, bosnistika se preklapa s balkanistikom (balkanskim studijama), posebno kada je riječ o proučavanju osmanskog naslijeđa, višejezičnosti, religijskog pluralizma, migracijskih procesa i kulturnih transfera na Balkanu. Dok se balkanistika bavi širim balkanskim prostorom, bosnistika je fokusirana na specifični bosanskohercegovački prostor, ali pojedine istraživačke teme – poput urbanog razvoja, položaja žena u osmanskom društvu i odnosa različitih religijskih zajednica – mogu biti relevantne za oba područja.<ref>[https://www.uni-muenster.de/ArabistikIslam/translapt/events/ottomanbalkans.html The Ottoman Balkans as a Space for Multilingualism: Actors, Practices, and Sites of Translation]</ref><ref>Govedarica, Blagoje. "Fifty years of the Centre for Balkan Studies of the Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref><ref>Asceric-Todd, Ines. "Sufism and the urban development of Ottoman Bosnia."</ref><ref>Čar-Drnda, Hatidža. "Društveni i pravni položaj žene muslimanke u Osmanskoj Bosni." Znakovi vremena, br. 37, 2007, str. 124–153.</ref><ref>Zlatar, Behija. "Balkanski grad u osmanskom periodu (XV i XVI stoljeće)." ''Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja'', 42, 2021.</ref> Također, bosnistika se u međunarodnom akademskom kontekstu često pozicionira unutar širih područja poput istočnoevropskih studija (''East European Studies'') i studija jugoistočne Evrope (''Southeast European Studies''), gdje se proučava u kontekstu postsocijalističke tranzicije, ratnih sukoba, izgradnje države i evropskih integracija. U anglosaksonskom svijetu, bosanskohercegovačke teme često se obrađuju i unutar studija mira i sukoba (''Peace and Conflict Studies''), te studija prisilnih migracija (''Forced Migration Studies''), naročito u kontekstu rata 1992–1995. i poslijeratne dijaspore.<ref>Karabegović, Dženeta, i Adna Karamehić-Oates, ur. ''Bosnian Studies: Perspectives from an Emerging Field''. Columbia: University of Missouri Press, 2023.</ref><ref>Ibričević, Aida. ''Decided Return Migration: Emotions, Citizenship, Home and Belonging in Bosnia and Herzegovina''. Springer, 2024.</ref> Naposljetku, bosnistika se u pojedinim segmentima dodiruje i s orijentalistikom, naročito u proučavanju osmanske upravne, pravne i kulturne baštine, rukopisne građe na arapskom, turskom i perzijskom jeziku, te alhamijado književnosti. Ova povezanost čini bosnistiku izrazito interdisciplinarnom i otvorenom prema različitim znanstvenim tradicijama, što je ujedno i njezina temeljna metodološka karakteristika.<ref>Babović, Dželila. "Gramatička djela na arapskom, turskom i perzijskom jeziku u rukopisnim zbirkama Bosne i Hercegovine." ''Bosniaca'', vol. 29, br. 29, 2024, str. 109–125. DOI: 10.37083/bosn.2024.29.109.</ref> == Također pogledajte == * [[Bosanskohercegovačka književnost]] * [[Bosanskohercegovačka kultura]] * [[Bosanski|Bosanski jezik]] * [[Bosnizam]] * [[Srpskohrvatska književnost]] * [[Srpskohrvatski jezik]] {{Infokutija pisac | ime = Senahid Halilović | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1958|03|22}} | mjesto_rođenja = [[Kladanj]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|04|24|1958|03|22}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = [[lingvist]] | jezik = [[bosanski]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Beogradu]] | period = | žanr = | poznata_djela = ''Pravopis bosanskoga jezika'' (1996)<br />''Pravopis bosanskoga jezika'' (2018) | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = {{URL|Pravopis.ba}} }} * == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Senahid Halilović}} * [http://pravopis.ba Pravopis.ba] * [http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Halilovic_Senahid/index.html Gnijezdo lijepih riječi i kraća savjetodavna djela] {{Članovi ANU BiH}} au0agymapha4ton0m9olf8vq84fjc9b 0 503211 3921883 3917166 2026-08-24T16:30:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921883 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Stagecoach | image = Stagecoach (1939 poster).jpg | caption = Theatrical release poster | director = [[John Ford]] | producer = [[Walter Wanger]] | writer = | screenplay = [[Dudley Nichols]] | story = | based_on = {{Based on|"The Stage to Lordsburg"<br />1937 ''[[Collier's]]''|[[Ernest Haycox]]}} | starring = {{Plainlist| * [[Claire Trevor]] * [[John Wayne]] * [[Andy Devine]] * [[John Carradine]] * [[Thomas Mitchell (actor)|Thomas Mitchell]] * [[Louise Platt]] * [[George Bancroft (actor)|George Bancroft]] * [[Donald Meek]] * [[Berton Churchill]] * [[Tim Holt]] }} | narrator = | music = {{Plainlist| * [[Richard Hageman]] * [[W. Franke Harling|Franke Harling]] * [[Louis Gruenberg]] * [[John Leipold]] * [[Leo Shuken]] * [[Gerard Carbonara]] (uncredited) * [[Stephen Pasternacki]] (uncredited) }} | cinematography = [[Bert Glennon]] | editing = {{Plainlist| * [[Otho Lovering]] * [[Dorothy Spencer]] }} | studio = Walter Wanger Productions | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1939|02|02|Los Angeles|1939|03|03|U.S.|ref1=<ref name=AFI>{{cite web | url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=4173| title=Stagecoach: Detail View | publisher=American Film Institute | access-date=9. 2. 2017}}</ref>|ref2=<ref name=AFI/>}} | runtime = 96 minutes | country = United States | language = English | budget = $531,374<ref name="wagner">Matthew Bernstein, ''Walter Wagner: Hollywood Independent'', Minnesota Press, 2000 p439</ref> | gross = $1,103,757<ref name="wagner"/> }} ''''''Poštanska kočija'''''' američki je [[vestern film]] snimljen 1939. godine u režiji [[John Ford|Johna Forda]] a glavne uloge tumače [[Claire Trevor]] i [[John Wayne]] u njegovoj revolucionarnoj ulozi. Scenarij je napisao [[Dudley Nichols]] koji je adaptirao ''Kočija za Lordsburg'', kratke priče [[Ernest Haycox|Ernesta Haycoxa]]" objavljene 1937. godine. Film prati grupu putnika prvenstveno sastavljenu od doseljenika koji se voze na [[diližansa|diližansi]] kroz opasnu teritoriju [[Apači|Apača]]. Film je odavno prepoznat kao važno djelo koje nadilazi vestern žanr. Godine 1995. [[Kongresna biblioteka]] Sjedinjenih Država proglasile su film "kulturološki, historijski ili estetski značajnim" i odabran je na očuvanje u njihovom [[Nacionalni filmski registar|Nacionalnom filmskom registru]].<ref name="loc.gov">{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=11. 5. 2020}}</ref> Ipak, film nije izbjegao polemiku. Kao i većina vesterna tog doba, njegov pojednostavljeni [[Indijanci u filmu|prikaz Indijanaca]] u filmu kao divljaka je kritiziran.<ref name="Aleiss 2005 https://archive.org/details/makingwhitemansi00alei/page/60 60">{{Cite book|title=Making the White Man's Indian: Native Americans and Hollywood Movies|last=Aleiss|first=Angela|publisher=Praeger|year=2005|isbn=9780275983963|location=Westport, CT|pages=[https://archive.org/details/makingwhitemansi00alei/page/60 60]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/makingwhitemansi00alei/page/60}}</ref> ''Poštanska kočija'' je bila prva od mnogih vesterna koje je Ford snimio u dolini [[Monument Valley]], na granici [[Arizona|Arizone]] i [[Utah]]a na američkom jugozapadu. U mnogim filmovima koje je Ford tamo snimio glumio je i John Wayne. Scene iz ''Poštanske kočije'', uključujući sekvencu koja predstavlja Waynea kao Ringo Kida, spojile su snimke iz Monument Valleya s onima snimljenim na [[Iverson Movie Ranch]]u u [[Chatsworth, Kalifornija|Chatsworthu, Kalifornija]], [[RKO Encino Ranch]]u kao i druge lokacije. Kao rezultat, pojavljuje se geografski nesklad, uključujući završnu scenu u kojoj Ringo (Wayne) i Dallas (Trevor) napuštaju Lordsburg u jugozapadnom Novom Meksiku putem Monument Valleya. == Radnja == U junu 1880. kočijaš i četiri putnika pripremili su se da se ukrcaju u diližansu koja polazi iz Tonta, teritorij Arizone, za [[Lordsburg, Novi Meksiko]]. Među njima su DalLas, prostitutka koju je "Liga zakona i reda" protjerala iz grada; zatim alkoholičar Doc Boone; snobovska južnjakinja Lucy Mallory, koja putuje da se pridruži svom mužu konjičkom oficiru; i prodavač [[viski]]ja Samuel Peacock. Kočijaš Buck, traži svoju oružanu pratnju, a maršal Curley Wilcox mu govori da je jedan čovjek krenuo u potragu za Ringo Kidom. Ringo je pobjegao iz zatvora nakon što je čuo da mu je oca i brata ubio Luke Plummer. Buck govori Curleyju da Ringo ide za Lordsburg. Znajući da se Ringo zakleo na osvetu, Curley odlučuje da ponese sačmaricu s kočijom. Prije nego što diližansa krene, [[poručnik]] [[Američka konjica|Američke konjice]] Blanchard javlja da su [[Geronimo]] i njegovi [[Apači]] ratnici na ratnoj stazi, i da će mala konjica pružiti pratnju samo do Dry Forka. Vidjevši brižnu gospođu Mallory, galantni kockar Hatfield joj nudi svoju zaštitu do Lordsburga i kreće s njom na put. Na rubu grada Henry Gatewood, arogantni bankar, zaustavlja kočiju i pridružuje im se. Dalje uz cestu, kočija nailazi na Ringo Kida, nasukanog kada mu je konj uginuo u sred pustinje. Iako su Curley i Ringo prijatelji, Curley uzima Ringa pod nadzor i gura ga u kočiju. Kada stignu do Dry Forka, saznaju da je očekivani konjički odred otišao za Apache Wells. Buck želi da se vrati, ali većina putnika glasa za nastavak putovanja. Grupa je iznenađena kada je Ringo, nesvjestan Dallasine prošlosti, pozove da sjedne za glavni sto na ručku. Dok jedu uglađeni Hatfield otkriva da je služio u [[Vojska Konfederacije|Vojsci Konfederacije]] pod komandom oca gospođe Mallory u [[Virginia|Virginiji]]. U Apache Wellsu, gospođa Mallory saznaje da je njen muž ranjen u borbi s Apačima. Ona se onesvijesti, i zapanjivši grupu, počinje da se porađa. Doc Boone se trijezni i porađa bebu uz pomoć Dallasove. Kasnije te noći, Ringo traži od Dallas da se uda za njega i da žive na ranču koji posjeduje preko granice u [[Meksiko|Meksiku]]. Ona se boji otkriti svoju prošlost, i izbjegava njegovu ponudu. Sljedećeg jutra, ona prihvata, ali ne želi napustiti gospođu Mallory i novorođenče; umjesto toga, ona daje Ringu pušku koju je Curley uzeo i tjera ga da pobjegne, obećavajući da će se tamo kasnije njih dvoje sresti. Prije nego što Ringo može otići, on vidi [[dimni signal]] kako najavljuje napad Apača i vraća se grupi pod nadzor. Kočija stiže do Lee's Ferryja, koji su Apači ubilački opljačkali. Curley skida lisice s Ringa kako bi mu pomogao privezati trupce do kočije i uz pomoć njih prevesti kočiju preko rijeke. Naizgled izvan opasnosti, napadnuti su od strane Apača. Slijedi duga potjera, a neki od putnika su povrijeđeni u borbi. Sve do svog posljednjeg metka, Hatfield povlači okidač kako bi odbranio gospođu Mallory ali biva smrtno ranjen. Iznenada 6. konjički puk američke konjice jaše u pomoć. U Lordsburgu Gatewood je uhapšen zbog pokušaja bjekstva s novcem svoje banke. Gospođa Mallory saznaje da će se njen ranjeni muž potpuno oporaviti. Ona zahvaljuje Dallas, koja daje gospođi Mallory njen šal. Dallas zatim moli Ringa da se ne suprotstavlja trojici braće Plummer, ali on je odlučan da im se osveti. Dok šetaju gradom, on ponavlja svoju želju da je oženi. Luke Plummer, koji igra [[poker]] u jednom od saluna, čuje za Ringov dolazak i poziva svoju braću da mu se pridruže u obračunu s Ringom. Ringo u pucnjavi ubija svu trojicu, a zatim se predaje Curleyju, očekujući da će se vratiti nazad u zatvor. Dok Ringo sjeda u kočiju, Curley poziva Dallas da se vozi s njima do ruba grada. Ali kada se ukrca Curley i Doc tjeraju konje u galop, puštajući par da zajedno odjure prema Ringovom ranču dalje preko meksičke granice. == Uloge == * [[Claire Trevor]] - Dallas * [[John Wayne]] - Ringo Kid * [[Andy Devine]] - Buck * [[John Carradine]] - Hatfield * [[Thomas Mitchell (glumac)|Thomas Mitchell]] - Doc Boone * [[Louise Platt]] - Lucy Mallory * [[George Bancroft (glumac)|George Bancroft]] - Curley * [[Donald Meek]] - Peacock * [[Berton Churchill]] - Gatewood * [[Tim Holt]] - pukovnik * [[Tom Tyler]] - Luke Plummer == Produkcija == === Uvod u snimanje === Scenarij je adaptacija koju je napisao [[Dudley Nichols]] na osnovu kratke priče "Kočija za Lordsburg" [[Ernesta Haycoxa]]. Filmska prava na djelo kupio je John Ford ubrzo nakon što je objavljeno u časopisu ''[[Collier's Weekly]]'' 10. aprila 1937. godine.<ref name="Haycox, Jr.">{{cite web| url=http://www.ochcom.org/haycox| title=Ernest Haycox (1899–1950)| publisher=Oregon Cultural Heritage Commission| year=2001| author=Ernest Haycox Jr. | access-date=6. 2. 2012}}</ref> Prema Thomasu Schatzu, Ford je tvrdio da je njegova inspiracija u širenju "Kočije" izvan okvira zapleta koji je kreirao Haycox bilo njegovo poznavanje još jedne kratke priče, "[[Boule de Suif]]" koju je napisao francuski pisac [[Guy de Maupassant]],<ref name="SchatzBoule">{{cite book| author=Thomas Schatz| title=''Stagecoach'' and Hollywood's A-Western Renaissance| url=http://assets.cambridge.org/97805217/93315/sample/9780521793315ws.pdf| work=John Ford's Stagecoach edited by Barry Keigh Grant| publisher=Cambridge University Press| place=Cambridge| year=2003| pages=21–47| isbn=0-521-79331-9| access-date=1. 2. 2024| archive-date=11. 10. 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20111011094611/http://assets.cambridge.org/97805217/93315/sample/9780521793315ws.pdf| url-status=dead}}</ref> iako Schatz vjeruje da "ovo teško dokazivo".<ref>Schatz, p. 27.</ref> Čini se da je Fordova izjava bila osnova za tvrdnju kojom se i sam Haycox oslanjao na priču Guy de Maupassanta. Međutim, prema Haycoxovom biografu, nema direktnih dokaza da je Haycox bio upoznat s Maupassantovom pričom, posebno zato što je dokumentirano da se trudio izbjeći čitanje djela drugih koji bi mogli nesvjesno utjecati na njegovo pisanje, te je fokusirao svoje lično čitanje iz oblasti historije.<ref Name="Haycox, Jr."/> Prije produkcije, Ford je kupovao projekat u nekoliko holivudskih studija, koji su ga svi odbili jer su vesterni s velikim budžetom bili van mode još od vremena nijemog filma, i zato što je Ford insistirao na korištenju tadašnjeg glumca [[B-film]]ova [[John Wayne|Johna Waynea]] u ključnoj ulozi u filmu. Nezavisni producent [[David O. Selznick]] je konačno pristao da ga producira, ali je bio frustriran Fordovom neodlučnošću o tome kada će snimanje početi, i imao je vlastite sumnje u vezi s odabirom glumaca. Ford je povukao film iz Selznickove kompanije i obratio se nezavisnom producentu [[Walter Wanger|Walteru Wangeru]] u vezi s projektom. Wanger je imao iste rezerve prema produkciji "A" vesterna, a još više zato što u njemu glumi John Wayne. Ford nije režirao vestern još od dana nijemog filma.<ref name=Clooney194>{{cite book| author=Nick Clooney| title=The Movies That Changed Us: Reflections on the Screen| date=novembar 2002| publisher=Atria Books| location=New York| isbn=0-7434-1043-2| page=[https://archive.org/details/moviesthatchange00cloo/page/194 194]| url-access=registration| url=https://archive.org/details/moviesthatchange00cloo/page/194| author-link=Nick Clooney}}</ref> Wanger je rekao da neće riskirati svoj novac osim ako Ford ne zamijeni Johna Wayna sa [[Gary Cooper]]om i dovede [[Marlene Dietrich]] da glumi Dallasovu.<ref>Clooney, pp. 196–197.</ref> Ford je odbio budžet; insistirao je da to bude Wayne ili niko drugi. Na kraju su napravili kompromis, s Wangerom koji je uložio 250,000 dolara, nešto više od polovine onoga što je Ford tražio, a Ford bi dao najveći reklame i zasluge [[Claire Trevor]], koja je bila poznatija od Johna Waynea u to vrijeme.<ref>Clooney, p. 197.</ref> === Snimanje === [[Datoteka:Bert Glennon-John Ford in Stagecoach.jpg|thumb|right|Snimatelj Bert Glennon i režiser John Ford]] Članovi produkcijske ekipe bili su smješteni u [[Kayenta, Arizona|KayentI]], na sjeveroistoku [[Arizona|Arizone]], u starom radnom kampu. Uslovi su bili spartanski, produkcija je trajala satima, a vremenski uslovi na nadmorskoj visini 1,700 metara bili su ekstremni, sa stalnim jakim vjetrovima i niskim temperaturama. Ipak, režiser [[John Ford]] je bio zadovoljan radom ekipe na lokaciji, koji se odvijao u blizini [[Goulding's Trading Post]]a na granici Utaha, oko 25 milja od Kayente.<ref>Crew Letter from Kayenta, Arizona, December 1938, [http://www.thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html#kayentaletter Thenedscottarchive.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116234229/http://www.thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html#kayentaletter |date=16. 1. 2013 }}</ref> Dodatne scene su snimane na [[Monument Valley]] lokacijama, kao i filmskim rančevima [[Iverson Movie Ranch]] i [[RKO Encino Ranch]].<ref name="MoWFH">{{cite web |title=John Wayne - Stagecoach |url=https://www.museumofwesternfilmhistory.org/142-resources/further-information-about-current-exhibits/6-john-wayne-stagecoach |website=museumofwesternfilmhistory.org |publisher=Museum of [[Western (genre)|Western]] film History |access-date=1. 11. 2020 |archive-date=7. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107202531/https://www.museumofwesternfilmhistory.org/142-resources/further-information-about-current-exhibits/6-john-wayne-stagecoach |url-status=dead }}</ref>''Poštanska kočija'' je bio prvi od mnogih vesterna koje je Ford snimio koristeći Monument Valley kao lokaciju, a u mnogima je glumio i John Wayne. Nepodudarnosti pejzaža i vegetacije su stoga evidentne kroz film, sve do završne scene Ringa i Dallasove koji napuštaju Lordsburg, u pustinji [[Chihuahuan]] na jugozapadu Novog Meksika, zahvaljujući nepogrešivoj topografiji lokacije Monument Valleya [[Colorado Plateau]]. == Kritike == Film je premijerno prikazan 2. marta 1939. i dobio je povoljne kritike i pohvale u novinskim izdanjima.<ref name="BFI Stagecoach">Buscombe, Edward. ''Stagecoach''. [[British Film Institute]], 1992. pp. 76–82</ref> Film je učvrstio John Wayneov status kao vodećeg glumca A-liste i ostvario je profit od 297,690 dolara.<ref name="wagner"/> Članica glumačke ekipe Louise Platt, u pismu o iskustvu produkcije filma, citirala je Fordovu izjavu o Wayneovoj budućnosti na filmu: "On će biti najveća zvijezda ikada jer je savršen da glumi "svakog čovjeka".<ref name="Louise Platt letter">Letter, Louise Platt to Ned Scott Archive, July 7, 2002, [http://www.thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html#platt2 Thenedscottarchive.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116234229/http://www.thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html#platt2 |date=16. 1. 2013 }} pp. 39, 40</ref> Na [[Rotten Tomatoes]]u, film ima ocjenu odobrenja od 100%, na osnovu 47 recenzija, s prosječnom ocjenom od 9,3/10. Konsenzus sajta glasi: "Tipizirajući najbolje što vestern žanr može da ponudi, ''Poštanska kočija'' je uzbudljiva avantura i dramatičan je doprinos dinamičnoj režiji Johna Forda i očaravajućim glumačkim zaokretom zvijezde Johna Wayna."<ref>{{cite web |title=Stagecoach |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1019774-stagecoach |website=Rotten Tomatoes |access-date=22. 11. 2023}}</ref>[[Orson Welles]] je tvrdio da je to bio savršen udžbenik o snimanju filmova i tvrdio je da ga je gledao više od 40 puta pripremajući se za snimanje ''[[Građanin Kane|Građanina Kanea]]''.<ref>Welles, Orson, and Bogdanovich, Peter. ''This is Orson Welles''. Da Capo Press, 1998. pp. 28–29. "After dinner every night for about a month, I'd run ''Stagecoach''... It was like going to school."</ref> Godine 1995. [[Kongresna biblioteka]] Sjedinjenih Država proglasila je film "kulturološki, historijski ili estetski značajnim" i odabrane na očuvanje u njihovom [[Nacionalni filmski registar|Nacionalnom filmskom registru]].<ref name="loc.gov"/> Film je također prepoznat kao film koji nadilazi vestern žanr. [[Robert B. Pippin]] je primijetio da su likovi i njihovo putovanje "arhetipski, a ne samo individualni" i da je film "mitski prikaz američke težnje prema obliku politički značajne jednakosti".<ref name="Pippins 2010 3, 5">{{cite book |last=Pippins|first=Robert |date=2010 |title=Hollywood Westerns and American Myth |url=https://archive.org/details/hollywoodwestern0000pipp|location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |pages=[https://archive.org/details/hollywoodwestern0000pipp/page/3 3], 5|isbn=9780300172065}}</ref> Ipak, njegov prikaz Indijanaca nije iznad kritike.<ref name="Aleiss 2005 https://archive.org/details/makingwhitemansi00alei/page/60 60"/> U svom osvrtu iz 2011. godine, [[Roger Ebert]] je primijetio da "stavovi filma prema Indijancima nisu prosvijećeni. Apači se vide jednostavno kao divljaci ubice; nema nagovještaja da su bijeli ljudi napali njihovu zemlju."<ref>{{cite web |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-stagecoach-1939 |title=John Ford. John Wayne. History. |last1=Ebert|first1=Roger|author-link=Roger Ebert |publisher=[[RogerEbert.com]]|date=1. 8. 2011}}</ref> === Odabrana kritika=== Jedan od ključnih razloga zašto nikad nisam volio vesterne je bio taj što sam kao klinac bio prisiljen da gledam toliko filmova Johna Waynea. Nikada ga nisam smatrao upečatljivim glumcem i njegove izvedbe su često kopije jedne druge, ali postoje filmovi u njegovoj historiji koji mogu nadmašiti njegovu povremenu odrvenjenost i iskoristiti njegovu pojavu da ispričaju veličanstvenu, zanimljiviju priču. ''Kočija'' možda nema duh [[Divlja horda|Divlje horde]], možda nije zanimljiv kao ''[[Čovjek koji je upucao Libertyja Valancea]]'', ali je savršena historijska referenca, naglašavajući mnoge uobičajene teme, postavke i stilove vestern žanra. Priča okružuje jednu diližansu koja ide preko teritorije gdje su Apači na ratnom putu i prijete da će ubiti svakoga ko pređe njihovu teritoriju. Prateći putešestvije upoznajemo šaroliku grupu vestern arhetipova, od kojih svaki ima složen odnos s ostalim putnicima. Claire Trevor glumi ženu na lošem glasu koju je gomila tračerica i puritanaca prisilila da napusti grad; John Wayne preuzima ulogu Ringa Kida, čovjeka koji je pobjegao iz zatvora pokušavajući izmiriti račune s ljudima koji ga žele mrtvog; John Carradine se pojavljuje kao južnjački „džentlmen“ i kockar koji je počeo zavoditi Lucy Mallory (Louise Platt); Plattova Lucy je profinjena žena i žena vojnog oficira na putu da ga pronađe; Thomas Mitchell je pijani doktor koji bježi iz grada zajedno s Dallasovom (Trevor) jer nije platio svoje račune; George Bancroft je čovjek zakona koji je “zarobio” Ringa i zakleo se da će ga dovesti i vratiti u zatvor; Andy Devine je poluhrabar, polukukavica koji vozi kočiju; Donald Meek igra putujućeg prodavca pića; a Berton Churchill preuzima ulogu korumpiranog bankara koji uvijek ima glasno mišljenje o svojoj situaciji, ali nikada nema rješenje koje ne uključuje bijeg. Nije teško zamisliti kako ovi likovi komuniciraju jedni s drugima i to je dio onoga što film čini tako uvjerljivim. Iako se mnogi od njih pridržavaju postavljenih karakternih arhetipova, oni miješaju te stereotipe kako bi stvorili kohezivni ansambl koji se rijetko čini jednodimenzionalnim. Trevor, Mitchell i Wayne se jasno izdvajaju iz ove grupe, iako su samo Churchill i Carradine jedini prosječni u grupi. Jedna od opasnosti pripovijedanja je da se publici kaže ne samo šta se dešava, već i šta da misli o tome. Ford uspijeva da izjbegne te zamke tako što često pokazuje umjesto da kaže. Ovo je vizuelni medij. Kada bismo htjeli da nam se kaže šta se dešava, pročitali bismo knjigu u kojoj naša sopstvena mašta mora da popuni prazninu. Čak i kada se moraju dati nagovještaji (kao što je Dallasin poziv za puno tople vode). Morate poštovati mnogo toga što Ford radi s filmom. To više liči na porijeklo žanra, a ne na njegov nastavak. Toliko filmova u bilo kojem žanru samo kopiraju stilove i situacije u nadi da publika neće primijetiti nedostatak originalnosti ili odsustvo razvoja likova. I dok je mnogo ljudi uvučeno u lažnjake, pravo blago su filmovi poput ''Kočije'' koji kreiraju sjajno okruženje i ispunjavaju očekivanja. [[Wesley Lovell]], Cinemasight.com<ref>{{cite web |url=https://www.cinemasight.com/review-stagecoach-1939/ |title=Stagecoach |website=cinemasight.com |access-date=15. 11. 2010 }}</ref> == Ponovna izdanja i restauracija == Film je prvobitno prikazivan preko [[United Artists]]a, ali u skladu sa svojim sedmogodišnjim pravilom o pravima, kompanija je predala prava na distribuciju producentu Walteru Wangeru 1946. godine. Brojne kompanije držale su prava na film u budućim godinama. Autorska prava na film (prvobitno od Walter Wanger Productions) obnovio je [[20th Century Fox]], koji je producirao kasniju verziju ''[[Poštanska kočija (1966)|Poštanska kočija]]''. Prava na originalni film iz 1939. naknadno je stekao [[Time-Life Films]] tokom 1970-ih. Autorska prava su od tada prenijeta na Wanger Productions preko porodice pokojnog producenta u okviru Caidin Trust/Caidin Film Companyja, nosioca sporednih prava. Međutim, prava distribucije sada imaju [[Shout! Factory]], koji je 2014. godine kupio Jumer Productions/Westchester Films (koji je zauzvrat kupio Caidin Film holding nakon prestanka postojanja bivšeg distributera [[Castle Hill Productions]]). [[Warner Bros.]] se danas bavi prodajom i dodatnom distribucijom. Originalni negativ ''Poštanske kočije'' je ili izgubljen ili uništen. Wayne je imao jedan nepregledani pozitivni otisak koji je režiser [[Peter Bogdanovich]] primijetio u Wayneovoj garaži dok je bio u posjeti. Godine 1970. Wayne je dozvolio da se koristi za proizvodnju novog negativa, često viđenog na filmskim festivalima.<ref>Clooney, p. 191.</ref> UCLA je u potpunosti obnovio film 1996. od preživjelih elemenata i premijerno ga prikazao na kablovskoj mreži [[American Movie Classics]]. Prethodna DVD izdanja [[Warner Home Video]] nisu sadržavala restaurirani otisak, već video otisak koji se čuvao u biblioteci Castle Hill/Caidin Trust. Digitalno restaurirana Blu-ray/DVD verzija objavljena je u maju 2010. putem [[The Criterion Collection]]a. == Zanimljivosti == * Šešir koji nosi John Wayne bio je njegov sopstveni. Nosio bi ga na snimanjima mnogih vesterna tokom naredne dvije decenije prije nego što ga je zamijenio nakon [[Rio Bravo (1959)|Rio Brava]] [[Howard Hawks|Howarda Hawksa]] (1959.) jer se šešir jednostavno "raspadao". Nakon toga, šešir je bio izložen ispod stakla u njegovoj kući. * John Ford je volio da maltretira glumce na setu, a ovaj film nije bio izuzetak. U jednom trenutku je rekao Andyju Devineu: "Ti veliko bure slanine. Ne znam zašto te koristim na ovom filmu." Neustrašiv, Devine je odgovorio: "Zato što Ward Bond ne može voziti šest konja." Najgore od svega bio je Fordov tretman Johna Wayna. Nazivao ga je "velikim glupanom" i "glupim gadom" i stalno je kritikovao njegovo izvođenje scena i način hoda, čak i kako je umivao lice pred kamerom. Međutim, barem dio ovoga je bio da se isprovocira glumac da odigra jaču ulogu. Claire Trevor se prisjeća kako je Ford zgrabio Dukea za bradu i protresao ga. “Zašto toliko mrdaš ustima?” on je rekao. "Zar ne znaš da se na filmu ne glumi ustima? Glumiš očima." Wayne je tolerirao grub tretman i prihvatio se izazova, dostigavši ​​novi nivo kao glumac. Ford je pomogao da se učvrsti utisak koji Wayne ostavlja u filmu dajući mu mnogo izražajnih reakcija u cijelom filmu. * Upitan zašto, u čuvenoj sceni potjere, Indijanci nisu jednostavno upucali konje kako bi zaustavili diližansu, režiser John Ford je odgovorio: "Zato što bi to bio kraj filma." Osim toga, Apači bi ukrali konje kočije, a ne ubili ih jer su u njihovoj kulturi konji bili vrijedni u izračunavanju ratničke vrijednosti. * Godine 1939. nijedna asfaltirana cesta nije prolazila kroz Monument Valley: zbog toga nije korištena kao filmska lokacija prije ''Poštanske kočije''. (Sve do 1950-ih nije postojao asfaltiran put.) Harry Goulding, koji je tamo vodio trgovačku ispostavu, čuo je da John Ford planira visokobudžetni vestern. Stoga je otputovao u Hollywood naoružan s preko 100 fotografija Monument Valleya i zaprijetio da će kampirati na Fordovom pragu dok režiser ne vidi njega i fotografije. Ford ga je skoro odmah ugledao i odmah je otkupio lokaciju, posebno kada je shvatio da će ga njegova udaljenost osloboditi studijskih smetnji. * Lokalni Indijanci [[Navaho]] igrali su Apače. Produkcija filma bila je ogroman ekonomski poticaj lokalnom siromašnom stanovništvu, dajući posao stotinama lokalnog stanovništva da rade kao statisti i majstori na setu. * Elvira Ríos, koja je imala manju ulogu kao supruga Chris-Pin Martina Yakime, bila je poznata meksička pjevačica koja je bila vrlo popularna u Latinskoj Americi. U vrijeme kada se pojavila u filmu, imala je nedjeljni NBC [[radio]] program i ugovor sa [[Decca Records]]. * Stvarna kočija korištena u filmu nalazi se u muzeju grada [[Kernville, Kalifornija]]. * Ovo je bio prvi od mnogih filmova koje je John Ford snimio u Monument Valleyu u Arizoni. Drugi su bili: [[Moja draga Klementina]] (1946); [[Fort Apache]] (1948); [[Nosila je žutu traku]] (1949); [[Gospodar kočija]] (1950); [[Rio Grande (1950)|Rio Grande]] (1950); [[Tragači]] (1956); [[Narednik Rutledge]] (1960.); i njegov posljednji vestern, [[Jesen Čejena]] (1964). * Prvi od tri filma u kojima su John Wayne i Claire Trevor bili glumili kao romantični par. * Film je obilježen na jednoj od četiri američke prigodne poštanske marke od 25 centa izdate 23. marta 1990. u čast klasičnih filmova snimljenih 1939. godine. Na markama su prikazani ''Poštanska kočija (1939), ''[[Beau Geste]]'' (1939), ''[[Čarobnjak iz Oza (1939)|Čarobnjak iz Oza]]'' (1939) i ''[[Prohujalo s vihorom]] (1939). * Breen Office, ured za cenzuru u Holivudu, odbio je ulogu Dudleyja Nichols zbog simpatičnog prikaza prostitutke Dallas, stalnog pijanstva Doc Boonea, žeđi Ringo Kida za osvetom i maršalove umiješanosti u neka ubistva. Nicholsin prvi nacrt scenarija uzeo je u obzir sugestije ureda Breen, a produkcija je nastavljena bez daljih prigovora cenzora. == Nagrade i nominacije == ;Oscari – pobjede * [[Oscar za najbolju originalnu muziku]] - [[Richard Hageman]], [[W. Franke Harling]], [[John Leipold]], [[Leo Shuken]] * [[Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu]] - [[Thomas Mitchell]] ;Oscari – nominacije * [[Oscar za najbolji film]] * [[Oscar za najboljeg režisera]] - [[John Ford]] * [[Oscar za najbolju fotografiju]] - [[Bert Glennon]] * [[Oscar za najbolju scenografiju]] - [[Alexander Toluboff]] * [[Oscar za najbolju montažu]] - [[Otho Lovering]], [[Dorothy Spencer]] ; Nacionalno društvo filmskih kritičara - nagrada * Vrhunskih 10 filmova * Najbolji glumac - Thomas Mitchell ;Udruženje američkih filmskih režisera - nagrada * Najbolji režiser - John Ford == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} {{wikiquote}} * [https://www.loc.gov/static/programs/national-film-preservation-board/documents/stagecoach.pdf ''Stagecoach''], esej [[Scott Allen Nollen|Scotta Allena Nollena]], [[Nacionalni filmski registar Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalni filmski registar]] * [https://books.google.com/books/about/America_s_Film_Legacy.html?id=deq3xI8OmCkC ''Stagecoach''], esej Danela Eagana u: ''America's Film Legacy: The Authoritative Guide to the Landmark Movies in the National Film Registry'', A&C Black, 2010, str.282-284; {{ISBN|0826429777}} * [http://thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html#moviebooklet ''Stagecoach'' Movie Booklet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115014653/http://thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html#moviebooklet |date= 15. 11. 2017}} * {{IMDb title|0031971}} * {{Rotten Tomatoes|1019774-stagecoach}} * {{AllMovie title|46399}} * {{TCMDb title|91227}} * {{AFI film|4173}} * [https://www.tvguide.com/movies/stagecoach/review/2000124865 Kritika ''Poštanske kočije''] na ''TVGuide.com'' * [https://web.archive.org/web/20070105152515/http://thenostalgialeague.com/olmag/haycox.html ''Stage to Lordsburg''], Ernest Haycox * [http://film.virtual-history.com/film.php?filmid=877 Literature on ''Stagecoach''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026011156/http://film.virtual-history.com/film.php?filmid=877 |date=26. 10. 2006 }} * [http://www.criterion.com/current/posts/1472-stagecoach-taking-the-stage ''Stagecoach: Taking the Stage''], esej Davida Cairnsa, [[Criterion Collection]] * [https://web.archive.org/web/20140308071059/http://mitteleuropa.x10.mx/filmlocations_stagecoach.html Lokacije] korištene u ''Poštanskoj kočiji'' * {{cite web |url= https://www.thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html |title= ''Stagecoach'' Stills and Cast Letters |archive-url= https://web.archive.org/web/20171115014653/http://thenedscottarchive.com/hollywood/films/movie-stagecoach.html |archive-date=15. 11. 2017}} '''''Streaming''''' * {{YouTube|9pj1Vso3L2g|"Stagecoach"}} * [https://archive.org/details/OTRR_Academy_Award_Theater_Singles Academy Award – Single Episodes] on [[Academy Award (radio)|Academy Award Theater]]: 4. maj 1946. * [https://archive.org/download/ScreenDirectorsPlayhouse/SDP_49-01-09_ep001-Stagecoach.mp3 ''Poštanska kočija''] na [[Screen Directors Playhouse]]u: 9. januar 1949. {{AFI-jevih 10 top 10}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Filmovi iz 1939.]] [[Kategorija:Američki vesterni]] [[Kategorija:Američki crno-bijeli filmovi]] [[Kategorija:Filmovi u režiji Johna Forda]] [[Kategorija:Filmovi koji su dobili Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu]] [[Kategorija:Filmovi koji su dobili Oscar za najbolju originalnu muziku]] [[Kategorija:Filmovi s radnjom u Novom Meksiku]] [[Kategorija:Filmovi snimljeni u Arizoni]] [[Kategorija:Filmovi snimljeni u Utahu]] [[Kategorija:Filmovi United Artistsa]] [[Kategorija:Filmovi na engleskom jeziku]] [[Kategorija:Filmovi u Nacionalnom filmskom registru Sjedinjenih Američkih Država]] a7780t1m35zdeoo1avwko4ka9u2t58b 0 509324 3921879 3845312 2026-08-24T15:55:23Z Tulum387 155909 3921879 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2024/25. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = [[Giorgi Guliashvili]] <br> (4 gola) | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] 4–3 [[FK Velež Mostar|Velež]] <br> {{Small|(24. august 2024)}} | najveća_gostujuća_pobjeda = [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] 1–4 [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] <br> {{Small|(11. august 2024)}} | najviše_golova = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] 4–3 [[FK Velež Mostar|Velež]] <br> {{Small|(24. august 2024)}} | utakmice = 22 | ukupno_golova = 57 | najduže_pobjede = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] <br> (4 meča) | najduže_porazi = [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] <br> [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] <br> (4 meča) | najduže_neporažen = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] <br> [[HŠK Posušje|Posušje]] <br> [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] <br> (4 meča) | najduži_niz_bez_pobjede = [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] <br> (5 mečeva) | najveća_posjećenost = 13.000 <br> [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] 3–1 [[FK Igman Konjic|Igman]] <br> {{Small|(17. august 2024)}} | najmanja_posjećenost = 250 <br> [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] 0–1 [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] <br> {{Small|(3. august 2024)}} | ukupno_gledalaca = 90.420 | prosječna_posjećenost = 4.110 | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|2023/24]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | ažurirano = 1. septembra 2024. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''Wwin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 25. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]]. Sezona je počela 3. augusta 2024, a završiti će se 25. maja 2025. sa zimskom pauzom od sredine decembra 2024. do sredine februara 2025.<ref>{{Cite web|url=https://sportdc.net/league/5351-premijer-liga-bih/games|title=Premijer liga BiH - Rezultati|website=sportdc.net|language=bs-BA|access-date=1. 9. 2024}}</ref> Četiri kluba ispadaju iz lige na kraju sezone, jer se broj klubova smanjuje sa 12 na 10 počevši od [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|sezone 2025/2026]].<ref>{{Cite web|url=https://reprezentacija.ba/427672-fs-bih-i-zvanicno-odlucio-pl-bih-se-smanjuje-na-10-klubova-uvodi-se-superkup|title=FS BiH i zvanično odlučio: PL BiH se smanjuje na 10 klubova, uvodi se Superkup|website=Reprezentacija.ba|language=bs|access-date=1. 9. 2024}}</ref> Ovo je također i prva sezona sa sistemom [[Video asistentsko suđenje|Video asistentskog suđenja]] (VAR).<ref>{{Cite web|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/s1/fudbal/premijer-liga-bih/potvrdeno-krece-upotreba-var-a-u-wwin-ligi-bih-od-naredne-sezone-957273|title=Sport1 - POTVRĐENO: Kreće upotreba VAR-a u WWin ligi BiH od naredne sezone|date=27. 5. 2024|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=1. 9. 2024}}</ref> [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] je branilac titule, koji je [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|prošle sezone]] osvojio svoju treću titulu u Premijer ligi. == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] ! [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! [[FK Sloga Meridian|Sloga]] |- | [[Gradski stadion Banja Luka]] | [[Stadion "Perica Pero Pavlović"]] | [[Gradski stadion Bijeljina]] | [[Stadion Luke]] |- | Kapacitet: '''10.030''' | Kapacitet: '''3.000''' | Kapacitet: '''6.000''' | Kapacitet: '''3.000''' |- | [[Datoteka:Gradski stadion Banja Luka, Septembre 2012.jpg|180px]] |[[Datoteka:Stadion Perica-Pero Pavlović.jpg|180px]] | | |- ! [[FK Sarajevo|Sarajevo]] !rowspan="8" colspan="2"|{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=right |width=390 |caption=Lokacije klubova Premijer lige BiH 2024/25|places= {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970 |long=17.199611 |label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.65 |long=17.967 |label=[[FK Igman Konjic|Igman]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.0636 |long=17.6925 |label=[[NK GOŠK Gabela|GOŠK]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353 |long=19.225034 |label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.466667 |long=17.333333 |label=[[HŠK Posušje|Posušje]]|position=left}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697 |long=18.408633 |label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667 |long=17.583333 |label={{nowrap|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]}}|position=left}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.508807 |long=18.752773 |label=[[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]]|position=left}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269 |long=18.093903 |label=[[FK Sloga Meridian|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333 |long=17.8 |label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560 |long=17.795308 |label=[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521 |long=18.387336 |label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} }} ! [[FK Igman Konjic|Igman]] |- | [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Asim Ferhatović Hase]] | [[Gradski stadion Konjic]] |- | Kapacitet: '''34.500''' | Kapacitet: '''5.000''' |- | [[Datoteka:Asim Ferhatović Hase Stadium.jpg|180px]] | |- ! [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] |- | [[Stadion Pecara|Pecara]] | [[Gradski stadion Tušanj]] |- | Kapacitet: '''7.000''' | Kapacitet: '''7.200''' |- | [[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180px]] | [[Datoteka:TZstadium.png|180px]] |- ! [[FK Velež Mostar|Velež]] ! [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] ! [[HŠK Posušje|Posušje]] ! [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- | [[Stadion "Rođeni"|Rođeni]] | [[Stadion pod Bijelim brijegom]] | [[Stadion Mokri Dolac|Mokri Dolac]] | [[Stadion Grbavica|Grbavica]] |- | Kapacitet: '''7.000''' | Kapacitet: '''9.000''' | Kapacitet: '''8.000''' | Kapacitet: '''13.146''' |- | [[Datoteka:Stadion Rodjeni.jpg|180px]] | [[Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski.JPG|180px]] | [[Datoteka:Mokri-dolac08802.JPG|180px]] | [[Datoteka:Stadion Grbavica July 2022.jpg|180px]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" |- ! Tim ! Trener ! Kapiten ! Proizvođač dresova ! Sponzor |- | [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | {{ZD|BIH}} [[Mladen Žižović]] | {{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] | [[Kelme (kompanija)|Kelme]] | [[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- | [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] | {{ZD|HRV}} [[Danijel Pranjić]] | {{ZD|BIH}} [[Riad Šuta]] | [[Joma]] | WWin |- | [[FK Igman Konjic|Igman]] | {{ZD|BIH}} [[Husref Musemić]] | {{ZD|BIH}} [[Anel Hebibović]] | [[Kelme (kompanija)|Kelme]] | [[Igman Konjic|Igman]] |- | [[HŠK Posušje|Posušje]] | {{ZD|BiH}} [[Duško Vranešević]] | {{ZD|BiH}} [[Marko Galić]] | [[Macron (sportska odjeća)|Macron]] | Formula |- | [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | {{ZD|BiH}} [[Velibor Đurić]] | {{ZD|BiH}} [[Aleksandar Vasić]] | [[Kelme (kompanija)|Kelme]] | SoccerBet |- | [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | {{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] | {{ZD|CG}} [[Miomir Đuričković]] | [[Adidas]] | [[Turkish Airlines]] |- | [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] | {{ZD|BiH}} [[Marko Maksimović]] | {{ZD|BiH}} [[Said Husejinović]] | [[Macron (sportska odjeća)|Macron]] | WWin |- | [[FK Sloga Meridian|Sloga]] | {{ZD|BIH}} [[Vlado Jagodić]] | {{ZD|SRB}} [[Milan Milanović]] | GB3 | Meridian |- | [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | {{ZD|BIH}} [[Toni Karačić]] | {{ZD|BIH}} [[Marijan Ćavar]] | [[Kelme (kompanija)|Kelme]] | WWin |- | [[FK Velež Mostar|Velež]] | ''upražnjeno'' | {{ZD|HRV}} [[Ante Hrkać]] | [[Puma (kompanija)|Puma]] | Narentas |- | [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] | {{ZD|HRV}} [[Mario Ivanković]] | {{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] | [[Macron (sportska odjeća)|Macron]] | [[M.T. Abraham Group]] |- | [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | {{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] | {{ZD|BIH}} [[Sulejman Krpić]] | [[Macron (sportska odjeća)|Macron]] | WWin |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |{{nowrap|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]}} |data-sort-value="Pandža, Boris"|{{ZD|BIH}} [[Boris Pandža]]<ref name=":0">{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/toni-karacic-siroki-brijeg-novi-trener/475732|title=Toni Karačić novi trener Širokog Brijega|date=3. 6. 2024|access-date=3. 6. 2024|language=bs|author=Esmer Oštraković|publisher=sportsport.ba}}</ref> |Privremeni vršilac dužnosti |3. juni 2024. |rowspan="9"|''Predsezona'' |data-sort-value="Karačić, Toni"|{{ZD|BIH}} [[Toni Karačić]]<ref name=":0"/> |3. juni 2024. |- |[[HŠK Posušje|Posušje]] |data-sort-value="Ćorić, Denis"|{{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/denis-coric-napustio-posusje-najblizi-je-preuzimanju-klupe-zeljeznicara/240606123|title=Denis Ćorić napustio Posušje, najbliži je preuzimanju klupe Željezničara|date=6. 6. 2024|access-date=6. 6. 2024|language=bs|author=D.P.|publisher=Klix.ba}}</ref> |rowspan="2"|Sporazumni raskid ugovora |6. juni 2024. |data-sort-value="Vranešević, Duško"|{{ZD|BIH}} [[Duško Vranešević]]<ref>{{cite web|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/s1/fudbal/premijer-liga-bih/zvanicno-posusje-imenovala-novog-trenera-962397|title=Posušje imenovalo novog trenera|date=17. 6. 2024|access-date=17. 6. 2024|language=bs|author=S.P.|publisher=Sport1.ba}}</ref> |17. juni 2024. |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |data-sort-value="Marinović, Vinko"|{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]]<ref>{{cite web|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/s1/fudbal/premijer-liga-bih/banjalucani-ostali-bez-trenera-razisli-se-borac-i-marinovic-961046|title=Vinko Marinović više nije trener FK Borac|date=11. 6. 2024|access-date=11. 6. 2024|language=bs|author=M.B.|publisher=Sport1.ba}}</ref> |11. juni 2024. |data-sort-value="Žižović, Mladen"|{{ZD|BIH}} [[Mladen Žižović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/mladen-zizovic-fk-borac/476205|title=Mladen Žižović novi trener FK Borac|date=11. 6. 2024|access-date=11. 6. 2024|language=bs|author=Eldar Ganibegović|publisher=sportsport.ba}}</ref> |11. juni 2024. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |data-sort-value="Đurbuzović, Dino"|{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]]<ref name=":1">{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/fk-zeljeznicar-denis-coric-zvanicno/476234|title=Denis Ćorić je novi trener Željezničara - Predstavljen zanimljivim snimkom sa Grbavice!|date=12. 6. 2024|access-date=12. 6. 2024|language=bs|author=Esmer Oštraković|publisher=sportsport.ba}}</ref> |Privremeni vršilac dužnosti |rowspan="2"|12. juni 2024. |data-sort-value="Ćorić, Denis"|{{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]]<ref name=":1"/> |rowspan="2"|12. juni 2024. |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |data-sort-value="Rožman, Simon"|{{ZD|SVN}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/simon-rozman-vise-nije-trener-fk-sarajevo/240612061|title=Simon Rožman više nije trener FK Sarajevo|date=12. 6. 2024|access-date=12. 6. 2024|language=bs|author=N.M.|publisher=Klix.ba}}</ref> |rowspan="3"|Sporazumni raskid ugovora |data-sort-value="Zekić, Zoran"|{{ZD|CRO}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo/240613001|title=Zoran Zekić je novi trener FK Sarajevo!|date=12. 6. 2024|access-date=12. 6. 2024|language=bs|author=D.P.|publisher=Klix.ba}}</ref> |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |data-sort-value="Klafurić, Dean"|{{ZD|CRO}} [[Dean Klafurić]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/sok-iz-mostara-dean-klafuric-vise-nije-trener-fk-velez/240617088|title=Šok iz Mostara: Dean Klafurić više nije trener FK Velež|date=17. 6. 2024|access-date=17. 6. 2024|language=bs|author=E.K.|publisher=Klix.ba}}</ref> |17. juni 2024. |data-sort-value="Čanadi, Damir"|{{ZD|AUT}} [[Damir Čanadi]]<ref>{{cite web|url=https://fkvelez.ba/sluzbeno-damir-canadi-novi-sef-struke-rodjenih/|title=SLUŽBENO: DAMIR ČANADI NOVI ŠEF STRUKE ROĐENIH!|date=27. 6. 2024|access-date=27. 6. 2024|language=bs|website=fkvelez.ba}}</ref> |27. juni 2024. |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |data-sort-value="Petrović, Željko"|{{ZD|MNE}} [[Željko Petrović]]<ref name=":2">{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/sok-u-mostaru-petrovic-vise-nije-trener-zrinjskog-odmah-je-imenovan-nasljednik/240620084|title=Šok u Mostaru: Petrović više nije trener Zrinjskog, odmah je imenovan nasljednik|date=20. 6. 2024|access-date=20. 6. 2024|language=bs|author=N.K.|publisher=Klix.ba}}</ref> |20. juni 2024. |data-sort-value="Ivanković, Mario"|{{ZD|CRO}} [[Mario Ivanković]]<ref name=":2"/> |20. juni 2024. |- |[[FK Igman Konjic|Igman]] |data-sort-value="Elezović, Adnan"|{{ZD|BIH}} [[Adnan Elezović]]<ref name=":3">{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/fk-igman-konjic-husref-musemic/476865|title=FK Igman potvrdio povratak Husrefa Musemića: "Dobrodošao nazad!"|date=22. 6. 2024|access-date=22. 6. 2024|language=bs|author=Eldar Ganibegović|publisher=sportsport.ba}}</ref> |Privremeni vršilac dužnosti |22. juni 2024. |data-sort-value="Musemić, Husref"|{{ZD|BIH}} [[Husref Musemić]]<ref name=":3"/> |22. juni 2024. |- |[[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] |data-sort-value="Nalić, Zlatan"|{{ZD|BIH}} [[Zlatan Nalić]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zlatan-nalic-sloboda/478786|title=Zlatan Nalić više nije trener FK Sloboda!|date=25. 7. 2024|access-date=25. 7. 2024|language=bs|author=Adnan Beganović / E.Š.|publisher=sportsport.ba}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |25. juli 2024. |data-sort-value="Maksimović, Marko"|{{ZD|BIH}} [[Marko Maksimović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/marko-maksimovic-novi-trener-fk-sloboda-potpisao-jednogodisnji-ugovor/240726137|title=Marko Maksimović novi trener FK Sloboda, potpisao jednogodišnji ugovor|date=26. 7. 2024|access-date=26. 7. 2024|language=bs|author=E.K.|publisher=Klix.ba}}</ref> |26. juli 2024. |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |data-sort-value="Čanadi, Damir"|{{ZD|AUT}} [[Damir Čanadi]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/damir-canadi-velez/479928|title=FK Velež smijenio Damira Čanadija|date=12. 8. 2024|access-date=12. 8. 2024|language=bs|author=Edmir Škorić|publisher=sportsport.ba}}</ref> |rowspan="2"|Otpušten |rowspan="2"|12. august 2024. |9. |''upražnjeno'' | |- |[[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] |data-sort-value="Adžem, Admir"|{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/vec-drugi-razlaz-u-prvenstvu-bih-admir-adzem-vise-nije-trener-gosk-a/240812168|title=Već drugi razlaz u prvenstvu BiH: Admir Adžem više nije trener GOŠK-a|date=12. 8. 2024|access-date=12. 8. 2024|language=bs|author=N.K.|publisher=Klix.ba}}</ref> |12. |data-sort-value="Pranjić, Danijel"|{{ZD|CRO}} [[Danijel Pranjić]]<ref>{{cite web|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/s1/fudbal/premijer-liga-bih/hercegovacki-klub-brzo-pronasao-novog-trenera-danijel-pranjic-ponovo-u-wwin-ligi-bih-977022|title=Hercegovački klub brzo pronašao novog trenera: Danijel Pranjić ponovo u Wwin ligi BiH|date=14. 8. 2024|access-date=14. 8. 2024|language=bs|author=R.S.|publisher=Sport1.ba}}</ref> |14. august 2024. |} == Tabela == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.rezultati.com/nogomet/bosna-hercegovina/wwin-liga-bih-2024-2025/#/29Vnpquj/table/overall Rezultati.com] <!--Update team positions here--> |team1=SAR |team2=POS |team3=ZEL |team4=SIR |team5=RAD |team6=VEL |team7=ZRI |team8=BOR |team9=SLG |team10=IGM |team11=SLO |team12=GOŠ <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=CL1Q |result2=ECL1Q |result3=ECL1Q |result9=RELFBIH |result10=RELFBIH |result11=RELFBIH |result12=RELFBIH <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=1. septembra 2024. |win_BOR=1 |draw_BOR=0 |loss_BOR=0 |gf_BOR=2 |ga_BOR=0 <!-- Borac Banja Luka--> |win_GOŠ=0 |draw_GOŠ=0 |loss_GOŠ=4 |gf_GOŠ=2 |ga_GOŠ=9 <!-- GOŠK Gabela--> |win_IGM=0 |draw_IGM=1 |loss_IGM=3 |gf_IGM=2 |ga_IGM=8 <!-- Igman Konjic--> |win_POS=3 |draw_POS=1 |loss_POS=0 |gf_POS=5 |ga_POS=1 <!-- Posušje--> |win_RAD=2 |draw_RAD=1 |loss_RAD=1 |gf_RAD=6 |ga_RAD=6 <!-- Radnik Bijeljina--> |win_SAR=4 |draw_SAR=0 |loss_SAR=0 |gf_SAR=11 |ga_SAR=3 <!-- Sarajevo--> |win_SLO=0 |draw_SLO=1 |loss_SLO=4 |gf_SLO=2 |ga_SLO=9 <!-- Sloboda Tuzla--> |win_SLG=0 |draw_SLG=2 |loss_SLG=1 |gf_SLG=3 |ga_SLG=5 <!-- Sloga Meridian--> |win_SIR=2 |draw_SIR=2 |loss_SIR=1 |gf_SIR=6 |ga_SIR=4 <!-- Široki Brijeg--> |win_VEL=1 |draw_VEL=1 |loss_VEL=2 |gf_VEL=7 |ga_VEL=7 <!-- Velež Mostar--> |win_ZRI=1 |draw_ZRI=0 |loss_ZRI=0 |gf_ZRI=4 |ga_ZRI=1 <!-- Zrinjski Mostar--> |win_ZEL=3 |draw_ZEL=1 |loss_ZEL=1 |gf_ZEL=7 |ga_ZEL=4 <!-- Željezničar--> <!--Team definitions (wikilinks)--> |name_BOR=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |name_GOŠ=[[NK GOŠK Gabela|GOŠK Gabela]] |name_IGM=[[FK Igman Konjic|Igman Konjic]] |name_POS=[[HŠK Posušje|Posušje]] |name_RAD=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |name_SAR=[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |name_SLO=[[FK Sloboda Tuzla|Sloboda Tuzla]] |name_SLG=[[FK Sloga Meridian|Sloga Meridian]] |name_SIR=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |name_VEL=[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |name_ZRI=[[HŠK Zrinjski|Zrinjski Mostar]] |name_ZEL=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Broj bodova; 2) Gol-razlika; 3) Broj postignutih golova; 4) Bodovi iz međusobnih utakmica; 5) Gol-razlika iz međusobnih utakmica; 6) Golovi u gostima u međusobnih utakmica (samo u slušaju dvije ekipe); 7) Postignuti golovi u međusobnih utakmica; 8) Gol-razlika; 9) Razigravanje. (Kriterij 2 i 3 se ne koriste za određivanje prvaka, učesnika kvalifikacija UEFA takmičenja ili ekipe koje ispadaju)<ref name="seasonrules">{{cite web|url=https://int.soccerway.com/national/bosnia-herzegovina/premier-liga/20242025/regular-season/r63866/|title=Premijer Liga 2024/2025|work=Soccerway|access-date=6. 6. 2024}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=QR |col_CL1Q=green1 |text_CL1Q={{nowrap|[[UEFA Liga prvaka 2026/2027.#Prva kvalifikacijska runda|Prva kvalifikacijska runda za Ligu prvaka]]}} |col_ECL1Q=yellow1 |text_ECL1Q={{nowrap|[[UEFA Evropska konferencijska liga 2025/2026.#Druga kvalifikacijska runda|Druga kvalifikacijska runda za Evropsku konferencijsku ligu]]}} |col_RELFBIH=red1 |text_RELFBIH=Ispada u [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prvu ligu FBiH]] ili u [[Prva nogometna liga Republike Srpske|Prvu ligu RS-a]] <!--|col_RELRS=red1 |text_RELRS=Ispada u [[Prva nogometna liga Republike Srpske|Prvu ligu RS-a]]--> }}</onlyinclude> == Rezultati == ===Kola 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://sportsport.ba/tabele-lige/fudbal/bosna-i-hercegovina/wwin-liga-bih/1?season_id=484&type=total&sort=rank sportsport.ba] | update = 1. septembra 2024. | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= GOŠ | team3= IGM | team4= POS | team5= RAD | team6= SAR | team7= SLO | team8= SLG | team9= ŠB | team10= VEL | team11= ZRI | team12= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_GOŠ = [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] | name_IGM = [[FK Igman Konjic|Igman]] | name_POS = [[HŠK Posušje|Posušje]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLO = [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] | name_SLG = [[FK Sloga Meridian|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match_BOR_GOŠ = | match_BOR_IGM = | match_BOR_POS = | match_BOR_RAD = | match_BOR_SAR = | match_BOR_SLO = 2–0 | match_BOR_SLG = | match_BOR_ŠB = | match_BOR_VEL = | match_BOR_ZRI = | match_BOR_ŽEL = | match_GOŠ_BOR = | match_GOŠ_IGM = | match_GOŠ_POS = 0–1 | match_GOŠ_RAD = 0–1 | match_GOŠ_SAR = | match_GOŠ_SLO = | match_GOŠ_SLG = | match_GOŠ_ŠB = | match_GOŠ_VEL = | match_GOŠ_ZRI = 1–4 | match_GOŠ_ŽEL = | match_IGM_BOR = | match_IGM_GOŠ = | match_IGM_POS = | match_IGM_RAD = | match_IGM_SAR = | match_IGM_SLO = | match_IGM_SLG = | match_IGM_ŠB = 0–3 | match_IGM_VEL = | match_IGM_ZVI = | match_IGM_ŽEL = | match_POS_BOR = | match_POS_GOŠ = | match_POS_IGM = 1–0 | match_POS_RAD = | match_POS_SAR = | match_POS_SLO = | match_POS_SLG = 1–1 | match_POS_ŠB = | match_POS_VEL = | match_POS_ZRI = | match_POS_ŽEL = | match_RAD_BOR = | match_RAD_GOŠ = | match_RAD_IGM = | match_RAD_POS = | match_RAD_SAR = | match_RAD_SLO = | match_RAD_SLG = | match_RAD_ŠB = 1–1 | match_RAD_VEL = 4–3 | match_RAD_ZRI = | match_RAD_ŽEL = | match_SAR_BOR = | match_SAR_GOŠ = 3–1 | match_SAR_IGM = | match_SAR_POS = | match_SAR_RAD = 2–0 | match_SAR_SLO = 3–1 | match_SAR_SLG = | match_SAR_ŠB = | match_SAR_VEL = | match_SAR_ZRI = | match_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match_SLO_BOR = | match_SLO_GOŠ = | match_SLO_IGM = | match_SLO_POS = 0–2 | match_SLO_RAD = | match_SLO_SAR = | match_SLO_SLG = | match_SLO_ŠB = | match_SLO_VEL = | match_SLO_ZRI = | match_SLO_ŽEL = 0–1 | match_SLG_BOR = | match_SLG_GOŠ = | match_SLG_IGM = | match_SLG_POS = | match_SLG_RAD = | match_SLG_SAR = 1–3 | match_SLG_SLO = | match_SLG_ŠB = | match_SLG_VEL = | match_SLG_ZRI = | match_SLG_ŽEL = | match_ŠB_BOR = | match_ŠB_GOŠ = | match_ŠB_IGM = | match_ŠB_POS = | match_ŠB_RAD = | match_ŠB_SAR = | match_ŠB_SLO = 1–1 | match_ŠB_SLG = | match_ŠB_VEL = 0–2 | match_ŠB_ZRI = | match_ŠB_ŽEL = | match_VEL_BOR = | match_VEL_GOŠ = | match_VEL_IGM = 1–1 | match_VEL_POS = | match_VEL_RAD = | match_VEL_SAR = | match_VEL_SLO = | match_VEL_SLG = | match_VEL_ŠB = | match_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match_VEL_ŽEL = 1–2 | match_ZRI_BOR = | match_ZRI_GOŠ = | match_ZRI_IGM = | match_ZRI_POS = | match_ZRI_RAD = | match_ZRI_SAR = | match_ZRI_SLO = | match_ZRI_SLG = | match_ZRI_ŠB = | match_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match_ZRI_ŽEL = | match_ŽEL_BOR = | match_ŽEL_GOŠ = | match_ŽEL_IGM = 3–1 | match_ŽEL_POS = | match_ŽEL_RAD = | match_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match_ŽEL_SLO = | match_ŽEL_SLG = 1–1 | match_ŽEL_ŠB = 0–1 | match_ŽEL_VEL = | match_ŽEL_ZRI = }} ===Kola 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://sportsport.ba/tabele-lige/fudbal/bosna-i-hercegovina/wwin-liga-bih/1?season_id=484&type=total&sort=rank sportsport.ba] | update = future | start_date = martu 2025 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= GOŠ | team3= IGM | team4= POS | team5= RAD | team6= SAR | team7= SLO | team8= SLG | team9= ŠB | team10= VEL | team11= ZRI | team12= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_GOŠ = [[NK GOŠK Gabela|GOŠK]] | name_IGM = [[FK Igman Konjic|Igman]] | name_POS = [[HŠK Posušje|Posušje]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLO = [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] | name_SLG = [[FK Sloga Meridian|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match_BOR_GOŠ = | match_BOR_IGM = | match_BOR_POS = | match_BOR_RAD = | match_BOR_SAR = | match_BOR_SLO = | match_BOR_SLG = | match_BOR_ŠB = | match_BOR_VEL = | match_BOR_ZRI = | match_BOR_ŽEL = | match_GOŠ_BOR = | match_GOŠ_IGM = | match_GOŠ_POS = | match_GOŠ_RAD = | match_GOŠ_SAR = | match_GOŠ_SLO = | match_GOŠ_SLG = | match_GOŠ_ŠB = | match_GOŠ_VEL = | match_GOŠ_ZRI = | match_GOŠ_ŽEL = | match_IGM_BOR = | match_IGM_GOŠ = | match_IGM_POS = | match_IGM_RAD = | match_IGM_SAR = | match_IGM_SLO = | match_IGM_SLG = | match_IGM_ŠB = | match_IGM_VEL = | match_IGM_ZVI = | match_IGM_ŽEL = | match_POS_BOR = | match_POS_GOŠ = | match_POS_IGM = | match_POS_RAD = | match_POS_SAR = | match_POS_SLO = | match_POS_SLG = | match_POS_ŠB = | match_POS_VEL = | match_POS_ZRI = | match_POS_ŽEL = | match_RAD_BOR = | match_RAD_GOŠ = | match_RAD_IGM = | match_RAD_POS = | match_RAD_SAR = | match_RAD_SLO = | match_RAD_SLG = | match_RAD_ŠB = | match_RAD_VEL = | match_RAD_ZRI = | match_RAD_ŽEL = | match_SAR_BOR = | match_SAR_GOŠ = | match_SAR_IGM = | match_SAR_POS = | match_SAR_RAD = | match_SAR_SLO = | match_SAR_SLG = | match_SAR_ŠB = | match_SAR_VEL = | match_SAR_ZRI = | match_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match_SLO_BOR = | match_SLO_GOŠ = | match_SLO_IGM = | match_SLO_POS = | match_SLO_RAD = | match_SLO_SAR = | match_SLO_SLG = | match_SLO_ŠB = | match_SLO_VEL = | match_SLO_ZRI = | match_SLO_ŽEL = | match_SLG_BOR = | match_SLG_GOŠ = | match_SLG_IGM = | match_SLG_POS = | match_SLG_RAD = | match_SLG_SAR = | match_SLG_SLO = | match_SLG_ŠB = | match_SLG_VEL = | match_SLG_ZRI = | match_SLG_ŽEL = | match_ŠB_BOR = | match_ŠB_GOŠ = | match_ŠB_IGM = | match_ŠB_POS = | match_ŠB_RAD = | match_ŠB_SAR = | match_ŠB_SLO = | match_ŠB_SLG = | match_ŠB_VEL = | match_ŠB_ZRI = | match_ŠB_ŽEL = | match_VEL_BOR = | match_VEL_GOŠ = | match_VEL_IGM = | match_VEL_POS = | match_VEL_RAD = | match_VEL_SAR = | match_VEL_SLO = | match_VEL_SLG = | match_VEL_ŠB = | match_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match_VEL_ŽEL = | match_ZRI_BOR = | match_ZRI_GOŠ = | match_ZRI_IGM = | match_ZRI_POS = | match_ZRI_RAD = | match_ZRI_SAR = | match_ZRI_SLO = | match_ZRI_SLG = | match_ZRI_ŠB = | match_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match_ZRI_ŽEL = | match_ŽEL_BOR = | match_ŽEL_GOŠ = | match_ŽEL_IGM = | match_ŽEL_POS = | match_ŽEL_RAD = | match_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match_ŽEL_SLO = | match_ŽEL_SLG = | match_ŽEL_ŠB = | match_ŽEL_VEL = | match_ŽEL_ZRI = }} == Najbolji strijelci == {{Ažurirano|1. septembra 2024.}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !Rang !Igrač !Klub !Golovi<ref>[https://www.fctables.com/bosnia-herzegovina/premier-league/ BiH Premijer Liga] na fc-tables.com</ref> |- |1. | align="left" |{{ZD|GRU}} [[Giorgi Guliashvili]] | align="left" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |4 |- |2. | align="left" |{{ZD|HRV}} [[Mihael Mlinarić]] | align="left" |[[FK Velež Mostar|Velež]] |3 |- |3. | colspan="2" align="center" |''9 igrača'' |2 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.nfsbih.ba/|Službeni sajt N/FSBiH}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Prve evropske nogometne lige 2024/25.}} [[Kategorija:Sezone Premijer lige Bosne i Hercegovine|2024/25]] i3st23grqnlbsdar88q5aembvh86nh5 2 513388 3921878 3921491 2026-08-24T15:35:40Z Tulum387 155909 3921878 wikitext text/x-wiki == Portali i projekti == * Oživljavanje Portala:Bosna i Hercegovina, Portala:Medicina * Kreiranje Portala:Planinarenje i visokogorstvo (vidjeti [[:en:Portal:Mountains/Climbing|ovo]], [[:en:Portal:Mountains|ovo]] i [[:en:Portal:Climbing|ovo]]); kreirati tako da bude jedan portal zbog sličnosti svih tema i to navesti u uvodu. == ~ == Neki prioritetni redoslijed: Život → čovjek → zdravlje → svakodnevica → san → voda → prehrana → tjelesna aktivnost → mentalno zdravlje → odnosi i porodica → rad i obrazovanje → seksualnost i reprodukcija → okolina i stanovanje → bolest i zdravstvena zaštita → novac i materijalni uslovi → pravo i politika → religija/duhovnost → kultura → tehnologija → društvo → starenje i kraj života → smrt i žalovanje. == Temelji postojanja i životni ciklus == Prije svega proći još jednom kroz svu listu članaka i vidjeti šta može jedan članak obuhvatiti od ovih termina ispod. U slučaju proširivanja to-do liste na još više termina koristiti en.wiki (pod Outline of ____ postoji korisnih stvari). * Život i egzistencija (razlikovati: življenje, postojanje, čovjek, organizam) * Biološki procesi i evolucija (porijeklo života, nasljeđivanje, reprodukcija, evolucija) * '''RAZDVOJITI ČLANKE''': ''Životna dob'' (životna faza/stadij) i ''Očekivana životna dob'' (Life expectancy – napraviti potpuno zaseban članak jer je trenutni članak Životna dob linkovan kao Life expectancy) * Životni ciklus čovjeka (razvoj i rast čovjeka, začeće, prenatalni razvoj, djetinjstvo, adolescencija, mladost, odrasla dob, srednja dob, starost, starenje, umiranje, smrt) * Životni tok i tranzicije ([[:de:Kritisches_Lebensereignis|Kritični životni događaj]]) * Životni uslovi i standard (životne potrebe, osnovne ljudske potrebe, životni stil, način života, kvaliteta života - pogledati na en.wiki članke Lifeway i Lifestyle) * Subjektivni pojmovi (zadovoljstvo životom/životna satisfakcija, sreća, dobrobit, blagostanje i sl. pojmovi) * Svrhovitost (životna svrha, smisao životna, životni ciljevi, životna ravnoteža) * Život kao ekološko-održivi pojam (životna sredina, stanište, održivost, društvo, kultura, civilizacija) * Život kao filozofski pojam (smisao postojanja, egzistencijalizam, žal(ovanje), besmrtnost, zagrobni život, reinkarnacija) * Obraditi privatni/lični, društveni, javni, porodični, radni(čki), profesionalni, kulturni, duhovni, religiozni život u članku Život, kao i članak Vjera == Odnosi, porodica i društveni život == * Međuljudski odnosi, porodica, brak, prijateljstvo, ljubav, partnerski odnosi, roditeljstvo, usvajanje djece * Socijalizacija, društvene mreže, društvena povezanost, pripadnost * Usamljenost, socijalna podrška * Zajednica * Izolovanost * Društveni kapital == Ljudska priroda, identitet i svijest == Korisno: Index of health articles, en.wiki * Čovjek kao biće (ljudsko biće, ljudska priroda, anatomija, fiziologija, ljudski organizam) * Svijest i kognicija (ljudska svijest, um, razum, emocije, psihologija ličnosti, vrline, mane) * Identitet i ličnost (sebstvo/jastvo, identitet, ličnost, ponašanje, karakter) * Moral i slobodna volja (slobodna volja, moral, vrijednosti) * Prava čovjeka == Zdravlje, dobrobit i determinante == * Definicije zdravlja (tjelesno, mentalno, duševno, socijalno, emocionalno, seksualno, reproduktivno) * Dobrobit i osjećaj svrhe (psihološka dobrobit i šestofaktorski model psihološke dobrobiti, subjektivna dobrobit, autonomija, smisao) * Determinante i promocija zdravlja (determinante zdravlja, promocija zdravlja, zdravstvena pismenost, naučna pismenost) * Modeli u zdravlju (biopsihosocijalni model, holizam) * Briga o sebi i komplementarne prakse (self-care, alternativna, komplementarna, integrativna, tradicionalna medicina - u literaturi se vode kao sinonimi za isti pojam) == Rad, obrazovanje i profesionalni život == * Rad, zaposlenost/zaposlenje, radno mjesto, nezaposlenost, zanimanje, karijera, profesionalni razvoj, obrazovanje, učenje (cjeloživotno da li obraditi?) * Radno vrijeme, radno okruženje, ravnoteža između posla i privatnog života, burnout/izgaranje na poslu, stres na poslu (radni stres) == Okolina, stanovanje i životni prostor == * Životna sredina i okolina, stanovanje, dom, urbano okruženje, ruralno okruženje, prirodno okruženje * Buka, svjetlosno onečišćenje/zagađenost?, zagađenje zraka, kvalitet zraka, temperatura i ugodnost termalnih uslova * Zelena gradnja, 15-minutni grad * Održivost == Svakodnevica, navike i samoregulacija == * Dnevna rutina i ritam (svakodnevni život, životni ritam) * Navike i promjene (stvaranje navika, zdrave/nezdrave navike, promjena ponašanja) * Organizacija i produktivnost (upravljanje vremenom, lična organizacija, radne navike, navike učenja, produktivnost) * Samoregulacija (motivacija, samodisciplina, samoregulacija, samoučinkovitost) * Postavljanje ciljeva (životni ciljevi, lični razvoj) * '''KONSULTOVATI SE ZA PREVOD''' i potražiti najbolji termin za termin Work-life balance (Ravnoteža između posla i života, balans rada i života?) * Profesionalni razvoj/profesionalna edukacija * Slobodno vrijeme i rekreacija (razonoda, rekreacija, aktivan i pasivan odmor, oporavak) == San, odmor i hronobiologija == * Fiziologija i faze sna (REM, NREM, duboki san, drijemanje, mjesečarenje, hrkanje u snu (sleep apnea) * Higijena i okolina sna (trajanje, kvaliteta, higijena, temperatura, arhitektura sna, uticaj muzike na san, lucidni snovi) * Cirkadijalni ritam (biološki sat, hronobiologija, sezonske promjene ritma, uticaji na ritam poput izloženosti svjetlosti, umjetno osvjetljenje, plavo svjetlo, društveni ritam, istražiti sveukupni uticaj na kvalitet i dužinu trajanja sna) * Hronotipovi (jutarnji tip, večernji tip, ritam budnosti i spavanja) * Poremećaji ritma (rad u smjenama, jet lag, vremenske zone) * Odmor i regeneracija (odmor, oporavak nakon fiz. akt, oporavak nakon mentalnog napora i sl.) == Voda, hidratacija i napici == * Osnove hidratacije (uloga vode u tijelu, ravnoteža vode, elektroliti) * Kvaliteta vode za piće (mineralne tvari, izvorska voda, mineralna voda, voda iz česme/slavine, flaširana voda) * Bezalkoholni napici (vrste, sastav) * Stimulativna pića (kofeinska pića, energetska pića) * Zaslađeni napici i biljni čajevi (zaslađeni napici, biljni čajevi) == Ishrana i prehrambeno ponašanje == * Ishrana/prehrana (+ zdrava ishrana, prodavnica zdrave hrane, sigurnost hrane) - pogledati [[:en:Category:Food_and_drink_culture|Category:Food and drink culture - Wikipedia]] * Spisak pribora za jelo (escajg?) * Hrana (i hranjive tvari) * Makronutrijenti i mikronutrijenti * Ingestivne navike * Obrok i vrijeme istog (doručak, ručak, večera, užina/međuobrok) * Glad, apetit i sitost * Post i autofagija * Obrasci prehrane (mediteranska prehrana, kuhinje svijeta, veganstvo i vegetarijanstvo i sl.) == Tjelesna aktivnost, kretanje i fizička kondicija == * Tjelesna aktivnost, fizičko vježbaje i kretanje * Fizička kondicija * Sjedilački način života * Izdržljivost, snaga, fleksibilnost i agilnost i sl. * Hodanje (šetanje) * Sport i rekreacija * Zagrijavanje i hlađenje * Oporavak * Fizička aktivnost i fizička neaktivnost + svakodnevna fizička aktivnost == Mentalno zdravlje i psihičko funkcionisanje == * Mentalno zdravlje, psihičko zdravlje * Okidači (triggeri) * Anksioznost * Stres * Suočavanje sa stresom * Otpornost/rezilijentnost * Raspoloženje * Emocije * Psihička bol/patnja * Usamljenost * Socijalna podrška * Mentalna higijena * Psihološka pomoć * Psiholog, psihijatar, neuropsihijatar i sl. == Seksualno i reproduktivno zdravlje == * Ljudska seksualnost i spolni razvoj * [[Seks]], * Seksualno i reproduktivno zdravlje <small>[[:en:Sexual_and_reproductive_health|(en)]]</small> * Pubertet * Reprodukcija u ljudi <small>[[:en:Human_reproduction|(en)]]</small>; Pogledati [[Plodnost (biologija)|ovo]], pogotovo sekciju Također pogledajte i članke koji fale * Kontracepcija * Trudnoća * Spolno prenosive infekcije Tek nakon svega gore bih preći na grupe poput ovakvih.:: * bolest * poremećaj * simptomi * dijagnoza * prevencija * liječenje * rehabilitacija * zdravstvena zaštita * primarna zdravstvena zaštita * javno zdravstvo * medicina * lijek * terapija * zdravstveni sistem * zdravstvena pismenost * preventivni pregledi 6xxnbxfx7pxm5m6ykb9tjvjv2lxzwci 0 516112 3922024 3763857 2026-08-25T06:37:44Z Tulum387 155909 Pomijeranje → Pomjeranje. 3922024 wikitext text/x-wiki {{Refspisak}} '''''GeoGuessr''''' je [[Geografija|geografska]] igra zasnovana na pretraživaču u kojoj igrači imaju zadatak da pogađaju lokacije svijeta na osnovu slika [[Google Street View]]a. Igra ima više modova (''opcija''), naprimjer takmičenje za jednog igrača (single player) i za više igrača (multiplayer). Igra koju je 2013. pokrenuo [[Anton Wallén]], zadržala je relativno malu, ali aktivnu bazu igrača sve do 2020. godine, kada su [[Pandemija COVID-a 19|pandemija COVID-19]] i društvene mreže doveli do značajnog priliva novih igrača. Od februara 2024. godine za premium verziju igre sa svim mogućnostima je potrebna pretplata.<ref>{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/go-pro-to-continue-playing-geoguessr|title=GeoGuessr - Let's explore the world!|website=www.geoguessr.com|language=en|access-date=8. 5. 2024|archive-date=19. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119135544/https://www.geoguessr.com/go-pro-to-continue-playing-geoguessr|url-status=dead}}</ref> == Gameplay == [[File:GeoGuessr_world.jpeg|desno|mini|The ''GeoGuessr'' "classic" view]] === Modovi === "Klasični" mod igre ''GeoGuessr'' sastoji se od svega pet rundi, od kojih svaka prikazuje različitu lokaciju sa ''Street View-a'' koju igrač može pokušati pogoditi na mapi. Igrač tada dobija rezultat do 5.000 u poenima u zavisnosti od toga koliko je njihova pretpostavka bila tačna, a čak i do 25.000 poena za savršenu igru. Igre mogu biti generirane od strane korisnika ili nasumično generirane iz skupa svih lokacija.<ref name="Keating 2013">{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/geoguessr-google-street-view_n_3253721|title=Get Dropped Virtually Anywhere In The World And Try To Guess Where You Are|last=Keating|first=Joshua|date=10. 5. 2013|website=HuffPost UK|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008072003/https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/geoguessr-google-street-view_n_3253721|archive-date=8. 10. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref><ref name="vanguardia">{{Cite web|url=https://vanguardia.com.mx/tech/2717413-geoguessr-donde-diablos-estoy-BPVG2717413|title=Geoguessr: ¿Dónde diablos estoy?|date=26. 5. 2013|website=vanguardia.com.mx|language=es-MX|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008072001/https://vanguardia.com.mx/tech/2717413-geoguessr-donde-diablos-estoy-BPVG2717413|archive-date=8. 10. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> Alternativni modovi igre uključuju: * ''Battle Royale'', igra za više igrača.<ref name="GG BR">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/360017579317-What-is-Battle-Royale-|title=What is Battle Royale?|last=Antell|first=Filip|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411110653/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/360017579317-What-is-Battle-Royale-|archive-date=11. 4. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|last=Williams|first=Murphy|date=8. 3. 2023|title=The clues used by GeoGuessr experts to guess a random location instantly – use our interactive tool to try yourself|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/geoguessr-tips-expert-trevor-rainbolt-beginners-improve/|access-date=21. 1. 2024|work=The Telegraph|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref><ref name="Plonk It">{{Cite web|url=https://www.plonkit.net/beginners-guide|title=Beginner's Guide to Geoguessr|website=Plonk It|language=en-GB|access-date=2. 10. 2024}}</ref> * Dvoboji, tačnije, takmičenje između dva igrača.<ref name="Plonk It" /><ref name="GG Duels">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/4411221768465-What-are-Duels-|title=What are Duels?|last=Antell|first=Filip|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411110652/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/4411221768465-What-are-Duels-|archive-date=11. 4. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> * Nizovi, gdje igrači identifikuju zemlje ili [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američke države]] dok ne pogode pogrešno.<ref name="GG Country">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/360017721278-What-is-Country-Streak-|title=What is Country Streak?|last=Antell|first=Filip|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411110652/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/360017721278-What-is-Country-Streak-|archive-date=11. 4. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref><ref name="GG City">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/4403782027025-What-is-City-Streaks-|title=What are City Streaks?|last=Antell|first=Filip|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411110701/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/4403782027025-What-is-City-Streaks-|archive-date=11. 4. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> * Explorer Mode, igra za jednog igrača u kojoj se medalje dodjeljuju za preciznost u pojedinim zemljama <ref name="GG Exp">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/360017579277-What-is-Explorer-Mode-|title=What is Explorer Mode?|last=Antell|first=Filip|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411110651/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/360017579277-What-is-Explorer-Mode-|archive-date=11. 4. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> * Timski dueli, varijacija duela koji se igraju između dva tima.<ref name="Plonk It" /><ref name="GG Team Duels">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/4413121761297-What-is-Team-Duels-|title=What is Team Duels?|last=Antell|first=Filip|date=6. 10. 2022|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925001745/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/4413121761297-What-is-Team-Duels-|archive-date=25. 9. 2023|url-status=live|access-date=6 Jan 2024}}</ref> * ''Maprunner'', način igre za jednog igrača sa interfejsom u stilu društvene igre.<ref>{{Cite web|url=https://www.reddit.com/r/geoguessr/comments/125q90n/introducing_maprunner_a_thrilling_new_geoguessr/|title=Introducing Maprunner: A Thrilling New GeoGuessr Game Mode with Power-Ups & More!|date=29. 3. 2023|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424191426/https://www.reddit.com/r/geoguessr/comments/125q90n/introducing_maprunner_a_thrilling_new_geoguessr/|archive-date=24. 4. 2023|url-status=live|access-date=24. 4. 2023}}</ref> * ''Singleplayer'', gdje igrači putuju svijetom i njegovim raznim gradovima dok prikupljaju savjete koji će im pomoći da odrede gdje se nalaze.<ref>{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/20716960093329-How-does-the-new-Singleplayer-game-work|title=How does the new Singleplayer game work?|last=Mika|date=1. 2. 2024|website=GeoGuessr|access-date=21. 5. 2024|archive-date=21. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521162114/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/articles/20716960093329-How-does-the-new-Singleplayer-game-work|url-status=dead}}</ref> Godine 2022. ''GeoGuessr'' je kupio sajt za geografske kvizove Seterra,<ref name="GeoGuessr Seterra">{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/seterra/en/p/seterra-becomes-geoguessr|title=Seterra becomes a part of GeoGuessr!|website=www.geoguessr.com|publisher=GeoGuessr|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223163759/https://www.geoguessr.com/seterra/en/p/seterra-becomes-geoguessr|archive-date=23. 12. 2022|url-status=live|access-date=23. 12. 2022}}</ref> , te implementirao mod kviza koji se zasniva na kombinovanju standardne igre Street view-a sa trivia pitanjima.<ref name="GG Q">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/sections/5110250718865-Quiz|title=Quiz|last=Antell|first=Filip|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911075413/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/sections/5110250718865-Quiz|archive-date=11. 9. 2022|url-status=live|access-date=11. 9. 2022}}</ref> === Interface === Igra se zasniva primarno na odlikama Google Street View slika, kao i kompasu. Korisnici imaju mogućnost pomjeranja i zumiranja u toku same igre, iako ''Geoguessr'' dozvoljava onemogućivanje nekih od opcija na težim nivoima. Umetnuta mapa koja je u sklopu standardnoh [[Google Maps]]-a, omogućuje igračima da prikače tačnu lokaciju kako bi probali pogoditi gdje se nalaze. === Strategija === Korisnici mogu tumačiti svoju lokaciju sa fotografija čitanjem putokaza, pronalaženjem relativnog položaja Sunca, identifikacijom [[Flora|flore]] i tipova tla.<ref name="Wilde 2022">{{Cite web|url=https://www.pcgamer.com/watch-these-guys-speedrun-planet-earth/|title=Watch these guys speedrun planet earth|last=Wilde|first=Tyler|date=13. 1. 2022|website=PC Gamer|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220810223003/https://www.pcgamer.com/watch-these-guys-speedrun-planet-earth/|archive-date=10. 8. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref><ref name="Oremus 2013">{{Cite web|url=https://slate.com/technology/2013/05/google-maps-guessing-game-geoguessr-tips-and-cheats-to-beat-the-game.html|title=A National Geographic Cartographer Explains How to Win That Google Maps Guessing Game|last=Oremus|first=Will|date=15. 5. 2013|website=Slate Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008072003/https://slate.com/technology/2013/05/google-maps-guessing-game-geoguessr-tips-and-cheats-to-beat-the-game.html|archive-date=8. 10. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref><ref name="Deck 2021">{{Cite web|url=https://restofworld.org/2021/zanzibar-google-street-view-geoguessr/|title=Zanzibar's project to put itself on Google Street View has angered a legion of European video game streamers|last=Deck|first=Andrew|date=8. 4. 2021|website=Rest of World|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510095840/https://restofworld.org/2021/zanzibar-google-street-view-geoguessr/|archive-date=10. 5. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> Igrači također mogu koristiti metapodatke sa Street View-a kako bi utvrdili svoju lokaciju – naprimjer, Street View vozilo koje je snimalo slike u Nacionalnom parku Kruger bilo je jedinstveno po tome što je zeleno i imalo bijele krovne nosače.<ref name="Winkie 2021">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/12/21/22846869/geoguessr-competitive-esport-reddit-geowizard-google-street-view|title=GeoGuessr made figuring out where on Earth you are the hottest new esport|last=Winkie|first=Luke|date=21. 12. 2021|website=The Verge|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729225638/https://www.theverge.com/2021/12/21/22846869/geoguessr-competitive-esport-reddit-geowizard-google-street-view|archive-date=29. 7. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> == Distribution == ''GeoGuessr'' igra zahtijeva plaćenu pretplatu verzije za igranje. Besplatna verzija igre je ograničeno dostupna za korisnike koji nisu platili premium verziju. Dostupno je 5 igara na svako 20 minuta na modu u kojem se onemogući opcija pomjeranja nakon 2 minute. "Klasični" mod igre je također ograničeno dostupan sa 5 rundi. Korisnici besplatne igre mogu se i danas pridružiti i igrati na privatnim zabavama koje organizira korisnik s pretplatom.<ref>{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/go-pro-to-continue-playing-geoguessr|title=Go PRO to continue playing GeoGuessr|date=19. 1. 2024|website=GeoGuessr|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119135544/https://www.geoguessr.com/go-pro-to-continue-playing-geoguessr|archive-date=19. 1. 2024|url-status=live|access-date=19. 1. 2024}}</ref> == Razvoj == Igru je dizajnirao švedski [[IT konsultant]] Anton Wallén 2013. godine. Wallen je volio posjećivati daleke lokacije na Google Street View-u, te je počeo dizajnirati [[Računarski program|program]] za generiranje nasumične lokacije u Street Viewu prije nego je odlučio dodati konkurentski element koji će kasnije biti inkorporiran u samoj igri.<ref name="Coldwell 2013">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/tech/where-in-the-world-am-i-the-addictive-mapping-game-that-is-geoguessr-8641265.html|title=Where in the world am I? The addictive mapping game that is GeoGuessr|last=Coldwell|first=Will|date=2. 6. 2013|website=[[The Independent]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730185404/https://www.independent.co.uk/tech/where-in-the-world-am-i-the-addictive-mapping-game-that-is-geoguessr-8641265.html|archive-date=30. 7. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> Razvoj igre je trajao otprilike dvije sedmice,<ref name="vanguardia"/> te koristi Backbone.js JavaScript biblioteku i [[Google Maps|Google Maps API]] za igre koje koriste Google Street View.<ref name="Pitcher 2013">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/5/13/4325800/get-lost-with-google-maps-based-game-geoguessr|title=Get lost with Google Maps-based game GeoGuessr|last=Pitcher|first=Jenna|date=13. 5. 2013|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106134952/http://www.polygon.com/2013/5/13/4325800/get-lost-with-google-maps-based-game-geoguessr|archive-date=6. 11. 2014|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> ''Wallén'' je objavio finalnu verziju igre na Google Chrome Experiments 10. maja 2013.<ref name="Pitcher 2013" /> Pored engleskog jezika, igra je dostupna i na deset drugih: [[Nizozemski jezik|holandskom]], [[Francuski jezik|francuskom]], [[Njemački jezik|njemačkom]], [[Italijanski jezik|italijanskom]], [[Portugalski jezik|portugalskom]], [[Španski jezik|španskom]], [[Švedski jezik|švedskom]], [[Turski jezik|turskom]], [[Poljski jezik|poljskom]] i [[Japanski jezik|japanskom]]. Mobilne aplikacije za ''GeoGuessr'' igru dostupne su i na [[Android (operativni sistem)|Android]] (play store) i [[iOS]] platformama.<ref name="GG FAQ">{{Cite web|url=https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/categories/360003341218-General|title=General FAQ|website=GeoGuessr|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815192650/https://geoguessr.zendesk.com/hc/en-us/categories/360003341218-General|archive-date=15. 8. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> == Prijem == Lansiranje igre desilo se u maju 2013. godine, koje je opisano kao uspješno, a igra je odmah postala viralna.<ref name="Brandwatch 2021">{{Cite web|url=https://www.brandwatch.com/email/brandwatch-bulletin-0098-geoguessr/|title=How a 2013 Browser Game Made Its Comeback|website=Brandwatch|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816164221/https://www.brandwatch.com/email/brandwatch-bulletin-0098-geoguessr/|archive-date=16. 8. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> Po izlasku, igra je opisana kao "veoma zarazna".<ref name="Oremus 2013"/> Početak [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]] pokrenuo je opetovano interesovanje za igru, pa je ona imala novi vrhunac u martu 2021.<ref name="Brandwatch 2021" /> Do jula 2022. odine, igra je imala oko 40 miliona naloga.<ref>{{Cite news|last=Browning|first=Kellen|date=7. 7. 2022|title=Siberia or Japan? Expert Google Maps Players Can Tell at a Glimpse.|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/07/07/business/geoguessr-google-maps.html|access-date=29. 1. 2023|issn=0362-4331|archive-date=7. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407184245/https://www.nytimes.com/2022/07/07/business/geoguessr-google-maps.html}}</ref> Zanimanje za igru propagirano je na platformama kao što su [[Reddit]], [[YouTube]], [[TikTok]] i [[Twitch.tv|Twitch]], gdje su poznati korisnici poput Ludwiga, GeoWizarda i Rainbolta snimali ili streamali sebe kako igraju i takmiče se.<ref name="Brandwatch 2021" /><ref name="Monaghan 2021">{{Cite web|url=https://www.indy100.com/viral/georainbolt-who-is-he-tiktok|title=Who is Georainbolt the man who can identify anywhere on Earth by just a single photo|last=Monaghan|first=Becca|date=31. 8. 2022|website=indy100|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172445/https://www.indy100.com/viral/georainbolt-who-is-he-tiktok|archive-date=20. 9. 2022|url-status=live|access-date=19. 9. 2022}}</ref><ref name="Browning 2022">{{Cite news|last=Browning|first=Kellen|title=Siberia or Japan? Expert Google Maps Players Can Tell at a Glimpse|url=https://www.nytimes.com/2022/07/07/business/geoguessr-google-maps.html|issn=0362-4331|access-date=17. 11. 2022|work=[[New York Times]]|date=7. 7. 2022|archive-date=7. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407184245/https://www.nytimes.com/2022/07/07/business/geoguessr-google-maps.html}}</ref> Igra je opisana kao obrazovne prirode, a koja pomaže korisnicima da "razviju kritičke vještine za analizu [[Geografija|geografskih]] i kulturnih pejzaža ",<ref name="Lei 2022">{{Cite web|url=https://bootcamp.uxdesign.cc/design-critique-geoguessr-as-an-educational-game-97fff1c237b1|title=Design critique: GeoGuessr as an educational game|last=Lei|first=Tsai-ling|date=3. 3. 2022|website=Bootcamp|publisher=[[Medium (website)|Medium]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527201220/https://bootcamp.uxdesign.cc/design-critique-geoguessr-as-an-educational-game-97fff1c237b1|archive-date=27. 5. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> te je sugerisano da bi mogla čak poboljšati geografsko obrazovanje u školama, pružajući znanje i vještine iz geografije na praktičan način.<ref name=":0"/><ref name="Dixon">{{Cite web|url=https://geographyeducation.org/geospatial/using-geoguessr-in-the-classroom/|title=Using GeoGuessr in the Classroom|last=Dixon|first=Seth|date=26. 11. 2013|website=GEOGRAPHY EDUCATION|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518120416/https://geographyeducation.org/geospatial/using-geoguessr-in-the-classroom/|archive-date=18. 5. 2022|url-status=live|access-date=11. 4. 2022}}</ref> Korisnici ''GeoGuessr-a'' kritizirali su ograničenost kretanja i ono koliko pokriva Street View u toku igre. Lokacije kao što je [[Zanzibar]] koristile su nezvanične slike, a igrači ''GeoGuessr-a'' opisali su neke od ovih medija kao zrnaste, mutne i previše ili nedovoljno eksponirane.<ref name="Deck 2021"/> ''World Travel in 360'', odnosno organizacija koja je vodila program za pokrivanje Zanzibara, izjavila je da je "[njihovo] mapiranje bolje nego nikakvo".<ref name="Deck 2021" /> Igra je bila inspiracija za neke od verzija koje su napravili fanovi koje koriste i igraju slične video igrice, kao što su svjetovi ''Grand Theft Auto V'',<ref>{{Cite web|url=https://www.sportskeeda.com/gta/how-to-play-gtaguessr-players-explore-los-santos-with-franklin|title=How to play GTAGuessr, a game where GTA 5 players explore Los Santos with Franklin|last=Sahbegovic|first=Danny|date=19. 1. 2022|website=www.sportskeeda.com|language=en-us|access-date=12. 1. 2024}}</ref> <nowiki><i id="mwzA">Fortnite</i></nowiki>, ''[[World of Warcraft]]'',<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/23464583/world-of-warcraft-geoguessr-location-game|title=Someone made a World of Warcraft GeoGuessr and now the last 18 years of my life have meaning|last=Welsh|first=Oli|date=17. 11. 2022|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316221514/https://www.polygon.com/23464583/world-of-warcraft-geoguessr-location-game|archive-date=16. 3. 2023|url-status=live|access-date=16. 3. 2023}}</ref> ''Genshin Impact'',<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/23140340/genshin-impact-geoguessr-game-hoyoverse|title=I'm better at the Genshin Impact GeoGuessr than the real-world one|last=Diaz|first=Ana|date=27. 5. 2022|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309161315/https://www.polygon.com/23140340/genshin-impact-geoguessr-game-hoyoverse|archive-date=9. 3. 2023|url-status=live|access-date=16. 3. 2023}}</ref> i ''The Legend of Zelda: Breath of the Wild''.<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/23708320/zelda-breath-of-the-wild-map-totk-prep-hyruleguessr|title=Prepare for Zelda: Tears of the Kingdom by testing your knowledge of Hyrule's map|last=Carpenter|first=Nicole|date=2. 5. 2023|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504192649/https://www.polygon.com/23708320/zelda-breath-of-the-wild-map-totk-prep-hyruleguessr|archive-date=4. 5. 2023|url-status=live|access-date=6. 5. 2023}}</ref> === AI istraživanja === U julu 2023. godine, istraživači sa [[Univerzitet Stanford|Univerziteta Stanford]] razvili su alat [[Mašinsko učenje|za mašinsko učenje]] putem kojeg se moglo lcoirati 40% ''GeoGuessr'' lokacija sa tačnošću u 25&nbsp;km (16milja) ili bolje. Nakon tri pokušaja, model je uspio pobijediti Trevora Rainbolta, najbolje rangiranog igrača do sad.<ref name="register">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/2023/07/15/pigeon_model_geolocation/|title=This AI is better than you at figuring out where a street pic was taken just by looking at it|last=Claburn|first=Thomas|date=15. 7. 2023|publisher=[[The Register]]|access-date=18. 7. 2023}}</ref> U preprintu, autori su napomenuli da bi takvi modeli mogli pozitivno uticati [[Klimatologija|na istraživanje klime]] i klimatskih uvjeta jer uspješna geolokacija slike često zahtijeva ispravnu klimatsku klasifikaciju lokacije: ako [[umjetna inteligencija]] (AI) može otkriti da dvije slike dolaze iz iste regije, napajajući alat sa slike, mogao bi se pružiti pristup jeftinim podacima o tome kako klimatske promjene utiču na određene regione. U studiji je navedeno da bi brzo prepoznavanje lokacija na otvorenom moglo sugerisati miješsanje u privatnost i sigurnost.<ref name="arxiv">{{Cite arXiv|title=PIGEON: Predicting Image Geolocations|last=Haas}}</ref> == Događaji == [[Datoteka:GeoGuessr_World_Cup_2023_-_Top_4_(crop).jpg|mini|''GeoGuessr'' World Cup 2023 Top 4 players: Consus, Blinky, Radu and Fau]] Dana 2. oktobra 2022. godine, ''GeoGuessr'' je ko-sponzorirao Ligue Intercommin "''GeoGuessr'' ''Team World Cup''", LAN zabavu koja je radila live-prenos na Twitchu.<ref>{{Cite web|url=https://super-duper.fr/ligue/index_en.php|title=Ligue Intercommu|website=super-duper.fr|access-date=20. 6. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gtwc.info/|title=Geoguessr Team World Cup|website=gtwc.info|access-date=13. 1. 2025|archive-date=19. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819192733/https://www.gtwc.info/|url-status=dead}}</ref> To su komentirali streameri, uključujući Antoinea Daniela i {{Ill|Etoiles|fr|Etoiles (streamer)}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gdw0R48z2SI|title=GEOGUESSR TEAM WORLD CUP {{!}} FINALE|date=7. 11. 2022|access-date=20. 6. 2024}}</ref> Takmičenje je pobjedila ekipa "''Speed Plonkers''", u kojoj su nastupili igrači Blinky (iz [[Francuska|Francuske]]), Kodiak (iz [[Njemačka|Njemačke]]) i Maccem (iz [[Švedska|Švedske]]).<ref>{{Cite web|url=https://e.sport.fr/resultats/geoguessr-team-world-cup-le-francais-blinky-et-les-speed-plonkers-sacres-champions-du-monde-710202.shtm|title=GeoGuessr Team World Cup : le Français Blinky et les Speed Plonkers sacrés champions du monde|date=23. 10. 2022|website=E.SPORT.FR|language=fr-fr|access-date=5. 7. 2024}}</ref> Održana su ukupno dva <nowiki><i id="mwAQA">GeoGuessr</i></nowiki> World Cup turnira. U oktobru 2023., holandski igrač ''Consus'' je u finalu pobijedio [[Francuzi|francuskog]] igrača ''Blinkyja''.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/world-cup/2023|title=World Cup - GeoGuessr|website=www.geoguessr.com|language=en|access-date=15. 9. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/world-cup/press/announcement|title=World Cup Announcement - GeoGuessr|website=www.geoguessr.com|language=en|access-date=9. 10. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/world-cup/press/caster-lineup|title=GeoGuessr Unveils Stellar Lineup of Talent for Inaugural World Cup - GeoGuessr|website=www.geoguessr.com|language=en|access-date=9. 10. 2023}}</ref> Drugo Svjetsko prvenstvo održano je tek u septembru 2024., s tim da je Blinky je pobijedio 3 naprema 2 američkog igrača MK.<ref>{{Cite tweet|title=Oh wow. What a night. We had over 200.000 concurrent viewers watching the finals. We are so grateful to all of you who tuned in. Thank you so much.}}</ref> == Vidi također == * Impact of the COVID-19 pandemic on the video game industry == Izvori == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|www.geoguessr.com}} [[Kategorija:Videoigre za više igrača i za jednog igrača]] [[Kategorija:Videoigre za iOS]] [[Kategorija:Videoigre za Android]] [[Kategorija:Geografija]] djznxicbdnso1d6cr2yhzmlkbjx2ly8 2 517587 3921999 3917169 2026-08-25T04:08:41Z Tulum387 155909 3921999 wikitext text/x-wiki <small>[[Veliko ropsko jezero]], [[Malo ropsko jezero]], [[Jezero Peter Pond]], [[Luis Amado-Blanco]], [[Kriptodepresija]], [[Boston Bruins]], [[Howard Webb]], [[Vedran Bosnić]], [[Bones (reper)]], [[Francisco Pizarro]], [[Azra (film)]], [[Tobías Zúñiga Castro]], [[Rami Malek]], [[Stranger Things]], [[Zemljotres u Elazığu 2020.]], [[Podgajevi]], [[Fernando Gabeira]], [[Draško Stanivuković]], [[Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 2020.]], [[Anel Ahmedhodžić]], [[Dennis Hadžikadunić]], [[Teroristički napad u Beču 2020.]], [[Bee Gees]], [[Honda]], [[Želimir Žilnik]], [[Samsung]], [[Nikola Prce]], [[Dritan Abazović]], [[Xiaomi]], [[Athabasca (jezero)|Jezero Athabasca]], [[Jaroslav Hašek]], [[Eden Hazard]], [[Aleksej Navaljni]], [[Seksualno nasilje]], [[Ivan Musić]], [[Lana Bastašić]], [[Nuklearna tehnologija]], [[LGBTQ prava u Bosni i Hercegovini|LGBTQ prava u BiH]], [[Latvijska mitologija]], [[Majka Albanija (kip)|Majka Albanija]], [[Kršćanstvo u Albaniji]], [[Ljudska prava u Bosni i Hercegovini|Ljudska prava u BiH]], [[Đura Jakšić]], [[Predsjednik Barbadosa]], [[Genije]], [[Politika Angole]], [[Ruska invazija na Ukrajinu 2022.]], [[Eurosong 2000.]], [[Lotika Zellermeier]], [[Konstrakta]], [[Pad drona u Zagrebu 2022.]], [[Stefan Airapetjan]], [[Olena Zelenska]], [[Ikigai]], [[Smail Prevljak]], [[Ronela Hajati]], [[Post Angusa Barbierija]], [[Dmitrij Šostakovič]], [[Požar u diskoteci "Pulse"|Požar u diskoteci Pulse]], [[Onkotski pritisak]], [[Emetullah Râbi'a Gülnûş]], [[Brzi plazma reaginski test]], [[Rapidni dijagnostički test]], [[Reprise Records]], [[Rob Cavallo]], [[Požar u baru u Crans-Montani 2026.]], [[Pljačka u Gelsenkirchenu 2025.]], [[Pljačka banke u Berlinu 1995.]], [[Ubistvo Renee Good]], [[CPU modovi]], [[Antarktička ledena ploča]], [[Arc'teryx]], [[Gore-Tex]], [[Patagonia, Inc.]], [[Ubistvo Alexa Prettija]], [[Begić protiv Bosne i Hercegovine]], [[Meramec]], [[Miokimija gornjeg kosog mišića]], [[Pokušaj ubistva Alija Hameneija]], [[Dolutegravir]], [[Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh]], [[Nikola Katić]], [[Amar Memić]], [[Zemljotres u Sjevernom Malukuu 2026.]], [[Butthole Surfers]], [[Usamljeni kralj]], [[Cvijeće Ukrajine]], [[Londonski derbiji]], [[Stauning ili haos]], [[SOFA skor]], [[Duško Vujošević]], [[Tea Kovačević]], [[Goran Samardžić]], [[Istanbulsko kopile]], [[Johanna Reichert]], [[Shaqe Çoba]], [[Kristina Bedeč]], [[Klāra Kalniņa]], [[Diana Çuli]], [[Josephine Ojiambo]], [[Lisa Eder]], [[Zora Tavčar]], [[Margit Slachta]], [[Anti-fudbal]], [[Elsa von Gutmann]], [[Tragedija na Elbrusu 2026.]], [[Schufa]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027.]]</small> ghlsmo2bkyldzqitxvy5q9n96qreqxq 0 525508 3921882 3755935 2026-08-24T16:27:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921882 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Poznań | drugo_ime = Posen, Posnania | naselje_vrsta = grad | vođa_titula = Prezident | vođa_ime = [[Jacek Jaśkowiak]] | slika_zastava = POL Poznań flag.svg | koordinate = {{coord|52|24|30|N|16|56|03|E}} | slika_štit = POL Poznań COA.svg | najveća_visina = 154 | veb-sajt = {{URL|www.poznan.pl/}} | slika_prazan_grb = LOGO POZNAN.svg | poštanski_broj = 60-001 – 61–890 | utc_ofset = +1 | vremenska_zona1 = UTC | vremenska_zona2 = UTC | utc_ofset2 = +2 | pozivni_broj = +48 61 | stanovništvo_demonim = poznanianin/poznanianka | površina_zemlje = 261.91 | površina_metro = 2,162 | najmanja_visina = 60 | slika = Collage_of_main_sights_of_Poznań.png | slika_opis = Stara pivara, Proserpinina fontana, Gradska vijećnica, Carski dvorac, Arhikatedralna bazilika sv. Petra i Pavla, Veliko pozorište, Światowid na Kaponieru s neboderom Bałtyk u pozadini, Collegium Minus, Trg Slobode, Biblioteka Raczyńskih, trgovačke kuće, Isusovački kolegij }} '''Poznań''' ([[Njemački jezik|njemački]]: ''Posen'', [[Latinski jezik|latinski]]: ''Posnania'') je [[grad]] s pravima okruga u zapadnoj [[Poljska|Poljskoj]], smješten u Velikopoljskom jezerskom okrugu, na rijeci [[Warta]], na ušću rijeke [[Cybina]]. Historijski glavni grad [[Velika Poljska|Velike Poljske]], sjedište je vlasti [[Velikopoljsko vojvodstvo|Velikopoljskog vojvodstva]] i [[Poznański okrug|Pozna]] [[Poznański okrug|ńskog okruga]] od 1999. Peti najveći grad u Poljskoj po broju stanovnika (536.151 stanovnika zaključno sa 31. decembrom 2024.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-r-stan-w-dniu-31-12,6,38.html|title=Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 31.12)|last=GUS|website=stat.gov.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref>) i deveti po veličini po površini (261,91&nbsp;km²).<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2023-roku,7,20.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2023 roku|last=GUS|website=stat.gov.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Poznań, zajedno sa Poznańskim okrugom i opštinama [[Oborniki]], [[Skoki]], [[Szamotuły]] i [[Śrem]], formira [[Poznańska aglomeracija|Poznańsku aglomeraciju]], u kojoj živi preko milion ljudi. Godine 2018, think tank Globalization and World Cities (GaWC), koji ispituje međusobne odnose između svjetskih gradova u kontekstu [[Globalizacija|globalizacije]], prepoznao je Poznań kao globalnu [[Metropola|metropolu]] (Gamma-). Poznań se često rangira među najboljim gradovima sa vrlo visokokvalitetnim obrazovanjem i vrlo visokim životnim standardom.<ref>{{Cite web|url=https://www.poznan.pl/mim/studia/en/-,p,23177,23178,23267.html|title=LIVING STANDARDS: quality of life {{!}} Study {{!}} Poznan.pl|website=www.poznan.pl|language=en|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Također visoko kotira u pogledu sigurnosti i kvaliteta zdravstvene zaštite.<ref>{{Cite web|url=https://www.numbeo.com/quality-of-life/in/Poznan|title=Quality of Life in Poznan|website=www.numbeo.com|access-date=24. 8. 2025|archive-date=2. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302082545/https://www.numbeo.com/quality-of-life/in/Poznan|url-status=dead}}</ref> Grad Poznanj je također više puta osvojio nagradu "Superbrands" za svoj vrlo kvalitetan gradski brend.<ref>{{Cite web|url=https://www.poznan.pl/mim/info/news/miasto-poznan-z-tytulem-business-superbrands,75829.html|title=Miasto Poznań z tytułem Business Superbrands|website=www.poznan.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Grad je glavna cestovna i željeznička raskrsnica, a u njemu se nalazi i [[Međunarodni aerodrom Poznań-Ławica]]. Poznań je centar industrije, trgovine, logistike i turizma. Dom je [[Međunarodni sajm u Poznańu|Međunarodnog sajma u Poznańu]] – najvećeg i najstarijeg izložbenog centra u Poljskoj.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtp.pl/all/pl/o_firmie/|title=O firmie|website=www.mtp.pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Poznań je akademski, naučni i kulturni centar, sa preko 110.000 studenata upisanih u 25 visokoškolskih ustanova.<ref>{{Cite web|url=https://www.poznan.pl/mim/s8a/raporty-i-analizy,doc,111/-,70938.html|title=Poznań 2014. Sytuacja społeczno-gospodarcza {{!}} Fakty i liczby {{!}} Poznan.pl|website=www.poznan.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Poznań se može pohvaliti operom, filharmonijom, baletom, pozorištima, kinima, muzejima, umjetničkim galerijama, orkestrima i folklornim ansamblima.<ref>{{Cite web|url=https://kultura.poznan.pl/mim/public/kultura/|title=Kultura Poznań - Wydarzenia Kulturalne, Informacje i Aktualności {{!}} Poznan.pl|website=kultura.poznan.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Poznań je svake pete godine domaćin Međunarodnog takmičenja violinista Henryka Wieniawskog – najstarijeg takmičenja violinista na svijetu. Poznań je također dom hora Stuligrosz, Zapadnog instituta i najviše taktičke komande [[United States Army|US Army]] u [[Evropa|Evropi]], između ostalih.<ref>{{Cite web|url=https://defence24.pl/sily-zbrojne/poznan-siedziba-najwyzszego-taktycznego-dowodztwa-us-army-w-europie|title=Poznań siedzibą najwyższego taktycznego dowództwa US Army w Europie|last=|date=4. 10. 2019|website=defence24.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Astrogeodinamička opservatorija u blizini Poznańa jedina je u Poljskoj koja sudjeluje u stvaranju evropskog [[Galileo (sistem lokacije)|Galileo]] sistema lokacije. Poznań je bio jedan od glavnih i vjerskih centara države Pjasta u 10. i 11. vijeku, a u prošlosti je služio kao sjedište poljskih vladara i bio je i jedna od najrazvijenijih tvrđava u Poljskoj u to vrijeme.<ref>{{Cite web|url=http://www.poznan.pl/palatium/|title=Odkrycie palatium Mieszka I|website=www.poznan.pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Glavni grad Velike Poljske bio je jedan od kraljevskih gradova [[Kruna Kraljevine Poljske|Krune Kraljevine Poljske]] i glavni grad Poljske od 1290. do 1296. Jedan je od najstarijih poveljama stečenih gradova u Poljskoj – gradska prava su mu dodijeljena 1253. Grad je imao pravo aktivno učestvovati u činu izbora kralja. Poznańska [[Arhikatedralna bazilika svetih Petra i Pavla (Poznań)|katedrala]] sadrži simboličnu grobnicu prvih poljskih vladara – [[Mješko I, knez Poljske|Mješka I]] i [[Boleslav I, kralj Poljske|Boleslava I]]. [[Ostrvo Tumski]] je sjedište kurije [[Poznańska nadbiskupija|Poznańske nadbiskupije]] – najstarije u Poljskoj, a bio je i lokacija drugog najstarijeg univerziteta u Poljskoj. Bio je mjesto održavanja sastanaka izbornih skupština Poznańskog vojvodstva od 16. stoljeća do prve polovine 18. stoljeća. Predstave plemstva Poznańskog vojvodstva [[Prva Poljska Republika|Prve Poljske Republike]] održavale su se u blizini Poznańa. 2008. kompleks najstarijih gradskih četvrti prepoznat je kao historijski spomenik.<ref>{{Cite web|url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20082191401|title=Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 listopada 2008 r. w sprawie uznania za pomnik historii 'Poznań - historyczny zespół miasta'|website=isap.sejm.gov.pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Poznań se povezuje s pet Velikopoljskih ustanaka: 1794, 1806, 1846, 1848. i 1918. – 1919. Dva od njih (1806. i 1918. – 1919) završila su potpunom pobjedom Poljaka i računaju se, zajedno sa Sejnskim ustankom iz 1919. i dva Šleska ustanka iz 1920. i 1921, kao pet uspješnih nacionalnih ustanaka u poljskoj historiji. Pobjeda iz 1806. imala je direktan utjecaj na stvaranje Varšavskog vojvodstva. Prema Poznańskom miru potpisanom iste godine, [[Saksonija]] je postala kraljevstvo.<ref>{{Cite web|url=http://www.documentarchiv.de/nzjh/1806/rheinbund_akzessionsvertrag-kftm-sachsen.html|title=Friedens- und Akzessionsvertrag betreffend Friedensschluß und Beitritt Sr. kurfürstlichen Durchlaucht Friedrich August von Sachsen zum Rheinbund ["Posener Vertrag"] (11.12.1806)|website=www.documentarchiv.de|access-date=24. 8. 2025}}</ref> 14. velikopoljska pješadijska divizija iz Poznańa dobila je odlikovanje [[Virtuti Militari]] za svoju službu u [[Poljsko-sovjetski rat|Poljsko-sovjetskom ratu]].<ref>{{Cite web|url=https://samorzad.pap.pl/kategoria/archiwum/wielkopolska-poznanczycy-na-kartach-historii|title=Wielkopolska: Poznańczycy na kartach historii|website=samorzad.pap.pl|access-date=24. 8. 2025}}</ref> Zahvaljujući radu poznańskih kriptologa, dešifrirana je šifra njemačke šifrirne mašine [[Enigma (mašina)|Enigma]].<ref>{{Cite journal|last=Braniecki|first=Włodzimierz|date=14. 1. 2008|title=Enigmatyczna bryła (rozmowa z twórcą pomnika)|journal=Głos Wielkopolski|language=pl|page=16}}</ref> Poznań je također bio mjesto prvog i jedinog ustanka [[Poljska Narodna Republika|Poljske Narodne Republike]] ([[Poznański juni|ustanak u Poznańu]] u junu 1956.), koji je bio glavni uzrok [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarskog ustanka 1956]].<ref>{{Cite news|title=„Polskie miesiące”, czyli kryzys(y) w PRL|url=https://ipn.gov.pl/pl/publikacje/ksiazki/12534,Polskie-miesiace-czyli-kryzysy-w-PRL.html|newspaper=Instytut Pamięci Narodowej|access-date=24. 8. 2025|language=pl|first=|last=}}</ref> Poznań je jedini grad koji se spominje u riječima [[Mazurka Dąbrowskog|poljske himne]]. Zaštitnici Poznańa su apostoli [[Sveti Petar|Petar]] i [[Sveti Pavao|Pavao]], sveci [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Gradski praznik, kao dan njegovih svetaca zaštitnika, slavi se 29. juna.<ref>{{Cite web|url=http://bip.city.poznan.pl/bip/public/bip/documents.html?co=print&id=1468&parent=595&instance=1001&lang=pl&lhs=bip_home&rhs=null|title=Statut Miasta Poznania :: Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Poznania|website=bip.city.poznan.pl|language=pl|access-date=24. 8. 2025|archive-date=12. 9. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100912050642/http://bip.city.poznan.pl/bip/public/bip/documents.html?co=print&id=1468&parent=595&instance=1001&lang=pl&lhs=bip_home&rhs=null|url-status=dead}}</ref> == Reference == <references responsive="0"></references> == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Szczecin}} * [http://www.poznan.pl/ Službene stranice grada] {{Poljski gradovi}} [[Kategorija:Gradovi u Poljskoj]] [[Kategorija:Poznań| ]] 8spyvvctwdjue9lsqob9a466f031oz1 0 527656 3921925 3919734 2026-08-24T21:08:14Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921925 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | ime = Nervna vlakna grupe C | latin = | slika = Medulla spinalis - Substantia grisea - English.svg |opis_slike = C-vlakno nije označeno, ali Rolamdova ''substantia gelatinosa'' je, kao Rexed lamina II, označena gore lijevo. | image2 = | caption2 = | precursor =[[Ektoderm]] | system =[[Nervni sistem|Nervni]] | artery = | vein = | function = [[Nervno vlakno]] | location = [[CNS|Centralni]] i [[PNS|periferni nervni sistem]] }} '''Nervna vlakna grupe C''' su jedna od tri klase [[nervno vlakno|nervnih vlakana]] u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i [[PNS|perifernom nervnom sistemu]] (PNS). Vlakna grupe C su [[mijelin|nemijelinizirana]] i imaju mali promjer i nisku brzinu provođenja, dok su [[nervno vlakno grupe A|grupe A]] i [[nervno vlakno grupe B|B]] mijelinizirana. Vlakna grupe C uključuju [[postganglijsko vlakno|postganglijska vlakna]] u [[ANS|autonomnom nervnom sistemu]] (ANS) i nervna vlakna u [[dorzalni korijen|dorzalnim korijenima]] (IV-vlakno). Ova vlakna nose senzorne informacije. Oštećenje ili povreda nervnih vlakana uzrokuje [[neuropatski bol]]. [[Kapsaicin]] aktivira C-vlakanske [[TRPV|vaniloidne receptore]], pružajući osjećaj peckanja povezan sa [[ljuta papričica|ljutim papričicama]]. ==Struktura i anatomija== ===Lokacija=== C-vlakna su jedna klasa [[nervno vlakno|nervnih vlakana]] koja se nalaze u [[nerv]]ima [[somatosenzorni sistem|somatskog senzornog sistema]].<ref name="Purves">{{cite book | last =Purves | first =Dale |display-authors=etal| title =Neuroscience| url =https://archive.org/details/neuroscience0000unse_l6o2 | publisher =Sinauer Associates, Inc. | year =2004 | location =Massachusetts | isbn =978-0-87893-725-7 }}</ref> To su [[aferentno nervno vlakno|aferentna vlakna]], koja prenose ulazne signale iz [[PNS|periferije]] u [[CNS|centralni nervni sistem]].<ref name= Craig2002>{{cite journal |last1= Craig |first1= AD|title= How do you feel? Interoception: the sense of the physiological condition of the body|journal= Nature Reviews Neuroscience|date=Aug 2002|volume= 3|issue= 8|pages= 655–66|pmid= 12154366|doi= 10.1038/nrn894|s2cid= 17829407}}</ref> ===Struktura=== C vlakna su [[mijelin|nemijelinizirana]] za razliku od većine drugih [[nervno vlakno|vlakana]] u nervnom sistemu.<ref name="Purves"/> Ovaj nedostatak mijelinizacije je uzrok njihove spore [[studija nervne provodljivosti|brzine provodljivosti]], koja je reda veličine ne više od {{val|2|ul=m/s}}.<ref name="Purves"/> C vlakna su u prosjeku promjera 0,2–1,5 [[mikrometar|μm]] ===Remakovi snopovi=== [[Akson]]i C-vlakana su grupirani u ono što je poznato kao Remakovi snopovi.<ref name="Murinson">{{cite journal | last=Murinson |first=BB|author2=JW Griffin |year= 2004 | title= C-fiber structure varies with location in peripheral nerve | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropathology-and-experimental-neurology_2004-03_63_3/page/246 | journal= Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume= 63 |pages=246–254 | pmid=15055448 | issue=3 |doi=10.1093/jnen/63.3.246| doi-access=free }}</ref> Do toga dolazi kada nemijelinizirajuća [[Schwannova ćelija]] skupi [[akson]]e blizu jedan drugome, okružujući ih.<ref name="Fagan">{{cite journal | last=Fagan |first=Tom |year= 2003 | title= Glial Cells Critical for Peripheral Nervous System Health | journal= News from Harvard Medical, Dental and Public Health Schools}}</ref> Schwannova ćelija ih sprečava da se dodiruju stišćući svoju [[citoplazma|citoplazmu]] između [[akson]]a.<ref name="Fagan"/> Stanje Remakovih snopova varira sa [[starost|starošću]].<ref name="Fagan"/> Broj aksona C-vlakana u svakom Remakovom snopu varira sa lokacijom.<ref name="Murinson"/> Naprimjer, kod [[modelni organizam|modela pacova]], veliki snopovi sa više od 20 aksona izlaze iz L5 snopova [[dorzalni ganglijski korijen|dorzalnog ganglijskog korijena]].<ref name="Murinson"/> Pokazalo se da Remak-Schwannove ćelije elektrohemijski reaguju na [[akcijski potencijal|akcijske potencijale]] aksona koji se nalaze u njima.<ref name="Murinson"/> U eksperimentima gdje je uzrokovana povreda nerva, ali obližnja C-vlakna ostaju netaknuta, uočava se povećana spontana aktivnost u C-vlaknima.<ref name="Murinson"/> Ovaj [[fenomen]] podržava teoriju da oštećena nervna vlakna mogu osloboditi faktore koji mijenjaju funkciju susjednih neoštećenih vlakana.<ref name="Murinson"/> Proučavanje Remakovih snopova ima važne implikacije u regeneraciji nerva nakon zadobijene povrede.<ref name="Murinson"/> Sada , oporavak funkcije distalnih C-vlakana traje mjesecima i još uvijek može povratiti samo nepotpunu funkciju.<ref name="Murinson"/> Ovo može rezultirati abnormalnom senzornom funkcijom ili [[neuropatija|neuropatskim bolom]].<ref name="Murinson"/> Smatra se da Remakovi snopovi oslobađaju određene trofičke faktore koji podstiču regeneraciju oštećenih aksona.<ref name="Murinson"/> ==Put== C-vlakna [[sinapsa|sinapsiraju]] s projekcijskim neuronima drugog reda u [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]] na gornjim laminama [[zadnji rog kičmene moždine|dorzalnog roga]] u [[Rolandova substantia gelatinosa|''substantia gelatinosa'']].<ref name="Baron1">{{cite journal|last = Baron|first = Ralf|year = 2006|title = Mechanisms of Disease: neuropathic pain—a clinical perspective|journal = Nature Clinical Practice Neurology|volume = 2|issue = 2|issn = 1745-834X|doi = 10.1038/ncpneuro0113|pmid = 16932531|pages = 95–106| s2cid=12925061 }}</ref> Projekcijski neuroni drugog reda su tipa širokog dinamičkog raspona (WDR), koji primaju ulazne signale i iz nociceptivnih završetaka kao i iz [[mijelin]]iziranih vlakana A-tipa.<ref name="Baron1"/> Postoje tri tipa projekcijskih neurona drugog reda u [[spinotalsmusni trakt|spinotalamusnom traktu]]: široki dinamički raspon (WDR), visoki prag (HT) i niski prag (LT).<ref name="Chung">{{cite journal | last=Chung |first=J.M. |display-authors=etal |year= 1979 | title= Excitation of primate spinothalamic neurons by cutaneous C-fiber volleys| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1979-09_42_5/page/1354 | journal= Journal of Neurophysiology | volume= 42|issue=5 | pages= 1354–1369 |doi=10.1152/jn.1979.42.5.1354 |pmid=114611 }}</ref> Ove klasifikacije zasnivaju se na njihovim odgovorima na mehaničke podražaje.<ref name="Chung"/> Neuroni drugog reda se penju do [[moždano stablo|moždanog stabla]] i [[talamus]]a u ventrolateralnom, ili anterolateralnom kvadrantu kontralateralne polovine [[kičmena moždina|kičmene moždine]], formirajući spinotalamusni trakt.<ref name="Purves"/> Spino[[talamus]]ni trakt je glavni put povezan s percepcijom boli i temperature, koji odmah prelazi preko kičmene moždine lateralno.<ref name="Purves"/> Ova karakteristika ukrštanja je klinički važna jer omogućava identifikaciju mjesta povrede. ==Funkcija== Zbog veće brzine provođenja signala usljed jake mijelinizacije i različitih uslova aktivacije, Aδ-vlakna su uglavnom odgovorna za osjećaj brzog, plitkog bola specifičnog za jedno područje, nazvanog prvi [[bol]].<ref name="Purves"/> Ona reaguju na slabiji intenzitet stimulusa.<ref name="Purves"/> C-vlakna reaguju na stimuluse jačeg intenziteta i ona su odgovorna za spor, trajan i raširen drugi bol.<ref name="Purves"/> Ova vlakna su praktično nemijelinizirana i njihova brzina provođenja je, kao rezultat toga, mnogo sporija, zbog čega pretpostavljamo da provode sporiji osjećaj bola.<ref>{{Cite journal|last1=Yam|first1=Mun Fei|last2=Loh|first2=Yean Chun|last3=Tan|first3=Chu Shan|last4=Khadijah Adam|first4=Siti|last5=Abdul Manan|first5=Nizar|last6=Basir|first6=Rusliza|date=24. 7. 2018|title=General Pathways of Pain Sensation and the Major Neurotransmitters Involved in Pain Regulation|journal=International Journal of Molecular Sciences|volume=19|issue=8|page=2164|doi=10.3390/ijms19082164|issn=1422-0067|pmc=6121522|pmid=30042373|doi-access=free }}</ref> C-vlakna se smatraju polimodalnim jer mogu reagovati na različite podražaje. Reaguju na podražaje koji su termalne, mehaničke ili hemijske prirode.<ref name="Purves"/> C-vlakna reaguju na sve vrste fizioloških promjena u tijelu.<ref name="Craig">{{cite journal | last=Craig |first=AD|year= 2003 | title= Interoception: the sense of the physiological condition of the body | journal= Current Opinion in Neurobiology | volume= 13 |pages=500–505 | doi= 10.1016/S0959-4388(03)00090-4 | pmid=12965300 | issue=4 |s2cid=16369323 }}</ref> Naprimjer, mogu reagirati na [[hipoksija|hipoksiju]], [[hipoglikemija|hipoglikemiju]], hipoosmolarnost, prisustvo produkata metabolizma mišića, pa čak i lagani ili osjetljivi dodir.<ref name="Craig" /> C-vlaknasti receptori uključuju: *C-vlaknaste [[nociceptor]]e **odgovorne za drugu, žareću bol *C-vlaknaste receptore specifične za zagrijavanje **odgovorne za toplotu *ultraspora [[histamin]]sko-selektivna C-vlakna **odgovorna za svrbež *taktilna C-vlakna **senzualni dodir **uključuje CT-vlakna, poznata i kao C-[[mehanoreceptor]]i niskog praga (CLTM), koji su [[nemijelin]]izirani aferenti koji se nalaze u ljudskoj [[dlaka]]voj koži i imaju nizak mehanički prag < 5 milinjutna. Imaju umjerenu adaptaciju i mogu pokazivati [[umor]] pri ponovljenoj stimulaciji i "naknadna pražnjenja" nekoliko sekundi nakon stimulusa.<ref name="Loken">{{cite journal | last=Loken | first=L | year= 2009 | title = Coding of pleasant touch by unmyelinated afferents in humans. | journal= Nature Neuroscience | volume= 12 |pages=548–549 | doi = 10.1038/nn.2312 | issue=5 | pmid=19363489| s2cid=4311541 }}</ref> *C-mehano- i metabo-receptori u [[mišić]]ima ili [[zglob]]ovima **odgovorni za mišićnu aktivnost, sagorijevanje i grčeve<ref name="Craig"/> Ova varijacija ulaznih signala zahtijeva da različite ćelije [[moždana kora|korteksa]] u lamini 1 imaju različitu modalitet-selektivnost i morfologiju.<ref name="Craig"/> Ovi različiti neuroni odgovorni su za različite osjećaje koje doživljavamo u našem tijelu i mogu se klasificirati prema njihovim odgovorima na raspone stimulusa.<ref name="Craig"/> [[Mozak]] koristi integraciju ovih signala za održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u tijelu, bilo da je povezana s temperaturom ili bolom.<ref name="Craig"/> ===Vaniloidni receptor=== [[Vaniloidni receptor]] (VR-1, TRPV1) je [[senzorni receptor|receptor]] koji se nalazi na slobodnim nervnim završecima i C- i Aδ-vlakana koji reaguju na povišene nivoe toplote (>43&nbsp;°C) i hemikalija [[kapsaicin]]a.<ref name="Neuro">{{cite book|last1=Purves|first1=Dale|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9|date=2011|publisher=Sinauer|location=Sunderland, Mass.|isbn=978-0-87893-695-3|pages=[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9/page/211 211]–212|edition=5.}}</ref> Kapsaicin aktivira C-vlakna otvaranjem [[ligand]]-zavisnog [[ionski kanal|ionskog kanala]] i uzrokujući pojavu [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]].<ref name="Neuro"/> Budući da ovaj receptor reaguje i na kapsaicin i na toplotu, čili papričice se osjećaju kao ljute.<ref name="Neuro"/> VR-1 je također u stanju da reaguje na vanćelijsku zakiseljavanje i može integrirati simultano izlaganje sva tri senzorna stimulusa.<ref name="Davis">{{cite journal | last=Davis |first=JB|display-authors=etal |year= 2000 | title= Vanilloid receptor-1 is essential for inflammatory thermal hyperalgesia | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-05-11_405_6783/page/182 | journal= [[Nature]] | volume=405 |pages=183–7 | doi= 10.1038/35012076 | pmid=10821274 | issue=6783 |bibcode=2000Natur.405..183D|s2cid=4337894 }}</ref> VR1 je neophodan za [[upala|upalnu]] senzibilizaciju na štetne toplotne podražaje.<ref name="Davis"/> Drugi tip receptora, [[TRPV2|receptor sličan vanilloidu]] (TRPV2,VRL-1), ima viši prag aktivacije u odnosu na toplotu od oko 52&nbsp;°C i također reaguje na kapsaicin i nizak [[pH]].<ref name="Purves"/> Oba tipa receptora su [[transmembranski receptor]]i koji su zatvoreni tokom mirovanja.<ref name="Purves"/> Kada su otvoreni, ovi receptori omogućavaju priliv [[natrij]]a i [[kalcij]]a koji iniciraju [[akcijdki potencijal]] kroz vlakna.<ref name="Purves"/> Oba receptora su dio veće porodice receptora koji se nazivaju [[receptor prolaznog receptorskog potencijala|receptori prolaznog receptorskog potencijala]] (TRP).<ref name="Purves"/> Ako dođe do oštećenja ovih receptora za prenos toplote, rezultat može biti hronični neuropatski bol uzrokovan snižavanjem praga bola uzrokovanog toplotom zbog njihovih [[fosforilacija]].<ref name="Loken"/><ref name="Scholz">{{cite journal | last=Scholz |first=Joachim|author2=Clifford Woolf |year= 2002 | title= Can we conquer pain? | journal= Nature Neuroscience | volume=5 |pages=1062–1067 | doi= 10.1038/nn942 | pmid=12403987 |s2cid=15781811 }}</ref> Druga vrsta receptora, [[TRPV2|receptor sličan vanilloidu]] (TRPV2,VRL-1), ima viši prag aktivacije u odnosu na toplotu od oko 52&nbsp;°C i također reaguje na kapsaicin i nizak pH.<ref name="Purves"/> Obje vrste receptora su [[transmembranski receptor]]i koji su zatvoreni tokom mirovanja.<ref name="Purves"/> Kada su otvoreni, ovi receptori omogućavaju priliv [[natrij]]a i [[kalcij]]a koji iniciraju [[akcijski potencijal]] kroz vlakna.<ref name="Purves" /> Oba receptora su dio veće porodice receptora koji se nazivaju [[receptor prolaznog receptorskog potencijala|receptori prolaznog receptorskog potencijala]] (TRP).<ref name="Purves" /> Ako dođe do oštećenja ovih receptora za prenos toplote, rezultat može biti [[hronična bolest|hronična]] neuropatska bol uzrokovana snižavanjem praga bola uzrokovanog toplotom zbog njihove [[fosforilacija|fosforilacije]].<ref name="Loken"/>.<ref name="Baron2">{{cite journal | last1=Baron |first1=Ralph |year= 2000 | title= Peripheral neuropathic pain: from mechanisms to symptoms | journal= Clinical Journal of Pain | volume= 16 |pages=S12–20 | doi= 10.1097/00002508-200003000-00003 | pmid=10870735 | issue=2 Suppl | last2=Ogawa | first2=Setsuro | last3=Katz | first3=Joel | last4=Nagai | first4=Hitoshi | last5=Kashiwazaki | first5=Miho | last6=Saeki | first6=Shigeru | last7=Suzuki | first7=Hajime }}</ref> Postoje četiri glavne klase: *Periferne fokusne i multifokusne lezije živaca **[[trauma]]tske, [[ishemija|ishemijska]] ili [[upala|upalna]] *periferne generalizirane [[polineuropatija|polineropatije]] **toksične, [[metabolizam|metaboličke]], [[nasljeđivanje|nasljedne]] ili upalne *Lezije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] **[[moždani udar]], [[multipla skleroza]], povreda kičmene moždine *kompleksni neuropatski poremećaji **[[kompleksni regionalni bolni sindrom]] [CRPS]<ref name="Baron1"/> Nakon lezije živaca C- ili Aδ-vlakana, oni postaju abnormalno osjetljivi i uzrokuju [[patologija|patološku]] spontanu aktivnost.<ref name="Baron1"/> Ova promjena normalne aktivnosti objašnjava se molekularnim i ćelijskim promjenama primarnih [[aferentno nervno vlakno|aferentnih]] nociceptora kao odgovor na oštećenje živca.<ref name="Baron1"/> Abnormalna aktivnost oštećenih živaca povezana je s povećanim prisustvom [[informacijska RNK|iRNK]] za naponski kontrolirane [[natrijsli kanal|natrijske kanale]].<ref name="Lai">{{cite journal | last1=Lai |first1=J |year= 2003 | title= The role of voltage-gated sodium channels in neuropathic pain | journal= Current Opinion in Neurobiology | volume= 13 |pages=291–297 | doi= 10.1016/S0959-4388(03)00074-6 |pmid=12850213 | last2=Hunter | first2=John C | last3=Porreca | first3=Frank | issue=3 |s2cid=24745129 }}</ref> Nepravilno grupisanje ovih kanala na mjestima abnormalne aktivnosti može biti odgovorno za snižavanje praga aktivacije, što dovodi do [[hiperaktivnosti]].<ref name="Lai" /> ===Centralna senzibilizacija=== Nakon oštećenja živaca ili ponovljene stimulacije, neuroni WDR-a (širokog dinamičkog raspona) doživljavaju opće povećanje ekscitabilnosti.<ref name="Baron1"/> Ova hiperekscitabilnost može biti uzrokovana povećanim neuronskim odgovorom na štetni stimulus ([[hiperalgezija]]), većim neuronskim [[receptivno polje|receptivnim poljem]] ili širenjem hiperekscitabilnosti na druge segmente.<ref name="Baron1"/> Ovo stanje održavaju C-vlakna.<ref name="Baron1"/> C-vlakna uzrokuju centralnu senzibilizaciju dorzalnog roga u [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]] kao odgovor na njihovu hiperaktivnost.<ref name="Baron1"/> Mehanizam koji leži u osnovi ovog [[fenomen]]a uključuje oslobađanje [[glutaminska kiselina|glutamata]] od strane ovih patološki senzibiliziranih C-vlakana.<ref name="Baron1"/> [[Glutamat]] interraguje sa [[hemijska sinapsa|postsinapsnim]] [[NMDA receptor]]ima, što pomaže senzibilizaciji dorzalnog roga.<ref name="Baron1"/> [[hemijska sinapsa|Presinapsni]] neuronski naponski kontrolirani N-[[kalcijski kanal]]i su uglavnom odgovorni za oslobađanje ovog glutamata, kao i [[neuropeptid]]a, [[supstanca P|supstance P]].<ref name="Baron1" /> Ekspresija [[sinapsa|presinapsnih]] neuronskih naponski kontroliranih N-[[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]] povećava se nakon nervne lezije ili ponovljene stimulacije.<ref name="Baron1" /> Aktivacija [[NMDA receptor]]a ([[glutamat]]om) pojačava postsinapsnuu [[sinteza dušik-oksida|sintazu dušik-oksida]]. Smatra se da [[dušik-oksid]] migrira nazad u presinapsnu membranu kako bi pojačao ekspresiju naponski kontroliranih N-kalcijskih kanala, što rezultira [[fenomen]]om [[nalet bola|naleta bola]]. Ovaj abnormalni ciklus centralne senzibilizacije rezultira povećanom boli (hiperalgezija) i bolnim reakcijama na prethodno neškodljive podražaje ([[alodinija]]).<ref name="Baron1"/> Centralna senzibilizacija neurona dorzalnog roga, koja je izazvana aktivnošću C-vlakana, odgovorna je za [[Vrijeme|vremensku]] sumaciju "drugog bola" (TSSP).<ref name="Staud">{{cite journal | last=Staud |first=Roland |display-authors=etal |year= 2007 | title= Brain activity related to temporal summation of C-fiber evoked pain | journal= Pain | volume= 129 |edition=1-2|pages=130–142 | doi= 10.1016/j.pain.2006.10.010 | pmid=17156923 | issue=1–2 | pmc=1997296 }}</ref> Ovaj događaj se naziva 'završetak' i oslanja se na [[frekvencija|frekvenciju]] veću ili jednaku 0,33.&nbsp;[[Herc|Hz]] stimulusa.<ref name="Staud"/> Windup je povezan sa [[hronična bolest|hroničnim bolom]] i centralnom senzibilizacijom.<ref name="Staud"/> Ova minimalna frekvencija je eksperimentalno određena poređenjem fMRI snimaka zdravih pacijenata [[funkcionalna magnetna rezonanca|fMRI]] kada su podvrgnuti različitim frekvencijama toplotnih impulsa.<ref name="Staud"/> fMRI mape pokazuju uobičajena područja aktivirana TSSP odgovorima, koja uključuju kontralateralni [[talamus]] (THAL), S1, bilateralni S2, prednju i zadnju [[insula|insulu]] (INS), srednji prednji [[cingularni korteks]] (ACC) i suplementarna motorna područja (SMA).<ref name="Staud"/> TSSP događaji su također povezani s drugim regijama mozga koje obrađuju funkcije kao što su somatosenzorna obrada, percepcija i modulacija bola, [[kognicija]], premotorna aktivnost u [[korteks]]u.<ref name="Staud"/> ===Liječenje=== Još uvijek je dostupnost lijekova za koje je dokazano da liječe neuropatski bol ograničena i uveliko varira od pacijenta do pacijenta.<ref name="Scholz"/> Mnogi razvijeni lijekovi otkriveni su slučajno ili posmatranjem.<ref name="Scholz"/> Neki od prošlih tretmana uključuju [[opijat]]e poput ekstrakta [[mak]]a, nesteroidne [[upala|protivupalne]] lijekove poput [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] i lokalne anestetike poput [[kokain]]a.<ref name="Scholz"/> Ostali nedavni tretmani sastoje se od [[antidepresiv]]a i [[antikonvulziv]]a, iako nije provedeno značajno istraživanje o stvarnom mehanizmu ovih tretmana.<ref name="Scholz"/> Međutim, pacijenti različito reagiraju na ove tretmane, moguće zbog [[spol]]nih razlika ili [[genetika|genetičke pozadine]] .<ref name="Scholz"/> Stoga su istraživači shvatili da nijedan lijek ili jedna klasa lijekova neće smanjiti svu bol.<ref name="Scholz"/> Istraživanja se sada fokusiraju na osnovne mehanizme uključene u percepciju boli i kako ona može poći po zlu kako bi se razvio odgovarajući lijek za pacijente koji pate od neuropatske boli.<ref name="Scholz"/> ==Mikroneurografija== [[Mikroneurografija]] je tehnika koja koristi metalne [[elektroda|elektrode]] za posmatranje neuvnog saobraćaja i [[mijelin]]iziranih i nemijeliniziranih [[akson]]a u [[silazni nerv|eferentnim]] i aferentnim neuronima kože i mišića.<ref name="Mano">{{cite journal | last=Mano |first=Tadaaki |display-authors=etal |year= 2006 | title= Microneurography as a tool in clinical neurophysiology to investigate peripheral neural traffic in humans | journal= Clinical Neurophysiology | volume= 117 |pages=2357–2384 | doi= 10.1016/j.clinph.2006.06.002 | pmid=16904937 | issue=11 |s2cid=22258173 }}</ref> Ova tehnika je posebno važna u istraživanjima koja uključuju C-vlakna.<ref name="Mano"/> Mogu se posmatrati pojedinačni [[akcijski potencijal]]i iz nemijeliniziranih aksona.<ref name="Mano"/> Snimci iz eferentnih [[postganglijskih vlakana|postganglijskih]] simpatičkih C vlakana mišića i kože daju uvid u neuronsku kontrolu [[autonomni nervni sistem|autonomnih]] efektorskih organa poput [[krvni sud|krvnih sudova]] i [[znojna žlijezda|znojnih žlijezda]].<ref name="Mano"/> Očitavanja aferentnih pražnjenja iz C-nociceptora identifikovanih metodom označavanja također su se pokazala korisnim u otkrivanju mehanizama koji leže u osnovi senzacija poput [[svrbež]]a.<ref name="Mano"/> Nažalost, interpretacija mikroneurografskih očitanja može biti teška jer se aksonski [[membranski potencijal]] ne može odrediti ovim metodom.<ref name="Moalem-Taylor">{{cite journal | last=Moalem-Taylor |first=Gila |display-authors=etal |year= 2007 | title= Post-spike excitability indicates changes in membrane potential of isolated c-fibers| journal= Muscle and Nerve | volume= 36 |pages=172–182 | pmid=17487863 | issue=2 | doi=10.1002/mus.20793 |s2cid=36126632 | doi-access=free }}</ref> Dodatni metod koji se koristi za bolje razumijevanje ovih očitanja uključuje ispitivanje snimaka ekscitabilnosti nakon pikova i promjena u latenciji; ove karakteristike su povezane s promjenama [[membranski potencijal|membranskog potencijala]] nemijeliniziranih aksona poput C-vlakana.<ref name="Moalem-Taylor"/> Moalem-Taylor et al. eksperimentalno korišteni hemijski modulatori s poznatim efektima na membranski potencijal za proučavanje superekscitabilnosti C-vlakana nakon pika.<ref name="Moalem-Taylor"/> Istraživači su pronašli tri rezultirajuća događaja.<ref name="Moalem-Taylor"/> Hemijski modulatori mogu proizvesti kombinaciju gubitka superekscitabilnosti zajedno s povećanom aksonskom ekscitabilnošću, što ukazuje na membransku [[depolarizacija|depolarizaciju]].<ref name="Moalem-Taylor"/> Drugo, membranska [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizacija]] može biti rezultat blokade struje aktivirane [[akson]]skom hiperpolarizacijom.<ref name="Moalem-Taylor"/> Konačno, nespecifično povećanje površinskog naboja i promjena u naponski ovisnoj aktivaciji [[natrijski kanal|natrijskih kanala]] rezultat su primjene [[kalcij]]a.<ref name="Moalem-Taylor"/> == [[filozofija|Filozofski]] značaj == C-vlakna su se više puta <ref name="Puccetti 1977 303–305">{{Cite journal |last=Puccetti |first=Roland |date=1977 |title=The Great C-Fiber Myth: A Critical Note |url=https://www.jstor.org/stable/187355 |journal=Philosophy of Science |volume=44 |issue=2 |pages=303–305 |doi=10.1086/288746 |jstor=187355 |issn=0031-8248|url-access=subscription }}</ref> pojavila u [[Filozofija|filozofskim]] raspravama o [[teorija uma|teoriji uma]]: [[István Aranyosi]] se odnosi na njihovu upotrebu kao "omiljeni dio narodne [[neurologija|neuronauke]] filozofa".<ref name=aranyosi /> Neki argumenti za [[materijalizam]] iz 20. stoljeća su obično [[Identitet tipa-tipa|identificirali]] [[bol]] kao fizički događaj u nervnom sistemu, kao što je "paljenje C-vlakana".<ref name="Puccetti 1977 303–305"/><ref>{{Cite web |title=David Lewis {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/d-lewis/ |access-date=23. 4. 2024 |language=en-US}}</ref> Iako je većina odgovora na terenu osporila <ref>{{Cite web |title=Identity Theory {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/identity/ |access-date=23. 4. 2024 |language=en-US}}</ref> ovaj identitet na filozofskim osnovama, drugi su prigovorili nazivajući ga naučno neopravdanim.<ref name=aranyosi>{{Cite web |last=Aranyosi |first=István |date=23. 4. 2024 |title=The Peripheral Mind: Philosophy of Mind and the Peripheral Nervous System {{!}} Return of the C Fibers; or, Philosophers' Lack of Nerve |url=https://academic.oup.com/book/8960/chapter-abstract/155287419?redirectedFrom=fulltext |access-date=23. 4. 2024 |website=academic.oup.com |publisher=OUP |pages=34–57}}</ref> - ==Također pogledajte== * [[Grupa A nervnih vlakana|A-nervna vlakna]] * [[Grupa B nervnih vlakana|B-nervna vlakna]] * [[Slobodni nervni završetak]] * [[Nociceptor]] * [[Bol i nocicepcija]] * [[Senzorni neuron]] * [[Termoreceptor]] ==Reference== {{refspisak|2}} {{Nervno tkivo}} [[Kategorija:Neurohistologija]] [[Kategorija:Senzorni sistem]] [[Kategorija:Čula]] b4nmcrbvajslbqz27fpeqa6w6dgevi6 0 529036 3921911 3919605 2026-08-24T20:20:44Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921911 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Mrs.Bird&MadameCostello-February24,1842NewYorkSun.jpg|thumb|250px| Indirektni [[oglasi]] za usluge abortusa, poput ovih u časopisu ''The Sun'', 1842, bili su uobičajeni tokom [[Viktorijansko doba|Viktorijanskog doba]]. U to vrijeme, abortus je bio ilegalan u New Yorku.<ref>{{Cite book|last=Brodie |first=Janet Farrell |title=Contraception and abortion in nineteenth-century America |publisher=[[Cornell University Press]] |location=Ithaca, New York |year=1997 |page=[https://books.google.com/books?id=Wbeoi0rGvpkC 254] |isbn=0-8014-8433-2 |oclc=37699745}}</ref>]] Praksa izazvanog [[Pobačaj|abortusa]]— namjernog prekida[[trudnoća|trudnoće]]— poznata je od [[prahistorija|davnih vremena]]. Korišteni su različiti metodi za izvođenje ili pokušaj abortusa, uključujući davanje [[abortivnost|abortivnih]] biljaka, upotrebu naoštrenih predmeta, primjenu abdominalnog pritiska i druge tehnike. Termin "abortus", ili preciznije "spontani abortus", ponekad se koristi za prirodno nastalo stanje koje prekida trudnoću, odnosno za ono što se popularno naziva "pobačaj". Ali u daljem tekstu termin "abortus" će se uvijek odnositi na izazvani abortus. [[Zakoni o abortusu]] i njihova primjena su varirali kroz različite ere. U većem dijelu [[Zapadni svijet|zapadnog svijeta]] tokom 20. stoljeća, [[pokreti za pravo na abortus]] su uspjeli u ukidanju zabrana abortusa. Iako abortus ostaje legalan u većem dijelu Zapada, ovu zakonitost redovno osporavaju grupe protiv abortusa. [[Sovjetski Savez]] pod [[Vladimir Lenjin|Vladimirom Lenjinom]] bio je prva moderna zemlja koja je legalizirala inducirani abortus.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=T205AAAAIAAJ&dq=lenin+soviet+first+country+abortion&pg=PA65 | isbn=978-0-521-21442-1 | title=Abortion | date=27. 10. 1977 | publisher=CUP Archive }}</ref> U dvadesetom stoljeću [[Kina]] je koristila inducirani abortus kao dio kampanje kontracepcije "politike jednog djeteta" u nastojanju da uspori rast stanovništva. ==Predmoderna era== [[Slika:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|250px|[[Bareljef]] u [[Angkor Wat]]u, (ok 1150.), prikazuje [[demon]]a koji vrši abortus nad ženom koja je poslana u podzemni svijet]] Vedski (etnička grupa Vedi) i "smrtni" zakoni [[Indija|Indije]] odražavali su brigu o očuvanju muškog potomstva triju viših [[kasta|kasti]]; a vjerski sudovi su nametali različite pokore ženi ili ekskomunikaciju za svećenika koji je izvršio abortus.<ref>{{cite journal |author=Constantin-Iulian Damian |title=Abortion from the Perspective of Eastern Religions: Hinduism and Buddhism |journal=Romanian Journal of Bioethics |volume=8 |issue=1 |date=January–March 2010 |url=http://eng.bioetica.ro/atdoc/RRBv8n1_2010_Damian_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903233020/http://eng.bioetica.ro/atdoc/RRBv8n1_2010_Damian_EN.pdf |archive-date=3. 9. 2012 }}</ref> Dio epa ''[[Ramayana]]'' opisuje abortus koji su izvršili brijači-hirurzi.<ref>{{Cite web |title=Sloka & Translation {{!}} Valmiki Ramayanam |url=https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=5&language=dv&field_sarga_value=28 |access-date=30. 11. 2023 |website=www.valmiki.iitk.ac.in}}</ref> Jedini dokaz o smrtnoj kazni koja je propisana za abortus u drevnim zakonima nalazi se u [[Asirijski zakon|Asirijskom zakonu]], u Zakoniku Asirije, oko 1075. prije nove ere;<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/ancient/1075assyriancode.html Ancient History Sourcebook: The Code of the Assura, c. 1075 BC ]</ref> i ovo se nameće samo ženi koja izvrši abortus protiv volje svog muža. Prvi zabilježeni dokaz o izazvanom abortusu potiče iz egipatskog Ebersovog papirusa iz 1550. prije nove ere.<ref name=potts>{{Cite book |last=Potts |first=Malcolm |author-link=Malcolm Potts |author2=Martha Campbell |year=2002 |chapter=History of Contraception |title=Gynecology and Obstetrics |volume=6 |url=http://big.berkeley.edu/ifplp.history.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20030701162741/http://big.berkeley.edu/ifplp.history.pdf |archive-date=1. 7. 2003 |access-date=12. 9. 2013}}{{Cite journal|last=Potts |first=Malcolm |author-link=Malcolm Potts |author2=Martha Campbell |year=2009 |title=History of Contraception |journal= The Global Library of Women's Medicine|doi = 10.3843/GLOWM.10376 | issn = 1756-2228 |url=http://www.glowm.com/?p=glowm.cml/section_view&articleid=375 |access-date=7. 9. 2011|url-access=subscription }}</ref> Mnogi metodi korišteni u ranim kulturama bile su nehirurški. Fizičke aktivnosti poput napornog fizičkog rada, [[penjanje|penjanja]], [[veslanje|veslanja]], [[dizanje tegova|dizanja tegova]] ili [[ronjenje|ronjenja]] bile su uobičajena tehnika. Druge su uključivale upotrebu iritirajućeg lišća, [[post]], [[puštanje krvi]], izlijevanje vruće vode na trbuh i ležanje na zagrijanoj [[kokos]]ovoj ljusci.<ref name=devereux>{{Cite book|last=Devereux |first=G |editor=Harold Rosen |title=Abortion in America: Medical, psychiatric, legal, anthropological, and religious considerations |url=https://archive.org/details/abortioninameric0000rose |year=1967 |publisher=Beacon Press |location=Boston, Massachusetts |oclc=187445 |chapter=A typological study of abortion in 350 primitive, ancient, and pre-industrial societies}}</ref> U gotovo svim kulturama, tehnike abortusa su se razvijale kroz posmatranje, prilagođavanje akušerskih metoda i [[transkulturacija|transkulturaciju]].<ref>{{cite book|last=Devereux|first=George|title=A Study of Abortion in Primitive Societies|publisher=International Universities Press|year=1976|isbn=978-0-8236-6245-6|url=https://archive.org/details/studyofabortioni00deve}}</ref> Fizička sredstva za izazivanje pobačaja, uključujući [[Nanošenje tjelesnih povreda (zločin)|nanošenje tjelesnih povreda]], [[Fizička vježba|vježbanje]] i zatezanje [[pojas]]a, često su se koristila sve do [[rani moderni period|ranog modernog perioda]] među Engleskinjama.<ref name="mcfarlane">{{Cite book|first=Alan |last=Macfarlane |author-link=Alan Macfarlane |year=2002 |chapter=Abortion methods in England |chapter-url=http://www.alanmacfarlane.com/savage/A-ABORT.PDF |title=The Savage Wars of Peace |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke|isbn=1-4039-0432-4 |oclc=50714989 |access-date=13. 12. 2008}}</ref> [[arheologija|Arheološka]] otkrića ukazuju na rane pokušaje [[hirurgija|vađenja]] [[fetus]]a; međutim, ne vjeruje se da su takvi metodi bili uobičajeni, s obzirom na rijetkost s kojom se spominju u drevnim medicinskim tekstovima.<ref name=doerfler1997>{{cite web|first=Stephanie |last=Doerfler |title=Abortion |url=http://www.unc.edu/courses/rometech/public/content/special/Stephanie_Doerfler/Abortion.html |access-date=10. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629085332/http://www.unc.edu/courses/rometech/public/content/special/Stephanie_Doerfler/Abortion.html |archive-date=29. 6. 2007 }}</ref> Jedan [[sanskrt]]ski tekst iz 8. stoljeća upućuje žene koje žele izazvati abortus da sjede iznad lonca s parom ili dinstanim [[Crveni luk|lukom]].<ref name=yale/> Tehnika [[masaža]] za abortus, koja uključuje primjenu pritiska na trudni [[Trbušna šupljina|abdomen]], prakticira se u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]] stoljećima. Jedan od [[bareljef]]a koji krasi hram Angkor Wat u [[Kambodža|Kambodži]], datiran oko 1150, prikazuje demona koji izvodi takav abortus na ženi koja je poslana u podzemni svijet.<ref name=potts/> [[Japan]]ski dokumenti pokazuju zapise o induciranim pobačajima još iz 12. stoljeća. Postao je mnogo rasprostranjeniji tokom [[Edo period]]a, posebno među seljačkom klasom, koju su najteže pogodile ponavljajuće [[glad]]i i visoki porezi tog doba.<ref name=japan1>{{Cite journal|author=Obayashi M |title=[Historical background of the acceptance of induced abortion] |language=ja |journal=Josanpu Zasshi |volume=36 |issue=12 |pages=1011–6 |date=decembar 1982 |pmid=6759734 }}</ref> [[Kip]]ovi [[Bodisatva|Bodisatve]] [[Ksitigarbha|Džiza]], podignuti u spomen na abortus, spontani pobačaj, mrtvorođenče ili smrt u ranom djetinjstvu, počeli su se pojavljivati barem 1710. u [[hram]]u u Jokohami (vidi [[religija i abortus]]).<ref name="japan2">{{Cite journal|first=Anne Page |last=Brookes |date=September–December 1981 |title=Mizuko kuyō and Japanese Buddhism |journal=Japanese Journal of Religious Studies |volume=8 |issue=3–4 |pages=119–47 |url=http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/jjrs/pdf/135.pdf |access-date=13. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040503125604/http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/jjrs/pdf/135.pdf |archive-date=3. 5. 2004 }}</ref> Domorodački [[Maori]], narod [[Novi Zeland|Novog Zelanda]] prije [[Historija Novog Zelanda|kolonizacije]] prekidali su trudnoće lijekovima koji izazivaju pobačaj, ceremonijalnim metodima i opasivanjem trbuha restriktivnim [[pojas (odjeća)|kaišem]].<ref name=maori1>{{Cite journal|author=Hunton RB |title=Maori abortion practices in pre and early European New Zealand |url=https://archive.org/details/sim_new-zealand-medical-journal_1977-12-28_86_602/page/566 |journal=The New Zealand Medical Journal |volume=86 |issue=602 |pages=567–70 |date=decembar 1977 |pmid=273782 }}</ref> Drugi izvor tvrdi da Maori nisu praktikovali abortus iz straha od [[Makutu]]a, ali su pokušali abortus putem umjetne indukcije [[prijevremeni porođaj|prijevremenog porođaja]].<ref name=maori2>{{Cite journal|author=Gluckman LK |title=Abortion in the nineteenth century Maori: a historical and ethnopsychiatric review |url=https://archive.org/details/sim_new-zealand-medical-journal_1981-06-10_93_685/page/384 |journal=The New Zealand Medical Journal |volume=93 |issue=685 |pages=384–6 |date=juni 1981 |pmid=7019788 }}</ref> ===Grčko-rimski svijet=== [[Datoteka:Silphium.jpg|thumb|right|180px|[[[[Cirene, Libija|Cirenski]] [[novčić]] sa slikom ''[[Silfium]]'', kontracepcijske biljke, ali je mogla biti i [[abortivno sredstvo]]]] Velik dio onoga što se zna o [[Hirurgija u Starom Rimu|metodama i praksi]] abortusa u [[antička Grčka|Grčkoj]] i [[Rimsko Carstvo|Rimskoj]] historiji potiče iz ranih klasičnih tekstova. Abortus, kao ginekološki postupak, prvenstveno je bio u domenu žena koje su bile ili babice ili dobro informisani laici. U svom djelu ''Teetetus'', [[Platon]] spominje sposobnost babice da izazove abortus u ranim fazama trudnoće.<ref name=past>{{Cite journal|last=Depierri |first=Kate P. |date=mart 1968 |title=One Way of Unearthing the Past |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-nursing_the-american-journal-of-nursing_1968-03_68_3/page/520 |journal=The American Journal of Nursing |volume=68 |issue=3 |pages=521–524 |doi=10.2307/3453443 |pmid=4865614 |publisher=Lippincott Williams &#38|jstor=3453443 }}</ref><ref>Plato (1921) [{{circa|369&nbsp;BC}}]. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plat.+Theaet.+149d "149d"]. ''Theaetetus''. in Harold North Fowler. ''Plato in Twelve Volumes''. '''12'''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Smatra se malo vjerovatnim da je abortus bio kažnjavan u staroj Grčkoj.<ref name="christianperspectives"/> Fragment koji se pripisuje pjesniku Lysiju "sugerira da je abortus bio zločin u Atini protiv muža, ako je njegova žena bila trudna kada je umro, budući da je njegovo nerođeno dijete moglo tražiti imovinu."<ref name=OCD/> Stari Grci su se oslanjali na biljku ''[[Silphium]]'' kao abortivno i kontracepcijsko sredstvo. Biljka, kao glavni izvozni proizvod [[Cirene, Libija|Cirene]], dovedena je do [[izumiranje|izumiranja]]; pretpostavlja se da je možda posjedovala ista abortivna svojstva kao i neki od njenih najbližih postojećih srodnika u porodici ''[[Apiaceae]]''. ''Silphium'' je bio toliko važan za cirensku ekonomiju da je većina njegovih [[kovanica]] bila utisnuta slikom biljke.<ref name="PlinyXXII">Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+22.49 XXII, Ch. 49]</ref> [[Plinije Stariji]] (23.–79.) navodio je rafinirano ulje [[ruta|rute]] kao snažno abortivno sredstvo. Serenus Sammonicus je pisao o mješavini koja se sastojala od rute, jaja i [[kopar|kopra]]. Soranus, Dioskorid i Oribasius su također detaljno opisali ovu primjenu biljke. Moderne naučne studije potvrdile su da ruta zaista sadrži tri abortivna spoja.<ref name=rue>{{cite web |first=W. Jeffrey |last=Hurst |author2=Deborah J. Hurst |url=http://www.ucl.ac.uk/~ucgajpd/medicina%20antiqua/sa_rue.html |title=Rue (Ruta Graveolens) |access-date=10. 12. 2008 |work=Medicina Antiqua |publisher=The Wellcome Trust Centre for the History of Medicine at UCL |archive-date=2. 1. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102005839/http://www.ucl.ac.uk/~ucgajpd/medicina |url-status=dead }}</ref> [[Aristolochia]], biljka koja se koristila za olakšavanje [[porođaj]]a, također se koristila za izazivanje pobačaja. [[Galen]] ju je uključio u formulu napitka u djelu "de Antidotis", dok je Dioskorid rekao da se može uzimati oralno ili u obliku [[vagina|vaginskog]] pesara, koji također sadrže i [[Biber|crni biber]] i [[mirta]].<ref>{{Cite book|last=Riddle |first=John M. |author-link=John M. Riddle |title=Eve's Herbs: A History of Contraception and Abortion in the West |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=0-674-27026-6 |oclc=46766844}}</ref> Grčki dramski pisac [[Aristofan]] primijetio je abortivno svojstvo penirojala 421. prije nove ere, kroz humorističnu referencu u svojoj [[komedija|komediji]], ''[[Mir (predstava)|Mir]].''<ref name=pennyroyal/> [[Hipokrat]] (oko 460. – oko 370. prije nove ere), [[grčki narod|grčki]] ljekar, savjetovao bi [[prostitutka|prostitutki]] koja je zatrudnjela da skače gore-dolje, dodirujući stražnjicu petama pri svakom skoku, kako bi izazvala pobačaj.<ref name=lefkowitz1992>{{Cite book|last=Lefkowitz |first=Mary R.|author2=Maureen R. Fant |title=Women's life in Greece & Rome: A source book in translation |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |year=1992 |page=341 |isbn=0-8018-4475-4 |chapter=Intercourse, conception and pregnancy |chapter-url=http://www.stoa.org/diotima/anthology/wlgr/wlgr-medicine341.shtml |access-date=21. 9. 2008}}</ref> Ostali spisi koji mu se pripisuju opisuju instrumente napravljene za širenje [[Grlić materice|grlića materice]] i [[kiretaža|kiretažu]] unutar [[Materica|materice]].<ref name=hippocrates>{{Cite book|last=Klotz |first=John William |title=A Christian view of abortion |publisher=Concordia Publishing House |location=St. Louis, Missouri] |year=1973 |isbn=0-570-06721-9 |oclc=750046 |chapter=A Historical Summary of Abortion from Antiquity through Legalization |chapter-url=http://www.lcms.org/graphics/assets/media/WRHC/187_A%20Historical%20Summary%20of%20Abortion.PDF |access-date=21. 9. 2008}}</ref> [[Soran, grčki ljekar|Soran]] iz 2. stoljeća, propisivao je [[diuretik]]e, [[emenagogija|emenagogije]], [[klistir]]e, [[post]] i [[puštanje krvi]], kao sigurne metode abortusa, iako je savjetovao protiv upotrebe oštrih instrumenata za izazivanje pobačaja zbog rizika od [[perforacija]] organa. Također je savjetovao ženama koje žele prekinuti trudnoću da se bave energičnim hodanjem, nošenjem teških predmeta, [[jahanje]]m životinja i [[skakanje]]m, tako da ženine pete dodiruju stražnjicu sa svakim skokom, što je opisao kao "Lakedemonski skok".<ref name=lefkowitz1992/><ref>Soranus. ''Gynaecology.'' 1.59–65.</ref> Također je ponudio niz recepata za biljne kupke, masaže i [[pesar]]ije.<ref name=lefkowitz1992/> U djelu ''[[Materia Medica|De Materia Medica Libri Quinque]]'', grčki [[farmakolog]] [[Pedanies Dioscorides|Dioscorides]] naveo je sastojke napitka zvanog "vino za pobačaj" – [[kukurijek]], [[cucurbitaceae|prskajući krastavac]] i [[skamonija|skamomiju]] – ali nije uspio navesti precizan način na koji se treba pripremiti.<ref name=riddle1992/> [[Kukurijek]] je, posebno, poznat kao [[abortivno sredstvo]].<ref name=hellebore>{{cite web |first=W. Jeffrey |last=Hurst |author2=Deborah J. Hurst |url=http://www.ucl.ac.uk/~ucgajpd/medicina%20antiqua/sa_hellebore.html |title=Hellebore |access-date=10. 12. 2008 |work=Medicina Antiqua |publisher=The Wellcome Trust Centre for the History of Medicine at UCL |archive-date=5. 1. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105214924/http://www.ucl.ac.uk/~ucgajpd/medicina |url-status=dead }}</ref> [[Tertulijan]], teolog iz 2. i 3. stoljeća [[kršćanstvo|kršćanski]] [[teologija|teolog]], opisao je hirurške instrumente koji su korišteni u postupku sličnom modernoj [[dilatacija i evakuacija|dilataciji i evakuaciji]]. Jedan alat imao je "lijepo podešen fleksibilni okvir" koji se koristio za dilataciju, "prstenastu oštricu" koja se koristila za kiretažu i "tupu ili prekrivenu kuku" koja se koristila za ekstrakciju. Drugi je bio "bakrena igla ili šiljak". Vlasništvo nad takvim predmetima pripisao je Hipokratu, [[Asklepijad iz Bitinije|Asklepijadu]], [[Erasistrat]]u, [[Herofil]]u i [[Soran (grčki ljekar)|Soranu]].<ref name=tertullian>Tertullian] (1885) [{{circa|lk=no|203}}]. [http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.iv.xi.xxv.html "Tertullian Refutes, Physiologically, the Notion that the Soul is Introduced After Birth"]. ''A Treatise on the Soul''. in Philip Schaff. ''Ante-Nicene Fathers''. '''3'''. Edinburgh: T&T Clark.</ref> [[Aul Kornelije Celz]], rimski [[enciklopedija|enciklopedist]] iz 1. stoljeća nove ere, ponudio je izuzetno detaljan opis postupka vađenja već mrtvog [[fetus]]a u svom jedinom sačuvanom djelu, ''De Medicina''.<ref name=celsus>{{Cite book|author=Celsus|year=1935 |editor=W. G. Spencer |title=De medicina |chapter=Prooemium |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/7*.html |access-date=13. 12. 2008 |page=457 |publisher=Heinemann |location=London |oclc=186696262}}</ref> U 9. knjizi djela „[[Opovrgavanje svih jeresi]]“, [[Hipolit Rimski]], još jedan kršćanski teolog iz 3. stoljeća, pisao je o ženama koje su se čvrsto vezale oko struka kako bi „izbacile ono što se začelo“.<ref name="hippolytus">Hippolytus of Rome ({{circa|lk=no|1870}}). [http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf05.iii.iii.vii.viii.html "The Personal History of Callistus; His Occupation&nbsp;.."]. ''Refutation of all Heresies''. in Alexander Roberts and [[James Donaldson (classical scholar)|James Donaldson]]. ''Ante-Nicene Father''. '''5'''. Edinburgh: T&T Clark.</ref> ===Prirodni abortifacijensi=== [[Datoteka:Medievalpreg.jpg|thumb|right|240px|Umjetnički prikaz iz [[iluminirani rukopis|iluminiranog rukopisa]] iz 13. stoljeća prikazuje travara koji priprema mješavinu koja sadrži mentu (''Mentha pulegium'') za ženu.]] Botanički preparati za koje se smatra da imaju abortivna svojstva bili su uobičajeni u klasičnoj literaturi i narodnoj medicini. Međutim, takvi narodni lijekovi su se razlikovali po efikasnosti i nisu bili bez rizika od neželjenih efekata. Neke od biljaka koje su se ponekad koristile za prekid trudnoće su [[otrov]]ne. Popis biljaka koje uzrokuju pobačaj dat je u "Macer Floridus De viribus herbarum" iz 11. stoljeća, napisanom u obliku [[oema|pjesme]], čije se autorstvo neispravno pripisuje Emiliju Maceru. Među njima su bili ruta, [[Nepeta|italijanska mačja trava]], [[čubar (biljka)|čubar]], [[obična kadulja|kadulja]], ''[[Saponaria]]'', ''[[Cyperus]]'', bijeli i crni [[kukurijek]] i ''[[Mentha pulegium]]''.<ref name=riddle1992/> [[Medicina u srednjovjekovnom islamu|Ljekari u islamskom svijetu]] tokom srednjovjekovnog perioda dokumentirali su upotrebu [[abortivno sredstvo|abortivnih sredstava]], komentirajući njihovu učinkovitost i rasprostranjenost.<ref name=shaikh2003>{{Cite book |first=Sa'diyya |last=Shaikh |chapter=Family Planning, Contraception, and Abortion in Islam: Undertaking ''Khilafa'' |editor=Daniel C. Maguire |title=Sacred Rights: The Case for Contraception and Abortion in World Religions |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/sacredrightscase0000magu/page/107 107] |isbn=0-19-516001-0 |oclc=50080419 |chapter-url=https://archive.org/details/sacredrightscase0000magu/page/107 }}</ref> Kolonijalnim Amerikancima je savjetovano da koriste pažljiva mjerenja u receptu koji je napisao [[Benjamin Franklin]] za abortivno sredstvo. Recept je koristio kao primjer u knjizi koju je objavio kako bi podučavao matematiku i mnoge korisne vještine, a recept naziva rješenjem za "nesreću" neželjene trudnoće za "neudate žene".<ref>Farrell, Molly, ''[https://slate.com/news-and-politics/2022/05/ben-franklin-american-instructor-textbook-abortion-recipe.html Ben Franklin Put an Abortion Recipe in His Math Textbook: To colonial Americans, termination was as normal as the ABCs and 123s]'', Slate, May 5, 2022</ref> Franklin je slijedio tradiciju koja je postojala u Engleskoj i Evropi. ''[[Kraljevski američki dispanzer]]'' iz 1898. preporučio je mješavinu [[kvasci|pivskog kvasca]] i čaja od peniroyala kao "sigurno i pouzdano sredstvo za neuspjeh".<ref>{{Cite book|last=Felter |first=Harvey Wickes |author2=John Uri Lloyd |author2-link=John Uri Lloyd |title=King's American Dispensatory |access-date=11. 12. 2008 |chapter=Hedeoma (U. S. P.)—Hedeoma |chapter-url=http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/hedeoma.html |year=1854|title-link=King's American Dispensatory }}</ref> Poznato je da ''Pennyroyal'' uzrokuje komplikacije kada se koristi kao abortivno sredstvo. 1978. trudnica iz Colorada umrla je nakon što je konzumirala dvije pune kašike pennyroyalskog [[eterično ulje|eteričnog ulja]]<ref>[https://archive.today/20120718040231/http://www.annals.org/content/124/8/726.full.pdf+html Pennyroyal poisoning]</ref><ref>[http://www.metroactive.com/papers/metro/12.14.95/pennyroyal-9550.html Colorado death]</ref> za koje se zna da je [[toksičnost|toksično]].<ref name=toxic>{{cite web|author=MedLinePlus|author-link=Medlineplus|title=American pennyroyal (Hedeoma pulegioides L.), European pennyroyal (Mentha pulegium L.) |url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/patient-pennyroyal.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125125147/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/patient-pennyroyal.html |archive-date=25. 1. 2006 |access-date=5. 5. 2009}}</ref> U 1994. trudnica, nesvjesna vanmaterične trudnoće kojoj je bila potrebna hitna medicinska pomoć, popila je čaj koji je sadržavao [[koncentrat]] ekstrakta [[bijeli luk|bijelog luka]], kako bi izazvala pobačaj bez medicinske pomoći. Kasnije je umrla od posljedica neliječene vanmaterične trudnoće, zamijenivši simptome za djelovanje abortivnog sredstva.<ref name=pennyroyal>{{Cite news|first=Gordon |last=Young |title=Lifestyle on Trial |url=http://www.metroactive.com/papers/metro/12.14.95/pennyroyal-9550.html |work=Metro Silicon Valley |date=decembar 1995 |access-date=25. 6. 2008}}</ref> Hiljadama godina, [[vratić]] se uzimao u ranoj trudnoći za obnavljanje menstruacije.<ref>{{cite journal |journal=The Medical Magazine |title =Fatal Poisoning by Oil of Tansy |author=Charles T. Hildreth, MD |date=novembar 1834 |volume=3 |number=7 |page=213 |publisher=William D. Ticknor |location=Boston |url=https://books.google.com/books?id=-hugAAAAMAAJ&pg=PA213 |quote=From the days of Aristotle to the present time, a certain class of medical writers have recommended this plant as safe, and more or less efficacious, in cases involving a suppression of the catamenia.}} (''Catamenia'' is blood or other material discharged from the uterus during menstruation.)</ref> Prvi put je dokumentovana kao [[emenagog]] u djelu [[Hildegarde od Bingena|Svete Hildegarde od Bingena]] ''De simplicis medicinae''.<ref name=riddle1992/> Vrste [[kleke]], poznate kao [[Juniperus sabina|savin]], često se spominju u evropskim spisima.<ref name=potts/> U jednom slučaju u Engleskoj, [[crkveni rektor|rektor]] iz [[Essexa]] navodno ju je nabavio za ženu koju je zatrudnjeo 1574.; u drugom slučaju, muškarac je savjetovao svojoj trudnoj djevojci da koristi [[crni kukurijek|kukurijek]] i savin, kuhane zajedno i pijene u [[mlijeko|mlijeku]], ili pak nasjeckani [[Rubia|broć]] kuhan u [[pivo|pivu]]. Ostale supstance za koje se tvrdi da su ih koristili Englezi uključuju [[Lytta vesicatoria|špansku mušicu]], [[opijum]], sjeme [[potočarka|potočarke]], [[željezo(II)-sulfat|željezo-sulfat]] i [[željezo-hlorid]]. Druga mješavina, koja nije abortivna, već je namijenjena ublažavanju [[Pobačaj|propuštenog pobačaja]], sadržavala je ''[[Dictamnus]]'', [[izop]] i vruću vodu.<ref name=mcfarlane/> Korijen [[Dryopteris filix-mas|crvotočne paprati]], na francuskom nazvan "korijen prostitutke", korišten je u Francuskoj i Njemačkoj; preporučivao ga je i grčki ljekar u 1. stoljeću. U narodnoj medicini [[Njemačka|Nijemaca]] postojao je i abortivni [[čaj]], koji je uključivao [[mažuran]], [[timijan]], [[peršun]] i [[lavanda|lavandu]]. Ostali pripravci neodređenog porijekla uključivali su zdrobljene [[mravi|mrave]], pljuvačku [[deva]] i repne dlake [[crnorepi jelen|crnorepog jelena]] rastvorene u [[medvjed|medvjeđoj]] [[Lipidi|masti]].<ref name=yale>{{cite web|first=Kathleen |last=London |url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1982/6/82.06.03.x.html |year=1982 |title=The History of Birth Control |work=The Changing American Family: Historical and Comparative Perspectives |access-date=10. 12. 2008 |publisher=Yale University}}</ref> ===Stavovi prema abortusu=== [[Stoicizam|Stoici]] su vjerovali da je [[fetus]] biljne prirode, a ne životinjske sve do trenutka rođenja, kada konačno udahne zrak. Stoga su smatrali abortus moralno prihvatljivim.<ref name=OCD/><ref name="DGRA">{{cite encyclopedia | last = Long | first = George | author-link = George Long (scholar) | title = Abortio | editor = William Smith| encyclopedia = Dictionary of Greek and Roman Antiquities | volume = 1 | page = 2 | publisher = Little, Brown and Company | location = Boston | year = 1870 | url = http://www.ancientlibrary.com/smith-dgra/0009.html | url-status = usurped | archive-url = https://web.archive.org/web/20100213213407/http://www.ancientlibrary.com/smith-dgra/0009.html | archive-date = 13. 2. 2010 }}</ref> [[Aristotel]] je napisao da će "granica između zakonitog i nezakonitog abortusa biti označena činjenicom da osoba ima osjećaj i da je živa".<ref>{{Cite book|author=Aristotle|author-link=Aristotle|chapter=[[Politics (Aristotle)|Politics]] |editor=H. Rackham |title=Aristotle in 23 Volumes |volume=21 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=1944 |orig-date=c. 325 BC |page=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book%3D7:section%3D1335b 7.1335b] |isbn=0-674-99291-1 |oclc=29752140 }}</ref> Prije nego što je došlo do te tačke, Aristotel nije smatrao abortus ubistvom nečeg ljudskog.<ref name=bioethics>[https://books.google.com/books?id=6HZ2aOV2BSQC&dq=thomas+aquinas+abortion&pg=PA5 A companion to bioethics] By Helga Kuhse, Peter Singer</ref><ref name=religioustolerance>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/19970718201047/http://religioustolerance.org/abo_hist.htm ReligiousTolerance.org]}}</ref><ref>[https://archive.org/details/privatemoralityi0000boer/page/273 <!-- quote=Hippocratic oath abortion. --> W. den Boer, ''Private Morality in Greece and Rome'' (Brill 1979] {{ISBN|978-90-04-05976-4}}), p. 272</ref> Aristotel je smatrao da embrion [[duša|dobija ljudsku dušu]] sa 40 dana ako je muškog i 90 dana ako je ženskog spola; prije toga, imao je biljne i životinjske duše. [[Hipokratova zakletva|Zakletva]], koja se pripisuje [[Hipokrat]]u, zabranjivala je upotrebu [[pesar]]a za izazivanje pobačaja. Moderna istraživanja sugeriraju da su pesari bili zabranjeni jer se navodi da uzrokuju vaginske čireve.<ref name=riddle1991>{{Cite journal|last=Riddle |first=John M. |author-link=John M. Riddle |title=Oral contraceptives and early-term abortifacients during classical antiquity and the Middle Ages |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1991-08_132/page/n5 |journal=Past & Present |issue=132 |pages=3–32 |date=august 1991 |pmid=11656135 |doi=10.1093/past/132.1.3 |jstor=650819 }} "Contrary to popular opinion, the ancient Hippocratic Oath did not prohibit abortions; the oath prohibited 'vaginal suppositories' presumably because of the ulcerations they were said to cause." Riddle is citing Soranus, p.13.</ref> Ovu specifičnu zabranu neki medicinski stručnjaci tumače kao zabranu abortusa u širem smislu nego što je to slučaj s pesarom.<ref name=riddle1992>{{Cite book|last=Riddle |first=John M. |author-link=John M. Riddle |title=Contraception and abortion from the ancient world to the Renaissance |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AVK-731 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |year=1992 |isbn=0-674-16875-5 |oclc=24428750}}{{Page needed|date=septembar 2010}}</ref> Jedno takvo tumačenje dao je [[Skribonius Largus]], rimski medicinski pisac: "Hipokrat, koji je osnovao našu profesiju, postavio je temelje naše discipline zakletvom u kojoj je zabranjeno davanje trudnici vrste lijeka koji izbacuje embrij ili fetus."<ref name=scribonius>Scribonius, '' Compositiones '' Praef. 5. 20–23 (Translated and cited in Riddle's history of contraception and abortion)</ref> Drugi medicinski stručnjaci se ne slažu, vjerujući da je Hipokrat nastojao obeshrabriti ljekare da isprobavaju opasne metode abortusa.<ref name="Management of Abortion, page 2">{{cite book|isbn=978-1-4443-1293-5|page=2|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|year=2009|location=Oxford, United Kingdom|title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy|edition=1st|editor=M Paul|editor2=ES Lichtenberg|editor3=L Borgatta|editor4=DA Grimes|editor5=PG Stubblefield|editor6=MD Creinin|first=Carole|last=Joffe}}</ref> To bi moglo biti potvrđeno činjenicom da je zakletva prvobitno zabranjivala i ''[[hirurgija|hirurgiju]]'' (u to vrijeme je bila mnogo opasnija, a [[hirurgija|hirurzi]] su bili zasebna profesija od [[ljekar]]a).<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/hippocratic-oath-today/|title = The Hippocratic Oath Today|website = [[PBS]]| date=27. 3. 2001 }}</ref> Hipokratova zakletva, a druga strana, njegova vlastita. Soran je preporučivao abortus u slučajevima zdravstvenih komplikacija kao i emocionalne nezrelosti, te je dao detaljne prijedloge u svom djelu ''Ginekologija''.<ref name=Largus>[http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/aconite/largus.html "Scribonius Largus"]</ref><ref name=Soranus>{{cite book|author=Soranus, Owsei Temkin|title=Soranus' Gynecology|date=1956|publisher=JHU Press|location=I.19.60|url=https://books.google.com/books?id=YsKWfh31gxwC&q=soranus%20gynecology%20digital&pg=PR1|access-date=6. 10. 2015|isbn=978-0-8018-4320-4}}</ref> U [[Rimska Republika|Rimskoj Republici]] i [[Principat]]u, abortus je kažnjavan samo kada je kršio [[patria potestas|pravo oca]] da donosi odluke o odgoju svog potomstva.<ref name="christianperspectives">[https://books.google.com/books?id=fVZXBeNCffwC Johannes M. Röskamp, ''Christian Perspectives On Abortion-Legislation In Past And Present'' (GRIN Verlag 2005] {{ISBN|978-3-640-56931-1}}</ref>{{rp|3}} [[Stoicizam|Stoici]] nisu fetus smatrali osobom, a Rimljani nisu kažnjavali abortus kao ubistvo.<ref>[https://books.google.com/books?id=gcRwR2skwr4C&dq=christianity+stoicism+abortion&pg=PA19 Jeffrey H. Reiman, ''Abortion and the Ways We Value Life'' (Rowman and Littlefield 1998] {{ISBN|978-0-8476-9208-8}}), p, 19</ref> Nakon [[rzvod braka|razvoda braka]], [[trudnica]] je mogla odabrati abortus na osnovu stava da je "embrij formirao dio majčinih organa"."<ref>[[Mireille Corbier]], "Divorce and Adoption as Familial Strategies," ''Marriage, Divorce, and Children in Ancient Rome'' (Oxford University Press, 1991, 1996 pb), edited by Beryl Rawson, p. 65.</ref> Iako je abortus u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], oko 211. nove ere bio općeprihvaćen, carevi [[Septimije Sever]] i [[Karakala]] zabranili su abortus kao kršenje roditeljskih prava; kazna je bila privremeno progonstvo.<ref name=OCD>{{Citation | last = Sallares| first = J. Robert| contribution =abortion | page =1 | editor-last1 = Hornblower | editor-first1 = Simon | editor-last2 = Spawforth | editor-first2 = Anthony | title = The Oxford Classical Dictionary | publisher = OxfordUP | place = Oxford | date = 2003 | edition=3rd | isbn=978-0-19-860641-3 }}</ref> Pravna kompilacija iz 3. stoljeća ''Pauli sententiae'' (koja se pripisuje [[Julije Paulus|Juliju Paulusu]]) pisala je: "Oni koji daju abortivno sredstvo ili ljubavni napitak, a ne čine to prijevarno, ipak, [jer] time daju loš primjer, 'humiliores' će biti prognani u rudnik, a 'honestiores' će biti prognani na otok nakon što izgube (dio) svoje imovine, a ako zbog toga žena ili muškarac poginu, onda će oni [Pharr: davatelj] dobiti smrtnu kaznu."<ref>''Pauli sententiae'', PS 5.23.14 (BA PS 5.25.8).</ref> Paulus razlikuje kazne za više i niže klase ([[Časni i ponizni|''honestiores'' i ''humiliores'']]), ali čini se da se više odnosi na ubistvo žene koja uzima abortivno sredstvo nego na ubistvo samog fetusa. Rimski pravnik [[Ulpian]] je u ''Digestu'' napisao: "Nerođeno dijete se smatra rođenim, ukoliko se radi o njegovoj dobiti", što znači da je u [[Nasljedno pravo u starom Rimu|Rimsko nasljedno pravo]] [[posthumno dijete]] imalo pravo na isti dio imovine svog preminulog oca kao i djeca rođena prije njegove smrti. Abortus se nastavio praktikovati "sa malo ili nimalo osjećaja srama".<ref>{{Cite journal|last=Hopkins |first=Keith |date=oktobar 1965 |title=Contraception in the Roman Empire |url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1965-10_8_1/page/124 |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=8 |issue=1 |pages=124–151 |doi=10.1017/S0010417500003935 |jstor=177539|s2cid=146352490 }} "We know that Romans practiced abortion with little or no sense of shame." Hopkins cites R. Hähnel's ''Der künstliche Abortus in Altertum'', p. 127.</ref> ====Kršćanstvo==== {{Glavni|Historija kršćanske misli o abortusu}} Egzodus 21:22 opisuje situaciju u kojoj se dva muškarca svađaju i ozljeđuju trudnu ženu, uzrokujući da njeno nerođeno dijete napusti maternicu. [[Masoretski tekst]] koristi hebrejski izraz "veyats'u yeladeha" (וְיָצְאוּ יְלָדֶיהָ)<ref>{{cite web|url=https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0221.htm|title = Exodus 2021, Masoretic Text (1917 Jewish Publication Society Translation) published online by Mechon Mamre on 14 November 2017}}</ref> odnositi se na izlazak djeteta;<ref>{{cite web|title = Makujina, John, "The Semantics of יצא in Exodus 21:22: Reassessing the Variables That Determine Meaning", ''Bulletin for Biblical Research'' Vol. 23, No. 3 (Penn State University Press, 2013), pp. 305–321| jstor=26424831 }}</ref> različite engleske verzije prevode ovaj termin ili kao "prijevremeni porođaj" ili kao "pobačaj".<ref>{{cite web|url=https://www.biblegateway.com/verse/en/Exodus%2021%3A22|title = Exodus 21:22, Various Translations – - Bible Gateway}}</ref> Španski prijevod koji je objavilo Sociedad Biblica Catolica Internacional (SOBICAIN) koristi termin "aborto", što jasno ukazuje na smrt fetusa.<ref>{{cite book|title=La Biblia|publisher=Sociedad Biblica Catolica Internacional (SOBICAIN)|location=Madrid|year=1995}} The passage reads: "Si unos hombres, en el curso de una pelea, dan un golpe a una mujer embarazada provocandole un aborto, sin que muera la mujer, seran multados conforme a lo que imponga el marido ante los jueces. Pero si la mujer muere, pagaran vida por vida, ojo por ojo, [..]" (translation courtesy of translate.com: "If men, in the course of a fight, hit a pregnant woman causing an abortion, without the woman dying, they will be fined according to what the husband imposes before the judges. But if the woman dies, they will pay life for life, an eye for an eye, [..]")</ref> Ako ne uslijedi dodatna šteta, počinitelj mora platiti kaznu. Samo ako postoji dodatna šteta, taj mora biti kažnjen jednakom štetom (tj. oko za oko).<ref>{{cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Exodus%2021:22-24|title = Exodus 21:22–24 – - Bible Gateway}}</ref> Komentatori, kao što je bio [[Bruce Waltke]], predstavili su ovaj stih kao dokaz da Bog ne cijeni fetus kao ljudsko biće i/ili dokaz da fetus nema dušu.<ref>{{cite web|url=http://religion.blogs.cnn.com/2012/10/30/my-take-when-evangelicals-were-pro-choice/comment-page-30/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104022621/http://religion.blogs.cnn.com/2012/10/30/my-take-when-evangelicals-were-pro-choice/comment-page-30/|archive-date=4. 11. 2012|title=My Take: When evangelicals were pro-choice}}</ref><ref>Bruce Waltke, "The Old Testament and Birth Control", ''Christianity Today'' 13 no. 3 (1968) 3–6</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140331150652/http://blog.chron.com/goplifer/2014/03/when-evangelicals-were-pro-choice/ {{Bare URL inline|date=august 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/abortion.html|title=Abortion in Judaism}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/37/37-2/JETS_37-2_169-184_Fuller.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101230215132/http://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/37/37-2/JETS_37-2_169-184_Fuller.pdf|archive-date=30. 12. 2010|title=Fuller, Russell, Exodus 21:22–23: The Miscarriage Interpretation and the Personhood of the Fetus (June 1994) Journal of Evangelical Theological Society, pp. 169–184.}}</ref> [[C. Everett Koop]] nije se složio s ovim tumačenjem.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=4PIV2TymFC8C&pg=PA154 |page=154 |title=Godly Seed: American Evangelicals Confront Birth Control, 1873–1973 |last=Carlson |first=Allan C. |publisher=Transaction |date=31. 12. 2011 |isbn=978-1-4128-4651-6}}</ref> Još jedan odlomak iz Starog zavjeta koji je korišten za argumentiranje o božanskom odobrenju abortusa su Brojevi 5:11-31, koji opisuju iskušenje nevjerne žene.<ref>{{cite web|url=https://ffrf.org/component/k2/item/25602-abortion-rights,|title=What Does the Bible Really Say About Abortion? – Freedom From Religion Foundation|first=Lauryn|last=Seering|website=ffrf.org|access-date=25. 6. 2022|archive-date=20. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520134008/https://ffrf.org/component/k2/item/25602-abortion-rights,}}</ref> Ako muškarac sumnja u vjernost svoje žene, odveo bi je pred velikog svećenika. Svećenik bi napravio tekućinu koju bi žena trebala piti, napravljenu od vode i "prašine s poda šatora". Ako je bila nevjerna, "njen trbuh će se oteknuti i [[materica]] će pobaciti, i ona će postati prokletstvo". Ako je bila nevina, piće nije imalo nikakvog učinka.<ref>{{cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Numbers+5%3A11-31|title = Numbers 5:11–31 – - Bible Gateway}}</ref> {{Abortus u Katoličkoj crkvi}} Ranokršćansko djelo pod nazivom [[Didahe]] (prije 100. nove ere) kaže: "ne ubijajte dijete pobačajem niti ubijajte novorođenče."<ref name="didache">{{Cite book|editor=Cyril Charles Richardson |title=Early Christian Fathers |orig-date=c. 150 |access-date=12. 12. 2008 |year=1953 |publisher=Westminster Press |location=Philadelphia |oclc=832987 |chapter=Didache |chapter-url=http://www.ccel.org/ccel/richardson/fathers.viii.i.iii.html}}</ref> [[Tertulijan]], teolog iz 2. i 3. stoljeća kršćanstva, tvrdio je da se abortus treba izvoditi samo u slučajevima u kojima bi abnormalni položaj fetusa u maternici ugrozio život trudnice. [[Sveti Augustin]], u ''[[Enchiridion Augustina|Enchiridion]]'', usput spominje hirurške zahvate koji se izvode radi uklanjanja fetusa koji su umrli u maternici.<ref name="Enchiridion 85">[[Augustine of Hippo|Augustine]] (1885) [{{circa|lk=no|420}}]. [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf103.iv.ii.lxxxvii.html "The Case of Abortive Conceptions"]. ''Enchiridion of Augustine''. in Philip Schaff. ''Nicene and Post-Nicene Fathers''. '''3'''. Edinburgh: T&T Clark.</ref> Sveti Augustin je vjerovao da je abortus "fetusa animatusa", fetusa s ljudskim udovima i oblikom, ubistvo. Međutim, njegova uvjerenja o abortusu u ranijoj fazi bila su slična Aristotelovim,<ref name=Augustine>{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/abo_hist.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19970718201047/http://religioustolerance.org/abo_hist.htm |url-status=usurped |archive-date=18. 7. 1997 |title=Roman Catholicism and abortion access: Pagan & Christian beliefs 400 BC −1980 AD |first=B. A. |last=Robinson |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance |date=28. 5. 2000 |access-date=9. 12. 2008}}</ref> iako nije mogao ni poreći ni potvrditi da li će takvi djelomično formirani fetusi biti uskrsnuti kao potpuni ljudi u vrijeme Drugog dolaska.<ref name="Enchiridion 78">Augustine of Hippo (1885) [{{circa|lk=no|420}}]. [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf103.iv.ii.lxxx.html "What Sins are Trivial and What Heinous is a Matter for God's Judgment"]. ''Enchiridion of Augustine''. in Philip Schaff. ''Nicene and Post-Nicene Fathers''. '''3'''. Edinburgh: T&T Clark.</ref> * „Ko je tu ko nije sklon misliti da neformirani pobačaji propadaju, poput sjemena koje nikada nije oplodilo?“<ref name="Enchiridion 85"/> * „I stoga sljedeće pitanje mogu vrlo pažljivo istražiti i raspravljati učeni ljudi, iako ne znam je li u ljudskoj moći da ga riješe: U koje vrijeme novorođenče počinje živjeti u maternici: postoji li život u latentnom obliku prije nego što se manifestira u pokretima živog bića. Poricati da mladi koji se iz maternice izvlače ud po ud, da ne bi umrla i majka ako bi ostali mrtvi, nikada nisu bili živi, čini se previše smjelim.“<ref name="Enchiridion 86">[[Augustine of Hippo|Augustine]] (1885) [{{circa|lk=no|420}}]. [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf103.iv.ii.lxxxviii.html "If They Have Ever Lived, They Must of Course Have Died, and Therefore, Shall Have a Share in the Resurrection of the Dead"]. ''Enchiridion of Augustine''. in Philip Schaff. ''Nicene and Post-Nicene Fathers''. '''3'''. Edinburgh: T&T Clark.</ref> „[[Leges Henrici Primi]]“, napisan oko 1115, propisuje odštetu za ženu ili njene rođake ako druga osoba uzrokuje njen spontani pobačaj, te propisuje pokoru (tri godine ako se pobačaj dogodi prije spontanog pobačaja, sedam godina nakon spontanog pobačaja) ako trudnica prekine trudnoću; ova potonja kazna primjenjivala se samo na žene čiji je pobačaj rezultat želje da se sakrije nedozvoljeni seks.<ref>{{cite journal|last=Spivack|first=Carla|title=To "Bring Down the Flowers": The Cultural Context of Abortion Law in Early Modern England |journal=William and Mary Journal of Women and the Law|volume=14|year=2007|pages=107–151| url=https://scholarship.law.wm.edu/wmjowl/vol14/iss1/4}}</ref>{{rp|130–131}} "Ubrzanje", termin koji se često koristi naizmjenično s "udisanjem duše" ili "animacijom", povezivao se s prvim pokretom fetusa u maternici. Ovaj pokret žene obično osjećaju negdje između trećeg i petog mjeseca trudnoće. Babice koje su obavljale abortuse optužene su za vještičarenje u djelu ''[[Malleus Maleficarum]]'' (''Čekić vještica''), objavljenom 1487. kao priručnik za lov na vještice u Njemačkoj.<ref name="malleus">{{Cite book|first=Heinrich |last=Institoris|author2=Jakob Sprenger |author2-link=Jakob Sprenger |editor=Montague Summers|title=The Malleus maleficarum of Heinrich Kramer and James Sprenger |publisher=Dover Publications |location=New York City|year=1971 |page=[https://archive.org/details/malleusmaleficar00inst/page/66 &#91;https://books.google.com/books?id=j0S4Q5mjS7gC&printsec=frontcover&cad=0#PPA66,M1 66&#93;] |isbn=0-486-22802-9 |oclc=246623 |orig-date=1487 |url=https://archive.org/details/malleusmaleficar00inst/page/66 }}</ref> U 1591., [[Papa Grgur XIV]] objavio je nove propise u apostolskoj konstituciji ''Sedes Apostolica ''{{Efn|The relevant part of this constitution is reproduced in {{Cite book|title=Codicis Iuris Canonici Fontes|publisher=Typis Polyglottis Vaticanis|others=(ref. given for the constitution: Bull. Rom, tom. 5, I, p. 275, 276)|year=1926|editor-last=Gasparri|editor-first=Pietro|editor-link=Pietro Gasparri|volume=I:1–364|location=Rome|pages=330–331|chapter=173. Gregorius XIV, const. ''Sedes Apostolica'', 31 maii 1591.|access-date=5. 6. 2020|chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9737552z/f335.image.texteImage}}|name=sedes|group=}} (published on 31 May 1591), limiting the punishments to abortion of a "formed" fetus:<ref name=":2">[https://books.google.com/books?id=gV6W8z4ojSoC&dq=%22sixtus+v%22+%22gregory+XIV%22+murder&pg=PA91 Nicholas Terpstra, ''Lost Girls: Sex and Death in Renaissance Florence'' (Johns Hopkins University Press 2010] {{ISBN|978-0-8018-9499-2}}), p. 91</ref><ref>{{Cite book|last=Sobiech|first=Frank|url=https://books.google.com/books?id=NwaPDAAAQBAJ&q=CONSTITUTIO+APOSTOLICA+Sedes+apostolica+gregorio+XIV&pg=PA112|title=Ethos, Bioethics, and Sexual Ethics in Work and Reception of the Anatomist Niels Stensen (1638–1686): Circulation of Love|date=25. 6. 2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-32912-3|page=112|language=en|chapter=2.3 Between Medicine and theology [2.3.1.5 Simultaneous Ensoulment Versus Successive Ensoulment of the Embryo]}}</ref> "Kada abortus nije bio ni 'pitanje ubistva ni živog fetusa', Grgur je smatrao da je 'korisnije' vratiti se blažim kaznama [za rani abortus] svetih [[Kanon (kanonsko pravo)|kanona]] i [[Svjetovno pravo|profanih zakona]]: oni koji pobace ''inanimatus'' [bezdušno] neće biti krivi za pravo ubistvo jer nisu ubili ljudsko biće u stvarnosti; klerici uključeni u abortuse počinit će smrtni grijeh, ali neće biti kažnjeni zbog [[Prepreka (Katoličko kanonsko pravo)|nepravilnost]]".<ref>{{Cite journal|last=Christopoulos|first=John|date=2012|title=Abortion and the Confessional in Counter-Reformation Italy|url=https://archive.org/details/renaissance-quarterly_summer-2012_65_2/page/n132|journal=Renaissance Quarterly|volume=65|issue=2|pages=443–484 (p. 474)|doi=10.1086/667257|jstor=10.1086/667257|s2cid=142588594|issn=0034-4338}}</ref> Nakon 1591, Grgurov „Sedes apostolica“ „ostao je na snazi gotovo tri stoljeća, a revidirao ga je tek 1869. Pije IX“.<ref name="Connery">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XvqRAAAAIAAJ&q=catholic+history+of+abortion |isbn=978-0-8294-0257-5 |date=1977 |publisher=Loyola University Press |title=Abortion, the development of the Roman Catholic perspective |first1=John R |last1=Connery}}</ref>{{rp|148}} Svojom bulom iz 1869. „[[Apostolicae Sedis moderationi]]“, [[papa Pije IX]] poništio je izuzetak Grgura XIV o još neoživljenom fetusu u vezi s duhovnom kaznom ekskomunikacije.<ref>"Excommunicationi latae sententiae Episcopis sive Ordinariis reservatae subiacere declaramus: .. 2. Procurantes abortum, effectu sequuto" ([https://www.vatican.va//archive/ass/documents/ASS-05-1869-70-ocr.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206111318/https://www.vatican.va/|date=6. 2. 2015}}, p. 317)</ref> Od tada se ova kazna automatski nametala abortusom u bilo kojoj fazi trudnoće.<ref name="catholicsensibility.wordpress.com">{{Cite journal |journal=Irish Theological Quarterly |first=Brian V. |last=Johnstone |date=mart 2005 |title=Early Abortion: Venial or Mortal Sin? |url=https://archive.org/details/sim_irish-theological-quarterly_2005_70_1/page/60 |volume=70 |issue=1 |page=60 |doi=10.1177/002114000507000104|s2cid=170797954 }} An excerpt can be found [http://catholicsensibility.wordpress.com/2008/08/27/moral-theology-and-early-abortion/ here].</ref> Sada se Rimokatolička i Istočna pravoslavna crkva protive abortusu od začeća.<ref>{{cite web|url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P7Z.HTM|title = Catechism of the Catholic Church, s. 2270, citing Jeremiah 1:5, Job 10:8–12, Psalms 22:10–11, 139:15.|access-date=27. 6. 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=http://orthodoxinfo.com/praxis/abortion.aspx|title=An Orthodox View of Abortion: The Amicus Curiae Submitted to the Supreme Court in Webster et al. v. Reproductive Health Services et. al.|access-date=27. 6. 2022}}</ref> ==Moderno doba== ===Kriminalizacija=== [[Datoteka:JapaneseAbortionWoodblock.jpg|thumb|right|220px|"Opomena protiv abortusa". [[Japan]]ski [[Ukiyo-e]] [[drvorez]]]] iz kasnog 19. stoljeća Medicina 19. stoljeća svjedočila je ogromnom napretku u područjima [[hirurgija|hirurgije]], [[anestezija|anestezije]] i [[sanitacija]]. Društveni stavovi prema abortusu promijenili su se u kontekstu reakcije na [[pokret za ženska prava]]. Abortus je ranije bio široko prakticiran i legalan prema [[običajno pravo|običajnom pravu]] u ranoj trudnoći (do [[ubrzanje|ubrzavanja]]), i tek u 19. stoljeću [[svijet engleskog govornog područja]] donio je zakone protiv abortusa u svim fazama trudnoće.<ref>{{cite book | last=Reagan | first=Leslie J. | title=When Abortion Was a Crime: Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973 | url=https://archive.org/details/whenabortionwasc00reag_0 | url-access=registration |page=[https://archive.org/details/whenabortionwasc00reag_0/page/8 8]| publisher=University of California Press | year=1997| isbn=978-0-520-21657-0 }}</ref> Brojni faktori su doprinijeli ovoj promjeni mišljenja o abortusu početkom 19. stoljeća. U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama[[, gdje su ljekari bili vodeći zagovornici zakona o kriminalizaciji abortusa, neki od njih su tvrdili da napredak u medicinskom znanju pokazuje da ubrzavanje trudnoće nije ni više ni manje ključno u procesu trudnoće od bilo kojeg drugog koraka, te stoga, ako se neko protivi abortusu nakon ubrzavanja trudnoće, trebao bi se protiviti i prije ubrzavanja.<ref name="Mohr">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|pages=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/35 35–36]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> Praktični razlozi su također utjecali na medicinsku oblast da nametne [[zakon o abortusu|zakone protiv abortusa]]. Prvo, pružatelji usluga abortusa su obično bili neobučeni i nisu bili članovi medicinskih društava. U doba kada su vodeći doktori u zemlji pokušavali standardizirati medicinsku profesiju, ovi "neredovni" pacijenti smatrani su smetnjom za javno zdravlje.<ref name="Mohr2">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|page=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/34 34]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> "Neredovne" osobe nisu bile popularne ni u formalnijoj medicinskoj profesiji jer su predstavljale konkurenciju, i to često jeftinu konkurenciju. Iako je kampanja ljekara protiv abortusa započela početkom 19. stoljeća, u Sjedinjenim Državama se malo toga promijenilo sve do nakon [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]].<ref name="Mohr3">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|page=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/147 147]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> Engleski zakon o abortusu prvi put je kodificiran u zakonodavstvu prema članovima 1 i 2 [[Zakona o zlonamjernom pucanju ili ubadanju iz 1803.]]. [[prijedlog zakona]] predložio je [[vrhovni sudija Engleske i Walesa]], [[Edward Law, 1. baron Ellenborougha]] kako bi razjasnio zakon koji se odnosi na abortus i bio je prvi zakon koji ga je eksplicitno zabranio. Zakon je propisivao da je krivično djelo za bilo koju osobu izvršiti ili izazvati abortus. Kazna za izvršenje ili pokušaj izvršenja abortusa nakon [[ubrzanjwe|ubrzavanja]] bila je [[smrtna kazna]] (član 1), a u suprotnom je bila deportacija u trajanju od četrnaest godina (član 2). U Sjedinjenim Američkim Državama 19. stoljeća, abortus je bio slabo reguliran, u tradiciji engleskog običajnog prava, abortusi prije ubrzavanja smatrani su najviše prekršajem. Pokazalo se da je ove slučajeve teško procesuirati jer je svjedočenje majke obično bilo jedino sredstvo da se utvrdi kada je došlo do ubrzavanja.<ref name="Doan">{{cite book|title=Opposition and Intimidation:The abortion wars and strategies of political harassment|url=https://archive.org/details/oppositionintimi0000doan|url-access=limited|first=Alesha E. |last=Doan|year=2007|page=[https://archive.org/details/oppositionintimi0000doan/page/46 46]|publisher=University of Michigan|isbn=978-0-472-09975-7}}</ref> Zakon je izmijenjen [[Zakon o prekršajima protiv ličnosti iz 1828.|1828.]] i [[Zakon o prekršajima protiv ličnosti iz 1837.|1837.]] – potonji je uklonio razliku između žena koje su brzo zatrudnjele (kasna trudnoća) i onih koje to nisu. Također je ukinuo smrtnu, kao moguću kaznu. U drugoj polovini 19. stoljeća abortus je postao sve kažnjiviji. Jedan pisac je to opravdao tvrdnjom da se broj abortusa među udatim ženama znatno povećao 1840.<ref>[https://books.google.com/books?id=dfICAAAAYAAJ&dq=%22therapeutic%20abortion%22&pg=PA374 Transactions of the Washington Obstetrical and Gynecological Society]</ref> [[Zakon o krivičnim djelima protiv ličnosti iz 1861.]] godine stvorio je novo pripremno krivično djelo nabavke otrova ili instrumenata s namjerom izazivanja abortusa. Međutim, tokom 1860-ih usluge abortusa bile su dostupne u New Yorku, New Orleansu, Cincinnatiju, Louisvilleu, Clevelandu, Chicagu i Indianapolisu; s procjenama da je na svaka četiri živorođena djeteta dolazio jedan abortus.{{sfn|Doan|2007|p=47}} Zakoni protiv abortusa počeli su se pojavljivati u Sjedinjenim Državama od 1820-ih. Zakon [[Connecticut]]a iz 1821. bio je usmjeren protiv [[apoteka]]ra koji su prodavali otrove ženama u svrhu abortusa, a [[New York (savezna država)|New Yorku]] je abortuse nakon ubrzavanja trudnoće proglasio krivičnim djelom, a abortuse prije ubrzavanja trudnoće prekršajem, 1829.<ref>{{cite journal |first1=Suzanne M. |last1=Alford |url=http://www.law.duke.edu/shell/cite.pl?52+Duke+L.+J.+1011 |title=Is Self-Abortion a Fundamental Right? |volume=52 |journal=Duke Law Journal |pages=1011–29 |issue=5 |year=2003 |jstor=1373127 |pmid=12964572 |access-date=14. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122060327/https://law.duke.edu/shell/cite.pl?52+Duke+L.+J.+1011 |archive-date=22. 1. 2019 }}</ref> Kriminalizacija se ubrzala od kasnih 1860-ih, naporima zabrinutih zakonodavaca, ljekara i [[Američko medicinsko udruženje|Američkog medicinskog udruženja]].<ref>{{cite web |url=http://womenshistory/od/abortionuslegal/a/abortion.htm |title=Abortion History: A History of Abortion in the United States |access-date=7. 7. 2006 |last=Lewis |first=Jone Johnson |work=Women's History section of Aboutcom|publisher=Aboutcom|archive-date=3. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303021904/http://womenshistory/od/abortionuslegal/a/abortion.htm }}</ref> U 1873, [[Comstockov zakon]] zabranjivao je bilo kakve metode proizvodnje ili objavljivanja informacija koje se odnose na nabavku [[Pobačaj|abortusa]], [[kontracepcija|sprečavanja začeća]] i prevenciju [[venerična bolest|veneričnih bolesti]], čak i studentima medicine.<ref>DeRobigne Mortimer Bennett. (1878). [https://archive.org/stream/anthonycomstockh00bennuoft#page/1017/mode/1up ''Anthony Comstock: His Career of Cruelty and Crime. A Chapter from "Champions of the Church"'']. Retrieved 26 July 2022 – via Internet Archive.</ref> Do 1909, kazna za kršenje ovih zakona postala je novčana kazna od 5.000 dolara i do pet godina zatvora. Od 1910, gotovo svaka država imala je zakone protiv abortusa;{{sfn|Doan|2007|p=51}} oni su u najboljem slučaju bili neravnomjerno primjenjivani.<ref name="Reagan">{{cite book | last=Reagan | first=Leslie J. | title=When Abortion Was a Crime: Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973 | url=https://archive.org/details/whenabortionwasc00reag_0 | url-access=registration | publisher=University of California Press | year=1997| isbn=978-0-520-21657-0 }}</ref>{{rp|80–112}} Ograničenja abortusa nisu nova, ali su se povećala i proširila na mjesta gdje ih prije nije bilo.<ref>{{Cite journal|last1=Mucciaroni |first1=Gary |last2=Ferrailo |first2=Kathleen |last3=Rubado |first3=Meghan |year=2019 |title= Framing Morality Policy Issues: State Legislative Debates on Abortion Restrictions |journal= Policy Sciences |volume=52 |issue=2 |pages=171–189 |doi=10.1007/S11077-018-9336-2 }}</ref> Danas je došlo do povećanja broja zakona koji ograničavaju njegu u vezi s abortusom na više načina nego što je to ranije bio slučaj, a postoji i trend prema zakonima i zakonodavstvu koji ograničavaju abortus.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Beckman |first1=Linda J. |year=2016|title=Abortion in the United States: The Continuing Controversy |journal=Feminism & Psychology |volume=27 |issue=1 |pages=101–113 |doi=10.1177/0959353516685345 }}</ref> Negativno uokviravanje abortusa doprinijelo je današnjem trendu ka anti-abortusnom zakonodavstvu. Bitka protiv abortusa u Sjedinjenim Državama može se uglavnom posmatrati kao bitka suprotstavljenih ideologija.<ref name="ReferenceA"/> Zagovornici protiv abortusa vjeruju da život počinje [[začeće]]m, tako da legalizovani abortus predstavlja prijetnju društvenim, moralnim i vjerskim vrijednostima.<ref name="ReferenceA"/> Međutim, zagovornici abortusa smatraju legalizovani abortus kontrolom žene nad svojim tijelom i pristupom sigurnoj reproduktivnoj njezi.<ref name="ReferenceA"/> U Sjedinjenim Državama danas, nakon slučaja Dobbs protiv Jackson Women's Health Organization, mnoge države su zabranile abortus i ciljaju na pružatelje usluga abortusa. U tim državama gdje je abortus zabranjen, ginekolozima je zabranjeno da nude abortuse ili jednostavno ne nude usluge, osim u vrlo ograničenim i određenim okolnostima, te čak ne daju svojim pacijentima upute drugim kliničarima ili online resursima koji se bave abortusom.<ref name="ReferenceB">{{Cite conference|last1=Federiksen |first1=Brittni |last2=Ranji |first2=Ranji |last3=Gomez |first3=Ivette |last4=Salganicoff |first4=Alina |title=A National Survey of OBGYNs' Experiences After Dobbs |publisher=KFF |location=San Francisco, CA |year=2023 }}</ref> Razlog zašto se ove usluge ne nude proizlazi iz činjenice da mnoge institucije koje zapošljavaju ove ginekologe imaju politike protiv izvođenja abortusa ili prekida trudnoće, što nameće previše zakonskih propisa koji se odnose na njegu vezanu za abortus.<ref name="ReferenceB"/> Ginekolozi su izjavili da je njihova praksa pogođena i da su se njihovi odnosi s pacijentima pogoršali otkako je donesena odluka u slučaju Dobbs.<ref name="ReferenceB"/> Nasuprot tome, u Francuskoj su se društvene percepcije abortusa počele mijenjati. U prvoj polovini 19. stoljeća, abortus se smatrao posljednjim utočištem za trudne, ali neudate žene. Kako su pisci počeli pisati o abortusu u smislu planiranja porodice za udane žene, praksa abortusa je rekonceptualizirana kao logično rješenje za [[neželjena trudnoća|neželjene trudnoće]] koje su rezultat neefikasnih kontraceptiva.<ref name="mclaren-french">{{Cite journal|last=McLaren |first=Angus |date=Spring 1978 |title=Abortion in France: Women and the Regulation of Family Size 1800–1914 |journal=French Historical Studies |volume=10 |issue=3 |pages=461–484 [469] |quote=Increasingly, writers in the latter half of the nineteenth century no longer referred to abortion as a last resort for the single, seduced girl but as a family planning measure employed by the married woman. As a result the very nature of the idea and practice of abortion was transformed. |doi=10.2307/286340 |pmid=11614490 |publisher=Duke University Press |jstor=286340}}</ref> Formulacija abortusa kao oblika planiranja porodice za udate žene postala je "zamisliva" jer su se i medicinski i nemedicinski praktičari složili oko relativne sigurnosti postupka.<ref name="mclaren-french"/> {{glavni|Ilegalna operacija (eufemizam)}} ===Metodi abortusa u 19. i 20. vijeku=== [[Datoteka:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|right|200px| Reklama iz 1845. za "Francuske periodične pilule" upozorava na upotrebu od strane žena koje bi mogle biti "en ciente [''sic'']" ("''enceinte''" je francuski za "trudnu").]] U [[New York]]u je hirurški abortus u 19. stoljeću nosio stopu smrtnosti od 30%, bez obzira na bolničko okruženje, a Američko medicinsko udruženje pokrenulo je kampanju protiv abortusa koja je rezultirala time da je abortus postao isključivi domen ljekara. {{sfn|Doan|2007|p=47}} Rad objavljen 1870. o uslugama abortusa koje se mogu naći u Syracuseu, New York, zaključio je da je metod koji se tamo najčešće praktikovao u to vrijeme bilo ispiranje unutrašnjosti maternice ubrizgavanjem vode. Autor članka, Ely Van de Warkle, tvrdio je da je ovaj postupak bio pristupačan čak i sluškinji, jer ga je jedan muškarac u gradu nudio za 10 dolara na rate.<ref>{{Cite book|first=Ely |last=Van de Warker |year=1870 |title=The detection of criminal abortion and a study of fœticidal drugs |url=https://archive.org/details/detectionofcrimi00vanduoft |publisher=James Campbell |location=Boston |access-date=14. 12. 2008}}</ref> Druge cijene koje su, prema izvještajima, naplaćivali pružatelji usluga abortusa u 19. stoljeću bile su mnogo veće. U Britaniji je to moglo koštati od 10 do 50 gvineja, ili 5% godišnjeg dohotka domaćinstva niže srednje klase.<ref name="potts" /> Od 1870. u Engleskoj je zabilježen stalan pad nataliteta, koji neki komentatori nisu povezivali s porastom upotrebe umjetne kontracepcije, već s tradicionalnijim metodama poput prekida odnosa i apstinencije. To je bilo povezano s promjenama u percepciji relativnih troškova odgoja djece. Naravno, žene su se suočile s neželjenim trudnoćama. Sredstva za abortus su diskretno reklamirana i postojala je znatna količina folklora o metodama izazivanja pobačaja. Među ženama radničke klase bili su popularni nasilni purgativi, menta (Mentha pulegium pennyroyal), aloja i terpentin. Ostali metodi za izazivanje pobačaja bili su vrlo vruće kupke i džin, ekstremni napor, kontrolirani pad niz stepenice ili veterinarski lijekovi. Takozvani "ulični" abortusi bili su prilično česti, iako su njihovi krvavi napori mogli biti fatalni. Procjene broja ilegalnih abortusa izvršenih u Engleskoj uveliko su varirale: prema jednoj procjeni, 100.000 žena pokušalo je izazvati pobačaj 1914, obično lijekovima. Nalet neobjašnjivih pobačaja u [[Sheffield]]u u [[Engleska|Engleskoj]] pripisan je trovanju olovom uzrokovanom metalnim cijevima koje su napajale grad vodom. Ubrzo su žene počele koristiti diahilonat, supstancu s visokom koncentracijom olova, kao abortivno sredstvo. 1898, jedna žena je priznala da je koristila diakilone za izazivanje pobačaja.<ref name=potts/> Upotreba diakilona postala je raširena u [[Midlands|Engleskom Midlandsu]] sve do [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Kriminalistička istraga jednog abortusera u [[Calgary]]iju, [[Alberta]] 1894. otkrila je putem [[hemijska analiza|hemijske analize]] da je mješavina koju je dao čovjeku koji je tražio abortivno sredstvo sadržavala [[Lytta vesicatoria|špansku mušicu]].<ref name=ccha>{{Cite journal |last=Beahen |first=William |year=1986 |title=Abortion and Infanticide in Western Canada 1874 to 1916: A Criminal Case Study |journal=Historical Studies |volume=53 |pages=53–70 |publisher=The Canadian Catholic Historical Association |url=http://www.umanitoba.ca/colleges/st_pauls/ccha/Back%20Issues/CCHA1986/Beahan.htm |access-date=10. 12. 2008 |archive-date=2. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202122325/http://www.umanitoba.ca/colleges/st_pauls/ccha/Back%20Issues/CCHA1986/Beahan.htm |url-status=dead }}</ref> Dr. Evelyn Fisher Midland je pisao o tome kako su žene koje su živjele u rudarskom gradu u [[Vels]]u tokom 1920-ih koristile svijeće namijenjene za rimokatoličke ceremonije kako bi proširile grlić maternice u nastojanju da samoizazivaju [[pobačaj]].<ref name=potts/> Slično tome, upotreba svijeća i drugih predmeta, kao što su stakleni štapići, držači za [[olovka|olovke]], pegle za kosu, kašike, štapići, [[nož]]evi i [[kateter]]i, zabilježena je tokom 19. stoljeća u Sjedinjenim Državama.<ref name="king">{{Cite journal|author=King CR |title=Abortion in nineteenth century America: a conflict between women and their physicians |journal=Women's Health Issues |volume=2 |issue=1 |pages=32–9 |year=1992 |pmid=1628000 |doi=10.1016/S1049-3867(05)80135-5 |url=http://www.popline.org/docs/076577 |access-date=10. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202135921/http://www.popline.org/docs/076577 |archive-date=2. 2. 2009 |url-access=subscription }}</ref> Kaže se da su žene [[Jevreji|jevrejskog porijekla]] u Donjem East Sideu, [[Manhattan]]u, prenijele drevni indijski običaj sjedenja iznad lonca s parom u rano 20. stoljeće.<ref name=yale/> Neki komentatori su tvrdili da je abortus ostao opasan postupak do početka 20. stoljeća, opasniji od porođaja do otprilike 1930.<ref>Abortion was more dangerous than childbirth throughout the 19th century. By 1930, medical procedures had improved for both childbirth and abortion but not equally, and induced abortion in the first trimester had become safer than childbirth. In 1973, ''Roe vs. Wade'' acknowledged that abortion in the first trimester was safer than childbirth.<br />{{•}}{{cite book |title=Time communication 1940–1989: retrospective |publisher=Time Inc. |year=1989 |chapter=The 1970s |quote=Blackmun was also swayed by the fact that most abortion prohibitions were enacted in the 19th century when the procedure was more dangerous than now.}}<br />{{•}}{{cite book |last=Will |first=George |title=Suddenly: the American idea abroad and at home, 1986–1990 |publisher=Free Press |year=1990 |page=[https://archive.org/details/suddenlyamericangwill00will/page/312 312] |isbn=0-02-934435-2 |url=https://archive.org/details/suddenlyamericangwill00will/page/312 }}<br />{{•}}{{cite web |url=http://www.policyalmanac.org/culture/archive/crs_abortion_overview.shtml |title=Abortion Law Development: A Brief Overview |last1=Lewis |first1=J. |last2=Shimabukuro |first2=Jon O. |publisher=Congressional Research Service |date=28. 1. 2001 |access-date=1. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514133610/http://www.policyalmanac.org/culture/archive/crs_abortion_overview.shtml |archive-date=14. 5. 2011 }}<br />{{•}}{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EHj_0R2rbxAC&pg=PA1 |page=1 |title=Encyclopedia of American law |last=Schultz |first=David Andrew |publisher=Infobase Publishing |year=2002 |isbn=0-8160-4329-9 }}<br />{{•}}{{cite journal |title=Pregnancy termination |journal=Population Reports |author=Population Information Program, George Washington University |author2=Dept. of Medical and Public Affairs, Johns Hopkins University |publisher=Population Information Program, The Johns Hopkins University |year=1980 |number=7}}<br />{{•}}{{cite web |title=Birthing a Nation: Fertility Control Access and the 19th Century Demographic Transition |last=Lahey |first=Joanna N. |publisher=Pomona College |date=24. 9. 2009 |url=http://economics.pomona.edu/colloquium/ |work=Colloquium |access-date=4. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815111454/http://economics.pomona.edu/colloquium/ |archive-date=15. 8. 2011 }}</ref> Ali drugi su rekli da su u 19. stoljeću rani abortusi u higijenskim uslovima u kojima su babice obično radile bili relativno sigurni.<ref name=GordonMoral>{{cite book | last = Gordon | first = Linda | title = The Moral Property of Women | url = https://archive.org/details/moralpropertyofw0000gord_l0f6 | publisher = University of Illinois Press | year = 2002 | isbn = 0-252-02764-7 }}</ref>{{rp|25|}}<ref>{{citation | last = Solinger | first = Rickie | contribution = Introduction | editor-last = Solinger | editor-first = Rickie | title = Abortion Wars: A Half Century of Struggle, 1950-2000 | pages = [https://archive.org/details/abortionwarshalf0000soli/page/1 1–9] | publisher = University of California Press | year = 1998 | isbn = 978-0-520-20952-7 | url = https://archive.org/details/abortionwarshalf0000soli/page/1 }}</ref>{{rp|4}}<ref name="Charles C. Thomas">{{cite book | last1 = Bates | first1 = Jerome E. | last2 = Zawadzki | first2 = Edward S. | title = Criminal Abortion: A Study in Medical Sociology | publisher = Charles C. Thomas | year = 1964 | isbn = 978-0-398-00109-4 }}</ref>{{rp|59}}<ref name="Taussig 1936">{{cite book | last = Taussig | first = Frederick J. | title = Abortion Spontaneous and Induced: Medical and Social Aspects | publisher = C. V. Mosby | year = 1936 }}</ref>{{rp|223}}<ref name="Lee 1838 351–353">{{citation | last=Lee | first=Charles A. | title=Report of a trial for murder | journal=American Journal of the Medical Sciences |year=1838|volume=XXII|pages=351–353}}</ref><ref name="Bailey 1896 144–150">{{citation | last=Bailey | first=Benjamin | title=Induction of abortion and premature labor | journal=North American Journal of Homeopathy | year=1896|volume=XI|issue=3|pages=144–150}}</ref><ref>{{citation | last=Simpson | first=Keith | title=Forensic Medicine | publisher=Edward Arnold Publishers | year=1947 | pages=173–174}}</ref> Osim toga, neki autori su pisali da je, uprkos poboljšanim medicinskim procedurama, period od 1930-ih do legalizacije također obilježen revnosnijim provođenjem zakona protiv abortusa, a istovremeno i sve većom kontrolom pružatelja usluga abortusa od strane organiziranog kriminala.<ref name="Reagan"/><ref>{{cite book | last=Evans | first=Max | title=Madam Millie: Bordellos from Silver City to Ketchikan | url=https://archive.org/details/madammillieborde0000evan | publisher=University of New Mexico Press | year=2002 | pages=[https://archive.org/details/madammillieborde0000evan/page/208 209]–218, 230, 267–286, 305}}</ref><ref>{{cite book | last=Donner | first=James | title=Women in Trouble: The Truth about Abortion in America | publisher=Monarch Books | year=1959}}</ref><ref>{{cite book | last=Oakley | first=Ann | title=The Captured Womb | url=https://archive.org/details/capturedwombhist0000oakl | publisher=Basil Blackwell | year=1984 | page=[https://archive.org/details/capturedwombhist0000oakl/page/90 91]}}</ref><ref>{{cite book | last=Solinger | first=Rickie | title=The Abortionist: A Woman Against the Law | url=https://archive.org/details/abortionistwoman0000soli | publisher=The Free Press | year=1994 | pages=xi, 5, 16–17, 157–175}}</ref> ===Oglašavanje abortivnih sredstava i usluga abortusa=== [[Datoteka:Beecham's pills advert.jpg|thumb|right| Sugestivna reklama za upotrebu [[Beechamove pilule|Beechamovih pilula]] kao abortivnog sredstva. Tekst na dnu navodi da pilule "pomažu prirodi u njenim čudesnim funkcijama".]] Uprkos zabranama donesenim s obje strane Atlantskog okeana, pristup abortusu se nastavio, kao što bi sugeriralo prikriveno oglašavanje usluga abortusa, uređaja za izazivanje abortusa i abortivnih lijekova u [[Viktorijansko doba]].<ref name=history2>{{cite web|url=http://users.telerama.com/~jdehullu/abortion/abhist.htm |title=Histories of Abortion |first=James |last=DeHullu |access-date=11. 12. 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081118194538/http://users.telerama.com/~jdehullu/abortion/abhist.htm| archive-date=18. 11. 2008}}</ref> Očigledni štampani oglasi ove prirode pronađeni su u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]],<ref name=libraryofcongress>{{cite web|url=http://memory.loc.gov/ammem/awhhtml/awser2/advertisement.html |title=Product Advertisements |work=American Women |year=2001 |publisher=Library of Congress |access-date=11. 12. 2008}}</ref> [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]],<ref name=potts/> i [[Kanada|Kanadi]].<ref name="mclaren-canada">{{Cite journal|last=McLaren |first=Angus |title=Birth control and abortion in Canada, 1870–1920 |url=https://archive.org/details/sim_canadian-historical-review_1978-09_59_3/page/318 |journal=Canadian Historical Review |volume=59 |issue=3 |pages=319–40 |year=1978 |pmid=11614314 |doi=10.3138/CHR-059-03-02 |s2cid=26629671 }}</ref> Autorica u ''British Medical Journal'' koja je 1868. odgovorila na oglase u [[novine|novinama]] koji su nudili pomoć ženama koje su bile "privremeno neraspoložene" otkrila je da je više od polovine njih zapravo promoviralo abortus.<ref name=potts/> Nekoliko primjera tajno reklamiranih abortivnih sredstava uključuju "Farrerove katoličke pilule", "Hardyjev ženski prijatelj", "Dr. Peterove francuske obnavljajuće pilule", "[[Lydia Pinkham]]in biljni spoj",<ref name=victorianpills>{{Cite news|first=Barbara |last=Black |title=Women win back reproductive rights |url=http://www.nsnews.com/issues00/w112700/opinion/editorial/black.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040819235658/http://www.nsnews.com/issues00/w112700/opinion/editorial/black.html |archive-date=19. 8. 2004 |work=North Shore News |publisher=Lower Mainland Publishing Group |location=North Vancouver (district municipality)|North Vancouver, British Columbia |date=27. 11. 2000 |access-date=11. 12. 2008}}</ref> i lunarne pilule "Madame Drunetteine".<ref name=potts/> [[Patentni lijek]]ovi koji su tvrdili da liječe "ženske tegobe" često su sadržavali sastojke poput [[Mentha pulegium|penirojal]], [[tansy]] i [[Juniperus|savin]]. Abortivni proizvodi prodavani su pod obećanjem "obnavljanja ženske regularnosti" i "uklanjanja svake nečistoće iz sistema".<ref name=victorianpills/> U žargonu takvog oglašavanja, "neredovnost", "opstrukcija", "supresija menstruacije" i "kašnjenje menstruacije" shvaćeni su kao [[eufemizam]]ske reference na stanje trudnoće. Kao takvi, neki abortivni lijekovi su se prodavali kao [[menstruacija|regulatori menstruacije]]<ref name=king/> [[Beechamove pilule]] su se prodavale prvenstveno kao [[laksativ]] od 1842. Izumio ih je [[Thomas Beecham]] iz [[St Helens, Lancashire]], [[Engleska]]. Pilule su bile kombinacija [[aloe]], [[đumbir]]a i [[sapun]]a, s nekim drugim, manje važnim sastojcima. Popularnost pilula proizvela je širok spektar svjedočanstava koja su korištena u oglašavanju. Pjesnik [[William Topaz McGonagall]] napisao je pjesmu u kojoj je reklamirao pilule, dajući svoju preporuku u stihovima.<ref>{{Cite web |url=http://www.mcgonagall-online.org.uk/poems/opgbeechams.htm |title=McGonagall Online – Beecham's Pills |access-date=12. 12. 2025 |archive-date=27. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927015503/http://www.mcgonagall-online.org.uk/poems/opgbeechams.htm |url-status=dead }}</ref> Beecham's expenditure on advertising went from £22,000 to £95,000 in the 1880s.<ref>{{cite book|author1=T. C. Barker |author2=R Harris |title=A Merseyside Town in the Industrial Revolution 1750–1900|publisher=Liverpool University Press|year=1954|pages=378–9}}</ref> U reklami iz 1897. u izdanju „Christian Herald“ za [[Dijamantski jubilej kraljice Viktorije]] pisalo je: „Vrijedi gvineju po kutiji. Beechamove pilule za sve žučne i nervne poremećaje kao što su [[mučnina]], [[glavobolja]], [[zatvor (probava)|zatvor]], slab [[želudac]], oštećena probava, poremećaj jetre i ženske bolesti. Prodaja sada iznosi šest miliona kutija godišnje.“ Tekst je štampan pored slike mlade žene na plaži i imao je natpis „Šta govore divlji talasi? Isprobajte Beechamove pilule.“<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-EOmAAAACAAJ|title=Interception of Pregnancy: Post-Conceptive Fertility Control, Emmenology Revisited|author=Geoffrey Davis|year=1974|publisher=HarperCollins Publishers Australia|isbn=978-0-207-95563-1}}</ref> [[Datoteka:National Police Gazette Restell.jpg|thumb|left|200px|""Žena koja vrši abortus". [[Madame Restell]] je prikazana kao [[negativac|negativka]] u primjerku ''National Police Gazette'' iz 1847.]] "Biseri zdravlja starog dr. Gordona", koje je proizvela [[farmaceutska kompanija]] u [[Montréal|Montrealu]], "liječe sve supresije i nepravilnosti" ako se "koriste mjesečno"".<ref name=bedroom>{{Cite book |first=Angus |last=MacLaren |author2=Arlene Tigar MacLaren |title=The bedroom and the state: the changing practices and politics of contraception and abortion in Canada, 1880–1980 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |year=1986 |isbn=0-7710-5532-3 |oclc=256809754 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bedroomstatechan0000mcla_v4w5 }}</ref> Međutim, nekoliko reklama je eksplicitno upozoravalo na upotrebu njihovog proizvoda od strane žena koje su trudne ili je navodilo pobačaj kao neizbježnu nuspojavu. Tekst za "Dr. Peter's French Renovating Pills" savjetovao je: "..trudnice ih ne bi trebale koristiti, jer neizbježno izazivaju pobačaj..", a i "Dr. Monroe's French Periodical Pills" i "Dr. Melveau's Portuguese Female Pills" su "sigurno izazvale pobačaj".<ref name=potts/> F.E. Karn, muškarac iz Toronta, 1901. upozorio je žene koje su mislile da su trudne da ne koriste [[pilula|pilule]] koje je reklamirao kao "Friar's French Female Regulator" jer će "brzo obnoviti menstrualne sekrete".<ref name=bedroom/> Historičarka [[Ann Hibner Koblitz]] komentira da bi "kupci iz devetnaestog stoljeća shvatili ovo 'upozorenje' tačno onako kako su prodavači namjeravali: kao reklamu za abortivni preparat."<ref name="ahk">{{cite book|last=Koblitz|first=Ann Hibner|title=Sex and Herbs and Birth Control: Women and Fertility Regulation Through the Ages|publisher=Kovalevskaia Fund|year=2014}}</ref>{{rp|44}} Sredinom 1930-ih, abortivni lijekovi su se u Sjedinjenim Državama prodavali ženama od strane raznih kompanija pod raznim nazivima kao što su Molex Pills i Cote Pills. Budući da su kontracepcijska sredstva i abortivni lijekovi u to vrijeme bili ilegalni za prodaju, nuđeni su ženama koje su "odgodile porođaj". Preporučena doza je bila sedam zrna [[ergotin]]a dnevno. Ove pilule su uglavnom sadržavale sastojke poput ergotina, [[aloja|aloje]] i crnog [[kukurijek]]a. Učinkovitost i sigurnost ovih pilula nisu poznate. 1940. FTC (Federalna trgovinska komisija)<ref>{{cite journal |author=Federal Trade Commission |title=In the matter of Western Refining company, Inc, trading as the Motex company and Cote products company |journal=Federal Trade Commission Decisions |url=https://www.ftc.gov/system/files/documents/commission_decision_volumes/volume-30/vol30.pdf |volume=30 |pages=833–838 |date=decembar 1939 – May 1940}}</ref> smatrali su ih nesigurnim i neefikasnim te su zahtijevali da te kompanije prestanu prodavati ove proizvode. Poznati primjer stručnjakinje za abortuse iz viktorijanskog doba bila je [[Madame Restell]], ili Ann Lohman, koja je tokom četrdeset godina ilegalno pružala i hirurške abortuse i abortivne tablete na sjeveru Sjedinjenih Država. Svoj posao je započela u New Yorku tokom 1830-ih, a do 1840-ih proširila se i na [[franšiza|franšize]] u [[Boston]]u i [[Philadelphija|Philadelphiji]]. Procjenjuje se da su do 1870. njeni godišnji troškovi samo na oglašavanje iznosili 60.000 dolara.<ref name="potts"/> Zbog svog ugleda, „restellizam“ je postao sinonim za abortus.<ref>{{cite news|last1=Dannenfelser|first1=Marjorie|title=The Suffragettes Would Not Agree With Feminists Today on Abortion|url=https://time.com/4093214/suffragettes-abortion/|access-date=4. 11. 2015|magazine=TIME|date=4. 11. 2015|archive-date=6. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106015742/http://time.com/4093214/suffragettes-abortion/|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:1858AbortionAdReprint.jpg|thumb|200px|right|"Reklamni tekst dr. Millera za ženske mjesečne praškove" ponovno objavljen u članku iz 1858. u kojem se osuđuje takvo oglašavanje.]] Jedan oglas za Restellove medicinske usluge, objavljen u ''New York Sun'', obećavao je da ona može ponuditi "najstrožu povjerljivost u vezi s tegobama vezanim za ženski organizam" i da je njeno "iskustvo i znanje u liječenju slučajeva ženske nepravilnosti takvo da je potrebno samo nekoliko dana da se postigne savršeno izlječenje".<ref name=restell1>{{Cite book|last=Olasky |first=Marvin N. |author-link=Marvin Olasky |chapter=Crusading on Social and Political Issues: Personalization and {{sic|Pe|sistence|nolink=y}} |chapter-url=http://www.worldmag.com/world/olasky/Prodigal/c11.html |title=Prodigal press: the anti-Christian bias of the American news media |publisher=Crossway Books |location=[[Wheaton, Illinois]] |year=1988 |isbn=0-89107-476-7 |oclc=17865217 |url=https://archive.org/details/prodigalpressant00olas |access-date=11. 12. 2008 }}</ref> U drugom pismu, upućenom udatim ženama, postavljeno je pitanje: "Je li onda poželjno da roditelji proširuju svoje porodice, bez obzira na posljedice po njih same ili dobrobit njihove djece, kada je jednostavan, lak, zdrav i siguran lijek pod našom kontrolom?"<ref name=restell2>{{Cite journal|last=Richardson |first=Cynthia Watkins |year=2002 |title=In the Eye of Power: The Notorious Madam Restell |journal=Khronikos |publisher=University of Maine|url=http://www.umaine.edu/khronikos/docs/papers/archive/richardson.pdf |access-date=11. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217025152/http://www.umaine.edu/khronikos/docs/papers/archive/richardson.pdf |archive-date=17. 12. 2008 }}</ref> Reklame za "Ženske mjesečne regulirajuće pilule" koje je također prodavala obećavale su da će riješiti "sve slučajeve supresije, neredovnosti ili prestanka menstruacije, ma koliko uporni bili".<ref name=restell1/> Madame Restell bila je predmet kritika i u uglednim i u jeftinim novinama. Prvi put je uhapšena 1841, ali tek njeno posljednje hapšenje od strane Anthonyja Comstocka dovelo je do njenog samoubistva na dan suđenja 1. aprila 1878.<ref name=restell2/> Takvo oglašavanje izazvalo je kritike [[badriljekarstvo|nadriliječništva]] i [[nemoral]]a. Sigurnost mnogih lijekova bila je sumnjiva, a efikasnost drugih nepostojeća.<ref name=king/> Horace Greeley, u uvodniku za New York Herald napisanom 1871, osudio je abortus i njegovu promociju kao "zloglasan i nažalost uobičajen zločin – toliko uobičajen da pruža unosnu podršku redovnom cehu profesionalnih ubica, toliko siguran da njegovi počinitelji reklamiraju svoj poziv u novinama".<ref name=libraryofcongress/> Iako su novine u kojima je Greeley pisala prihvatale takve oglase, druge, poput ''New York Tribune'', odbile su ih štampati.<ref name=libraryofcongress/> [[Elizabeth Blackwell (doktorica)|Elizabeth Blackwell]], prva žena koja je stekla titulu [[doktor medicine|doktora medicine]] u Sjedinjenim Državama, također je jadikovala kako su takvi oglasi doveli do savremene sinonimnosti "ženskog ljekara" sa "abortivista".<ref name=libraryofcongress/> ===Prekretnica u zakonodavstvu o abortusu=== [[Datoteka:Stella Browne.gif|thumb|right|Feministkinja [[Stella Browne]] bila je glavna figura u kampanji za liberalizaciju zakona o abortusu.]] Reklamiranje abortivnih sredstava bilo je vrlo učinkovito u Sjedinjenim Američkim Državama, iako očigledno manje učinkovito širom [[Atlantski okean|Atlantika]]. Savremene procjene stope abortusa sredinom 19. stoljeća u Sjedinjenim Američkim Državama sugeriraju da je između 20% i 25% svih [[trudnoća]] u Sjedinjenim Američkim Državama tokom tog doba završilo abortusom.<ref name="Mohr4">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|pages=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/76 76–82]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> U ovom periodu je također došlo do značajne promjene u broju onih koji su podvrgavali abortus. Prije početka 19. stoljeća, većinu abortusa su tražile neudate žene koje su zatrudnjele [[brak|van braka]]. Međutim, od 54 slučaja abortusa objavljenih u američkim medicinskim časopisima između 1839. i 1880, više od polovine su tražile udate žene, a od udatih žena preko 60% je već imalo barem jedno dijete.<ref name="Mohr5">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|pages=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/100 100–101]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> U [[Era Rekonstrukcije|eri nakon Građanskog rata]], veliki dio krivice pripisan je rastućem [[Pokret za ženska prava|Pokretu za ženska prava]]. Mnoge feministkinje tog doba bile su protiv abortusa.<ref>Gordon, Sarah Barringer. [https://books.google.com/books?id=Kg4PAtekGoAC&pg=PA67 "Law and Everyday Death: Infanticide and the Backlash against Woman's Rights after the Civil War"]. ''Lives of the Law''. Austin Sarat, Lawrence Douglas, and Martha Umphrey, Editors. (University of Michigan Press 2006) p.67</ref><ref name="Schiff">Stacy Schiff. [https://www.nytimes.com/2006/10/13/opinion/13schiff.html?_r=2&oref=slogin&pagewanted=print "Desperately Seeking Susan"]. October 13, 2006 ''The New York Times'', Retrieved February 5, 2009.</ref> U knjizi ''Revolucija''', koju su vodile [[Elizabeth Cady Stanton]] i [[Susan B. Anthony]], anonimna saradnica potpisana sa "A" pisala je 1869. o toj temi, tvrdeći da umjesto pukog pokušaja donošenja zakona protiv abortusa, mora se riješiti i korijenski uzrok. Samo donošenje zakona protiv abortusa, kako je navela autorica, "bilo bi samo košenje vrha štetnog korova, dok korijen ostaje. [..] Bez obzira na motiv, ljubav prema lagodnosti ili želju da se nerođeni nevini spase od patnje, žena je strašno kriva koja počini djelo. To će opteretiti njenu savjest u životu, opteretiće njenu dušu u smrti; Ali oh! tri puta je krivlji onaj koji ju je doveo do očaja koji ju je natjerao na zločin."<ref name="Schiff" /><ref name=prolifequakers>{{cite web | title=Marriage and Maternity | url=http://www.prolifequakers.org/susanb.htm | work=The Revolution | publisher=Susan B. Anthony| date=8. 7. 1869 | access-date=21. 4. 2009 | archive-date=19. 3. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm }}</ref><ref>Susan B. Anthony, [http://honors.syr.edu/Courses/03-04/wsp200/july81869.html "Marriage and Maternity"], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005033006/http://honors.syr.edu/Courses/03-04/wsp200/july81869.html |date=5. 10. 2011 }} ''The Revolution'' (1869-07-08), via University Honors Program, Syracuse University.</ref><ref>Federer, William. ''[https://books.google.com/books?id=8GebI40OvYAC&dq=%22woman+is+awfully+guilty+who+commits+the+deed%22&pg=PA81 American Minute]'', page 81 (Amerisearch 2003).</ref> Za mnoge feministkinje ovog doba, abortus se smatrao nepoželjnom nužnošću koju su ženama nametnuli nepromišljeni muškarci.<ref name="Mohr6">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|page=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/110 110]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> Čak je i krilo feminističkog pokreta koje se bavilo "slobodnom ljubavlju" odbilo zagovarati abortus i tretiralo je praksu kao primjer užasnih krajnosti do kojih moderni brak dovodi žene.<ref name="Mohr8">{{cite book|title=Abortion in America: The Origins and Evolution of National Policy|url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame|url-access=registration|author=James C. Mohr|year=1978|page=[https://archive.org/details/abortioninameric00jame/page/112 112]|publisher=Oxford University Press/|isbn=978-0-19-502249-0}}</ref> Silovanje u braku i zavođenje neudatih žena bile su društvene bolesti za koje su feministkinje vjerovale da uzrokuju potrebu za abortusom, jer muškarci nisu poštovali pravo žena na apstinenciju.<ref name="Mohr8"/> Socijalistkinje feministkinje su bile sklonije razumijevanju potrebe za opcijama abortusa za siromašne, a zapravo su i socijalističke feministkinje doktorice, poput [[Marie Equi]], Madeleine Pelletier i Williama J. Robinsona, same izvodile jeftine ili besplatne abortuse za siromašne žene.<ref>{{cite book|last=Allen|first=Ann Taylor|title=Feminism and Motherhood in Western Europe, 1890–1970|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|pages=98, 173, 218}}</ref><ref>{{citation|last=Krieger|first=Nancy|title=Queen of the Bolsheviks: The Hidden History of Dr. Marie Equi|journal=Radical America|volume=17|issue=5|year=1983|pages=54–73|pmid=11618009}}</ref><ref>{{cite book|last=Robinson|first=William J.|title=Doctor Robinson and Saint Peter: How Dr. Robinson Entered the Heavenly Gates and Became St. Peter's Assistant|publisher=Eugenics Publishing|year=1931|page=25}}</ref> ===Kampanja za reformu zakona o abortusu=== Pokret za liberalizaciju zakona o abortusu pojavio se 1920-ih i 30-ih kao dio rastućeg feminističkog aktivizma koji je već rezultirao pobjedama u oblasti [[kontrola rađanja|kontrole rađanja]]. Aktivistkinje, uključujući [[Marie Stopes]] u Engleskoj i [[Margaret Sanger]] u SAD-u, uspjele su da ovo pitanje iznesu na vidjelo, te su osnovane klinike za kontracepciju koje su nudile savjete o planiranju porodice i kontracepcijske metode ženama u potrebi. Godine 1929, u Britaniji je usvojen [[Zakon o očuvanju života dojenčadi iz 1929.|Zakon o očuvanju života dojenčadi]], kojim je izmijenjen zakon ([[Zakon o prekršajima protiv osobe iz 1861.]]) tako da abortus izvršen u dobroj vjeri, isključivo s ciljem očuvanja života majke, ne bi bio prekršaj.<ref>[[Hansard HL. Vol 72. [https://web.archive.org/web/20220216120020/https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl Col 269].</ref> [[Stella Browne]] bila je vodeći zagovornik kontracepcije, koji se sve više počeo baviti spornijim pitanjem abortusa 1930-ih. Browneovina uvjerenja bila su pod jakim uticajem rada [[Havelock Ellis|Havelocka Ellisa]], [[Edward Carpenter|Edwarda Carpentera]] i drugih seksologa.<ref name="Hall">{{cite book|last=Hall|first=Lesley|title=The Life and Times of Stella Browne: Feminist and Free Spirit|url=https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall|year=2011|pages=[https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall/page/26 27]–178}}</ref> Došla je do čvrstog uvjerenja da zaposlene žene trebaju imati izbor da zatrudne i da prekinu trudnoću dok rade u užasnim okolnostima koje okružuju trudnicu koja je i dalje morala obavljati teške fizičke poslove tokom trudnoće.<ref>Jones, Greta. "Women and eugenics in Britain: The case of Mary Scharlieb, Elizabeth Sloan Chesser, and Stella Browne." ''[[Annals of Science]]'' 52 no. 5 (1995):481–502</ref> U ovom slučaju, tvrdila je da bi ljekari trebali davati besplatne informacije o kontracepciji ženama koje žele da znaju o tome. To bi ženama dalo kontrolu nad vlastitim okolnostima i omogućilo im da odluče žele li biti majke ili ne.<ref>{{cite book|last=Rowbotham|first=Sheila|title=A New World for Women: Stella Browne, social feminist|url=https://archive.org/details/newworldforwomen0000rowb|year=1977|pages=[https://archive.org/details/newworldforwomen0000rowb/page/66 66]–67}}</ref> Krajem 1920-ih, Browne je započela turneju predavanja po Engleskoj, pružajući informacije o svojim uvjerenjima o potrebi dostupnosti [[informacija]] o kontracepciji za žene, zdravstvenim problemima žena, problemima vezanim za [[pubertet]] i seksualno obrazovanje te visokoj stopi morbiditeta majki, između ostalih tema.<ref name="Hall"/> Ovi govori su podsticali žene da uzmu pitanja svoje seksualnosti i zdravlja u svoje ruke. Sve više se zanimala za svoj stav o pravu žena da prekinu trudnoću, te je 1929. održala svoje predavanje "Pravo na abortus" pred [[Svjetski kongres za seksualnu reformu|Svjetskim kongresom za seksualnu reformu]]] u [[London]]u.<ref name="Hall"/> Godine 1931. Browne je počela razvijati svoje argumente za pravo žena da odluče o abortusu.<ref name="Hall"/> Ponovo je počela putovati, držeći predavanja o abortusu i negativnim posljedicama koje su uslijedile ako žene nisu mogle prekinuti trudnoću po vlastitom izboru, kao što su: [[samoubistvo]], [[Povreda|ozljeda]], trajna invalidnost, [[ludilo]] i [[trovanje krvi]].<ref name="Hall"/> [[Datoteka:Aleck bourne trial.jpg|thumb|left|[[Aleck Bourne]] oslobođena je optužbi za izvođenje abortusa na žrtvi silovanja 1938, što je bio značajan slučaj u pokretu za prava na abortus.]] Još jedna istaknuta feministkinja koja je uticala na zakon o abortusu bila je [[Emily Stowe]]. U 19. stoljeću bila je jedna od prvih doktorica kojima je suđeno zbog pokušaja izvođenja abortusa u Kanadi.<ref>{{Cite journal|journal=Canadian Bulletin of Medical History|doi=10.3138/cbmh.8.2.159|title=The Celebrated Abortion Trial of Dr. Emily Stowe, Toronto, 1879|year=1991|last1=Backhouse|first1=Constance B.|volume=8|issue=2|pages=159–187|pmid=11612611|doi-access=free}}</ref> Ostale istaknute feministkinje, uključujući [[Frida Laski|Fridu Laski]], [[Dora Russell|Doru Russell]], [[Joan Malleson|Joanu Malleson]] i [[Janet Chance]], počele su se zalagati za ovaj cilj – cilj je dramatično prodro u glavni tok u julu 1932. kada je vijeće [[Britansko medicinsko udruženje|Britanskog medicinskog udruženja]] formiralo odbor za raspravu o izmjenama zakona o abortusu.<ref name="Hall" /> Dana 17. februara 1936, [[Janet Chance]], Alice Jenkins i [[Joan Malleson]] osnovale su [[Udruženje za reformu zakona o abortusu]] kao prvu [[lobiranje|zagovaračku]] organizaciju za liberalizaciju abortusa. Udruženje je promoviralo pristup abortusu u Ujedinjenom Kraljevstvu i zalagalo se za uklanjanje pravnih prepreka.<ref name="HindellSimms">{{cite journal|last=Hindell|first=Keith|author2=Madeline Simms|title=How the Abortion Lobby Worked|year=1968|journal=The Political Quarterly|pages=271–272}}</ref> U svojoj prvoj godini ALRA je regrutovala 35 članova, a do 1939. imala je skoro 400 članova.<ref name="HindellSimms" /> ALRA je bila veoma aktivna između 1936. i 1939, šaljući govornike širom zemlje da govore o radu i jednakom građanstvu i pokušavajući, iako najčešće bezuspješno, da objavi pisma i članke u novinama. Postali su najpopularniji kada je član Medicinsko-pravnog odbora ALRA primio slučaj četrnaestogodišnje djevojčice koja je silovana i kada je dr. [[Joan Malleson]], osnivačice ALRA-e, dobila prekid te trudnoće.<ref name="HindellSimms"/> Ovaj slučaj je dobio mnogo publiciteta. Međutim, kada je počeo rat, slučaj je zataškan i cilj je ponovo izgubio na važnosti za javnost. Godine 1938, [[Joan Malleson]] je izazvala jedan od najuticajnijih slučajeva u britanskom zakonu o abortusu kada je uputila trudnu četrnaestogodišnju žrtvu [[silpvanje|silovanja]] ginekologu [[Aleck Bourne|Alecku Bourneu]]. On je izvršio abortus, tada ilegalan, i bio je suđen po optužbama za navođenje na abortus. Bourne je na kraju oslobođen u slučaju ''[[Rex protiv Bournea]]'' jer su njegovi postupci bili "primjer nezainteresovanog ponašanja u skladu s najvišim tradicijama struke".<ref>R v Bourne [1939] 1 KB 687, [1938] 3 All ER 615, Court of Criminal Appeal (England and Wales)</ref> Ovaj sudski slučaj postavio je presedan da doktori ne mogu biti krivično gonjeni zbog izvođenja abortusa u slučajevima gdje bi trudnoća vjerovatno uzrokovala "mentalni i fizički slom". Na kraju, Birkettov odbor, koji je 1937. osnovala britanska vlada "radi istraživanja rasprostranjenosti abortusa i zakona koji se na njega odnose", preporučio je promjenu zakona o abortusu dvije godine kasnije. Intervencija [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] značila je da su svi planovi odloženi.<ref>{{cite book|last=Hyde|first=H. Montgomery|title=Norman Birkett: The Life of Lord Birkett of Ulverston|publisher=Hamish Hamilton|year=1965|asin=B000O8CESO|oclc=255057963|page=462}}</ref> Još jedna istaknuta ličnost u reformi zakona o abortusu bio je [[Henry Morgentaler|Dr. Morgentaler]]. Iako je rođen u Poljskoj, stekao je ime u Kanadi, otvorivši više ilegalnih klinika za abortus u Torontu, Ontario.<ref>{{cite web|title=Henry Morgentaler {{!}} The Canadian Encyclopedia|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/henry-morgentaler|access-date=5. 3. 2021|website=www.thecanadianencyclopedia.ca}}</ref> ===Liberalizacija zakona o abortusu=== {{glavni|Hronologija zakonodavstva o reproduktivnim pravima|Zakon o abortusu|Historija debate o zakonu o abortusu}} ====Kanada==== Prije 1969, abortus se smatrao zločinom za koji je maksimalna kazna bila doživotni zatvor za doktora koji je izvršio abortus i dvije godine zatvora za ženu koja je primila abortus. Abortus je ostao ilegalan do 1988, kada je Vrhovni sud Kanade poništio krivične kazne za abortus.<ref>{{cite web|title=Abortion in Canada {{!}} The Canadian Encyclopedia|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/abortion|access-date=26. 2. 2021|website=www.thecanadianencyclopedia.ca}}</ref> Abortus je i dalje tema o kojoj se žestoko raspravlja. Od 2008. u Kanadi je samo 1-2% abortusa bilo izazvano farmaceutskim putem.<ref>{{Cite journal |last1=Erdman |first1=Joanna N. |last2=Grenon |first2=Amy |last3=Harrison-Wilson |first3=Leigh |date=oktobar 2008 |title=Medication Abortion in Canada: A Right-to-Health Perspective |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2008-10_98_10/page/1764 |journal=American Journal of Public Health |language=en |volume=98 |issue=10 |pages=1764–1769 |doi=10.2105/AJPH.2008.134684 |issn=0090-0036 |pmc=2636450 |pmid=18703434}}</ref> Nakon mnogo kontroverzi, počevši od 2017, tablete za abortus mogle su se legalno koristiti u Kanadi.<ref>{{Cite journal |last=Campbell |first=Patricia |date=4. 5. 2018 |title=Making sense of the abortion pill: a sociotechnical analysis of RU486 in Canada |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14461242.2018.1426996 |journal=Health Sociology Review |language=en |volume=27 |issue=2 |pages=121–135 |doi=10.1080/14461242.2018.1426996 |issn=1446-1242 |s2cid=149328597|url-access=subscription }}</ref> [[Datoteka:RussianAbortionPoster.jpg|thumb|240px|right|[[Sovjetski Savez]] je prvi legalizovao abortus 1920. Propagandni poster {{circa|lk=no|1925}} upozorava na nesigurne abortuse. Prijevod naslova: "Abortusi koje izvode samouke babice ili akušeri ne samo da osakaćuju ženu, već često dovode i do smrti."]] ====Rusija==== Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika]] bila je prva vlada koja je legalizovala abortus i učinila ga dostupnim na zahtjev, često besplatno.<ref>Heer, David, "Abortion, Contraception, and Population Policy in the Soviet Union" Demography 2 (1965): 531–39.</ref><ref>Alexandre Avdeev, Alain Blum, and Irina Troitskaya. "The History of Abortion Statistics in Russia and the USSR from 1900 to 1991". ''Population'' (English Edition) 7, (1995), 42.</ref> Sovjetska vlada se nadala da će omogućiti pristup abortusu u sigurnom okruženju koji bi izvodio obučeni doktor umjesto "babki".<ref name="Kon2">I.S. Kon, ''The Sexual Revolution in Russia: From the Age of the Czars to Today'' (New York: The Free Press, 1995), 61.</ref> Iako je ova kampanja bila izuzetno efikasna u urbanim područjima (čak 75% abortusa u [[Moskva|Moskvi]] obavljeno je u bolnicama do 1925.), imala je mnogo manji uticaj na ruralna područja gdje nije bilo ni pristupa ljekarima, ni prevozu, ni oboje, i gdje su se žene oslanjale na tradicionalnu medicinu.<ref>Michaels, Paula, "Motherhood, Patriotism, and Ethnicity: Soviet Kazakhstan and the 1936 Abortion Ban". ''Feminist Studies'' 27 (2001): 309–11.</ref> Posebno na selu, žene su nastavile posjećivati "babke", primalje, frizerke, medicinske sestre i druge radi tog postupka nakon što je abortus legaliziran u Sovjetskom Savezu.<ref>Barbara Evans Clements, Barbara Alpern Engel, and Christine Worobec. ''Russia's Women: Accommodation, Resistance, Transformation'' (Berkeley: University of California Press, 1991), 260.</ref> Od 1936. do 1955. Sovjetski Savez je ponovo zabranio abortus (osim u medicinski preporučenim slučajevima), što je uglavnom proizašlo iz Staljinove zabrinutosti zbog rasta stanovništva. [[Josif Staljin]] želio je podstaknuti rast stanovništva, kao i staviti jači naglasak na važnost porodice za [[komunizam]].<ref>Randall, Amy, {{"'}}Abortion Will Deprive You of Happiness!': Soviet Reproductive Politics in the Post-Stalin Era". ''Journal of Women's History'' 23 (2011): 13–38.</ref> ====Španija==== Tokom [[Špansko građanski rat|Španskog građanskog rata]], 25. decembra 1936, u [[Katalonija|Kataloniji]], legalizovan je besplatan abortus tokom prvih 12 sedmica trudnoće dekretom koji je potpisao [[Josep Tarradellas]], [[Spisak potpredsjednika Katalonije|Prvi ministar vlade Katalonije]], a objavljenim 9. januara 1937. (''Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, br. 9'').<ref>[https://web.archive.org/web/20140222062133/http://www.publico.es/especiales/memoriapublica/502228/la-segunda-republica-despenalizo-el-aborto-con-la-ley-mas-avanzada-de-europa La Segunda República despenalizó el aborto con la ley más avanzada de Europa], Público (España), Patricia Campello, 15/2/2014</ref><ref>[http://elpais.com/diario/1983/02/13/espana/413938815_850215.html Cataluña tuvo durante la República la ley del aborto más progresista de Europa], El País, 13/2/1983</ref><ref>Véase el texto del decreto [http://www.cgtburgos.org/accion-sindical-social/social/nosotras-decidimos/699-1937-la-ley-del-aborto-mas-progresista-de-europa.html Decreto de Regulación de la Interrupción Artificial del Embarazo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328191808/https://www.cgtburgos.org/accion-sindical-social/social/nosotras-decidimos/699-1937-la-ley-del-aborto-mas-progresista-de-europa.html|date=28. 3. 2019}}, en cgtburgos; también el reportaje de José María Garat, publicó en Mundo Gráfico el 12 de mayo de 1937, descargable desde la Biblioteca Nacional de España -[http://hemerotecadigital.bne.es/pdf.raw?query=parent%3A0002440164+type%3Apress%2Fpage&name=Mundo+gr%C3%A1fico.+12-5-1937 En Cataluña existe ya el aborto legal]</ref> ====Velika Britanija==== U Britaniji je [[Udruženje za reformu zakona o abortusu]] nastavilo svoju kampanju nakon rata, što je, u kombinaciji sa širokim društvenim promjenama, vratilo pitanje abortusa u političku arenu 1960-ih. Predsjednik [[Kraljevski koledž opstetričara i ginekologa|Kraljevskog koledža opstetričara i ginekologa]] [[John Peel (ginekolog)|John Peel]] predsjedavao je odborom koji je savjetovao [[Britanska vlada|britansku vladu]] o onome što je postao [[Zakon o abortusu iz 1967.]]. Iz razloga smanjenja broja bolesti i smrti povezanih s ilegalnim abortusom, Zakon o abortusu je dozvolio legalni abortus iz više razloga, uključujući sprječavanje teških trajnih povreda fizičkog ili [[mentalnog zdravlja]] žene, kako bi se izbjegla povreda fizičkog ili mentalnog zdravlja žene ili njenog postojećeg djeteta (djece) ako je trudnoća još uvijek bila ispod 28 sedmica ili ako je dijete vjerovatno bilo teško fizički ili mentalno hendikepirano. Besplatne usluge abortusa pružala je [[Nacionalna zdravstvena služba]].<ref name="Commons 1967">Donji dom, Odbor za nauku i tehnologiju. "Naučni razvoj u vezi sa Zakonom o abortusu iz 1967.". 1 (2006–2007). Štampano izdanje.</ref> ====Sjedinjene Američke Države==== {{glavni|Historija abortusa u Sjedinjenim Američkim Državama}} U Americi se pokret za reformu abortusa pojavio 1960-ih. 1963. osnovano je [[Pat Maginnis|Društvo za humani abortus]], koje je ženama pružalo informacije o tome kako da obave i izvrše abortus.<ref>{{cite book|author1=Alesha Doan|title=Opposition and Intimidation: The Abortion Wars and Strategies of Political Harassment|url=https://archive.org/details/oppositionintimi0000doan|url-access=limited|date=2007|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-06975-0|page=[https://archive.org/details/oppositionintimi0000doan/page/58 58]}}</ref> U 1964, [[Gerri Santoro]] iz [[Connecticut]]a je umrla pokušavajući izvršiti ilegalni abortus, a njena fotografija postala je simbol pokreta za prava na abortus. Neke grupe aktivista za ženska prava razvile su vlastite vještine kako bi pružile abortuse ženama koje ih nisu mogle dobiti nigdje drugdje. Na primjer, u Chicagu je grupa poznata kao "[[Jane Collective|Jane]]" vodila plutajuću kliniku za abortus tokom većeg dijela 1960-ih. Žene koje su tražile ovaj postupak bi pozvale određeni broj i dobile bi upute kako pronaći "Jane".<ref>{{cite web|url=http://www.cwluherstory.org/something-real-jane-and-me-memories-and-exhortations-of-a-feminist-ex-abortionist.html|title=Something Real: Jane and Me. Memories and Exhortations of a Feminist Ex-Abortionist|last=Johnson|first=Linnea|publisher=CWLU Herstory Project|access-date=23. 5. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725214230/http://www.cwluherstory.org/something-real-jane-and-me-memories-and-exhortations-of-a-feminist-ex-abortionist.html|archive-date=25. 7. 2011}}</ref> Krajem 1960-ih, osnovan je niz organizacija s ciljem mobilizacije javnog mnjenja i protiv i za legalizaciju abortusa. Preteča [[NARAL Pro-Choice America]] osnovana je 1969. kako bi se suprotstavila ograničenjima abortusa i proširila pristup abortusu.<ref>{{Cite web |url=http://www.nwhn.org/content/index.php?pid=106 |title=National Women's Health Network {{!}} A Voice For Women, A Network For Change |access-date=14. 7. 2014 |archive-date=28. 10. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061028193312/http://www.nwhn.org/content/index.php?pid=106 }}</ref> Krajem 1973. NARAL je postao Nacionalna liga za akciju za prava na abortus. Američko medicinsko udruženje, Američka advokatska komora, Američka akademija za pedijatriju, Kalifornijsko medicinsko udruženje, Kalifornijska advokatska komora i brojne druge grupe najavile su podršku novim zakonima koji bi zaštitili doktore od krivičnog gonjenja ako bi obavljali abortuse pod strogim bolničkim kontrolama. 1967, Colorado je postao prva država koja je dekriminalizirala doktora koji obavlja abortus u slučajevima silovanja, incesta ili u slučajevima u kojima bi trudnoća dovela do trajnog fizičkog invaliditeta žene. Dvostranačka većina u zakonodavnom tijelu Kalifornije podržala je novi zakon koji je predstavio demokratski državni senator Anthony Beilenson, "Zakon o terapijskom abortusu". Katoličko svećenstvo se snažno protivilo, ali katolički laici su bili podijeljeni, a nekatolici su snažno podržali prijedlog. Guverner [[Ronald Reagan]] se konsultovao sa svojim tastom, istaknutim hirurgom koji je podržao zakon. Također se konsultovao s [[James Francis McIntyre|James kardinalom McIntyreom]], katoličkim nadbiskupom Los Angelesa. Nadbiskup se snažno protivio bilo kakvoj legalizaciji abortusa i uvjerio je Reagana da objavi da će staviti veto na predloženi zakon jer je nacrt dozvoljavao abortuse u slučaju urođenih mana. Zakonodavno tijelo je odbacilo tu odredbu i Reagan je potpisao zakon, kojim su abortusi dekriminalizirani kada su izvršeni radi zaštite zdravlja majke.<ref>Kristen Luker, ''Abortion and the politics of motherhood'' (U. of California Press, 1984) pp 88–89.</ref><ref>Lou Cannon, ''Ronald Reagan: The Presidential Portfolio: History as Told through the Collection of the Ronald Reagan Library and Museum'' (2001) p. 51.</ref><ref>Matthew W. Dallek, ''The right moment: Ronald Reagan's first victory and the decisive turning point in American politics'' (2000) p. 198.</ref> Očekivalo se da se broj abortusa neće povećati, već da će postati mnogo sigurniji u bolničkim uslovima. 1968, prve pune godine pod novim zakonom, u Kaliforniji je bilo 5.018 abortusa. Brojke su eksponencijalno rasle i stabilizovale se na oko 100.000 godišnje do 1970-ih. 99,2% žena u [[Kalifornija|Kaliforniji]] koje su podnijele zahtjev za abortus je i dobilo odobrenje. Jedna od svake tri trudnoće završena je ilegalnim abortusom. Ključni faktor bio je iznenadna pojava ženskog pokreta koji je uveo vrlo novu ideju—žene su imale osnovno pravo da kontrolišu svoja tijela i mogle su birati hoće li abortirati ili ne. Reagan je do 1980. pronašao podršku među vjerskim grupama koje su se protivile abortusu i rekao je da je previše nov kao guverner da bi donio mudru odluku.<ref>Luker, ''Abortion and the politics of motherhood'' pp. 94, 118–122, 133.</ref> U 1970, [[Havaji]] postaju prva država koja je legalizirala abortuse na zahtjev žene,<ref>{{cite news| title=Medicine: Abortion on Request | date=9. 3. 1970 | magazine=[[Time (časopis)|Time]] | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878789,00.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101201211449/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878789,00.html | archive-date=1. 12. 2010 | access-date=15. 10. 2012}} {{subscription required}}</ref> i [[New York]] je ukinuo svoj zakon iz 1830. i dozvolio abortuse do 24. sedmice trudnoće. Slični zakoni su ubrzo usvojeni na Aljasci i u Washingtonu. Zakon u Washingtonu, D.C, koji je dozvoljavao abortus radi zaštite života ili zdravlja žene, osporavan je na Vrhovnom sudu 1971. u slučaju ''[[Sjedinjene Američke Države protiv Vuitcha]]''. Sud je potvrdio zakon, smatrajući da "zdravlje" znači "psihološko i fizičko blagostanje", u suštini dozvoljavajući abortus u Washingtonu, D.C. Do kraja 1972, 13 država imalo je zakon sličan onome u Coloradu, dok je Mississippi dozvoljavao abortus samo u slučajevima silovanja ili incesta, a Alabama i Massachusetts samo u slučajevima kada je fizičko zdravlje žene ugroženo. [[Slika:Burger Court in 1973.jpg|thumb|left|350px| Članstvo [[Vrhovnog suda Sjedinjenih Američkih Država]] 1973. u vrijeme slučaja ''[[Roe protiv Wadea]]'']] Presuda [[Vrhovnog suda Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda]] u slučaju ''[[Roe protiv Wadea]]'' presuđivala je da je zakon Teksasa koji zabranjuje abortus osim kada je to neophodno za spašavanje života majke neustavan. Neposredni rezultat bio je da su svi državni zakoni koji su u suprotnosti s tim ništavni. Sud je došao do svoje odluke zaključivši da pitanje abortusa i prava na abortus spada pod [[Zakoni o privatnosti Sjedinjenih Američkih Država|pravo na privatnost]]. Sud je utvrdio da pravo na privatnost postoji i da uključuje pravo na abortus. Sud je utvrdio da majka ima pravo na abortus do postizanja održivosti, što određuje ljekar koji vrši abortus. Nakon postizanja održivosti, žena može izvršiti abortus iz zdravstvenih razloga, što je Sud široko definirao tako da uključuje psihološko blagostanje. Od 1970-ih, i širenja [[feminizam drugog talasa|feminizma drugog talasa]], abortus i [[reproduktivna prava]] postali su ujedinjujuća pitanja među raznim grupama za ženska prava u Kanadi, Sjedinjenim Američkim Državama, Holandiji, Britaniji, Norveškoj, Francuskoj, Njemačkoj i Italiji.<ref>LeGates, Marlene. ''In Their Time: A History of Feminism in Western Society'' Routledge, 2001 {{ISBN|0-415-93098-7}} p. 363-364</ref> Dana 24. juna 2022, Vrhovni sud je poništio presudu u slučaju „Roe protiv Wadea“ rezultatom 6-3. Presuda je bila dio presude u slučaju „[[Dobbs protiv Jackson Women's Health Organization]]“, odluke Vrhovnog suda kojom je također poništena presuda u slučaju „[[Planned Parenthood protiv Casey]]“, još jedan slučaj Vrhovnog suda u vezi s abortusom.<ref name="NYTimesRoe">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2022/06/24/us/roe-wade-overturned-supreme-court.html |title=In 6-to-3 Ruling, Supreme Court Ends Nearly 50 Years of Abortion Rights |date=24. 6. 2022 |last=Liptak |first=Adam |work=The New York Times |access-date=25. 6. 2022}}</ref> ===Razvoj suvremenih metoda abortusa=== Iako se prototipovi moderne kirete spominju u drevnim tekstovima, instrument koji se danas koristi prvobitno je dizajniran u Francuskoj 1723, ali nije bio posebno primjenjivan u ginekološke svrhe sve do 1842.<ref name=nafhistory>{{Cite book |first=C |last=Joffe |chapter=Abortion in Historical Perspective |chapter-url=http://www.prochoice.org/education/resources/surg_history_overview.html |access-date=10. 12. 2008 |editor=Maureen Paul |editor2=E. Steven Lichtenberg |editor3=Lynn Borgatta |editor4=David A. Grimes |editor5=Phillip G. Stubblefield |title=A clinician's guide to medical and surgical abortion |publisher=Churchill Livingstone |location=Philadelphia |year=1999 |isbn=0-443-07529-8 |oclc=40120288 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060922152349/http://www.prochoice.org/education/resources/surg_history_overview.html |archive-date=22. 9. 2006 }}</ref> [[Dilacija i kiretaža]] se praktikuju od kraja 19. vijeka.<ref name=nafhistory/> 20. stoljeće je donio poboljšanja u tehnologiji abortusa, povećanje njene sigurnosti i smanjenje njenih [[nuspojava]]. Vakuumski uređaji, koje je prvi opisao škotski akušer [[James Young Simpson]] u 19. stoljeću, omogućili su razvoj abortusa usisavanjem i aspiracijom.<ref name="nafhistory"/> Proces je unaprijedio ruski doktor S. G. Bykov 1927, gdje je metod korišten tokom perioda liberalnih zakona o abortusu od 1920. do 1936. Tehnologija je također korištena u [[Kina|Kini]] i [[Japan]]u prije nego što je uvedena u Britaniju i Sjedinjene Američke Države 1960-ih.<ref name="nafhistory"/> Izum [[Karmanova kanila|Karmanove kanile]], fleksibilne [[plastika|plastične]] [[kanila|kanile]] koja je zamijenila ranije metalne modele 1970-ih, smanjio je pojavu perforacije i omogućio metode usisavanja i aspiracije pod [[lokalna anestezija|lokalnom anestezijom]].<ref name=nafhistory/> Godine 1971, [[Lorraine Rothman]] i [[Carol Downer]], osnivačice feminističkog pokreta za samopomoć, izumile su Del-Em, siguran i jeftin uređaj za usisavanje koji je omogućio osobama s minimalnom obukom da izvode rane abortuse zvane [[menstrualna ekstrakcija]].<ref name=nafhistory/> Švedski istraživači su 1965. počeli testirati potencijalne [[abortivnost|abortivne]] tvari. 1968. švedski liječnik [[Lars Engström]] objavio je rad o kliničkom ispitivanju spoja F6103 na trudnicama u [[Švedska|Švedskoj]], provedenom u ženskoj klinici [[Karolinska Hospital]] u [[Stockholm]]u, s ciljem izazivanja abortusa. To je bilo prvo kliničko ispitivanje pilule za abortus provedeno u Švedskoj.<ref>{{Cite book | vauthors = Ramsey M |url=https://books.google.com/books?id=J_9CzgEACAAJ |title=The Swedish Abortion Pill: Co-Producing Medical Abortion and Values, Ca. 1965-1992 |date=2021 |publisher=Acta Universitatis Upsaliensis |isbn=978-91-513-1121-0 }}</ref> Rad, prvobitno nazvan "Švedska pilula za abortus", preimenovan je u "Švedska pilula za postkoncepciju" zbog malog broja induciranih abortusa koji su se dogodili u ispitivanoj populaciji. Nakon što su ovi napori s F6103 uglavnom bili neuspješni, isti istraživači su pokušali pronaći pilulu za abortus s prostaglandinima, koristeći broj renomiranih naučnika za prostaglandine koji su u to vrijeme radili u Švedskoj; na kraju su za svoj rad nagrađeni [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovom nagradom za fiziologiju ili medicinu]] za 1982. godinu.<ref>{{cite journal | vauthors = Raju TN | title = The Nobel chronicles. 1982: Sune Karl Bergström (b 1916); Bengt Ingemar Samuelsson (b 1934); John Robert Vane (b 1927) | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-11-27_354_9193/page/1914 | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9193 | page = 1914 | date = novembar 1999 | pmid = 10584758 | doi = 10.1016/s0140-6736(05)76884-7 | s2cid = 54236400 }}</ref> Abortusi uzrokovani uzimanjem lijekova, poznati kao [[medicinski abortus]], postali su alternativa hirurškim abortusima kada su uvedeni [[analog prostaglandina|analozi prostaglandina]] 1970-ih. Jedan takav analog je [[karboprost]], koji je uspješno testiran u Sjedinjenim Američkim Državama 1979.<ref name="Mayo">"Carboprost" - Drug fact sheet, Mayo Clinic. Last updated: July 01, 2024 https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements/carboprost-intramuscular-route/proper-use/drg-20067975</ref><ref name="Vuk">{{Cite journal |pmid=11436877 |date=2001 |last1=Vukelić |first1=J. |title=Second trimester pregnancy termination in primigravidas by double application of dinoprostone gel and intramuscular administration of carboprost tromethamine |journal=Medicinski Pregled |volume=54 |issue=1–2 |pages=11–16 }}</ref><ref name="Byg">{{cite journal | doi=10.1016/S0968-8080(08)31385-8 | title=An Historical Overview of Second Trimester Abortion Methods | date=2008 | last1=Bygdeman | first1=Marc | last2=Gemzell-Danielsson | first2=Kristina | journal=Reproductive Health Matters | volume=16 | pages=196–204 }}</ref><ref name="Sch">{{Cite journal |pmid=392084 |date=1979 |last1=Schwallie |first1=P. C. |last2=Lamborn |first2=K. R. |title=Induction of abortion by intramuscular administration of (15S)-15-methyl PGF2 alpha. An overview of 815 cases |journal=The Journal of Reproductive Medicine |volume=23 |issue=6 |pages=289–293 }}</ref><ref name="Bha">{{Cite journal |pmid=527343 |date=1979 |last1=Bhaskar |first1=A. |last2=Dimov |first2=V. |last3=Baliga |first3=S. |last4=Kinra |first4=G. |last5=Hingorani |first5=V. |last6=Laumas |first6=K. R. |title=Plasma levels of 15 (S) 15-methyl-PGF 2 alpha-methyl ester following vaginal administration for induction of abortion in women |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1979-11_20_5/page/518 |journal=Contraception |volume=20 |issue=5 |pages=519–531 |doi=10.1016/0010-7824(79)90057-x }}</ref> U 1981, francuska farmaceutska kompanija [[Roussel-Uclaf]] razvila je antiprogestogen [[mifepriston]] (također poznat kao RU-486), koji uspješno izaziva pobačaje. Obično se uzima u kombinaciji s [[misoprostol]]om.<ref name="RU-486">{{cite journal|vauthors=Rowan A|date=2015|title=Prosecuting Women for Self-Inducing Abortion: Counterproductive and Lacking Compassion|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/18/3/gpr1807015.html|journal=Guttmacher Policy Review|volume=18|issue=3|pages=70–76|access-date=12. 10. 2015|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114230/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/18/3/gpr1807015.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Kapp 2009">{{cite book|title=Management of unintended and abnormal pregnancy: comprehensive abortion care|url=https://archive.org/details/managementofunin0000unse|url-access=limited| vauthors = Kapp N, von Hertzen H |publisher=Wiley-Blackwell|year=2009|isbn=978-1-4051-7696-5| veditors = Paul M, Lichtenberg ES, Borgatta L, Grimes DA, Stubblefield PG, Creinin MD |location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/managementofunin0000unse/page/178 178]–192 |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Zhou K, Shan D, Luo X | title = Medical methods for first trimester abortion | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2022 | issue = 5 | article-number = CD002855 | date = maj 2022 | pmid = 35608608 | pmc = 9128719 | doi = 10.1002/14651858.CD002855.pub5 }}</ref> Metod [[Intaktna dilatacija i ekstrakcija]] razvio je dr. James McMahon 1983. Podsjeća na postupak koji se koristio u 19. stoljeću za spašavanje života žene u slučajevima opstruiranog porođaja, u kojem je fetusna lobanja prvo probušena perforatorom, zatim zdrobljena i izvučena instrumentom sličnim [[Porođajni forceps|forcepsu]], poznatim kao [[kranioklast]]].<ref>{{Cite magazine|first=Atul |last=Gawande |author-link=Atul Gawande |date=9. 10. 2006 |title=The Score: How Childbirth Went Industrial |magazine=The New Yorker |url=http://www.newyorker.com/archive/2006/10/09/061009fa_fact |access-date=14. 12. 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fcgapultoscollection.com/dobfor.html |title=Destructive OB Forceps |first=F. C. |last=Gapultos |work=Accoucheur's Antique |access-date=14. 12. 2008}}</ref> Abortusi lijekovima postali su uobičajeni kada je mifepriston odobren za upotrebu u Kini i Francuskoj 1988. Kasnije je odobren u Velikoj Britaniji 1991, u [[Švedska|Švedskoj]] 1992, u [[Austrija|Austriji]], [[Belgija|Belgiji]], [[Danska|Danskoj]], [[Finska|Finskoj]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Grčka|Grčkoj]], [[Island]]u, [[Izrael]]u, [[Lihtenštajn]]u, [[Luksemburg]]u, [[Nizozemska|Nizozemskoj]], [[Rusija|Rusiji]], [[Španija|Španiji]] i [[Švicarska|Švicarskoj]] 1999, u [[Norveška|Norveškoj]], [[Tajvan]]u, [[Tunis]]u i Sjedinjenim Američkim Državama 2000, te u još 70 zemalja od 2001. do 2023.<ref>{{cite web |author=Gynuity Health Projects |date=14. 3. 2023 |title=Map of Mifepristone Approvals |location=New York |publisher=Gynuity Health Projects |url=https://gynuity.org/assets/resources/mapmifelist_en.pdf |access-date=16. 4. 2023 |archive-date=29. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529053718/https://gynuity.org/assets/resources/mapmifelist_en.pdf }} Map and list of mifepristone approvals by year in 93 countries from 1988 to 2023.</ref> Sredinom 1990-ih u Sjedinjenim Američkim Državama medicinska zajednica je pokazala ponovni interes za [[ručnu vakuum aspiraciju]] kao metodu ranog hirurškog abortusa. Ovaj preporod je posljedica tehnološkog napretka koji omogućava rano otkrivanje trudnoće (već sedmicu dana nakon začeća) i rastuće potražnje za sigurnim i efikasnim opcijama ranog abortusa, kako hirurškim tako i medicinskim. Inovator u razvoju usluga ranog hirurškog abortusa je [[Jerry Edwards]], ljekar, koji je razvio protokol u kojem se ženama nudi abortus pomoću ručnog vakuum šprica čim se dobije pozitivan test na trudnoću. Ovaj protokol također omogućava rano otkrivanje vanmaternične trudnoće.<ref name=nafhistory/> Od 2022, abortusi lijekovima su češći od hirurških abortusa u većini mjesta širom svijeta.<ref name="Kapp 2009" /><ref name=Guttmacher_2022-02 >{{ cite web | url=https://www.guttmacher.org/article/2022/02/medication-abortion-now-accounts-more-half-all-us-abortions |title=Medication Abortion Now Accounts for More Than Half of All US Abortions | vauthors = Jones RK | publisher=Guttmacher Institute | date=1. 12. 2022 |access-date=16. 4. 2023}}</ref> ==Abortus širom svijeta== U različitim periodima abortus je bio zabranjen ili ograničen u zemljama širom svijeta. Brojni naučnici su primijetili da je u mnogim slučajevima to navelo žene da traže opasne, ilegalne abortuse u podzemlju ili su inspirisale putovanja u inostranstvo radi "reproduktivnog turizma".<ref name="Whittaker">Whittaker, Andrew. "Abortion in Asia: An Overview". In Whittaker, Andrea, ed. ''Abortion in Asia: Local Dilemmas, Global Politics'' New York, NY: Berghahn Books, 2010: 11–38.</ref><ref name="Kligman long">Kligman, Gail. ''The Politics of Duplicity: Controlling Reproduction in Ceausescu's Romania''. Berkeley, CA: University of California Press, 1998.</ref><ref name="Chandrasekhar">Chandrasekhar, S. ''India's Abortion Experience'' Denton, TX: University of North Texas Press, 1994.</ref> Polovina sadašnjih smrtnih slučajeva u svijetu zbog nesigurnih abortusa događa se u Aziji.<ref name="Whittaker"/> Drugi autori su pisali da ilegalnost nije uvijek značila da su abortusi bili nesigurni. U SAD-u tokom 19. stoljeća, rani abortusi u higijenskim uvjetima u kojima su babice obično radile bili su relativno sigurni.<ref name=GordonMoral/>{{rp|25|}}{{rp|4}}<ref name="Charles C. Thomas"/>{{rp|59}}<ref name="Taussig 1936"/>{{rp|223}}<ref name="Lee 1838 351–353"/><ref name="Bailey 1896 144–150"/><ref>{{citation | last=Simpson | first=Keith | title=Forensic Medicine | publisher=Edward Arnold Publishers | year=1969 | pages=173–174}}</ref> ===Kina=== {{glavni|Abortus u Kini}} Početkom 1950-ih, kineska vlada je zabranila abortus, a kazne za one koji su primili ili izvršili ilegalne abortuse bile su zapisane u zakonu.<ref name="Jing-Bao">Jing-Bao, Nie. ''Behind the Silence: Chinese Voices on Abortion'' Lanham, ML: Rowman & Litterfield Publishers, 2005.</ref> Ova ograničenja su viđena kao način na koji vlada naglašava važnost rasta stanovništva.<ref name="Jing-Bao"/> Kako je decenija odmicala, zakoni su ublažavani s namjerom smanjenja broja smrtnih slučajeva i doživotnih povreda koje su žene zadobile zbog ilegalnih abortusa, kao i da služe kao oblik kontrole populacije kada se koriste u kombinaciji s kontracepcijom.<ref name="Jing-Bao"/> Početkom 1980-ih, država je implementirala oblik planiranja porodice koji je koristio abortus kao "rezervni metod"; a 2005. donesen je zakon kojim se pokušava obuzdati abortus na osnovu spola.<ref name="Jing-Bao"/> Od 2009, iako je Kina imala najveći broj abortusa na svijetu, Rusija je imala najveću stopu na svijetu.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/30/china-abortion-statistics|title = 13 million abortions carried out every year in China, newspaper reveals|website = TheGuardian.com|date = 30. 7. 2009}}</ref> ===Indija=== {{glavni|Abortus u Indiji}} [[Indija]] je provodila [[Indijski krivični zakon]] od 1860. do 1971, kriminalizirajući abortus i kažnjavajući i praktičare i žene koje su tražile taj postupak.<ref name="Chandrasekhar"/> Kao rezultat toga, žene su umirale u pokušaju da dobiju ilegalne abortuse od nekvalificiranih babica i "doktora".<ref name="Chandrasekhar"/> Abortus je legaliziran pod određenim okolnostima 1971, ali kako naučnik S. Chandrasekhar primjećuje, žene niže klase i dalje se nalaze u većem riziku od povreda ili smrti kao posljedica neuspjelog abortusa.<ref name="Chandrasekhar"/> === Iran === U 2023. godini, država je prijavila 500.000 abortusa izvršenih u godini u odnosu na 1,5 miliona porođaja.<ref>{{Cite web |title=با چه امیدی بچه به دنیا بیاوریم؟ {{!}} مردم از تشویقهای مهم قانون جوانی جمعیت بیخبرند {{!}} آمار سقط جنین به تولدها تنه میزند – همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/762038/با-چه-امیدی-بچه-به-دنیا-بیاوریم-مردم-از-تشویق-های-مهم-قانون/ |access-date=25. 5. 2023 |website=www.hamshahrionline.ir}}</ref><ref>{{Cite web |title=یک مسئول: سالانه ۵۰۰ هزار جنین در کشور سقط میشوند/ ۹۳ درصد آن در بستر خانواده و با رضایت اتفاق میافتد |url=https://vista.ir/n/aataneo |access-date=25. 5. 2023 |website=ویستا |language=fa-IR}}</ref> ===Japan=== {{glavni|Abortus u Japanu}} [[Japan]] je danas širom svijeta poznat po prihvatanju abortusa.<ref name="Whittaker"/><ref name="Norgren">Norgren, Tiana. ''Abortion before Birth Control: The Politics of Reproduction in Postwar Japan'' Princeton, NJ: Princeton University Press, 2001.</ref> Od legalizacije induciranog abortusa 1948, broj godišnjih abortusa porastao je na 1,17 miliona 1955, što je dovelo do stope induciranog abortusa na 1.000 žena u dobi od 15 do 49 godina na 50,2. Broj je opao 2005. na ukupno 289.000, što je dovelo do stope abortusa na 1000 žena na 10,2. Društveni faktori i medicinski napredak, uključujući kontracepciju, utiču na taj broj.<ref name=ipss>{{cite web| url=https://www.ipss.go.jp/publication/e/WP/IPSS_WPE22.pdf |title= Induced Abortion in Japan--A Demographic Analysis of its Trends |website= National institute of population and social security research |access-date=10. 1. 2025}}</ref> Zakon o zaštiti [[eugenika|eugenike]] iz 1948. legalizovao je elektivni abortus do dvadeset i dvije sedmice trudnoće, sve dok je zdravlje žene bilo ugroženo; 1949, ovaj zakon je proširen kako bi se uzeo u obzir rizik koji bi rođenje djeteta predstavljalo za ekonomsku dobrobit žene.<ref name="Whittaker"/><ref name="Norgren"/> Prvobitno je svaki slučaj morao odobriti lokalni savjet za eugeniku, ali je to uklonjeno iz zakona 1952, čime je odluka postala privatna odluka između žene, njenog ljekara i njenog partnera.r.<ref name="Whittaker"/><ref name="Norgren"/><ref name=mat>{{Cite web|url= https://www.japaneselawtranslation.go.jp/ja/laws/view/2603 |title= Maternal Health Act |website= Japanese Law Translation |access-date=10. 1. 2025}}</ref> U 1996, zakon je djelimično revidiran, a naziv je promijenjen u Zakon o majčinom zdravlju. Zakon i dalje zahtijeva saglasnost partnera za abortus, u nekim slučajevima ostavljajući žene kojima je abortus potreban bez njega.<ref name=yomi>{{Cite news|url=https://www.yomiuri.co.jp/national/20210920-OYT1T50257/|title= 「男性の同意」ないと中絶できない…相手からの連絡途絶えた未婚女性、公園のトイレで出産し遺棄 |website= Yomiuri Shimbun |access-date=10. 1. 2025}}</ref>。 U 1964, stvaranje konzervativne desničarske nacionalističke političke lobističke grupe pod nazivom [[Seicho-no-Ie]] dovelo je do snažnog protivljenja zakonima o abortusu.<ref name="Whittaker"/> Ova kampanja dostigla je vrhunac snage početkom 1980-ih, ali je na kraju propala 1983.<ref name="Whittaker"/> ===Rumunija=== {{glavni|Abortus u Rumuniji}} Godine 1957. Rumunija je legalizirala abortus, ali je 1966, nakon pada nacionalne stope nataliteta, [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceauşescu]] odobrio Uredbu 770, kojom je kriminaliziran abortus i podstaknut porođaj. Kao rezultat ove uredbe, žene koje su željele abortus okrenule su se ilegalnim postupcima koji su uzrokovali smrt preko 9.000 žena i ostavili neželjenu djecu napuštenu u sirotištima. Abortus je ostao ilegalan do 1989, kada je uredba poništena.<ref name="Kligman short">Kligman, Gail. "Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania". In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234–255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.</ref> ===Tajland=== Tokom 1980-ih i 1990-ih vodila se intenzivna javna debata o reformi legalnog abortusa.<ref name="Whittaker"/> Ove debate su prikazivale abortus kao nebudistički i antireligijski; protivnici abortusa su ga na kraju označili kao oblik zapadne korupcije koja je inherentno antitajlandska i prijeti integritetu nacije.<ref name="Whittaker"/> Uprkos tome, 2006. abortusi su postali legalni u slučajevima [[silovanje|silovanja]] ili [[oštećenje fetusa|oštećenja fetusa]].<ref name="Whittaker"/> Mentalno zdravlje je također postalo faktor u određivanju legalnosti postupka abortusa.<ref name="Whittaker"/> Strogi propisi koji se odnose na kvalifikaciju za legalni abortus; međutim, uzrokuju da otprilike 300.000 žena godišnje traži ilegalne puteve, prema riječima naučnice Andree Whittaker, pri čemu najsiromašnije prolaze kroz najopasnije postupke.<ref name="Whittaker"/> ==Također pogledajte== *[[Pobačaj|Abortus]] * [[Spor oko abortusa Susan B. Anthony]] * [[George Lotrell Timanus]] * [[Aleck Bourne]] * [[Henry Katz]] *[[Emily Stowe]] *[[Henry Morgentaler]] ==Bilješke== {{notelist}} ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Dopunska literetura== * {{Cite book|first=Donald T. |last=Critchlow |author-link=Donald T. Critchlow |title=Intended consequences: birth control, abortion, and the federal government in modern America |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1999 |isbn=0-19-504657-9 |oclc=38542669 |url=https://archive.org/details/intendedconseque00crit_0 }} * {{Cite book|first=Donald T. |last=Critchlow |author-link=Donald T. Critchlow |title=The politics of abortion and birth control in historical perspective |url=https://archive.org/details/politicsofaborti0000unse |publisher=Penn State University Press |location=University Park, Pennsylvania |year=1996 |isbn=0-271-01570-5 |oclc=33132898}} * {{Cite book|first=David J. |last=Garrow |author-link=David Garrow |title=Liberty and sexuality: the right to privacy and the making of Roe v. Wade |publisher=Macmillan Publishers |location=New York City |year=1994 |isbn=0-02-542755-5 |oclc=246873646 |url=https://archive.org/details/libertysexuality00garr }} * {{cite book|last=Hartmann|first=Betsy|title=Reproductive Rights and Wrongs: The Global Politics of Population Control|url=https://archive.org/details/reproductiverigh0000hart_u0f7|publisher=South End Press|year=1995|isbn=978-0-89608-491-9}} * {{Cite book|first=N. E. H. |last=Hull |author2=Peter Charles Hoffe |title=Roe v. Wade: the abortion rights controversy in American history |publisher=[[University Press of Kansas]] |location=Lawrence, Kansas |year=2001 |isbn=0-7006-1142-8 |oclc=231958828 |url=https://archive.org/details/isbn_9780700611430 }} * Lewis, Margaret Brannan. ''Infanticide and abortion in early modern Germany'' (Routledge, 2016). * {{Cite book|first=James C. |last=Mohr |title=Abortion in America: the origins and evolution of national policy, 1800–1900 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1978 |isbn=0-19-502249-1 |oclc=3016879 |url=https://archive.org/details/abortioninameric00jame }} * {{Cite book|first=Marvin |last=Olasky |author-link=Marvin Olasky |title=Abortion Rites: A Social History of Abortion in America |url=https://archive.org/details/abortionritessoc0000olas |publisher=Crossway Books |location=Wheaton, Illinois |year=1992 |isbn=0-89107-687-5}} * {{Cite book|first=Suzanne |last=Staggenborg |title=The pro-choice movement: organization and activism in the abortion conflict |publisher=Oxford University Pres |location=Oxford |year=1991 |isbn=0-19-506596-4 |oclc=22809649 |url=https://archive.org/details/prochoicemovemen0000stag }} * {{Cite book|first=Eva R. |last=Rubin |title=The Abortion controversy: a documentary history |publisher=Greenwood Publishing Group |location=Westport, Connecticut |year=1994 |isbn=0-313-28476-8 |oclc=28213877 |url=https://archive.org/details/abortioncontrove00rubi }} * {{cite book|last1=Wiesner-Hanks|first1=Merry E.|title=Christianity and Sexuality in the Early Modern World Regulating Desire, Reforming Practice.|date=1999|publisher=Routledge|location=Hoboken|isbn=978-0-203-97941-9}} * {{Cite conference|last1=Federiksen |first1=Brittni |last2=Ranji |first2=Usha |last3=Gomez |first3=Ivette |last4=Salganicoff |first4=Alina |title=A National Survey of OBGYNs' Experiences After Dobbs |publisher=KFF |location=San Francisco, CA |year=2023 }} * {{Cite journal|last1=Mucciaroni |first1=Gary |last2=Ferrailo |first2=Kathleen |last3=Rubado |first3=Meghan |year=2019 |title= Framing Morality Policy Issues: State Legislative Debates on Abortion Restrictions |journal= Policy Sciences |volume=52 |issue=2 |pages=171–189 |doi=10.1007/S11077-018-9336-2 }} * {{Cite journal|last1=Beckman |first1=Linda J. |year=2016|title=Abortion in the United States: The Continuing Controversy |journal=Feminism & Psychology |volume=27 |issue=1 |pages=101–113 |doi=10.1177/0959353516685345 }} ==Vanjski linkovi== {{Commons category| History Of Abortion}} * [http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=us&vol=410&invol=113 Text of the Roe v Wade decision from Findlaw] {{Abortus}} {{Svjetska tema|Historija abortusa u|naslov=Historija abortusa po zemljama |noredlinks=yes}} {{DEFAULTSORT:History Of Abortion}} [[Kategorija:Historija abortusa| ]] [[Kategorija:Ljudska reprodukcija]] [[Kategorija:Historija ženskih prava|Abortus]] gsvzllapdtd5wf48e72t9a5wkitzr39 0 529512 3921901 3890747 2026-08-24T18:55:40Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Prolazna novorođenačka tahipneja | sinonimi = Prolazna tahipneja novorođenčeta | slika = Tachypnoe cs.svg |opis_slike =Grafički prikaz trahipneje | specijalnost =[[Akušerstvo]] | simptomi =Ubrzano [[disanje]] | komplikacije = Povećana tekućina u plućima dovodi do povećanog otpora disajnih puteva i smanjene plućne komplijanse | pojava =Odmah nakon [[porođaj|rođenja]] | trajanje =24-72 sata | vrste = Periodi [[tahipneja|tahipneje]] (ubrzano disanje, veće od normalnog raspona od 30-60 puta u minuti). Obično se ovo stanje povlači u roku od 1-3 dana | uzroci = | rizici = | dijagnoza = | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = Oko 1/100 [[Prijevremeni porođaj|prijevremene]] [[dojenčad]]i i 3,6–5,7/1.000 donešene dojenčadi | smrti = }} '''Prolazna tahipneja novorođenčeta''' je problem [[respiratorni sistem|respiratornog sistema]] koji se može vidjeti kod [[novorođenče]]ta ubrzo nakon [[porođaj]]a. Uzrokovana je zadržanom fetusnom plućnom tekućinom zbog poremećenih mehanizama čišćenja..<ref>{{cite journal | vauthors = Reuter S, Moser C, Baack M | title = Respiratory distress in the newborn | journal = Pediatrics in Review | volume = 35 | issue = 10 | pages = 417–28; quiz 429 | date = oktobar 2014 | pmid = 25274969 | pmc = 4533247 | doi = 10.1542/pir.35-10-417 | url = }}</ref> To je najčešći uzrok [[respiratotni distres|respiratornih problema]] kod novorođenčadi rođenih u terminu.<ref name="Lissauer2007p23" /><ref name="Hermansen2007" /> Sastoji se od perioda [[tahipneja|tahipneje]] (ubrzano disanje, veće od normalnog raspona od 30-60 puta u minuti). Obično se ovo stanje povlači u roku od 24-72 sata. Liječenje je [[simptom|potporno]] i može uključivati dodatnu [[terapija kisikom|kisikom]] i [[antibiotici]]ma. [[Rendgenski snimak]] grudnog koša pokazuje hiperinflaciju [[pluća]], uključujući istaknute plućne vaskularne oznake, spljoštenost [[dijafragma|dijafragme]] i tekućinu u [[horizontalna brazda desnog plućnog krila|horizontalnoj bratdi desnog plućnog krila]]. == Znakovi i simptomi == Simptomi prolazne tahipneje novorođenčeta uključuju [[respiratorni distres]] i ubrzano disanje ([[tahipneja]]).<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Moresco|first1=Luca|last2=Calevo|first2=Maria Grazia|last3=Baldi|first3=Federica|last4=Cohen|first4=Amnon|last5=Bruschettini|first5=Matteo|date=23. 5. 2016|title=Epinephrine for transient tachypnea of the newborn|url=|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2016|issue=5|doi=10.1002/14651858.CD011877.pub2|issn=1469-493X|pmid=27211231|pmc=8520752}}</ref> Ovo stanje se obično javlja u prva dva sata nakon rođenja kod novorođenčadi rođenih u terminu i kasno rođenih u terminu.<ref name=":1"/> ==Patofiziologija== Zbog veće učestalosti prolazne tahipneje novorođenčadi rođene [[carski rez|carskim rezom]], pretpostavlja se da bi to moglo biti posljedica odgođene apsorpcije fetusne plućne tekućine iz plućnog [[limfni sistem|limfnog sistema]]. Povećana tekućina u plućima dovodi do povećanog otpora disajnih puteva i smanjene plućne komplijanse. Smatra se da bi to moglo biti zbog nižih nivoa [[kateholamin]]a u cirkulaciji nakon carskog reza, za koje se vjeruje da su neophodni za promjenu funkcije ENaC kanala [[epitel]]ne natrijeve ćelije, kako bi apsorbirali višak tekućine iz pluća. Nezrelost pluća je također predložena kao uzročni faktor. Utvrđeno je da su nivoi fosfatidilglicerola (pokazatelja zrelosti pluća) negativni kod određene novorođenčadi. Blagi nedostatak [[plućni surfaktant|plućnog surfaktanta]] također je predložen kao uzročni faktor. ==Dijagnoza== Prolazna tahipneja se obično javlja kod novorođenčadi rođenih u terminu i ima normalan do blago povećan volumen pluća s perihilarnim linearnim gustoćama od fisune tekućine, s karakterističnom istaknutom linijom u [[horizontalna fisura desnog plućnog krila|horizontalnoj fisuri desnog plućnog krila]]. Mogu se razviti i pleurski izljevi, koji se također viđaju kod aspiracije [[mekonij]]a, ali ne i kod sindroma respiratornog distresa.<ref name="Lissauer2007p23"/> Pluća također mogu izgledati hiperinflirano.<ref>{{cite book | title = Neonatology: Management, Procedures, On-Call Problems, Diseases, and Drugs | url = https://archive.org/details/neonatologymanag0000unse_g7g9 | first1 = Tricia Lacy | last1 = Gomella | first2 = M. Douglas | last2 = Cunningham | first3 = Fabien G. | last3 = Eyal | first4 = Deborah J. | last4 = Tuttle | name-list-style = vanc | date = 1999 | publisher = Appleton & Lange | location = Stamford, Conn. | isbn = 978-0-8385-6687-9 | edition = 4th }}</ref> To je [[dijagnoza isključenja]] jer je benigno stanje koje može imati simptome i znakove slične ozbiljnijim sindromima, kao što su [[sindrom dojenačkog respiratornog distresa]] ili [[sindrom aspiracije mekonija|aspiracija mekonija]].<ref name="Lissauer2007p23"/> Za razliku od prolazne tahipneje, sindrom respiratornog distresa je češći kod prijevremeno rođene djece. Karakteriziraju ga simetrične fino granularne neprozirnosti, zračni bronhogrami. Nema pleurskih izliva jer disfunkcija pluća nije posljedica viška tekućine (kao što se može dogoditi kod nekompresivnog carskog reza), već smanjenog [[surfaktant]]a, što uzrokuje neelastična i zgužvana [[pluća]].<ref name = "Liu2014">{{cite journal |last1=Liu |first1=J |last2=Wang |first2=Y |last3=Fu |first3=W |last4=Yang |first4=CS |last5=Huang |first5=JJ |title=Diagnosis of neonatal transient tachypnea and its differentiation from respiratory distress syndrome using lung ultrasound. |journal=Medicine |date=decembar 2014 |volume=93 |issue=27|doi=10.1097/MD.0000000000000197 |pmid=25501071|pmc=4602774 }}</ref> Aspiracija mekonija se kod novorođenčeta manifestuje produženim porođajem i mekonijem obojenom amnionskom tečnošću, sa smanjenim volumenom pluća i žilavim perihilarnim opacitetima koji predstavljaju aspirirani [[mekonij]] na snimcima. == Liječenje == [[Suportivna njega]] je tretman izbora za prolaznu tahipneju novorođenčeta. To može uključivati uskraćivanje oralnog hranjenja u periodima ekstremnih [[tahipneja]] (preko 60 udisaja u minuti) kako bi se spriječila [[Plućna aspiracija|aspiracija]], [[dodatni kisik|dodatnog kisika]] i [[kontinuirani pozitivni pritisak u disajnim putevima|CPAP]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Diagnostic Imaging of Infants and Children.|last=Wells|first=RG|publisher=McGraw Hill|year=2015|chapter=Neonatal Lung Disease}}</ref> Dokazi iz kliničkih ispitivanja koja istražuju upotrebu postnatalnih [[kortikosteroid]]a za prolaznu tahipneju novorođenčeta nisu konačni.<ref>{{cite journal |last1=Bruschettini |first1=M |last2=Moresco |first2=L |last3=Calevo |first3=MG |last4=Romantsik |first4=O |title=Postnatal corticosteroids for transient tachypnoea of the newborn. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=17. 3. 2020 |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD013222.pub2 |pmid=32180216|pmc=7076329 }}</ref> Slično tome, dokazi kliničkih ispitivanja koja istražuju neinvazivnu respiratornu podršku (tj. bez [[endotrahejska intubacija|endotrahejske intubacije]]) u poređenju sa dodatnim kisikom su nesigurni.<ref>{{cite journal |last1=Moresco |first1=L |last2=Romantsik |first2=O |last3=Calevo |first3=MG |last4=Bruschettini |first4=M |title=Non-invasive respiratory support for the management of transient tachypnea of the newborn. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=17. 4. 2020 |volume=4 |issue=4|doi=10.1002/14651858.CD013231.pub2 |pmid=32302428|pmc=7164572 }}</ref> [[Epinefrin]] ili [[salbutamol]] ([[Salbutamol|albutero]]<nowiki/>l) su predloženi kao opcija liječenja prolazne tahipneje, kao rezultat dokaza da [[Beta-adrenergički agonist|β-agonisti]] povećavaju brzinu uklanjanja [[Plućna alveola|alveolske]] tekućine u plućima novorođenčadi. Međutim, sigurnost i učinkovitost ovih pristupa liječenju nisu jasni.<ref name=":1"/><ref>{{Cite journal|last1=Moresco|first1=Luca|last2=Bruschettini|first2=Matteo|last3=Macchi|first3=Marina|last4=Calevo|first4=Maria Grazia|date=5. 2. 2021|title=Salbutamol for transient tachypnea of the newborn|url=|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2021|issue=2|doi=10.1002/14651858.CD011878.pub3|issn=1469-493X|pmid=33543473|pmc=8094231}}</ref> == Prognoza == Prolazna tahipneja novorođenčeta je obično [[Samoograničenje (biologija)|samoograničavajuća]]. Međutim, može biti povezana sa [[zviždanje|zviždećim]] sindromima kako dijete raste.<ref name=":1"/> == Epidemiologija == Prolazna tahipneja novorođenčeta javlja se kod otprilike 1/100 [[Prijevremeni porođaj|prijevremene]] [[dojenčad]]i i 3,6–5,7/1.000 donošene dojenčadi. Najčešća je kod dojenčadi rođene [[carski rez|carskim rezom]] bez [[Probni porođaj|pokušaja porođaja]] nakon 35 sedmica trudnoće. Muška dojenčad i dojenčad sa [[prolaps pupčane vrpce|prolapsom pupčane vrpce]] ili [[perineonatusna asfiksija|perineonatusnom asfiksijom]] imaju veći rizik. Faktori rizika kod roditelja uključuju upotrebu sredstava za kontrolu bolova ili anestezije tokom porođaja, [[astma|astmu]] i [[dijabetes]].<ref name=":0"/> == Reference== {{refspisak|refs= <ref name="Lissauer2007p23">{{cite book | vauthors = Lissauer T, Clayden | year = 2007 | title = Illustrated textbook of paediatrics | url = https://archive.org/details/illustratedtextb0000unse_p0g4 | edition = 3rd | publisher = Mosby/Elsevier | page = [https://archive.org/details/illustratedtextb0000unse_p0g4/page/162 162] | isbn = 978-0-7234-3397-2 }}</ref> <ref name="Hermansen2007">{{cite journal | vauthors = Hermansen CL, Lorah KN | title = Respiratory distress in the newborn | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-10-01_76_7/page/986 | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 7 | pages = 987–94 | date = oktobar 2007 | pmid = 17956068 }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 32373 | ICD10 = {{ICD10|P|22|1|p|20}} | ICD9 = {{ICD9|770.6}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 007233 | eMedicineSubj = ped | eMedicineTopic = 2597 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|radio|710}} | MeshID = }} {{Stanja koja potiču iz perinatalnog perioda}} [[Kategorija:Akušerstvo]] [[Kategorija:Neonatologija]] ja7061qicf0xdg02dzhbk88mscmzgbk 0 529762 3921938 3907125 2026-08-24T22:00:14Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921938 wikitext text/x-wiki [[Slika:HippocraticOath.jpg|thumb|upright=1.35| Rukopis [[Hipokratova zakletva|Hipokratove zakletve]] na [[grlki|grčkom jeziku]] iz 12. stoljeća, jedan od najpoznatijih aspekata klasične medicine koji se prenio u kasnije ere]] '''Historija medicine''' je i proučavanje medicine kroz historiju, kao i multidisciplinarno područje istraživanja koje nastoji istražiti i razumjeti medicinske prakse, kako prošle tako i sadašnje, u ljudskim društvima.<ref name="Paterson_1982">{{cite journal | vauthors = Paterson GR, Neilson JB, Roland CG | title = History of medicine | url = https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_1982-11-15_127_10/page/948 | journal = Canadian Medical Association Journal | volume = 127 | issue = 10 | page = 948 | date = novembar 1982 | pmid = 7139436 | pmc = 1862317 }}</ref> Historija medicine je proučavanje i dokumentiranje evolucije medicinskih tretmana, praksi i znanja tokom vremena. Medicinski historičari često crpe informacije iz drugih humanističkih nauka, uključujući ekonomiju, zdravstvene nauke, sociologiju i političke nauke kako bi bolje razumjeli institucije, prakse, ljude, profesije i društvene sisteme koji su oblikovali medicinu. Kada je u pitanju period koji prethodi ili u kojem ne postoje pisani izvori o medicini, informacije se umjesto toga crpe iz [[arheologija|arheoloških izvora]]<ref name="Paterson_1982" /><ref>{{cite journal | vauthors = Kushner HI | title = Medical historians and the history of medicine | journal = Lancet | volume = 372 | issue = 9640 | pages = 710–711 | date = august 2008 | pmid = 18767211 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)61293-3 | s2cid = 32704754 | doi-access = free }}</ref> Ovo polje prati evoluciju pristupa ljudskih društava zdravlju, bolestima i povredama od prahistorije do modernog doba, događaje koji oblikuju ove pristupe i njihov uticaj na populacije. Rane medicinske tradicije uključuju [[babilonska medicina|medicinu Babilona]], [[medicina starog Egipta|Egipta]], [[tradicionalna kineska medicina|Kine]] i [[Ayurvedu|Indije]]. Izum [[mikroskop]]a bio je posljedica poboljšanog razumijevanja tokom renesanse. Prije 19. stoljeća, smatralo se da humorizam (također poznat kao humoralizam) objašnjava uzrok bolesti, ali ga je postepeno zamijenila [[teorija klica bolesti]], što je dovelo do efikasnih tretmana, pa čak i lijekova za mnoge [[ingekcija|zarazne bolesti]]. Vojni ljekari su unaprijedili metode liječenja traume i hirurgije. Mjere [[javno zdravstvo|javnog zdravstva]] razvijene su posebno u 19. stoljeću, jer je brzi rast gradova zahtijevao sistematske sanitarne mjere. Napredni istraživački centri otvoreni su početkom 20. stoljeća, često povezani s velikim [[bolnicama]]. Sredinu 20. stoljeća karakterizirali su novi biološki tretmani, poput [[antibiotik]]a. Ovi napreci, zajedno s razvojem [[hemija|hemije]], [[genetika|genetike]] i [[radiologiha|radiografije]], doveli su do moderne medicine. Medicina je u 20. stoljeću bila u velikoj mjeri profesionalizirana, a ženama su se otvorile nove karijere kao medicinskim sestrama (od 1870-ih) i kao ljekarkama (posebno nakon 1970.) {{TOC limit|2}} == Prahistorijska medicina == {{Glavni|Prahistorijska medicina}} [[Datoteka:Achillea millefolium 5Dsr 9042.jpg|thumb|[[Achillea millefolium|Hajdučka trava]], [[ljekovita biljka]] pronađena u pećinama koje su naseljavali ljudi u periodu [[gornju paleolit|gornjeg paleolita]] <ref name=":0">{{Cite journal | vauthors = Martkoplishvili I, Kvavadze E |date=26. 5. 2015 |title=Some popular medicinal plants and diseases of the Upper Palaeolithic in Western Georgia |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=166 |pages=42–52 |doi=10.1016/j.jep.2015.03.003 |pmid=25769538 }}</ref>]] Prahistorijska medicina je područje istraživanja usmjereno na razumijevanje upotrebe ljekovitih biljaka, praksi [[medicina|liječenja]], bolesti i blagostanja ljudi prije postojanja pisanih zapisa.<ref>{{cite journal | vauthors = Hardy K | title = Paleomedicine and the Evolutionary Context of Medicinal Plant Use | journal = Revista Brasileira de Farmacognosia | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–15 | date = 2021 | pmid = 33071384 | pmc = 7546135 | doi = 10.1007/s43450-020-00107-4 }}</ref> Iako se nazivaju prapovijesnom "medicinom", prahistorijske zdravstvene prakse su se znatno razlikovale od onoga što danas shvatamo kao medicinu i preciznije se odnose na studije i istraživanje ranih praksi liječenja. Ovaj period se proteže kroz prvu upotrebu kamenog oruđa od strane [[Homo habilis|ranih ljudi]] prije otprilike 3,3 miliona godina.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Harmand S, Lewis JE, Feibel CS, Lepre CJ, Prat S, Lenoble A, Boës X, Quinn RL, Brenet M, Arroyo A, Taylor N, Clément S, Daver G, Brugal JP, Leakey L, Mortlock RA, Wright JD, Lokorodi S, Kirwa C, Kent DV, Roche H | display-authors = 6 | title = 3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya | journal = Nature | volume = 521 | issue = 7552 | pages = 310–315 | date = maj 2015 | pmid = 25993961 | doi = 10.1038/nature14464 | bibcode = 2015Natur.521.310H | s2cid = 1207285 | url = https://hal.science/hal-01159189 }}</ref> do početka [[pismo|pisama]] i kasnije [[zabilježena historija|zabilježene historije]] prije otprilike 5.000 godina. Kako su ljudske populacije nekada bile raštrkane po svijetu, formirajući izolirane zajednice i kulture koje su sporadično međusobno djelovale, razvijen je niz [[geohronologija|arheoloških perioda]] kako bi se objasnili različiti konteksti tehnologije, sociokulturni razvoj i usvajanje pisama u ranim ljudskim [[društvo|društvima]].<ref>{{Cite book | vauthors = Bellwood P |title=The Global Prehistory of Human Migration |publisher=Wiley-Blackwell |year=2014 |isbn=978-1-118-97059-1 |edition=1st |location=London }}{{page needed|date=oktobar 2023}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.418 |chapter=Stone Tools: Their Relevance for Historians and the Study of Historical Processes |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |date=2018 |last1=Pargeter |first1=Justin |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> Prahistorijska medicina je stoga u velikoj mjeri kontekstualna za lokaciju i ljude o kojima je riječ,<ref>{{Cite journal | vauthors = Timbrell L |date=2020 |title=How to read stone tools: A new mode system for describing variation in the Eastern African lithic record? |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |volume=29 |issue=5 |pages=280–282 |doi=10.1002/evan.21866 |pmc=7756466 }}</ref> stvaranje neujednačenog perioda proučavanja koji odražava različite stepene društvenog razvoja. Bez pisanih zapisa, uvidi u prahistorijsku medicinu dolaze indirektno iz tumačenja dokaza koje su ostavili prahistorijski ljudi. Jedna grana ovoga uključuje [[Prehistorijska arheologija|arheologija]] medicine; disciplina koja koristi niz arheoloških tehnika, od posmatranja bolesti u ljudskim ostacima, biljnim [[fosil]]ima, do iskopavanja radi otkrivanja medicinskih praksi.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book | veditors = Sykes N, Shaw J |date=5. 4. 2022 |title=The Archaeology of Medicine and Healthcare |doi=10.4324/9781003164623| vauthors = Sykes N, Shaw J |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-003-16462-3 |s2cid=247991366 }}</ref> Postoje dokazi o iscjeliteljskim praksama kod [[Neandertalci|Neandertalaca]]<ref>{{cite journal | vauthors = Spikins P, Needham A, Tilley L, Hitchens G |title=Calculated or caring? Neanderthal healthcare in social context |journal=World Anthropology |volume=50 |issue=3 |pages=384–403 |date=22. 2. 2018 |doi=10.1080/00438243.2018.1433060 |doi-access=free }}</ref> i drugoh ranih ljudskih [[vrsta]]. Praistorijski dokazi o ljudskom bavljenju medicinom uključuju otkriće izvora [[psihoaktivna biljka|psihoaktivnih biljaka]] kao što su [[gljive|gljivski]] [[psilocibin]] u {{oko}} 6000. [[nova era|prije nove ere]], u [[Sahara|Sahari]]<ref>{{Cite journal | vauthors = Samorini G |date=29. 3. 2019 |title=The oldest archeological data evidencing the relationship of Homo sapiens with psychoactive plants: A worldwide overview |journal=Journal of Psychedelic Studies |volume=3 |issue=2 |pages=63–80 |doi=10.1556/2054.2019.008 |s2cid=135116632 |doi-access=free }}</ref> primitivnoj stomatološkoj njezi oko 11.900 (13.000) godina [[holocen|prije sadašnjosti]] u [[Italija|Izaliji]].<ref>{{Cite journal | vauthors = Riga A, Dori I, Vierin S, Boschian G, Tozzi C, Willman JC, Moggi-Cecchi J |date=2018 |title=At the upper Palaeolithic – Mesolithic boundary: revision of the human remains from Riparo Fredian (Molazzana, Lucca, Italy) |journal=Alpine and Mediterranean Quaternary |volume=31 |issue=1 |pages=49–57 |doi=10.26382/AMQ.2018.04 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oxilia G, Fiorillo F, Boschin F, Boaretto E, Apicella SA, Matteucci C, Panetta D, Pistocchi R, Guerrini F, Margherita C, Andretta M, Sorrentino R, Boschian G, Arrighi S, Dori I, Mancuso G, Crezzini J, Riga A, Serrangeli MC, Vazzana A, Salvadori PA, Vandini M, Tozzi C, Moroni A, Feeney RN, Willman JC, Moggi-Cecchi J, Benazzi S | display-authors = 6 | title = The dawn of dentistry in the late upper Paleolithic: An early case of pathological intervention at Riparo Fredian | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 163 | issue = 3 | pages = 446–461 | date = juli 2017 | pmid = 28345756 | doi = 10.1002/ajpa.23216 | bibcode = 2017AJPA.163.446O | hdl = 11585/600517 | hdl-access = free }}</ref> i približno 7000 [[nova era|nove ere]] i [[Mehrgarh]]u (današnji [[Pakistan]]).<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4882968.stm|title=Stone age man used dentist drill|date=6. 4. 2006|work=BBC News|access-date=5. 3. 2016|archive-date=5. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505223015/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4882968.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2006 |title=Stone age 'proto-dentistry' revealed |journal=British Dental Journal |volume=200 |issue=8 |page=425 |doi=10.1038/sj.bdj.4813555 |s2cid=52872714 |doi-access=free }}</ref> [[Antropologija]] (i [[bioantropologija]] i [[socioantropologija]]) je još jedna akademska grana koja doprinosi razumijevanju prahistorijske medicine otkrivanjem sociokulturnih odnosa, značenja i tumačenja prahistorijskih dokaza.<ref>{{Cite journal | vauthors = Bhattacharya DK |date=2000 |title=Anthropology in Prehistoric Archaeology: The Indian Scene |journal=Journal of Human Ecology |volume=11 |issue=1 |pages=23–31 |doi=10.1080/09709274.2000.11907528 |s2cid=133907414 }}</ref> Preklapanje medicine kao korijena liječenja tijela i duhovnosti kroz praistorijske periode naglašava višestruke svrhe koje su iscjeliteljske prakse i [[biljke]] potencijalno mogle imati.<ref>{{cite book |doi=10.1093/med/9780190272432.003.0019 |last1=Ferngren |first1=Gary B. |chapter=Medicine and Spirituality: A Historical Perspective |pages=305–324 |date=2017 |isbn=978-0-19-027243-2 |editor-last1=Balboni |editor-last2=Peteet |editor-first1=Michael |editor-first2=John |title=Spirituality and Religion Within the Culture of Medicine: From Evidence to Practice Get access Arrow }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Peoples HC, Duda P, Marlowe FW | title = Hunter-Gatherers and the Origins of Religion | journal = Human Nature | volume = 27 | issue = 3 | pages = 261–282 | date = septembar 2016 | pmid = 27154194 | pmc = 4958132 | doi = 10.1007/s12110-016-9260-0 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Koenig HG | title = Religion and medicine I: historical background and reasons for separation | journal = International Journal of Psychiatry in Medicine | volume = 30 | issue = 4 | pages = 385–398 | date = 2000 | pmid = 11308040 | doi = 10.2190/2RWB-3AE1-M1E5-TVHK | s2cid = 6027802 }}</ref> Od [[Evolucijsko porijeklo religije|protoreligija]] do razvijenih duhovnih sistema, odnosi ljudi i [[priroda|natprirodnih]] [[entitet]]a, od bogova do [[šamanizam|šamana]], imali su isprepletenu ulogu u praistorijskoj medicini.<ref>{{cite journal | vauthors = Virji MA, Cummings KJ, Cox-Ganser JM | title = A Strategy for Field Evaluations of Exposures and Respiratory Health of Workers at Small- to Medium-Sized Coffee Facilities | journal = Frontiers in Public Health | volume = 9 | issue = 5| date = 2016 | pmid = 34858915 | doi = 10.3030/705225 | pmc = 8631862 }}</ref><ref>{{Cite book |title=The archaeology of medicine and healthcare |date=2022 | vauthors = Sykes NJ, Shaw J |isbn=978-0-367-75924-7 |location=London |oclc=1287199643}}{{page needed|date=oktobar 2023}}</ref> Značajan primjer sofisticiranog prapovijesnog samoliječenja je slučaj [[Ötzi]]ja Ledenog čovjeka (oko 3230. p. n. e). Prema arheologu [[Patrick Hunt (arheolog)|Patricku Huntu]], Ötzi je namjerno nosio "prahistorijski medicinski pribor" za liječenje svojih brojnih dokumentiranih bolesti. Ovaj pribor je uključivao [[Fomitopsis betulina|Piptoporus betulinus]] (gljivicu brezovog polipora), za koju Hunt sugerira da je korištena i kao vermifug za crijevne [[parazit]]e i kao [[antibiotik]] za njegovu [[lajmska bolest|lajmsku bolest]]; [[mak]] kao [[analgetik]]; bobice trnjine za liječenje vrtoglavice i [[ekcem]]a povezanih s [[lajmska bolest|lajmskom bolešću]]; i [[Sphagnum|sfagnum mahovinu]] kao antisepsni zavoj za rane.<ref>Hunt, Patrick (16 December 2022). ''Ötzi the Iceman: Frozen in Time'' (Video). The National Arts Club. Retrieved 7 November 2025 – via YouTube.</ref> == Drevna medicina == {{glavni|Spisak drevnih ljekara}} [[Drevna historija]] obuhvata period između (otprilike) 3.000. p. n. e. i (otprilike) 500, počevši od dokazanog razvoja sistema pisanja do kraja klasične ere i početka [[Postklasična historija|postklasičnog]] perioda. Sociokultura i [[tehnologija]] mogu se razlikovati lokalno od razvoja naselja do naselja, kao i globalno od jednog društva do drugog.<ref>{{Cite journal | vauthors = Martineau AC |date=2014 |title=Overcoming Eurocentrism? Global History and the Oxford Handbook of the History of International Law |journal=European Journal of International Law |volume=25 |issue=1 |pages=329–336 |doi=10.1093/ejil/chu017 |doi-access=free }}</ref> Drevna medicina pokriva sličan vremenski period i predstavlja niz sličnih teorija iscjeljenja iz cijelog svijeta koje povezuju prirodu, religiju i ljude unutar ideja o cirkulaciji tekućina i energije.<ref>{{cite journal | vauthors = Teppone M | title = Medicine has always been "Modern" and "Scientific" from ancient times to the present day | journal = Journal of Integrative Medicine | volume = 17 | issue = 4 | pages = 229–237 | date = juli 2019 | pmid = 30967348 | doi = 10.1016/j.joim.2019.03.008 | s2cid = 106409698 }}</ref> Iako su istaknuti naučnici i tekstovi detaljno opisivali dobro definirane medicinske uvide, njihova primjena u stvarnom svijetu bila je narušena uništavanjem i gubitkom znanja,<ref>{{cite journal | vauthors = Serageldin I | title = Ancient Alexandria and the dawn of medical science | journal = Global Cardiology Science & Practice | volume = 2013 | issue = 4 | pages = 395–404 | date = 2013 | pmid = 24749113 | pmc = 3991212 | doi = 10.5339/gcsp.2013.47 }}</ref> loša [[komunikacija]], lokalizirane reinterpretacije i posljedične nedosljedne primjene.<ref>{{Cite journal | vauthors = Petit C |date=2021 |title=Reframing ancient medicine |journal=The Lancet |volume=397 |issue=10285 |pages=1613–1614 |doi=10.1016/S0140-6736(21)00939-9|s2cid=235225802 }}</ref> === Drevna mezopotamijska medicina === [[Datoteka:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|Terakotna pločica u [[klinasto pismo|klinastom pismu]], koja opisuje recept za liječenje trovanja (oko 18. stoljeća p. n. e). Otkrivena u Nippuru, Irak.|upright=.7|Muzej drevnog Orijenta, [[Turska]].]] Regija [[Mezopotamija]], koja je obuhvatala veći dio današnjeg [[Irak]]a, [[Kuvajt]]a, [[Sirija|Sirije]], [[Iran]]a i [[Turska|Turske]], bila je pod dominacijom niza civilizacija, uključujući [[Sumer]]sku, najraniju poznatu civilizaciju u regiji Plodnog polumjeseca,<ref>{{Cite journal | vauthors = Borchardt JK |date=2002 |title=The beginnings of drug therapy: Ancient mesopotamian medicine |journal=Drug News & Perspectives |volume=15 |issue=3 |pages=187–192 |doi=10.1358/dnp.2002.15.3.840015 |pmid=12677263 }}</ref><ref>{{Cite journal | vauthors = Robson E |date=28. 6. 2008 |title=Mesopotamian Medicine and Religion: Current Debates, New Perspectives |journal=Religion Compass |volume=2 |issue=4 |pages=455–483 |doi=10.1111/j.1749-8171.2008.00082.x }}</ref> zajedno sa [[Akađani]]ma (uključujući [[Asirci|Asirce]] i [[Babilon]]ce). Preklapajuće ideje o onome što danas shvatamo kao medicinu, nauku, magiju i religiju karakterizirale su rane mesopotamijske prakse liječenja kao hibrid [[Naturalizam (filozofija)|naturalizamskii]] i [[priroda|natprirodni]] [[sistem vjerovanja]].<ref name="McIntosh2005">{{cite book |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |url=https://archive.org/details/ancientmesopotam0000mcin |vauthors=McIntosh JR |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-966-9 |location=Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England |pages=[https://archive.org/details/ancientmesopotam0000mcin/page/272 273]–76}}</ref><ref name="Abusch">{{cite book |title=Mesopotamian Witchcraft: Towards a History and Understanding of Babylonian Witchcraft Beliefs and Literature |vauthors=Abusch T |publisher=Brill |year=2002 |isbn=978-90-04-12387-8 |location=Leiden, The Netherlands |page=56}}</ref><ref name="Farber1995">{{cite book |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780684192796/page/1891 |chapter=Witchcraft, Magic, and Divination in Ancient Mesopotamia |vauthors=Farber W |date=1995 |title=Civilizations of the Ancient Near East |publisher=Charles Schribner's Sons, MacMillan Library Reference, Simon & Schuster MacMillan |isbn=978-0-684-19279-6 |volume=3 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780684192796/page/1891 1891–908] |access-date=12. 5. 2018}}</ref> [[Sumer]]ani su razvili jedan od najranijih poznatih sistema pisanja u 3. mileniju prije nove ere i stvorili brojne glinene pločice klinastog pisma koje se odnose na njihovu civilizaciju. One su uključivale detaljne izvještaje o propisivanju lijekova i operacijama, kao i o egzorcizmu. Njih su davali i izvodili visoko definirani profesionalci, uključujući ''bârû'' (vidovnjake), ''[[Ašipu|âs[h]ipu]]'' (egzorciste) i ''asû'' (lječnike-svećenike).<ref>{{Cite journal | vauthors = Retief FP, Cilliers L |date=2007 |title=Mesopotamian medicine |hdl=10520/EJC68840 |journal=South African Medical Journal|volume=97 |issue=1 |pages=27–31|pmid=17378276 }}</ref> Primjer ranog lijeka sličnog receptu pojavio se u [[sumerski jezik|sumerskom]] tokom [[Treća dinastija Ura|Treće dinastije Ura]] (otprilike) 2.112. p. n. e. – (otprilike) 2004. p. n. e).<ref>{{cite journal |vauthors=Biggs RD |year=2005 |title=Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume=19 |pages=7–18 |number=1}}</ref> Nakon osvajanja [[Sumer]]ske civilizacije od strane Akadskog carstva i konačnog kolapsa carstva zbog niza društvenih i okolišnih faktora,<ref>{{Cite journal | vauthors = Cullen HM, Demenocal PB, Hemming S, Hemming G, Brown FH, Guilderson T, Sirocko F |date=2000 |title=Climate change and the collapse of the Akkadian empire: Evidence from the deep sea | url = https://archive.org/details/sim_geology_2000-04_28_4/page/378 |journal=Geology |volume=28 |issue=4 |page=379 |doi=10.1130/0091-7613(2000)28<379:ccatco>2.0.co;2 |bibcode=2000Geo.28.379C }}</ref> [[Babilon]]ska civilizacija je počela dominirati regijom. Primjeri Babilonske medicine uključuju opsežan Babilonski medicinski tekst, ''Dijagnostički priručnik'', koji je napisao ''ummânū'', ili glavni naučnik, Esagil-kin-apli iz Borsippe,<ref name="Horstmanshoff_2004">{{cite book |title=Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine |vauthors=Horstmanshoff HF, Van Tilburg CR, Stol M |publisher=Brill |year=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |location=Leiden}}</ref>{{rp|99}}<ref name="Heeßel_2004">{{cite book |title=Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine |vauthors=Heeßel NP |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13666-3 |veditors=Horstmanshoff HF, Stol M, Tilburg C |series=Studies in Ancient Medicine |volume=27 |location=Leiden, The Netherlands |pages=97–116 |chapter=Diagnosis, Divination, and Disease: Towards an Understanding of the ''Rationale'' Behind the Babylonian ''Diagnostic Handbook'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p6rejN-iF0IC&pg=PA97 }}</ref> i sredinom 11. stoljeća p. n. e. za vrijeme vladavine vavilonskog kralja [[Adad-apla-iddin]]a (1069–1046 p. n. e).<ref>{{cite book |title=Epilepsy in Babylonia |vauthors=Stol M |date=1993 |publisher=STYX Publications |isbn=978-90-72371-63-8 |location=Groningen |page=55}}</ref> Ovaj medicinski traktat posvećuje veliku pažnju praksi [[dijagnoza]], [[prognoza]], [[fizički pregled|fizičkog pregleda]] i lijekova. Tekst sadrži listu [[medicinski simptom|medicinskih simptoma]] i često detaljnih [[empirija|empirijskih]] zapažanja, zajedno s logičkim pravilima koja se koriste u kombinovanju uočenih simptoma na tijelu pacijenta s njihovom dijagnozom i prognozom.<ref name="Horstmanshoff_2004" />{{rp|97–98}} Ovdje su razvijena jasno razrađena obrazloženja kako bi se razumjeli uzroci bolesti i povreda, podržana teorijama, dogovorenim u to vrijeme, o elementima koje danas možemo shvatiti kao prirodne uzroke, natprirodnu [[Magija|magiju]] i religijska objašnjenja.<ref name="Heeßel_2004" /> [[Slika:Cuneiform tablet fragment of a medical text c 9 to 7 BCE.png| thumb|Fragment neoasirske klinaste pločice koji opisuje medicinski tekst (oko 9. do 7. stoljeća p. n. e.): [[Neoasirijsko Carstvo|Neoasirijsko]] [[klinasto pismo]] fragment pločice koji opisuje medicinski tekst, oko 9. – 7. stoljeće p. n. e.]] Najpoznatiji i pronađeni artefakti iz drevnih [[Mezopotamija|mezopotamijskih]] civilizacija usmjereni su na periode [[Neoasirijsko Carstvo|neoasirijskog doba]] (oko 900 – 600 godune p. n. e.) i [[Neovavilonsko Carstvo|neovavilonskog]] (uko 600 .– 500. p. n. e.]]), kao posljednja carstva kojima su vladali domaći mesopotamijski vladari.<ref>{{Cite book | vauthors = Scurlock JA |title=A Companion to the Ancient Near East: Snell/Companion |date=2005 |publisher=Blackwell Publishing Ltd |isbn=978-0-470-99708-6 | veditors = Snell DC |location=Oxford, UK |pages=302–315 |doi=10.1002/9780470997086|hdl=11693/50901 }}</ref> Ova otkrića uključuju ogroman niz medicinskih glinenih pločica iz ovog perioda, iako oštećenje glinenih dokumenata stvara velike praznine u našem razumijevanju medicinske prakse.<ref>{{cite journal | vauthors = Fetaya E, Lifshitz Y, Aaron E, Gordin S | title = Restoration of fragmentary Babylonian texts using recurrent neural networks | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 37 | pages = 22743–22751 | date = septembar 2020 | pmid = 32873650 | pmc = 7502733 | doi = 10.1073/pnas.2003794117 | arxiv = 2003.01912 | bibcode = 2020PNAS.11722743F | doi-access = free }}</ref> Širom civilizacija Mesopotamije postoji širok spektar medicinskih inovacija, uključujući dokazane prakse profilakse, mjera za sprečavanje širenja bolesti,<ref name="McIntosh2005" /> accounts of stroke,<ref>Karim, S, & Amin, O. (2018). Stroke in ancient mesopotamia. Medicinski Arhiv, 72(6), 449-452.</ref> i svijest o [[mentalna bolest|mentalnim bolestima]].<ref name="NemetNejat">{{cite book |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |title=Daily Life in Ancient Mesopotamia |vauthors=Nemet-Nejat KR |date=1998 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-29497-6 |location=Santa Barbara, California |pages=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/80 80]–81 |author-link=Karen Rhea Nemet-Nejat |url-access=registration}}</ref> === Medicina drevnog Egipta === {{Glavni|Medicina drevnog Egipta}} [[Drevni Egipat]], civilizacija koja se protezala dolinom [[Nil]]a (širom dijelova današnjeg Egipta, [[Sudan]]a i [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]), postojala je od svog ujedinjenja u ranom dinastičkom periodu (Egipat) oko 3150. prije nove ere do svog sloma putem osvajanja od strane [[Perzija|Perzije]], 525. prije nove ere<ref>{{cite journal | vauthors = Metwaly AM, Ghoneim MM, Eissa IH, Elsehemy IA, Mostafa AE, Hegazy MM, Afifi WM, Dou D | display-authors = 6 | title = Traditional ancient Egyptian medicine: A review | journal = Saudi Journal of Biological Sciences | volume = 28 | issue = 10 | pages = 5823–5832 | date = oktobar 2021 | pmid = 34588897 | pmc = 8459052 | doi = 10.1016/j.sjbs.2021.06.044 | bibcode = 2021SJBS.28.5823M }}</ref> i konačnog pada od [[Ptolomejsko kraljevstvo|osvajanja Aleksandra Velikog]] 332. prije nove ere. [[Datoteka:Magical stela or cippus of Horus MET DP112603.jpg|left|thumb| Magična stela ili cipus [[Horus]]a s ugraviranim iscjeliteljskim čarolijama (oko 332. do 280. p. n. e.)]] Stari Egipćani razvili su složenu, eksperimentalnu i komunikativnu medicinsku tradiciju koja je otkrivena kroz sačuvane dokumente, većinom napravljene od [[papirus]]a, kao što su [[Kahunov ginekološki papirus]], [[Edwin Smithov papirus|Edwin Smithov]], [[Ebersov papirus|Ebersov]], [[Londonski medicinski papirus]], pa sve do Grčkih magičnih papirusa.<ref>{{Cite journal | vauthors = Steinbock RT |date=1990 |title=The Medical Skills of Ancient Egypt | url = https://archive.org/details/sim_jama_1990-12-19_264_23/page/3074 |journal=JAMA |volume=264 |issue=23 |page=3074 |doi=10.1001/jama.1990.03450230110044 }}</ref> [[Herodot]] je opisao [[Egipćani|Egipćane]] kao "najzdravije od svih ljudi, odmah nakon [[Libija]]ca",<ref>{{Cite book |title=The Histories |title-link=Histories (Herodotus) |vauthors=Herodotus |chapter=Chapter 77, Book II |author-link=Herodotus |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126&layout=&loc=2.77.3}}</ref> zbog [[klima|suhe klime]] i značajnog [[javni zdravstveni sistem|javnog zdravstvenog sistema]] koji su posjedovali. Prema njegovim riječima, "medicinska praksa je među njima toliko specijalizirana da je svaki ljekar iscjelitelj jedne bolesti i ne više." Iako se egipatska medicina, u znatnoj mjeri, bavila natprirodnim,<ref>{{cite journal |vauthors=Nunn JF |year=2002 |title=Ancient Egyptian medicine |journal=Transactions of the Medical Society of London |publisher=University of Oklahoma Press |volume=113 |pages=57–68 |pmid=10326089}}</ref> vremenom je razvio praktičnu upotrebu u oblastima anatomije, javnog zdravstva i kliničke dijagnostike. Medicinske informacije u [[Edwin Smithov papirus|Edwin Smithovom papirusu]] mogu datirati čak iz 3000. prije nove ere.<ref>{{cite book |title=The Edwin Smith Surgical Papyrus |vauthors=Breasted JH |date=1930 |publisher=University of Chicago Press}}</ref> [[Imhotep]] iz [[Treća egipatska dinastija|3. dinastije]] ponekad se smatra osnivačem drevne egipatske medicine i originalnim autorom ''Edwin Smith Papyrus'', koji detaljno opisuje lijekove, bolesti i [[anatomija|anatomska]] zapažanja. Ovaj papirus se smatra kopijom nekoliko ranijih djela i napisan je oko 1600. prije nove ere. To je drevni [[udžbenik]] o hirurgiji gotovo u potpunosti lišen [[magija|magijskog razmišljanja]] i opisuje u izuzetnim detaljima ''[[fizički pregled|pregled]], [[dijagnoza|dijagbozu]], [[liječenje]],'' i ''[[prognoza|prognozu]]'' brojnih bolesti.<ref>{{cite encyclopedia |title=Edwin Smith papyrus – Britannica Online Encyclopedia |encyclopedia=Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Edwin-Smith-papyrus |access-date=12. 10. 2022 |archive-date=1. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101084403/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/179901/Edwin-Smith-papyrus |url-status=live }}</ref> [[Slika:Hieroglyphic-brain.png|thumb| Edwin Smithov hirurški papirus, napisan u 17. atoljeću prije nove ere, sadrži najraniji zabilježeni spomen mozga. Medicinska akademija New Yorka]] [[Kahunov ginekološki papirus]]<ref>{{cite book |title=The Petrie Papyri: Hieratic Papyri from Kahun and Gurob (principally of the Middle Kingdom) |vauthors=Griffith FL |date=1898 |publisher=B. Quaritch}}</ref> liječi ženske tegobe, uključujući probleme sa [[Začeće (biologija)|začećem]]. Trideset četiri slučaja s detaljnim dijagnozama i <ref name="Bynum 2006 p198–199">{{cite book |title=The Western Medical Tradition: 1800–2000 |url=https://archive.org/details/isbn_9780521475655 |vauthors=Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-47565-5 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780521475655/page/198 198]–99 |chapter=The Rise of Science in Medicine, 1850–1913 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AKPt9cALKeQC&pg=PA407}}</ref> tretmani preživljavaju, iako su neki od njih samo fragmenti.<ref>{{cite web |title=The Kahun Gynaecological Papyrus |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/kahunpapyrus.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419085059/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/kahunpapyrus.htm |archive-date=19. 4. 2012 |access-date=21. 4. 2012 |publisher=Reshafim.org.il}}</ref> Datira iz 1800. prije nove ere i najstariji je sačuvani medicinski tekst bilo koje vrste. Poznato je da su medicinske institucije, poznate kao Kuće života, osnovane u drevnom Egiptu još 2200. prije nove ere.<ref>{{Cite web |title=Museum: House of Life |url=http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/museum/museum2.html |access-date=17. 2. 2017 |website=www.ucl.ac.uk |archive-date=25. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725013347/http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/museum/museum2.html |url-status=live }}</ref> Ebersov papirus je najstariji pisani tekst koji spominje klistire. Mnogi [[lijekovi]] su davani klistirima, a jedan od mnogih tipova medicinskih specijalista bio je Iri, Pastir Anusa.<ref>{{cite book |title=A History of Medicine |url=https://archive.org/details/historyofmedicin0000magn |vauthors=Magner L |publisher=[[CRC Press]] |year=1992 |isbn=978-0-8247-8673-1 |location=Boca Raton, Florida |page=[https://archive.org/details/historyofmedicin0000magn/page/30 31]}}</ref> Najraniji poznati ljekar se također pripisuje [[Historija drevnog Egipta|drevni Egipat]]: [[Hesy-Ra]], "Poglavar stomatologa i ljekara" za kralja [[Djosera]] u 27. stoljeću p. n. e.<ref>{{cite book |title=Medicine Across Cultures: History and Practice of Medicine in Non-Western Cultures |date=2003 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-306-48094-2 |editor-link1=Helaine Selin |veditors=Selin H, Shapiro H |location=Dordrecht |page=35}}</ref> Također, najranija poznata liječnica, [[Peseshet]], prakticirala je u [[Drevni Egipat|Drevnom Egiptu]] u vrijeme [[Četvrta egipatska dinastija|4. dinastije]]. Njena titula je bila "Nadzornica liječnica."<ref>{{cite journal |vauthors=Ghalioungui P |date=1975 |title=Les plus anciennes femmes-médecins de l'histoire. |url=https://www.ifao.egnet.net/bifao/075/09/ |journal=Bulletin de l'Institut Français d'Archéologie Orientale |publisher=Institut Français d'Archéologie Orientale du Caire |volume=75 |pages=159–164 |pmid=11631709 |access-date=2. 2. 2021 |archive-date=18. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518154704/https://www.ifao.egnet.net/bifao/075/09/ |url-status=live }}</ref> === Drevna kineska medicina === {{Glavni|Tradicionalna kineska medicina}} [[Slika:Chinese woodcut, Famous medical figures; Zhang Zhongjing Wellcome L0039319.jpg|thumb|[[Zhang Zhongjing]] – kineski farmakolog, ljekar, izumitelj dinastije [[Istočni Han]] |upright=.7]] Medicinske i iscjeliteljske prakse u ranim kineskim dinastijama bile su uveliko oblikovane praksom [[Tradicionalna kineska medicina|tradicionalne kineske medicine]] (TCM).<ref>{{cite journal |last1=Eigenschink |first1=Michael |last2=Dearing |first2=Lukas |last3=Dablander |first3=Tom E. |last4=Maier |first4=Julian |last5=Sitte |first5=Harald H. |title=A critical examination of the main premises of Traditional Chinese Medicine |journal=Wiener klinische Wochenschrift |date=maj 2020 |volume=132 |issue=9–10 |pages=260–273 |doi=10.1007/s00508-020-01625-w |pmid=32198544 |pmc=7253514 }}</ref> Počevši od otprilike [[dinastija Zhou|dinastije Zhou]], dijelovi ovog sistema razvijani su i demonstrirani su u ranim spisima o bilju u djelima „Klasik promjena“ („Yi Jing“) i „Klasik poezije“ („Shi Jing“).<ref>{{cite journal | vauthors = Gu S, Pei J | title = Innovating Chinese Herbal Medicine: From Traditional Health Practice to Scientific Drug Discovery | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 8 | date = 2017 | pmid = 28670279 | pmc = 5472722 | doi = 10.3389/fphar.2017.00381 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal |date=1. 7. 1997 |title=The Shambhala Guide to Traditional Chinese Medicine. Daniel Reid, 1996. U.S. $12.00, Canada $16.95, ISBN 1-57062-141-1. Available from Shambhala Publications, Inc, Horticultural Hall, 300 Massachusetts Avenue, Boston, MA 02115 |journal=Complementary Health Practice Review |volume=3 |issue=2 |page=147 |doi=10.1177/153321019700300253 |doi-broken-date=17. 7. 2025 |s2cid=208272511 }}</ref> [[Kina]] je također razvila veliki korpus tradicionalne medicine. Veliki dio filozofije tradicionalne kineske medicine proizašao je iz empirijskih zapažanja bolesti i oboljenja od strane taoističkih ljekara i odražava klasično kinesko vjerovanje da individualna ljudska iskustva izražavaju uzročne principe koji djeluju u okruženju na svim skalama. Ovi uzročni principi, bilo materijalni, esencijalni ili mistični, [[korelacija|koreliraju]] kao izraz prirodnog poretka [[Svemir]]a. Osnovni tekst kineske medicine je ''[[Huangdi Neijing]]'' (ili ''Unutrašnji kanon Žutog Cara''), napisan od 5. do 3. stoljeća prije nove ere.<ref>{{cite book | vauthors = Unschuld PU | title = Huang Di Nei Jing Su Wen: nature, knowledge, imagery in an ancient Chinese medical text, with an appendix, the doctrine of the five periods and six qi in the Huang Di Nei Jing Su Wen |date=2003 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0-520-92849-7}}</ref> Pred kraj 2. vijeka nove ere, za vrijeme dinastije Han, [[Zhang Zhongjing]] napisao je ''[[Shang Han Lun|Traktat o šteti od hladnoće]]'', koji sadrži najraniji poznati spomen ''Neijing Suwen''. Praktičar i zagovornik [[akupunktura|akupunkture]] i moksanja iz dinastije Jin (265–420), Huangfu Mi (215–282), također citira Žutog cara u svom djelu Jiayi jingu, oko 265. Za vrijeme dinastije Tang, Suwen je proširen i revidiran i sada je najbolji sačuvani prikaz temeljnih korijena tradicionalne kineske medicine. Tradicionalna kineska medicina, koja se zasniva na upotrebi biljne medicine, akupunkture, masaže i drugih oblika terapije, praktikuje se u Kini hiljadama godina. Kritičari kažu da teorija i praksa tradicionalne kineske medicine nemaju osnovu u [[naučno znanje|modernoj nauci]], a praktičari tradicionalne kineske medicine se ne slažu oko toga koju dijagnozu i tretmane treba koristiti za bilo koju osobu.<ref name="Quackwatch">{{Cite web |url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html | vauthors = Barrett S |author-link=Stephen Barrett |title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and 'Chinese Medicine' | date = 12. 1. 2011 |access-date=11. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html |archive-date=2. 6. 2018 |url-status=live}}</ref> U uvodniku iz 2007. u časopisu ''[[Nature]]'' pisalo se da je TCM "i dalje slabo istražena i podržana, te da većina njenih tretmana nema logičan [[mehanizam djelovanja]]."<ref name="swallow">{{cite journal | vauthors = | title = Hard to swallow | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-12_448_7150/page/104| journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–6 | date = juli 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | quote = Constructive approaches to divining the potential usefulness of traditional therapies are to be welcomed. But it seems problematic to apply a brand new technique, largely untested in the clinic, to test the veracity of traditional Chinese medicine, when the field is so fraught with pseudoscience. In the meantime, claims made on behalf of an uncharted body of knowledge should be treated with the customary skepticism that is the bedrock of both science and medicine. | doi-access = free | bibcode = 2007Natur.448S.105. }}</ref> Također je opisana TCM kao "prepuna [[pseudonauka|pseudoznanosti]]".<ref name="swallow"/> Pregled literature iz 2008. otkrio je da naučnici "još uvijek ne mogu pronaći ni trunku dokaza" prema standardima naučno zasnovane medicine za tradicionalne kineske koncepte kao što su ''qi'', meridijani i akupunkturne tačke,<ref name="bIPgX">{{harvnb|Singh & Ernst|2008|page = 72}}</ref> i da su tradicionalni principi akupunkture duboko pogrešni.<ref name="FJS08">{{harvnb|Singh & Ernst|2008|page = 107}}</ref> Postoji zabrinutost zbog niza potencijalno toksičnih biljaka, dijelova životinja i mineralnih spojeva iz Kine,<ref name="Shaw-2012">{{cite journal | vauthors = Shaw D | title = Toxicological risks of Chinese herbs | journal = Planta Medica | volume = 76 | issue = 17 | pages = 2012–8 | date = decembar 2010 | pmid = 21077025 | doi = 10.1055/s-0030-1250533 | bibcode = 2010PlMed.76.2012S | doi-access = free }}</ref> kao i olakšavanje bolesti. Trgovane životinje i životinje uzgajane na farmama koje se koriste u tradicionalnoj kineskoj kineskoj medicini izvor su nekoliko smrtonosnih [[Zoonoza|zoonotskih bolesti]].<ref name="ZVvJo">{{cite journal|vauthors=Liu Q, Cao L, Zhu XQ|date=august 2014|title=Major emerging and re-emerging zoonoses in China: a matter of global health and socioeconomic development for 1.3 billion|journal=International Journal of Infectious Diseases|volume=25|pages=65–72|doi=10.1016/j.ijid.2014.04.003|pmc=7110807|pmid=24858904|doi-access=free}}</ref> Postoje dodatne zabrinutosti zbog ilegalne trgovine i transporta [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]], uključujući [[nosorog]]e i [[tigar|tigrove]], te dobrobiti posebno uzgajanih životinja, uključujući [[medvjed]]e.<ref name="pHc8M">{{cite encyclopedia|title=Traditional Chinese Medicine and Endangered Animals|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://advocacy.britannica.com/blog/advocacy/2007/10/traditional-chinese-medicine-and-endangered-animals/|access-date=1. 10. 2016|date=22. 10. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005052622/http://advocacy.britannica.com/blog/advocacy/2007/10/traditional-chinese-medicine-and-endangered-animals/|archive-date=5. 10. 2013|url-status=live}}</ref> === Drevna indijska medicina === {{Glavni|Ayurveda|Unani|Siddha medicina}} [[Atharvaveda]], sveti tekst [[hinduizam|hinduizma]] koji datira iz srednjeg [[Vedsko doba|Vedskog doba]] (oko 1200–900. p. n. e),<ref>{{citation | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-43878-0 | author-link = Gavin Flood | url = https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C}}</ref> je jedan od prvih indijskih tekstova koji se bave medicinom. To je tekst ispunjen magijskim čarolijama, čarolijama i bajalstvima koji se koriste u različite svrhe, kao što su zaštita od demona, ponovno rasplamsavanje ljubavi, osiguravanje porođaja i postizanje uspjeha u borbi, trgovini, pa čak i kockanju. Također uključuje brojne čari usmjerene na liječenje bolesti i nekoliko lijekova od ljekovitog bilja, što ga čini ključnim izvorom medicinskog znanja tokom Vedskog perioda. Upotreba bilja za liječenje bolesti kasnije će činiti veliki dio ajurvede.<ref name=":1"/> Ajurveda, što znači "potpuno znanje za dug život", još je jedan medicinski sistem Indije. Njena dva najpoznatija teksta (samhite) pripadaju školama Charaka i Sushruta. Samhite predstavljaju kasnije revidirane verzije (recenzije) njihovih originalnih djela. Najraniji temelji Ayurvede izgrađeni su na sintezi tradicionalnih biljnih praksi, zajedno s masovnim dodatkom teorijskih konceptualizacija, novih [[nosologija|nosologiji]] i novih terapija koje datiraju od oko 600. prije nove ere nadalje, a proizašle su iz zajednica mislilaca među kojima su bili [[Buda]] i drugi.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/ascetismandhealinginancientindiamedicineinthebuddhistmonasterykennethzyskg.oup_250_K/page/13/mode/1up?view=theater |title=Asceticism and Healing in Ancient India: Medicine in the Buddhist Monastery |vauthors=Zysk KG |date=1991 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-505956-4 |location=New York |pages=}}</ref><ref>Lock, Stephen etc. (200ĞďéĠĊ1). ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine''. US: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-262950-6}}.</ref> Prema kompendiju [[Charaka]], [[Charaka Samhita|Charakasamhitā]], zdravlje i bolest nisu unaprijed određeni i život se može produžiti ljudskim naporom. Kompendij [[Sushruta]], [[Sushruta Samhita]], definira svrhu medicine da liječi bolesti bolesnih, štiti zdrave i produži život. Oba ova drevna kompendija uključuju detalje o pregledu, dijagnozi, liječenju i prognozi brojnih bolesti. Sushruta Samhita je značajna po opisu postupaka u raznim oblicima hirurgije, uključujući [[rinoplastiku]], popravak poderanih ušnih resica, perinealnu [[litotomiju]], operaciju katarakte i druge ekscizije i hirurške zahvate. Susruta je također detaljno opisao više od 125 hirurških instrumenata. Sushruta je imao sklonost ka naučnoj klasifikaciji: njegov medicinski traktat sastoji se od 184 poglavlja, navedeno je 1.120 stanja, uključujući povrede i bolesti povezane sa starenjem i mentalnim bolestima. Ajurvedski klasici spominju osam grana medicine: kāyācikitsā (interna medicina), śalyacikitsā (hirurgija uključujući anatomiju), śālākyacikitsā (bolesti oka, uha, nosa i grla), kaumārabhṛtya (pedijatrija s akušerstvom i ginekologijom), bhūtavidyā (medicina duha i psihijatrija), agada tantra (toksikologija sa tretmanima uboda i ujeda), rasāyana (nauka o podmlađivanju) i vājīkaraṇa (afrodizijak i plodnost). Pored učenja ovih vještina, od studenta Ayurvede se očekivalo da poznaje deset vještina koje su bile neophodne u pripremi i primjeni njegovih lijekova: destilaciju, operativne vještine, kuhanje, [[hortikultura|hortikulturu]], [[metalurgija|metalurgiju]], proizvodnju šećera, [[farmacija|farmaciju]], analizu i odvajanje [[mineral]]a, spajanje metala i pripremu alkalija. Nastava različitih predmeta odvijala se tokom nastave relevantnih kliničkih predmeta. Naprimjer, nastava [[anatomija|anatomije]] bila je dio nastave hirurgije, [[embriologija]] dio obuke iz [[pedijatrija|pedijatrije]] i [[akušerstvo|akušerstva]], a znanje [[fiziologija|fiziologije]] i [[patologija|patologije]] bilo je isprepleteno u nastavi svih kliničkih disciplina. Čak i danas se praktikuje ajurvedski tretman, ali se smatra [[pseudonauka|pseudoznanstvenim]], otkriveno je da neki ajurvedski lijekovi sadrže [[otrov]]ne supstance.<ref name="oxpsych">{{Cite book |title=Oxford Handbook of Psychiatry |vauthors=Semple D, Smyth R |publisher=Oxford University Press |year=2019 |isbn=978-0-19-879555-1 |edition=4th |page=24 |chapter=Chapter 1: Thinking about psychiatry |doi=10.1093/med/9780198795551.003.0001 |quote=These pseudoscientific theories may&nbsp;. confuse metaphysical with empirical claims (e.g.&nbsp;. Ayurvedic medicine) |access-date=3. 7. 2020 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=626fDwAAQBAJ&pg=PA24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907105316/https://books.google.com/books?id=626fDwAAQBAJ&pg=PA24 |archive-date=7. 9. 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="kaufman">{{Cite book |last=Beall |first=Jeffrey |title=Pseudoscience: The Conspiracy Against Science |publisher=MIT Press |year=2018 |isbn=978-0-262-03742-6 |editor-last=Kaufman |editor-first=Allison B. |page=293 |chapter=Scientific soundness and the problem of predatory journals |quote=Ayurveda, a traditional Indian medicine, is the subject of more than a dozen, with some of these 'scholarly' journals devoted to Ayurveda alone&nbsp;, others to Ayurveda and some other pseudoscience.&nbsp;. Most current Ayurveda research can be classified as 'tooth fairy science,' research that accepts as its premise something not scientifically known to exist.&nbsp;. Ayurveda is a long-standing system of beliefs and traditions, but its claimed effects have not been scientifically proven. Most Ayurveda researchers might as well be studying the tooth fairy. The German publisher Wolters Kluwer bought the Indian open-access publisher Medknow in 2011.It acquired its entire fleet of journals, including those devoted to pseudoscience topics such as ''An International Quarterly Journal of Research in Ayurveda''. |author-link=Jeffrey Beall |editor-last2=Kaufman |editor-first2=James C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dwFKDwAAQBAJ&pg=PA293 |access-date=11. 9. 2020 |archive-date=7. 9. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907105226/https://books.google.com/books?id=dwFKDwAAQBAJ&pg=PA293 |url-status=live }}</ref> I nedostatak naučne utemeljenosti u teorijskim osnovama ajurvede i kvalitet istraživanja su kritikovani.<ref name="oxpsych" /><ref name="Sujatha2011">{{Cite journal |last=Sujatha |first=V |date=juli 2011 |title=What could 'integrative' medicine mean? Social science perspectives on contemporary Ayurveda |journal=Journal of Ayurveda and Integrative Medicine |volume=2 |issue=3 |pages=115–23 |doi=10.4103/0975-9476.85549 |pmc=3193682 |pmid=22022153 |doi-access=free}}</ref><ref name="Manohar2013">{{Cite journal |last=Manohar |first=PR |date=april 2013 |title=Uniform standards and quality control of research publications in the field of Ayurveda |journal=Ancient Science of Life |volume=32 |issue=4 |pages=185–6 |doi=10.4103/0257-7941.131968 |pmc=4078466 |pmid=24991064 |doi-access=free}}</ref><ref name="Bausell">{{Cite book |last=Bausell |first=R. Barker |url=https://archive.org/details/isbn_9780195313680 |title=Snake Oil Science: The Truth About Complementary and Alternative Medicine |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-538342-3 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780195313680/page/259 259] |author-link=R. Barker Bausell |url-access=registration}}</ref> === Starogrčka medicina === {{Glavni|Starogrčka medicina}} ==== Humori ==== [[Teorija humora]] izvedena je iz drevnih medicinskih djela, dominirala je zapadnom medicinom do 19. stoljeća, a pripisuje se grčkom filozofu i hirurgu [[Galen iz Pergamona|Galenu iz Pergamona]] (129 – oko 216. nove ere).<ref name="Syros_2013">{{Cite journal | vauthors = Syros V |date=2013 |title=Galenic Medicine and Social Stability in Early Modern Florence and the Islamic Empires | url = https://archive.org/details/journal-of-early-modern-history_2013_17_2/page/161 |journal=Journal of Early Modern History |volume=17 |issue=2 |pages=161–213 |doi=10.1163/15700658-12342361 |via=Academic Search Premier}}</ref> U grčkoj medicini smatra se da postoje četiri humora ili tjelesne tekućine koje su povezane s bolešću: [[krv]], [[sluz]], žuta [[žuč]] i crna žuč.<ref name="Stelmack_1991">{{Cite journal | vauthors = Stelmack RM, Stalikas A |date=1991 |title=Galen and the Humor Theory of Temperament |journal=University of Ottawa |volume=12 |pages=255–63 |via=Science Direct}}</ref> Rani naučnici su vjerovali da se hrana probavlja u krv, mišiće i kosti, dok se tekućine koje nisu krv formiraju od neprobavljivih materijala koji ostaju. Pretpostavlja se da višak ili nedostatak bilo koje od četiri tekućine uzrokuje neravnotežu koja rezultira bolešću; gore spomenutu tvrdnju su postavili izvori prije [[Hipokrata]].<ref name="Stelmack_1991" /> [[Hipokrat]] (oko 400. p. n. e.) je zaključio da četiri godišnja doba i četiri čovjekova doba utiču na tijelo u odnosu na tekućine.<ref name="Syros_2013" /> Četiri čovjekova doba su djetinjstvo, mladost, najzrelije doba i starost.<ref name="Stelmack_1991" /> Crna žuč se povezuje s jeseni, sluz sa zimom, krv s proljećem, a žuta žuč s ljetom.<ref>{{cite book | vauthors = Barber N |url=https://books.google.com/books?id=iIHm2TegTwYC&pg=PA13 |title=Medieval Medicine |publisher=Heinemann-Raintree Library |year=2012 |isbn=978-1-4109-4661-4 |page=13}}</ref> U djelu „De temperamentis“, [[Galen]] je povezao ono što je nazvao [[temperament]]ima, ili karakteristikama ličnosti, s prirodnom mješavinom humora osobe. Također je rekao da je najbolje mjesto za provjeru ravnoteže temperamenata dlan. Za osobu koja se smatra flegmatičnom kaže se da je introvertna, umjerene naravi, smirena i mirna.<ref name="Stelmack_1991"/> Ova osoba bi imala višak sluzi, koja se opisuje kao viskozna supstanca ili sluz.<ref name="Pormann_2007">{{Cite book | vauthors = Pormann PE, Savage-Smith E |title=Medieval Islamic Medicine | url = https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm |year=2007 |isbn=978-1-58901-160-1 |pages=[https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm/page/40 41]–75|publisher=Georgetown University Press }}</ref> Slično tome, melanholični temperament povezan je s promjenjivim raspoloženjem, [[anksioznost|anksioznošću]], [[depresija (raspoloženje)|depresijom]], introvertiranošću i pesimizmom.<ref name="Stelmack_1991" /> Melanholični temperament uzrokovan je viškom crne žuči, koja je sedimentna i tamne boje.<ref name="Pormann_2007" /> Biti ekstrovertan, pričljiv, opušten, bezbrižan i društven poklapa se sa sangviničkim temperamentom, koji je povezan s previše krvi.<ref name="Stelmack_1991" /> Konačno, kolerični temperament povezan je s previše žute žuči, koja je zapravo crvene boje i ima teksturu pjene; povezan je s agresivnošću, razdražljivošću, impulzivnošću, a također i ekstrovertiranošću. Postoje brojni načini liječenja disproporcije humora. Naprimjer, ako se sumnja da neko ima previše krvi, ljekar bi izvršio puštanje krvi kao tretman. Slično tome, ako se vjeruje da osoba ima previše sluzi, trebala bi se osjećati bolje nakon iskašljavanja, a neko s previše žute žuči bi se istuširao.<ref name="Pormann_2007"/> Još jedan faktor koji treba uzeti u obzir kod ravnoteže humora je kvalitet zraka u mjestu gdje se boravi, kao što su klima i nadmorska visina. Također, važni su standard hrane i pića, ravnoteža spavanja i budnosti, vježbanje i odmor, zadržavanje i pražnjenje. Raspoloženja poput ljutnje, tuge, radosti i ljubavi mogu utjecati na ravnotežu. Tokom tog vremena, važnost ravnoteže demonstrirana je činjenicom da žene mjesečno gube krv tokom menstruacije i imaju manju pojavu gihta, artritisa i epilepsije nego muškarci.<ref name="Pormann_2007"/> Galen je također pretpostavio da postoje tri sposobnosti. Prirodna sposobnost utiče na rast i reprodukciju i proizvodi se u jetri. Životinjska ili vitalna sposobnost kontrolira disanje i emocije, dolazeći iz srca. U mozgu, psihička sposobnost upravlja osjetilima i mislima.<ref name="Pormann_2007"/> Struktura tjelesnih funkcija također je povezana sa humorima. Grčki ljekari su razumjeli da se hrana kuha u želucu; tu se izvlače hranjive tvari. Najbolje, najpotentnije i najčistije hranjive tvari iz hrane rezervirane su za krv, koja se proizvodi u jetri i prenosi venama do [[organ]]a. [[Krv]] obogaćena pneumom, što znači vjetar ili dah, prenosi se arterijama.<ref name="Stelmack_1991"/> Put kojim krv prolazi je sljedeći: venska krv prolazi kroz šuplju venu i kreće se u desnu komoru srca; zatim, plućna arterija ga odnosi do pluća.<ref name="Pormann_2007"/> Kasnije, [[plućna vena]] miješa zrak iz [[pluća]] s krvlju i formira arterijsku krv, koja ima različite uočljive karakteristike.<ref name="Stelmack_1991"/> Nakon što napusti jetru, polovina proizvedene žute žuči putuje u krv, dok druga polovina putuje u žučni mjehur. Slično tome, polovina proizvedene crne žuči miješa se s krvlju, a drugu polovinu koristi [[slezena]].<ref name="Pormann_2007" /> ==== Ljudi ==== Oko 800. prije nove ere [[Homer]] u ''[[Ilijada|Ilijadi]]'' daje opise liječenja rana od strane dva sina [[Asklepij]]a, divnih ljekara [[Podaleirija|Podaleirije]] i [[Mahaon (ljekar)|Mahaon]] i jednog vršiteljs dužnosti ljekara, [[Patroklo|Patrokla]]. Budući da je Mahaon ranjen, a Podaleirije u borbi, [[Euripil (kralj Tesalije)|Euripil]] traži od Patrokla da "izreže vrh strijele i opere tamnu krv s mog buta toplom vodom, te pospe umirujuće bilje sa snagom zacjeljivanja na moju ranu".<ref>{{cite book | vauthors = Homer |author-link=Homer |title=Iliad |page=Bk XI:804–48 |url=http://www.poetryintranslation.com/PITBR/Greek/Iliad11.htm#_Toc239245853}}</ref> Asklepije, kao i [[Imhotep]], s vremenom je postao povezan s bogom iscjeljenja. [[Slika:Kos Asklepeion.jpg|thumb|upright=1.2| Pogled na ''Asklepij'' sa [[Kos]]a, najbolje sačuvani primjerak Asklepija]] Hramovi posvećeni bogu-iscjelitelju [[Asklepij]]u, poznati kao ''[[Asklepij]]a'' ([[grčki|grč.]] Ἀσκληπιεῖα}, sing. Ἀσκληπιεῖον, ''Asklepij''), funkcionisali su kao centri za medicinske savjete, prognoze i liječenje.<ref name="books.google.com">{{cite book | vauthors = Risse GB |title=Mending bodies, saving souls: a history of hospitals |publisher= Oxford University Press |year=1990 |page= 56 |url=https://books.google.com/books?id=htLTvdz5HDEC&q=History+of+Hospital%2BAsclepieion&pg=PA56|isbn=978-0-19-974869-3 }}</ref> U ovim svetištima, pacijenti bi ulazili u stanje induciranog sna slično snu poznato kao ''enkoimesis'' ([[grčki|grč.]] ἐγκοίμησις), slično anesteziji, u kojem bi ili primali smjernice od božanstva [[Hram sna|u snu]] ili bi bili izliječeni operacijom.<ref name="Askitopoulou, H. 2002 p.11-17">{{cite book |vauthors=Askitopoulou H, Konsolaki E, Ramoutsaki I, Anastassaki E |chapter=Surgical cures by sleep induction as the Asclepieion of Epidaurus. |title=The history of anesthesia: proceedings of the Fifth International Symposium |veditors=Carlos Diz J, Franco A, Bacon DR, Julián Alvarez JR |publisher=Elsevier Science B.V. |series=- International Congress Series 1242 |year=2002 |pages=11–17 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&q=History+of+Hospital%2BAsclepieion&pg=PA11 |isbn=978-0-444-51293-2 }}{{Dead link|date=juli 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Asklepija je pružala pažljivo kontrolirane prostore pogodne za liječenje i ispunjavala je nekoliko zahtjeva institucija stvorenih za liječenje.<ref name="books.google.com"/> U Asklepiju iz [[Epidaur]]a, tri velike mramorne ploče datirane iz 350. prije nove ere čuvaju imena, historije slučajeva, tegobe i izlječenja oko 70 pacijenata koji su došli u hram s problemom i tamo ga odbacili. Neka od navedenih hirurških izlječenja, poput otvaranja abdominalnog apscesa ili uklanjanja traumatskog stranog materijala, dovoljno su realna da su se dogodila, ali s pacijentom u stanju enkoimeze izazvane uz pomoć uspavljujućih supstanci poput [[opijum]]a.<ref name="Askitopoulou, H. 2002 p.11-17"/> [[Alcmaeon of Croton]] wrote on medicine between 500 and 450 BCE. He argued that channels linked the sensory organs to the brain, and it is possible that he discovered one type of channel, the optic nerves, by dissection.<ref>{{cite web|title=Alcmaeon|url=http://plato.stanford.edu/entries/alcmaeon/|publisher=Stanford University|access-date=30. 12. 2015|date=10. 6. 2013|archive-date=14. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514131420/http://plato.stanford.edu/entries/alcmaeon/|url-status=live}}</ref> [[Hipokrat]] iz [[Kos]]a (oko 460 do oko 370. p. n. e), smatran je "ocem moderne medicine".<ref>{{cite web |title=Hippocrates: The "Greek Miracle" in Medicine |url=http://www.medicinaantiqua.org.uk/sa_hippint.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215004956/http://www.medicinaantiqua.org.uk/sa_hippint.html |archive-date=15. 2. 2008 |access-date=8. 3. 2008 |website=medicinaantiqua.org.uk |publisher=The University of Michigan |location=Ann Arbor |vauthors=Hanson AE}}</ref> [[Hipokratov korpus]] je zbirka od oko sedamdeset ranih medicinskih djela iz antičke Grčke koja su snažno povezana s Hipokratom i njegovim učenicima. Najpoznatije je to što su Hipokratovci izmislili [[Hipokratova zakletva|Hipokratovu zakletvu]] za ljekare. Savremeni ljekari polažu zakletvu koja uključuje aspekte pronađene u ranim izdanjima Hipokratove zakletve. [[Hipokrat]] i njegovi sljedbenici prvi su opisali mnoge bolesti i medicinska stanja. Iako je humorizam (humoralizam) kao medicinski sistem stariji od grčke medicine iz 5. stoljeća, Hipokrat i njegovi učenici sistematizirali su razmišljanje da se bolest može objasniti neravnotežom krvi, sluzi, crne žuči i žute žuči.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/greatestbenefitt00port |title=The greatest benefit to mankind: a medical history of humanity 1946–2002 |vauthors=Porter R |date=1998 |publisher=W.W. Norton |isbn=978-0-393-04634-2 |edition=1st American |location=New York |oclc=38410525 |orig-date=1997}}</ref> Hipokratu se pripisuju zasluge za prvi opis [[baladurost noktiju|baladurosti]] prstiju, važnog dijagnostičkog znaka kod hronične gnojne bolesti pluća, raka pluća i [[cijanotična srčana mana|cijanotične bolesti srca]]. Iz tog razloga, baladurosti prstiju se ponekad nazivaju "Hipokratovi prsti".<ref>{{cite web |title=What is finger clubbing? |url=http://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancers-in-general/cancer-questions/what-is-finger-clubbing |access-date=30. 12. 2015 |publisher=Cancer Research UK |archive-date=15. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115212057/http://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancers-in-general/cancer-questions/what-is-finger-clubbing |url-status=live }}</ref> Hipokrat je također bio prvi ljekar koji je opisao Hipokratovo lice u djelu ''Prognoza''. [[Shakespeare]] je poznato aludirao na ovaj opis kada je pisao o Falstafovoj smrti u drugom činu, trećoj sceni drame ''[[Henrik V (drama)|Henrik V]]''.<ref>{{cite book |url=http://shakespeare.mit.edu/henryv/henryv.2.3.html |title=Henry V |vauthors=Shakespeare W |page=Act II, Scene 3 |access-date=30. 12. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305180259/http://shakespeare.mit.edu/henryv/henryv.2.3.html |url-status=live }}</ref> Hipokrat je počeo kategorizirati bolesti kao [[Akutna bolest|akutne]], [[Hronična bolest|hronične]], [[Endem (epidemiologija)|endemske]] i epidemijske, te koristiti termine kao što su "egzacerbacija, [[recidiv]], rezolucija, kriza, [[paroksizam]], vrhunac i [[oporavak]]."<ref name="Silverberg1967">{{cite book |url=https://archive.org/details/dawnofmedicine00silv |title=The dawn of medicine |vauthors=Silverberg R |publisher=Putnam |year=1967 |access-date=16. 1. 2013 |url-access=registration}}</ref><ref name="Loudon2002">{{cite book |title=Western Medicine: An Illustrated History |vauthors=Loudon I |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924813-1 }}{{page needed|date=oktobar 2023}}</ref> [[Slika:Seven named physicians and botanists of the Classical world. Wellcome V0006669.jpg|thumb|Sedam imenovanih ljekara i botaničara klasičnog svijeta iz [[Bečkog Dioskurida]]. U smjeru kazaljke na satu od vrha centra: [[Galen]], [[Dioskorid]], [[Nikander]], [[Ruf iz Efesa]], [[Andreja iz Karista]], [[Spisak ljekara po imenu Apolonije|Apolonije Mus ili iz Pergamona]], [[Krateua (ljekar)|Krateua]]]] Grčki [[Galen]] (oko 129. – 216.) bio je jedan od najvećih ljekara antičkog svijeta, a njegove teorije su dominirale svim medicinskim studijama skoro 1500 godina.<ref name="Hajar_2012">{{cite journal |vauthors=Hajar R |date=juli 2012 |title=The air of history: early medicine to galen (part I) |journal=Heart Views |volume=13 |issue=3 |pages=120–8 |doi=10.4103/1995-705X.102164 |pmc=3503359 |pmid=23181186 |doi-access=free }}</ref> Njegove teorije i eksperimenti postavili su temelje moderne medicine koja se bavi srcem i krvlju. Galenov utucaj i inovacije u medicini mogu se pripisati eksperimentima koje je provodio, a koji su bili drugačiji od bilo kojeg drugog medicinskog eksperimenta njegovog vremena. Galen je čvrsto vjerovao da je medicinska disekcija jedan od bitnih postupaka u istinskom razumijevanju medicine. Počeo je secirati različite [[životinje]] koje su bile anatomski slične ljudima, što mu je omogućilo da sazna više o unutrašnjim organima i da ekstrapolira hirurške studije na ljudsko tijelo.<ref name="Hajar_2012"/> Osim toga, izveo je mnoge smjele operacije - uključujući operacije mozga i oka – koje nisu pokušane ponovo gotovo dva milenija. Kroz disekcije i hirurške zahvate, Galen je zaključio da krv može cirkulirati kroz ljudsko tijelo i da je [[srce]] najsličnije ljudskoj duši.<ref name="Hajar_2012" /><ref name="pmid21781247">{{cite journal |vauthors=Aird WC |date=juli 2011 |title=Discovery of the cardiovascular system: from Galen to William Harvey |journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis |volume=9 |issue=Suppl 1 |pages=118–29 |doi=10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x |pmid=21781247 |s2cid=12092592|doi-access=free }}</ref> U djelu ''Ars medica'' ("Umjetnost medicine"), dalje objašnjava mentalna svojstva u smislu specifičnih mješavina tjelesnih organa.<ref>{{cite book |title=The Prince of Medicine: Galen in the Roman Empire |url=https://archive.org/details/princeofmedicine0000matt |vauthors=Mattern SP |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-998615-6 }}{{page needed|date=oktobar 2023}}</ref><ref>{{cite book |title=Galen's System of Physiology and Medicine: an analysis of his doctrines and observations on bloodflow, respiration, humors and internal diseases |url=https://archive.org/details/systemofphysiolo0000resi |vauthors=Siegel RE |date=1968 |publisher=S. Karger |isbn=978-3-8055-1016-5 |location=Basel}}</ref> Iako se veliki dio njegovog rada odnosio na fizičku anatomiju, intenzivno se bavio i humoralnom fiziologijom. Galenov medicinski rad smatran je autoritativnim sve do srednjeg vijeka. Ostavio je fiziološki model ljudskog tijela koji je postao glavni oslonac univerzitetskog programa anatomije za srednjovjekovne ljekare. Iako je pokušao ekstrapolirati disekcije životinja na model ljudskog tijela, neke od Galenovih teorija bile su netačne. Zbog toga je njegov model uveliko patio od stagnacije i intelektualne stagnacije.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=xqS1wz_0_DUC&pg=PA222 |title=Medieval Medicine: A Reader |vauthors=Wallis F |year=2010 |isbn=978-1-4426-0103-1 |pages=14, 26, 222|publisher=University of Toronto Press }}</ref> Grčki i rimski [[tabu]]i su uzrokovali da seciranje ljudskog tijela obično bude zabranjeno u antici, ali u srednjem vijeku se to promijenilo.<ref name="Numbers 2009 45">{{cite book |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths About Science and Religion |url=https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse |vauthors=Numbers R |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=[https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse/page/44 45]}}</ref><ref name="news.harvard.edu">{{cite web |date=7. 4. 2011 |title=Debunking a myth |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2011/04/debunking-a-myth/ |work=The Harvard Gazette |vauthors=Shwayder M |access-date=4. 1. 2018 |archive-date=28. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728101124/https://news.harvard.edu/gazette/story/2011/04/debunking-a-myth/ |url-status=live }}</ref> U 1523, Galenovo djelo „O prirodnim sposobnostima“ objavljeno je u Londonu. Tokom 1530-ih, belgijski anatom i ljekar [[Andreas Vezalius]] pokrenuo je projekat prevođenja mnogih Galenovih grčkih tekstova na latinski. Vesaliusovo najpoznatije djelo, „De humani corporis fabrica“, bilo je pod velikim utjecajem Galenovog pisanja i forme. <gallery widths="150" heights="190"> File:Hippocrates rubens.jpg|[[Hipokrat]] (<abbr>c.</abbr> 460–370 p. n. e.). Poznat kao "otac medicine". File:Galenus.jpg|[[Galen]] (129–216), poznat po svojim širokim uvidima u [[anatomija|anatomiju]] </gallery> ==== Herofil i Erazistrat ==== [[Slika:Heraklas Plinthios Brokhos Jaw Sling.jpg|thumb|''Plinthios brochos'', kako ga je opisao grčki liječnik [[Heraklas]], povodac za vezivanje [[Prijelom kosti|slomljena]] [[mandibula|donja vilica]]. Ovi spisi sačuvani su u jednoj od Oribasiusovih zbirki.<ref name="cldquipu">{{cite book | vauthors = Day CL | title = Quipus and Witches' Knots | url = https://archive.org/details/quipuswitcheskno0000dayc | url-access = registration | publisher = University of Kansas Press | year = 1967 | location = Lawrence, Kansas | pages = [https://archive.org/details/quipuswitcheskno0000dayc/page/86 86]–89, 124–26 }}</ref>]] Dva velika [[Aleksandrija|Aleksandrijca]] postavila su temelje znanstvenom proučavanju anatomije i fiziologije, [[Herofil s Kalcedona]] i [[Erasistrat s Keosa]].<ref name="Longrigg1993">{{cite book| vauthors = Longrigg J |title=Greek Rational Medicine: Philosophy and Medicine from Alcmaeon to the Alexandrians |year=1993|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-02594-2 }}</ref> Drugi aleksandrijski hirurzi dali su nam ligaturu ([[hemostaza|hemostazu]]), [[litotomija|litotomiju]], operacije [[kila]], [[očna hirurgija|očnu hirurgiju]], [[plastična hirurgija|plastičnu hirurgiju]], metode smanjenja iščašenja i prijeloma, [[traheotomija|traheotomiju]] i [[mandragora|mandragoru]] kao [[anestetik]]. Nešto od onoga što znamo o njima dolazi od [[Aula Kornelije Celzij|Celza]] i [[Galen]]a iz Pergama.<ref name="ReferenceA">{{cite book | vauthors = Galen | title = On the Natural Faculties, Books I, II, and III | publisher = Loeb Classical Library | location = Harvard | date = 2000 }}</ref> [[Herofil|Herofil iz Kalcedona]], poznati aleksandrijski liječnik, bio je jedan od pionira ljudske anatomije. Iako je imao opsežno znanje o anatomskoj strukturi ljudskog tijela, specijalizirao se za aspekte [[neuron]]ske anatomije.<ref name="Vallance_1993">{{cite journal | vauthors = Vallance JT | title = Herophilus: The Art of Medicine in Early Alexandria. | url = https://archive.org/details/ancient-philosophy_spring-1993_13_1/page/237 | journal = Ancient Philosophy | date = april 1993 | volume = 13 | issue = 1 | pages = 237–241 | doi = 10.5840/ancientphil199313163 }}</ref> Stoga je njegovo eksperimentisanje bilo usmjereno na anatomski sastav [[jrvotok|krvno-žilnog sistema]] i pulsacije koje se mogu analizirati iz tog sistema.ref name="Vallance_1993" /> Stoga su se njegovi eksperimenti usredotočili na anatomski sastav krvožilnog sustava i pulsacije koje se mogu analizirati iz sustava.<ref name="Vallance_1993"/> Nadalje, hirurški eksperimenti koje je provodio učinili su ga vrlo istaknutim u području medicine, budući da je bio jedan od prvih liječnika koji su započeli istraživanje i disekciju ljudskog tijela.<ref name="Britannica_Herophilus">{{cite encyclopedia | title = Herophilus (Alexandrian physician) | encyclopedia = Encyclopædia Britannica Online | date = 2020 | publisher = Encyclopædia Britannica Inc | url = https://www.britannica.com/science/anatomy | access-date = 20. 9. 2022 | archive-date = 8. 4. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190408004804/https://www.britannica.com/science/anatomy | url-status = live }}</ref> Zabranjena praksa disekcije ljudi ukinuta je tokom njegovog vremena u sholastičkoj zajednici. Ovaj kratki period u historiji grčke medicine omogućio mu je da dalje proučava [[mozak]], za koji je vjerovao da je srž [[nervni sistem|nervnog sistema]].<ref name="Britannica_Herophilus" /> Također je razlikovao vene i arterije, napominjući da ove druge [[puls]], a prve ne. Stoga je, radeći na medicinskom fakultetu u Aleksandriji, Herofil smjestio [[inteligencija|inteligenciju]] u mozak na osnovu svog hirurškog istraživanja tijela i povezao nervni sistem sa kretanjem i osjetom. Osim toga, on i njegov savremenik, Erasistrat sa Hiosa, nastavili su istraživati ulogu vena i živaca. Nakon opsežnog istraživanja, dvojica Aleksandrijaca su mapirali tok vena i živaca kroz ljudsko tijelo. Erasistrat je povezao povećanu složenost površine ljudskog mozga u poređenju sa drugim životinjama sa njegovom superiornijom inteligencijom. Ponekad je koristio eksperimente kako bi unaprijedio svoja istraživanja, u jednom trenutku je više puta vagao pticu u kavezu i bilježio gubitak težine između hranjenja.<ref name="Mason_1962"/> U fiziologiji [[Erasistratus]]a, zrak ulazi u tijelo, zatim ga pluća uvlače u srce, gdje se transformira u vitalni duh, a zatim ga arterije pumpaju po cijelom tijelu. Dio ovog vitalnog duha dospijeva do mozga, gdje se transformira u životinjski duh, koji se zatim distribuira nervima.<ref name="Mason_1962">{{cite book | vauthors = Mason SF |title=A History of the Sciences. | url = https://archive.org/details/historyofscience00maso |date=1962 |publisher=Collier Books |location=New York |isbn=978-0-02-093400-4 |edition=New rev. | page = [https://archive.org/details/historyofscience00maso/page/56 57] }}</ref> === Medicina starog Rima === {{Glavni|Medicina u drevnom Rimu}} [[Drevni Rim|Rimljani]] su izumili brojne [[hirurški instrument|hirurške instrumente]], uključujući i prve instrumente jedinstvene za žene,<ref name="Rome">{{cite web |title=Surgical Instruments from Ancient Rome |url=http://www.healthsystem.virginia.edu/internet/library/wdc-lib/historical/artifacts/roman_surgical/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131223744/http://www.healthsystem.virginia.edu/internet/library/wdc-lib/historical/artifacts/roman_surgical/ |archive-date=31. 1. 2008 |access-date=21. 4. 2012 |publisher=Healthsystem.virginia.edu}}</ref> kao i hirurška upotreba forcepsa, skalpela, kauterizacije, [[makaze|makaza]] sa ukrštenim oštricama, hirurške igle, [[zvuk]]a i [[spekulum]]a.<ref name="Surgery">{{cite news |title=Roman period surgery set on show |work=BBC|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7137224.stm |access-date=8. 3. 2008 |archive-date=13. 12. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213160727/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7137224.stm |url-status=live }}</ref><ref name="Chirurgia">{{cite book |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Chirurgia.html |title=A Dictionary of Greek and Roman Antiquities |vauthors=Greenhill WA |date=1875 |publisher=John Murray |veditors=Smith W |location=London |chapter=Chirurgia |author-link1=William Alexander Greenhill}}]</ref> Rimljani su također izvodili [[operacija katarakta|operacije katarakta]].<ref>{{cite news |date=9. 2. 2008 |title=The Romans carried out cataract ops |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7194352.stm |vauthors=Elliott J |access-date=8. 3. 2008 |archive-date=18. 2. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218050244/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7194352.stm |url-status=live }}</ref> Rimski vojni ljekar [[Dioskorid]] (oko 40–90), bio je grčki botaničar i farmakolog. Napisao je enciklopediju ''[[De materia medica]]'' u kojoj je opisao preko 600 biljnih lijekova, formirajući uticajnu [[farmakopeja|farmakopeju]] koja se intenzivno koristila narednih 1.500 godina.<ref name="NIH">{{cite web |date=16. 9. 2002 |title=Greek Medicine |url=https://www.nlm.nih.gov/hmd/greek/greek_dioscorides.html |access-date=29. 8. 2014 |publisher=US National Institutes of Health |archive-date=9. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109193334/https://www.nlm.nih.gov/hmd/greek/greek_dioscorides.html |url-status=live }}</ref> Rani kršćani u Rimskom carstvu uključivali su medicinu u svoju teologiju, ritualne prakse i metafore.<ref>{{cite journal |last1=Crislip |first1=Andrew T. |title=New Perspectives on Health and Disability in Late Ancient Judaism and Christianity: A Response |journal=Journal of Late Antiquity |date=2015 |volume=8 |issue=2 |pages=405–409 |doi=10.1353/jla.2015.0017 |s2cid=162654188 |id={{Project MUSE|605034}} }}</ref> == Postklasična medicina == [[Slika:NaplesDioscuridesMandrake.jpg|thumb|upright|[[Mandrake]] (mapisao 'ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑ' in grčkim velikim slovima). ''[[Napuljski Dioskurid]]'', 7. stoljeće]] === Bliski istok === ==== Mjesta ==== ===== Vizantijska medicina ===== {{Glavni|Vizantijska medicina|Medicina u srednjovjekovnom islamskom svijetu}} Vizantijska medicina obuhvata uobičajene medicinske prakse [[Vizantskog carstva]] od oko 400. do 1453. Vizantijska medicina je bila poznata po tome što se oslanjala na bazu znanja koju su razvili njeni grčko-rimski prethodnici. Očuvajući medicinske prakse iz antike, vizantijska medicina je uticala na [[islamska medicina|islamsku medicinu]], kao i podsticala zapadnjački preporod medicine tokom renesanse. Vizantijski ljekari su često sastavljali i standardizovali medicinsko znanje u [[udžbenik]]e. Njihovi zapisi su obično uključivali i dijagnostička objašnjenja i tehničke crteže. [[Medicinski kompendij u sedam knjiga]], koji je napisao vodeći ljekar [[Pavle Eginski]], preživio je kao posebno temeljit izvor medicinskog znanja. Ovaj kompendij, napisan krajem sedmog stoljeća, ostao je u upotrebi kao standardni udžbenik narednih 800 godina. Kasna antika donijela je revoluciju u medicinskoj nauci, a historijski zapisi često spominju civilne bolnice (iako su medicina na bojnom polju i ratna trijaža zabilježeni mnogo prije carskog Rima). Carigrad se isticao kao centar medicine tokom srednjeg vijeka, čemu je doprinijela njegova lokacija na raskrsnici puteva, bogatstvo i akumulirano znanje. Prvi poznati primjer razdvajanja [[Sijamski blizanci|Sijamskih blizanaca]] dogodio se u Vizantijskom carstvu u 10. stoljeću. Sljedeći primjer razdvajanja sijamskih blizanaca zabilježen je mnogo stoljeća kasnije u Njemačkoj 1689.<ref>{{cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium|date=4. 1. 2014|publisher=Medievalists.net|access-date=25. 2. 2018|archive-date=4. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Montandon D | title = The unspeakable history of thoracopagus twins' separation | journal = ISAPS News | date = 2015 | volume = 3 | pages = 46–49 | url = http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf | access-date = 25. 2. 2018 | archive-date = 25. 2. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf | url-status = live }}</ref> Susjedi [[Bizantijsko carstvo|Bizantijskog carstva]], perzijsko [[Sasanidsko carstvo]], također su dali svoj značajan doprinos, uglavnom osnivanjem [[Akademija Gondishapur|Akademije Gondeshapur]], koja je bila "najvažniji medicinski centar antičkog svijeta tokom 6. i 7. stoljeća."<ref>{{Cite book|title=Cambridge History of Iran Volume 4|publisher=Cambridge University Press|year=1968|isbn=978-0-521-20093-6 |page=396}}</ref> Osim toga, [[Cyril Elgood]], britanski ljekar i historičar medicine u Perziji, prokomentarisao je da zahvaljujući medicinskim centrima poput Akademije u Gondeshapuru, "u velikoj mjeri, zasluge za cijeli bolnički sistem moraju pripadati [[Perzija|Perziji]]".<ref>{{Cite book|title=A medical history of Persia| vauthors = Cyril E |publisher=Cambridge University Press|year=1951|page=173}}</ref> ===== Islamska medicina ===== {{Glavni|Medicina u srednjovjekovnom islamskom svijetu}} Muslimanski svijet je stekao primat u medicinskoj nauci, a njegovi ljekari su značajno doprinijeli oblasti medicine, uključujući [[anatomija|anatomiju]], [[oftalmologija|oftalmologiju]], [[farmakologija|farmakologiju]], [[farmacija|farmaciju]], [[fiziologija|fiziologiju]] i [[hirurgija|hirurgiju]]. Doprinos islamske civilizacije bio je proces koji je trajao stotinama godina. Tokom [[Omejidski kalifat|Omejidskog kalifata]] (661–750. nove ere), ova područja su bila u vrlo ranim fazama razvoja i postignut je mali napredak.<ref name="Dols_1987">{{cite journal | vauthors = Dols MW | title = The origins of the Islamic hospital: myth and reality | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-1987_61_3/page/366 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 61 | issue = 3 | pages = 367–390 | date = 1987 | pmid = 3311248 | jstor = 44442098 }}</ref> Jedan od razloga ograničenog napretka u medicini bio je fokus Kalifata na širenje nakon [[Muhamed]]ove smrti (632. nove ere).<ref name="Hamarneh_1962">{{cite journal | vauthors = Hamarneh S | title = Development of hospitals in Islam | journal = Journal of the History of Medicine and Allied Sciences | volume = 17 | issue = 3 | pages = 366–384 | date = juli 1962 | pmid = 13904051 | doi = 10.1093/jhmas/xvii.3.366 }}</ref> The focus on expansionism redirected resources from other fields, such as medicine.<ref name="Hamarneh_1962" /> [[Slika:Abū Bakr al-Rāzī, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|thumb|upright=.7|left| Skica muslimanskog ljekara zvanog [[Abu Bakr al-Razi]]]] Islamska medicina je značajno porasla kada je [[Abasidski kalifat]] (750–1258.) svrgnuo Umajadski kalifat 750.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lapidus IM |date=oktobar 1975|title=The Separation of State and Religion in the Development of Early Islamic Society | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1975-10_6_4/page/362 |journal=International Journal of Middle East Studies|volume=6|issue=4|pages=363–385|doi=10.1017/s0020743800025344 |s2cid=162409061 }}</ref> Ova promjena dinastije poslužila je kao prekretnica u naučnom i medicinskom razvoju. Veliki doprinos tome je bio taj što je, pod Abasidskom vlašću, veliki dio grčkog naslijeđa prenesen na [[arapski jezik]], koji je do tada bio glavni jezik islamskih naroda.<ref name="Hamarneh_1962"/> Mnogi islamski ljekari bili su pod snažnim uticajem djela grčkih učenjaka iz Aleksandrije i Egipta i mogli su proširiti te tekstove kako bi stvorili nova medicinska znanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Hajar R | title = The Air of History Part III: The Golden Age in Arab Islamic Medicine An Introduction | journal = Heart Views | volume = 14 | issue = 1 | pages = 43–46 | date = januar 2013 | pmid = 23580929 | pmc = 3621228 | doi = 10.4103/1995-705X.107125 | doi-access = free }}</ref> Ovaj period je poznat kao [[Islamsko zlatno doba]] u kojem je došlo do razvoja i procvata tehnologije, trgovine i nauke, uključujući medicinu. Stvaranje prve islamske bolnice 805. nove ere od strane abasidskog kalifa [[Harun al-Rashid]]a u [[Bagdad]]u bio je značajan razvoj događaja.<ref name="Dols_1987"/> Ova bolnica je pružala obrazovne mogućnosti islamskim ljekarima. [[Slika:Cheshm manuscript.jpg|upright=.8|thumb|[[Arapski]] rukopis, ''Anatomija oka'', autora al-Mutadibiha, 1200.]] Muslimani su bili pod uticajem drevnih indijskih, perzijskih, grčkih, rimskih i bizantijskih medicinskih praksi, što im je pomoglo da ih dalje razvijaju.<ref>{{cite book | vauthors = Meri JW, Bacharach JL |title=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia. Volume I, A-K, Index |date=2016 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1-315-16244-7 | page = 783 }}</ref> [[Galen]] i [[Hipokrat]] bili su istaknuti autoriteti. Prijevod 129 Galenovih djela na arapski jezik od strane nestorijanskog kršćanina [[Hunayn ibn Ishaq]]a i njegovih asistenata, a posebno Galenovo insistiranje na racionalnom sistematskom pristupu medicini, postavilo je predložak za [[islamska medicina|islamsku medicinu]], koja se proširila širom [[Abasidski kalifat|Arapskog carstva]].<ref name="Sarton">{{cite book | vauthors = Sarton G | author-link = George Sarton | title = Introduction to the History of Science }}<br />([[cf.]] {{cite web | vauthors = Zahoor A, Haq Z | date = 1997 | url = http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html | title = Quotations From Famous Historians of Science | work = Cyberistan | access-date = 22. 6. 2007 | archive-date = 3. 2. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html | url-status = live }}</ref> Među najpoznatijim ljekarima bili su perzijski polimati [[Abu Bakr al-Razi]] i [[Avicena]], koji su napisali više od 40 djela o zdravlju, medicini i blagostanju. Slijedeći primjer Grčke i Rima, islamski učenjaci su nastavili napredak medicine.<ref name="kill or cure">{{cite book | vauthors = Parker S |title=Kill or cure: an illustrated history of medicine |date=2013 |location=New York City |isbn=978-1-4654-0842-6 |edition=First American}}</ref> Perzijski polihistor Avicena nazvan je "ocem medicine".<ref>{{cite journal | vauthors = Becka J | title = [The father of medicine, Avicenna, in our science and culture. Abu Ali ibn Sina (980–1037)] | language = cs | journal = Casopis Lekaru Ceskych | volume = 119 | issue = 1 | pages = 17–23 | date = januar 1980 | pmid = 6989499 }}</ref> and wrote ''[[The Canon of Medicine]]'' which became a standard medical text in medieval European universities,<ref>{{cite web|url=http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |title=Avicenna 980–1037 |publisher=Hcs.osu.edu |access-date=19. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007070250/http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |archive-date=7. 10. 2008 }}</ref> considered one of the most famous books in the history of medicine.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/eb/topic92902/The-Canon-of-Medicine |title="The Canon of Medicine" (work by Avicenna) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=2008 |access-date=11 Jun 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528230506/https://www.britannica.com/eb/topic-92902/The-Canon-of-Medicine |archive-date=28. 5. 2008 }}</ref> ''Kanon medicine'' predstavlja pregled medicine u srednjovjekovnom islamskom svijetu, na koju su utjecale ranije tradicije, uključujući [[Grčko-rimska mesicina|grčko-rimsku medicinu]],<ref name="IranicaX">{{cite encyclopedia | vauthors = Musallam B | date = 30. 12. 2012 | url = http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-x | encyclopedia = Encyclopedia Iranica | title = Avicenna: Medicine and Biology | access-date = 20. 12. 2013 | pages = 94–99 | archive-date = 1. 12. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191201044959/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-x | url-status = live }}</ref> Al-Rāzi<ref name="Tschanz">{{cite journal | vauthors = Tschanz DW | year = 2003 | title = Arab(?) Roots of European Medicine | journal = Heart Views | volume = 4 | issue = 2 | url = http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199703/the.arab.roots.of.european.medicine.htm | access-date = 4. 3. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040503004153/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199703/the.arab.roots.of.european.medicine.htm | archive-date = 3. 5. 2004 }}</ref> bio je jedan od prvih koji je doveo u pitanje grčku teoriju [[humorizam|humorizma]], koja je ipak ostala uticajna u srednjovjekovnoj zapadnoj i islamskoj medicini.<ref>{{cite book | vauthors = Pormann PE, Savage-Smith |author-link2 =Emilie Savage-Smith | chapter = On the dominance of the Greek humoral theory, which was the basis for the practice of bloodletting, in medieval Islamic medicine |year=2007 |title=Medieval Islamic medicine | url = https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm |publisher=Georgetown University |location=Washington DC |pages=[https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm/page/10 10], 43–45 |ol=12911905W}}</ref> Neki tomovi al-Razijevog djela ''Al-Mansuri'', naime "O hirurgiji" i "Opća knjiga o terapiji", postali su dio medicinskog kurikuluma na evropskim univerzitetima.<ref>{{Cite encyclopedia | publisher = Springer| pages = 155–56| vauthors = Iskandar A | title = Al-Rāzī | encyclopedia = Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures| year = 2006| edition=2nd}}</ref> Opisan je kao doktor među doktorima,<ref>{{cite book | vauthors = Ganchy S |title=Islam and Science, Medicine, and Technology |date=2009 |publisher=Rosen Pub |location=New York, NY |isbn=978-1-4358-5679-0 |edition=1st}}</ref> the father of [[pediatrics]],<ref>{{cite journal | vauthors = Tschanz DW | year = 2003 | title = Arab(?) Roots of European Medicine | journal = Heart Views | volume = 4 | issue = 2 }}</ref><ref name="Elgood">{{cite book| vauthors = Elgood C |title=A Medical History of Persia and The Eastern Caliphate |date=2010 |publisher=Cambridge |location=London |isbn=978-1-108-01588-2 |pages=202–03|edition=1st|quote=By writing a monograph on 'Diseases in Children' he may also be looked upon as the father of paediatrics.}}</ref> i pionir [[oftalmologija|oftalmologije]]. Pored doprinosa razumijevanju ljudske anatomije, islamski ljekari su odigrali ulogu u razvoju modernog bolničkog sistema.<ref name="Majeed_2005">{{cite journal | vauthors = Majeed A | title = How Islam changed medicine | journal = BMJ (Clinical Research Ed.) | volume = 331 | issue = 7531 | pages = 1486–7 | date = decembar 2005 | pmid = 16373721 | pmc = 1322233 | doi = 10.1136/bmj.331.7531.1486 }}</ref> Tokom Safavidskog carstva (16.–18. stoljeće) u Iranu i Mogulskog carstva (16.–19. stoljeće) u Indiji, muslimanski učenjaci su transformirali instituciju bolnice, stvarajući okruženje u kojem se razvijeno medicinsko znanje moglo prenositi među studentima i nastavnicima iz različitih kultura.<ref name="Speziale, F. 2012 pp. 2-4">{{cite book | chapter = The Hospital and Other Muslim Institutions [Introduction] | pages = 2–4 | veditors = Speziale F |title=Hospitals in Iran and India, 1500-1950s |date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden, NV |isbn=978-90-04-22829-0}}</ref> Postojale su dvije glavne škole mišljenja o njezi pacijenata. To je uključivalo humoralnu fiziologiju od Perzijanaca i ajurvedsku praksu. Nakon što su ove teorije prevedene sa sanskrta na perzijski i obrnuto, bolnice su mogle imati mješavinu kulture i tehnika. Bolnice su postajale sve češće jer su ih obično osnivali bogati pokrovitelji. Mnoge karakteristike koje se i danas koriste, poput naglaska na higijeni, osoblja posvećenog njezi pacijenata i odvajanja pojedinačnih pacijenata, razvijene su u islamskim bolnicama prije nego što su ušle u praksu u Evropi.<ref>{{cite report | vauthors = Barker P | date = 2020 | title = History of Science in the Persianate World. | work = Lecture }}</ref> Aspekt brige o pacijentima u bolnicama u Evropi tada nije bio aktivan. Evropske bolnice su bile mjesta religije, a ne nauke. Kao što je bio slučaj s većinom naučnog rada islamskih naučnika, mnogi od ovih novih dostignuća u medicinskoj praksi preneseni su u evropske kulture, nakon što su se dugo koristili širom islamskog svijeta. Iako su islamski naučnici bili odgovorni za otkrivanje velikog dijela znanja koje omogućava bolničkom sistemu da danas sigurno funkcioniše, evropski naučnici koji su gradili na ovom radu i dalje dobijaju većinu zasluga.<ref name="Majeed_2005" /> Prije razvoja naučnih medicinskih praksi u islamskim carstvima, medicinsku njegu su uglavnom obavljale vjerske ličnosti poput svećenika.<ref name="Majeed_2005"/> Bez razumijevanja kako zarazne bolesti funkcionišu i zašto se bolest širi od osobe do osobe, ovi rani pokušaji brige o bolesnima i povrijeđenim često su nanosili štetu. Razvojem novih i sigurnijih praksi od strane naučnika i ljekara u bolnicama islamskog svijeta, razvijale su se, učile i prenosile ideje vitalne za efikasnu njegu pacijenata. Bolnice su razvile koncepte i strukture, koje se i danas koriste: odvojena odjeljenja za muške i ženske pacijente, apoteke, vođenje medicinske dokumentacije te lična i institucionalna sanitacija i higijena.<ref name="Majeed_2005"/> Veliki dio ovog znanja zabilježen je i prenesen kroz islamske medicinske tekstove, od kojih su mnogi preneseni u Evropu i prevedeni za upotrebu evropskim medicinskim radnicima. Tasrif, koji je napisao hirurg Abu Al-Qasim Al-Zahrawi, preveden je na latinski; postao je jedan od najvažnijih medicinskih tekstova na evropskim univerzitetima tokom srednjeg vijeka i sadržavao je korisne informacije o hirurškim tehnikama i širenju [[bakterijske infekcije]].<ref name="Majeed_2005"/> Bolnica je bila tipična institucija uključena u većinu muslimanskih gradova i, iako su često bile fizički povezane s vjerskim institucijama, same nisu bile mjesta vjerske prakse.<ref name="Speziale, F. 2012 str. 2-4"/> Islamske bolnice, zajedno s opservatorijama korištenim za astronomsku nauku, bile su neke od najvažnijih tačaka razmjene za širenje naučnog znanja. === Evropa === {{glavni| Srednjovjekovna medicina zapadne Evrope}} [[Slika:13th century anatomical illustration - sharp.jpg|thumb|upright|Ilustracija iz 13. stoljeća koja prikazuje vene. [[Bodleian Library]], [[Oxford]].|left]] Nakon 400,, proučavanje i praksa medicine u Zapadnom Rimskom Carstvu su ušli u dubok pad. Medicinske usluge su pružane, posebno za siromašne, u hiljadama manastirskih bolnica koje su nicale širom Evrope, ali je njega bila rudimentarna i uglavnom palijativna.<ref>{{cite book | vauthors = Porter R | title = The Greatest Benefit to Mankind. A medical history of humanity | series = The Norton History of Science | publisher = WW Norton & Company | date = oktobar 1999 | pages = 106–134 | isbn = 978-0-393-31980-4 }}</ref> Većina Galenovih i Hipokratovih spisa izgubljena je na Zapadu, a sažeci i kompendiji [[Sveti Isidor Seviljski|Svetog Isidora Seviljskog]] bili su primarni kanal za prenošenje grčkih medicinskih ideja.<ref>{{cite journal | vauthors = Sharpe WD | title = Isidore of Seville: The Medical Writings, An English Translation with an Introduction and Commentary | journal = Transactions of the American Philosophical Society | date = januar 1964 | volume = 54 | issue = 2 | pages = 1–75 | doi = 10.2307/1005938 | jstor = 1005938 }}</ref> [[Karolinška renesansa]] donijela je povećan kontakt s Vizantijom i veću svijest o drevnoj medicini,<ref>{{cite book | vauthors = McKitterick R | chapter = The Carolingian Renaissance of Culture and Learning | veditors = Story J |title=Charlemagne: Empire and Society | url = https://archive.org/details/charlemagneempir0000unse |date=2005 |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |isbn=978-0-7190-7089-1}}</ref> sali tek s [[renesansa 12. stoljeća|renesansom 12. stoljeća]] i novim prijevodima koji su dolazili iz muslimanskih i židovskih izvora u Španiji, te poplavom resursa u petnaestom stoljeću nakon pada [[Carigrad]]a, Zapad je u potpunosti povratio svoje poznavanje klasične antike. Grčki i rimski tabui značili su da je disekcija obično bila zabranjena u antičko doba, ali u srednjem vijeku se to promijenilo: profesori medicine i studenti u Bologni počeli su otvarati ljudska tijela, a [[Mondino de Luzzi]] (oko 1275.–1326.) je izradio prvi poznati udžbenik anatomije zasnovan na ljudskoj disekciji.<ref name="Numbers 2009 45"/><ref name="news.harvard.edu"/> Wallis identificira prestižnu hijerarhiju s univerzitetski obrazovanim ljekarima na vrhu, nakon čega slijede učeni hirurzi; zanatski obučeni hirurzi; brijači hirurzi; putujući specijalisti poput stomatologa i okulista; empiristi i babice.<ref>{{cite book | vauthors = Wallis F |title=Medieval Medicine: A Reader | url = https://archive.org/details/isbn_9781442601031 |date=2010 |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto |isbn=978-1-4426-0423-0 | page = [https://archive.org/details/isbn_9781442601031/page/360 361] }}</ref> ====Institucije==== Prve medicinske škole otvorene su u 9. stoljeću, a najznačajnija je [[Schola Medica Salernitana]] u Salernu u južnoj Italiji. Kosmopolitski uticaji [[grčki]]h, [[latinski]]h, [[arapski]]h i hebrejskih izvora dali su mu međunarodni ugled kao Hipokratov grad. Studenti iz bogatih porodica dolazili su na tri godine preliminarnih studija i pet godina studija medicine. Medicina, slijedeći zakone Federika II, koji je 1224. osnovao univerzitet i unaprijedio Scholu Salernitana, u periodu između 1200. i 1400, doživjela je poseban razvoj na Siciliji (tzv. sicilijski srednji vijek) toliko da je stvorila pravu školu jevrejske medicine.<ref>{{cite journal | vauthors = Vecchio I, Tornali C, Rampello L, Rampello L, Migliore M, Silvia G, Rigo GA | title = Jewish medicine and surgery in Catania, Italy before 1492. | journal = Acta Medica Mediterranea | date = januar 2013 | volume = 29 | pages = 359–362 | url = https://www.iris.unict.it/retrieve/handle/20.500.11769/29763/14339/med2013_pag-359.pdf | access-date = 20. 9. 2022 | archive-date = 20. 9. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220920181028/https://www.iris.unict.it/retrieve/handle/20.500.11769/29763/14339/med2013_pag-359.pdf | url-status = live }}</ref> Kao rezultat toga, nakon pravnog ispita, dodijeljena jevrejskoj Sicilijanki, [[Virdimura|Virdimuri]], supruzi drugog ljekara Pasqualea iz Catanije, historijski zapis o ženi prije nego što je zvanično obučena za obavljanje medicinske profesije.<ref>{{cite journal | vauthors = Vecchio I, Di Mauro S, Tornali C, Rampello L, Migliore M, Rampello L, Rigo GS, Castellino P | title = Jewish medicine and surgery in sicily before 1492 | journal = Acta Medica Mediterranea | date = januar 2012 | volume = 28 | pages = 77–82 | url = https://www.iris.unict.it/bitstream/20.500.11769/323611/2/2012%20Jewish%20%20Medicine%20and%20Surgery%20in%20Sicily%20Before%201492%20acta%20medica%20med%202012%2028%2077.pdf | access-date = 20. 9. 2022 | archive-date = 20. 9. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220920181028/https://www.iris.unict.it/bitstream/20.500.11769/323611/2/2012%20Jewish%20%20Medicine%20and%20Surgery%20in%20Sicily%20Before%201492%20acta%20medica%20med%202012%2028%2077.pdf | url-status = live }}</ref> |Na [[Univerzitet u Bolonji|Univerzitetu u Bolonji]] obuka ljekara započela je 1219. Italijanski grad privlačio je studente iz cijele Evrope. Taddeo Alderotti izgradio je tradiciju medicinskog obrazovanja koja je uspostavila karakteristične osobine italijanske učene medicine, a koju su kopirale medicinske škole u drugim zemljama. [[Turisanus]] (umro 1320.) bio je njegov učenik.<ref>{{cite book | vauthors = Siraisi NG | title = M Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice. | publisher = University of Chicago Press | date = maj 2009 | page = 21 | isbn = 978-0-226-76131-2 }}</ref> [[Univerzitet u Padovi]] osnovan je oko 1220. od strane bivših studenata Univerziteta u Bolonji, a nastava medicine počela je 1222. Imao je vodeću ulogu u identifikaciji i liječenju bolesti i tegoba, specijalizirajući se za autopsije i unutrašnje funkcionisanje tijela.<ref>{{cite book | vauthors = Bylebyl JJ | chapter = Chapter 10: The School of Padua: humanistic medicine in the 16th century |title=Health, Medicine and Mortality in the Sixteenth Century | url = https://archive.org/details/healthmedicinemo0000unse |date=1979 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge [England] |isbn=978-0-521-22643-1}}</ref> Počevši od 1595, poznato anatomsko pozorište u Padovi privlačilo je umjetnike i naučnike koji su proučavali ljudsko tijelo tokom javnih disekcija. Intenzivno proučavanje Galena dovelo je do kritika Galena zasnovanih na njegovim vlastitim djelima, kao u prvoj knjizi Vesaliusovog djela "De humani corporis fabrica". [[Andreas Vesalius]] bio je predsjedavajući katedre za hirurgiju i anatomiju ("explicator chirurgiae") i 1543. objavio je svoja anatomska otkrića u "[[De Humani Corporis Fabrica]]". Prikazao je ljudsko tijelo kao međuzavisni sistem grupa organa. Knjiga je izazvala veliko interesovanje javnosti za disekcije i navela mnoge druge evropske gradove da osnuju anatomska prikazivanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Lo Presti R |year=2010 |title=Anatomy as Epistemology: The Body of Man and the Body of Medicine in Vesalius and his Ancient Sources (Celsus, Galen) |url=http://jps.library.utoronto.ca/index.php/renref/article/view/15351 |journal=Renaissance and Reformation/Renaissance et Reforme |volume=33 |issue=3 |pages=27–60 |access-date=30. 8. 2017 |archive-date=30. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830200059/http://jps.library.utoronto.ca/index.php/renref/article/view/15351 |url-status=live }}</ref> Do trinaestog stoljeća, medicinski fakultet u Montpellieru počeo je zasjenjivati salernitsku školu. U 12. stoljeću, univerziteti su osnovani u Italiji, Francuskoj i Engleskoj, koji su ubrzo razvili medicinske škole. [[Univerzitet u Montpellieru]] u Francuskoj i italijanski [[Univerzitet u Padovi]] i [[Univerzitet u Bolonji]] bili su vodeće škole. Gotovo svo učenje se stjecalo iz predavanja i čitanja djela Hipokrata, Galena, Avicene i Aristotela. U kasnijim stoljećima, značaj univerziteta osnovanih u kasnom srednjem vijeku postepeno se povećavao, npr. [[Karlov univerzitet]] u [[Prag]]u (osnovan 1348), [[Jagelonski univerzitet]] u [[Krakov]]u (1364), [[Univerzitet u Beču]] (1365), [[Univerzitet u Heidelbergu]] (1386.) i [[Univerzitet u Greifswaldu]] (1456.). <gallery widths=170 heights=170> File:ScuolaMedicaMiniatura.jpg| Minijatura koja prikazuje [[Schola Medica Salernitana]] u [[Salerno|Salernu]] u Italiji]] File:The ruins of St. Giles Leper Hospital - geograph.org.uk - 834044.jpg| Ruševine [[Velika bolnica|Bolnice St. Giles (Velika bolnica)]] File:Collegium Maius 2017.jpg| Najstariji poljski Collegium Medicum na [[Jagelonski univerzitet|Jagelonskom univerzitetu]], osnovan 1364. </gallery> == Rana moderna medicina == === Mjesta === ==== Engleska ==== U Engleskoj su nakon 1550. postojale samo tri male bolnice. Pelling i Webster procjenjuju da je u Londonu u periodu od 1580. do 1600, od populacije od skoro 200.000 ljudi, bilo oko 500 ljekara. Medicinske sestre i babice nisu uključene. Bilo je oko 50 ljekara, 100 licenciranih hirurga, 100 apotekara i dodatnih 250 nelicenciranih ljekara. U posljednjoj kategoriji oko 25% su bile žene.<ref>{{cite book | vauthors = Pelling M, Webster C | chapter = Medical Practitioners | publisher = CUP Archive | date = novembar 1979 | title = Health, Medicine, and Mortality in the Sixteenth Century | page = 183 }}</ref> Širom Engleske – i zapravo cijelog svijeta – velika većina ljudi u gradovima, mjestima ili selima oslanjala se na medicinsku njegu lokalnih amatera bez profesionalne obuke, ali s reputacijom mudrih iscjelitelja koji su mogli dijagnosticirati probleme i savjetovati bolesne ljude šta da rade – a možda i namjestiti slomljene kosti, izvaditi zub, dati neke tradicionalne biljke ili napitke ili izvesti malo magije kako bi izliječili ono što ih je mučilo. === Ljudi === <gallery widths=165 heights=200> File:Hirschvogel Paracelsus.jpg|[[Paracelsus]] (1493–1541). Poznat kao "otac" [[toksikologija|toksikologije]]. File:Michael Servetus.jpg|[[Mihael Servetus]] (1511–1553). Poznat kao prvi Evropljanin koji je ispravno opisao [[plućna cirkulacija|plućnu cirkulaciju]]. File:Andreas Vesalius Bruxellensis, Anatomicorum Princeps (BM 1925,1117.92).jpg|[[Andreas Vesalius]] (1514–1564). Poznat kao moderni osnivač [[Ljudsko tijelo|ljudske anatomije]]. </gallery> === Evropa === Renesansa je donijela intenzivan fokus na nauku u kršćanskoj Evropi. Uloženi su veliki napori da se arapska i grčka naučna djela prevedu na [[latinski]]. Evropljani su postepeno postajali stručnjaci ne samo za drevne spise Rimljana i Grka, već i za savremene spise islamskih naučnika. Tokom kasnijih stoljeća renesanse došlo je do porasta eksperimentalnih istraživanja, posebno u oblasti disekcije i pregleda tijela, čime je unapređeno znanje o ljudskoj anatomiji.<ref>{{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450–1620, and the history of science | url = https://archive.org/details/sim_isis_2012-09_103_3/page/490 | journal = Isis | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = septembar 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }}</ref> [[Slika:William Harvey ( 1578-1657) Venenbild.jpg|thumb| Eksperiment iz [[William Harvey|Harveyeve]] ''[[Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus|de Motu Cordis]]'',1628]] [[Slika:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|upright| Replika [[Antonie van Leeuwenhoek|Leeuwenhoekovog]]] [[mikroskop]]a iz 1670-ih]] ==== Ideje ==== * '''Animalkule:''' Godine 1677. [[Antonie van Leeuwenhoek]] je u svom radu "Pismo o protozoama" identificirao "animalkule", koje danas poznajemo kao mikroorganizme".<ref>{{cite journal | vauthors = Lane N | title = The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning little animals' | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 370 | issue = 1666 | date = april 2015 | pmid = 25750239 | pmc = 4360124 | doi = 10.1098/rstb.2014.0344 }}</ref> * '''Cirkulacija krvi:''' Godine 1628. engleski ljekar [[William Harvey]] napravio je revolucionarno otkriće kada je ispravno opisao [[cirkulacijski sistem|cirkulaciju krvi]] u svom djelu ''[[Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus]]''. Prije ovog vremena, najkorisniji priručnik u medicini koji su koristili i studenti i stručnjaci bio je [[Dioskorides]]' ''[[De Materia Medica]]'', [[farmakopeja]]. ==== Izumi ==== * '''Mikroskopi''': [[Bakterije]] i [[protisti|protiste]] je prvi put posmatrao [[mikroskop]]om [[Antonie van Leeuwenhoek]] 1676, čime je započela naučna oblast [[mikrobiologija|mikrobiologije]]. ==== Institucije ==== Na [[Univerzitet u Bolonji|Univerzitetu u Bolonji]] nastavni plan i program je revidiran i ojačan 1560–1590.<ref>{{cite journal | vauthors = Lines DA | year = 2012 | title = Reorganizing the Curriculum: Teaching and Learning in the University of Bologna, c. 1560–1590 | journal = History of Universities | volume = 25 | issue = 2| pages = 1–59 }}</ref> Reprezentativni profesor bio je [[Julije Cezar Aranzi]] (Arantius) (1530–1589). Postao je profesor anatomije i hirurgije na Univerzitetu u Bolonji 1556, gdje je prvi put uspostavio anatomiju kao glavnu granu medicine. Aranzi je kombinovao anatomiju s opisom patoloških procesa, uglavnom na osnovu vlastitog istraživanja, Galena i rada svojih savremenih Italijana. Aranzi je otkrio 'Aranzijeve čvoriće' u polumjesečastim zaliscima srca i napisao prvi opis mišića gornjeg levatora viličnog mišića i mišića korakobrahijalisa. [Njegove knjige (na latinskom) pokrivale su hirurške tehnike za mnoga stanja, uključujući [[hidrocefalus]], nosne polipe, [[guša]]vost i [[tumor]]e, pa sve do [[fimoza]], [[ascites]]a, [[hemoroidi|hemoroida]], anorektumskog apscesa i [[fistuls]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gurunluoglu R, Shafighi M, Gurunluoglu A, Cavdar S | title = Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery | journal = Journal of Medical Biography | volume = 19 | issue = 2 | pages = 63–69 | date = maj 2011 | pmid = 21558532 | doi = 10.1258/jmb.2010.010049 | s2cid = 10833758 }}</ref> ==== Ljudi ==== ===== Žene ===== Katoličke žene su imale veliku ulogu u zdravlju i liječenju u srednjovjekovnoj i ranoj modernoj Evropi.<ref>{{cite journal | vauthors = Fissell ME | title = Introduction: women, health, and healing in early modern Europe | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-2008_82_1/page/n11 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 82 | issue = 1 | pages = 1–17 | year = 2008 | pmid = 18344583 | doi = 10.1353/bhm.2008.0024 | s2cid = 37622681 }}</ref> Život [[časna sestra|časne sestre]] bio je prestižna uloga; bogate porodice su davale miraz svojim kćerima, a taj miraz je finansirao samostane, dok su časne sestre pružale besplatnu medicinsku njegu siromašnima.<ref name="pmid11618104">{{cite journal | vauthors = Green M | title = Women's Medical Practice and Health Care in Medieval Europe | url = https://archive.org/details/sim_signs_winter-1989_14_2/page/434 | journal = Signs | volume = 14 | issue = 2 | pages = 434–74 | date = 1989 | pmid = 11618104 | doi = 10.1086/494516 | s2cid = 38651601 }}</ref> Katoličke elite su pružale bolničke usluge zbog svoje teologije spasenja, koja je smatrala da su dobra djela put do neba. Protestantski reformatori su odbacili ideju da bogati ljudi mogu steći Božju milost kroz dobra djela - i time izbjeći čistilište - davanjem novčanih priloga dobrotvornim ustanovama. Također su odbacili katoličku ideju da siromašni pacijenti zaslužuju milost i spasenje kroz svoju patnju.<ref>{{cite book| veditors = Dixon CS, Freist D, Greengrass M |title=Living With Religious Diversity in Early-Modern Europe|url=https://books.google.com/books?id=l9fVJYNd61oC&pg=PA129|year= 2009|publisher=Ashgate |pages=128–130 |isbn=978-0-7546-6668-4 }}</ref> Protestanti su uglavnom zatvorili sve samostane <ref>{{cite book | vauthors = Leonard AE | chapter = Female Religious Orders | veditors = Hsia RP |title=A companion to the Reformation world |date=2006 |publisher=Blackwell |location=Oxford |isbn=978-1-4051-7865-5 | pages = 237–254 }}</ref> i većinu bolnica, šaljući žene kući da postanu domaćice, često protiv njihove volje.<ref>{{cite book| vauthors = Cunningham A, Grell OP |title=Health Care and Poor Relief in Protestant Europe 1500–1700|url=https://books.google.com/books?id=dd-44kXLh1QC&pg=PA130|year= 2002|publisher=Routledge|pages=130–33|isbn=978-0-203-43134-4}}</ref> S druge strane, lokalni zvaničnici su prepoznali javnu vrijednost bolnica, te su neke od njih nastavile s radom u protestantskim zemljama, ali bez monaha ili časnih sestara i pod kontrolom lokalnih vlasti.<ref>{{cite book| vauthors = Mäkinen V |title=Lutheran Reformation and the Law|url=https://books.google.com/books?id=5Dkk1CDZ1UsC&pg=PA227|year=2006|publisher=Brill|pages=227–29|isbn=978-90-04-14904-5}}</ref> U Londonu je kruna dozvolila dvjema bolnicama da nastave svoj dobrotvorni rad, pod nereligijskom kontrolom gradskih zvaničnika.<ref>{{cite book| vauthors = Waddington K |title=Medical Education at St. Bartholomew's Hospital, 1123–1995|url=https://books.google.com/books?id=Mi5cV5D0SkAC&pg=PA18 |year=2003 |publisher=Boydell & Brewer|page=18|isbn=978-0-85115-919-5 }}</ref> Svi samostani su zatvoreni, ali Harkness otkriva da su žene - neke od njih bivše časne sestre - bile dio novog sistema koji je pružao osnovne medicinske usluge ljudima izvan njihove porodice. Bile su zaposlene u župama i bolnicama, kao i u privatnim porodicama, te su pružale medicinsku njegu, kao i neke medicinske, farmaceutske i hirurške usluge.<ref>{{cite journal | vauthors = Harkness DE | title = A view from the streets: women and medical work in Elizabethan London | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-2008_82_1/page/52 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 82 | issue = 1 | pages = 52–85 | year = 2008 | pmid = 18344585 | doi = 10.1353/bhm.2008.0001 | s2cid = 5695475 }}</ref> U međuvremenu, u katoličkim zemljama, kao što je [[Francuska]], bogate porodice su nastavile finansirati samostane i manastire, te su upisivale svoje kćeri kao časne sestre koje su pružale besplatne zdravstvene usluge siromašnima. Sestrinstvo je bila religiozna uloga za medicinske sestre, a nije bilo mnogo potrebe za naukom.<ref name="pmid21724643">{{cite journal | vauthors = McHugh T | title = Expanding women's rural medical work in early modern Brittany: the Daughters of the Holy Spirit | journal = Journal of the History of Medicine and Allied Sciences | volume = 67 | issue = 3 | pages = 428–456 | date = juli 2012 |id={{Project MUSE|480067}} | pmid = 21724643 | pmc = 3376001 | doi = 10.1093/jhmas/jrr032 }}</ref> == Također pogledajte== {{Portal|Medicina|Historija|Svijet}} * [[Historija stomatoloških tretmana]] * [[Historija travarstva]] * [[Historija bolnica]] * [[Historija sestrinstva]] * [[Historija patologije]] * [[Historija farmacije]] * [[Historija hirurgije]] == Objašnjenja == {{Notelist |notes = {{efn|name="asylum numbers"| England and Wales had nine county and borough asylums in 1827 with an average capacity of a little over 100 patients, but by 1890 there were 66 such asylums containing on average 800 patients each;<ref>{{cite book | vauthors = Scull A |title = Most Solitary of Afflictions: Madness And Society in Britain, 1700–1900 |year = 2005 |publisher = Yale University Press |isbn = 978-0-300-10754-8 |page = 281}}</ref> the total number of patients so confined increased from 1,027 in 1827 to 74,004 in 1900.<ref>{{cite book | vauthors = Jones K |title = Asylums and after: a revised history of the mental health services: from the early 18th century to the 1990s | url = https://archive.org/details/asylumsafterrevi0000jone |year = 1993 |publisher = Athlone Press |isbn = 978-0-485-12091-2 |page = [https://archive.org/details/asylumsafterrevi0000jone/page/116 116]}}</ref> Similarly, in Germany, between 1852 and 1898 the asylum population increased seven-fold from 11,622 to 74,087 patients during a period when the total population had only grown by ten per cent.<ref name="otto marx" /> In America the asylum population had risen to almost 250,000 on the eve of the First World War.<ref>{{cite journal | vauthors = Wright D | title = Getting out of the asylum: understanding the confinement of the insane in the nineteenth century | journal = Social History of Medicine | volume = 10 | issue = 1 | pages = 137–155 | date = april 1997 | pmid = 11619188 | doi = 10.1093/shm/10.1.137 }}</ref> }} }} == Reference == {{refspisak|30em}} == Dopunska liteteratura == {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France | url = https://archive.org/details/medicalworldofea0000broc |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History | url = https://archive.org/details/healthcareinamer0000burn |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine | url = https://archive.org/details/isbn_9780415164191_2 |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition | url = https://archive.org/details/isbn_9780521475655 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 | url = https://archive.org/details/westernmedicaltr0000unse_z5u7 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century | url = https://archive.org/details/companiontomedic0000unse |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/nursingfinestart0000dona_p7l8 |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | url = https://archive.org/details/apu.610.9.jac.25538 |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World| url = https://archive.org/details/syriacworld0000dani |year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/syriacworld0000dani/page/438 438]–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=20. 3. 2025 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20. 3. 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/westernmedicinei0000unse |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/medicineillustra0000lyon_g3d8 |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History | url = https://archive.org/details/encyclopediaofme0000mcgr |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine | url = https://archive.org/details/ancientmedicine0000nutt_b5h3 |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine | url = https://archive.org/details/cambridgeillustr0000unse_h5h3 |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine | url = https://archive.org/details/isbn_9780521682893 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | url = https://archive.org/details/bloodgutsshorthi0000royp | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History | url = https://archive.org/details/framingdiseasest0000unse |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |url = https://archive.org/details/trickortreatment0000sing_w6i7 |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | url = https://archive.org/details/sim_isis_2012-09_103_3/page/491 | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = septembar 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice | url = https://archive.org/details/medievalearlyren0000sira |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | url = https://archive.org/details/diseasemedicinei0000watt | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays | url = https://archive.org/details/medicineinsociet0000unse |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} *{{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |url = https://archive.org/details/insearchofcurehi00weat |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|History of medicine}} {{Wikiquote}} * {{Wikisource inline|list= ** {{cite CE1913 | vauthors = Senfelder L |wstitle=History of Medicine |volume=10 |noicon=x |short=x}} }} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=16. 9. 2013 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2. 5. 2024 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Historija medicine|state=expanded}} {{Historija biologije}} {{Historija nauke}} {{Medicina}} {{Populacija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[Kategorija:Historija medicine| ]] [[Kategorija:Historija nauke po disciplinama|Medicina]] [[Kategorija:Historija po temama]] lcuqh4lyy8gezetcg1ndmldg77dvls4 0 531487 3921875 3909704 2026-08-24T15:26:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921875 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Pokušaj ubistva Alija Hameneija | slika = Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination Attempt by khamenei.ir03 (cropped to remove waternark).jpg | opis_slike = Hospitalizirani Hamenei nakon napada | lokacija = [[Džamija Abuzar]], [[Teheran]] | meta = [[Ali Hamenei]] | datum = 27. juni 1981. | vrijeme = | tip = [[eksplozija]] | mrtvih = | ranjenih = 1 (Hamenei) | počinitelji = }} Dana 27. juna 1981, u [[Džamija Abuzar|džamiji Abuzar]] u glavnom gradu [[Iran]]a, [[Teheran]]u, tadašnji predsjednički kandidat [[Ali Hamenei]] ranjen je tokom održavanja molitvenog govora, kada je [[bomba]] postavljena u kasetofon eksplodirala ispred njega, pri čemu je pretrpio povredu [[Ruka|ruke]], [[Glasne žice|glasnih žica]] i [[pluća]].<ref>O'Hern, Steven K. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=Rk178rd9DkkC&q=bombing++Beheshti+MEK&pg=PT53 Iran's Revolutionary Guard: The Threat that Grows While America Sleeps]''. Potomac Books. str. 32. ISBN <bdi>978-1597977012</bdi>.</ref> == Pozadina == Nakon kolapsa dinastije [[Pahlavi]] uslijed Islamske revolucije 1979, [[ajatolah]] [[Ruholah Homeini|Ruhollah Khomeini]] dao je prioritet uspostavi apsolutne klerikalne hegemonije preko Islamske republikanske partije. Posljedično su suparničke frakcije, od sekularnih nacionalista i [[Marksizam|marksističke]] ljevice do Narodne mudžahedinske organizacije Irana, bile marginalizovane, a krhke [[Koalicija|koalicije]] formirane tokom revolucije brzo su se raspale.<ref>Krähmer, Daniel (21. juni 2009). "[https://www.amandla.org.za/how-the-clerics-crushed-the-iranian-revolution/ How the clerics crushed the Iranian revolution]". ''Amandla''. Pristupljeno 2. 3. 2026.</ref> Režimske snage mobilizovale su Revolucionarne komitete i Revolucionarnu gardu kako bi suzbile neslaganje, što je kulminiralo zabranom djelovanja organizacija poput Nacionalne demokratske fronte u avgustu 1979.<ref>"I [https://litci.org/en/iranian-revolution-the-struggle-for-power-after-the-revolution/ ranian revolution: the struggle for power after the revolution]". ''Liga Internacional dos Trabalhadores - Quarta Internacional'' (na portugalskom). 19. oktobar 2022. Pristupljeno 2. 3. 2026.</ref> Usred frakcijskih sukoba i političkih previranja, Ali Hamenei imenovan je u Revolucionarno vijeće, tijelo osnovano radi nadzora privremene vlade i konsolidacije vlasti. Zadužen za zaštitu novooformljene vlade od višestrukih unutrašnjih prijetnji, kratko je u decembru 1979. nadzirao i [[Korpus islamske revolucionarne garde]].<ref>{{Cite news|title=Iran: How Ayatollah Khamenei became its most powerful man|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29115464|newspaper=BBC News|date=9. 9. 2014|access-date=2. 3. 2026|language=en-GB}}</ref> U ključnom trenutku za političku scenu, islamistički studenti 4. novembra 1979. zauzeli su američku ambasadu u Teheranu i uzeli 52 [[Amerikanci|Amerikanca]] za taoce. Taj događaj, uz Khomeinijevu podršku, doveo je do ostavke umjerenog premijera Mehdija Bazargana, čime je dodatno učvršćena vlast tvrdolinijaškog klera.<ref>"[https://www.brookings.edu/articles/1979-iran-and-america/ 1979: Iran and America]". ''Brookings''. 9. mart 2022. Pristupljeno 2. 3. 2026.</ref> U januaru 1980. Khomeini je imenovao Hameneija teheranskim imamom, odnosno hatibom, naslijedivši na tom mjestu ajatolaha Mahmouda Taleghanija. Držeći sedmična predavanja na Univerzitetu u Teheranu, Hamenei je naglašavao jedinstvo pod [[islam]]skom vlašću i oštro kritizirao opozicione grupe, uključujući MEK, optužujući ih za potkopavanje revolucionarnih načela.<ref>{{Cite web|url=https://english.mojahedin.org/article/who-is-ali-khamenei-the-supreme-leader-of-irans-regime/|title=Who is Ali Khamenei, the supreme leader of Iran’s regime? {{!}}|last=Gobadi|first=Shahin|date=4. 10. 2020|website=People's Mojahedin Organization of Iran|language=en-US|access-date=2. 3. 2026}}</ref> Tim se obraćanjima profilirao kao istaknuti zagovornik vjerskog [[Konzervativizam|konzervativizma]] i klerikalne nadmoći.<ref>{{Cite web|url=https://countrystudies.us/iran/92.htm|title=Iran - The Reign of Terror|website=countrystudies.us|access-date=2. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Terrorists, cultists – or champions of Iranian democracy? The wild wild story of the MEK|url=https://www.theguardian.com/news/2018/nov/09/mek-iran-revolution-regime-trump-rajavi|newspaper=The Guardian|date=9. 11. 2018|access-date=2. 3. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Arron|last=Merat}}</ref> Istovremeno, ogorčenje zbog čistki "unutrašnjih neprijatelja", te hapšenja i pogubljenja bivših saveznika preraslo je do 1980. u organiziranu opoziciju. Početkom 1981, kako je položaj predsjednika Abolhassana Banisadra postajao sve nestabilniji, nasilje opozicije naglo je eskaliralo.<ref>{{Cite news|title=KHAMENEI IS PROCLAIMED WINNER OF IRANIAN PRESIDENTIAL ELECTION|url=https://www.nytimes.com/1981/10/06/world/khamenei-is-proclaimed-winner-of-iranian-presidential-election.html|newspaper=The New York Times|date=6. 10. 1981|access-date=2. 3. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|last=Ap}}</ref> Val [[atentat]]a na pripadnike Revolucionarne garde i državne dužnosnike zahvatio je Teheran i provincije; samo u prvoj polovini godine zabilježene su desetine napada. U takvoj atmosferi nestabilnosti sredinom 1981. Hamenei se učvrstio kao jedna od ključnih figura nacionalnog vođstva.<ref>{{Cite news|title=In Iran, the Wounds of the Revolution Reopen|url=https://www.foreignaffairs.com/iran/iran-wounds-revolution-reopen|newspaper=Foreign Affairs|date=17. 8. 2016|access-date=2. 3. 2026|issn=0015-7120|language=en-US|first=Kasra|last=Naji}}</ref> == Pokušaj atentata == Pet dana nakon smjene Banisadra, pažnja javnosti bila je usmjerena na [[Iransko-irački rat|Iransko-irački ra]]<nowiki/>t. Dana 27. juna 1981, nakon povratka sa fronta i posjete [[Ruholah Homeini|Khomeiniju]], Hamenei je prema svom subotnjem rasporedu otišao u džamiju Abuzar održati govor.<ref>{{Cite book|last=Maloney|first=Suzanne|url=https://books.google.com/books?id=6aIyCgAAQBAJ&q=Assassination+attempt+on+Ali+Khamenei%E2%80%8F&pg=PA152|title=Iran's Political Economy since the Revolution|date=20. 8. 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-50634-2|language=en}}</ref> U to vrijeme bio je Khomeinijev predstavnik u [[Vrhovno vijeće za nacionalnu odbranu|Vrhovnom vijeću za nacionalnu odbranu]]. Nakon prve molitve počeo je odgovarati na pitanja prisutnih. Mladić je na stol ispred njega postavio kasetofon s papirima i pritisnuo tipku za reprodukciju. Nakon jedne minute uređaj je počeo ispuštati glasan zvižduk, a potom je eksplodirao.<ref>{{Cite book|last=Kahlili|first=Reza|url=https://books.google.com/books?id=YfL9zcW1-qAC&q=Assassination++Ali+Khamenei+Mojahedin+1981&pg=PA155|title=A Time to Betray: A Gripping True Spy Story of Betrayal, Fear, and Courage|date=12. 2. 2013|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4391-8968-9|language=en}}</ref> Prema riječima prisutnih, kasetofon se raspao na dva dijela, a na unutrašnjem dijelu nalazio se natpis: "dar grupe Forqan Islamskoj Republici". Oporavak ajatolaha Hameneija trajao je nekoliko mjeseci, a ruka, glasne žice i pluća bili su teško povrijeđeni. === Počinilac === Hameneijeva [[web-stranica]] tvrdi da je ubistvo planirala Narodna mudžahedinska organizacija Irana.<ref>"[https://english.khamenei.ir/news/4948/Details-of-the-attempted-assassination-on-Imam-Khamenei-on-June Details of the attempted assassination on Imam Khamenei on 27 June 1981] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260303024747/https://english.khamenei.ir/news/4948/Details-of-the-attempted-assassination-on-Imam-Khamenei-on-June |date=3. 3. 2026 }}". Khamenei.ir. 27. juni 2017. Pristupljeno 5. 3. 2026.</ref> U članku samoproglašenog političkog aktiviste Iraja Mesdaghija, za kojeg MEK tvrdi da je [[agent]] iranskog režima,<ref>{{Cite web|url=https://www.ncr-iran.org/en/news/iranian-intelligence-operative-posing-as-a-former-political-prisoner/|title=Iranian Intelligence Operative Posing as a Former Political Prisoner|last=|first=|date=11. 9. 2020|website=NCRI|language=en-US|access-date=5. 3. 2026}}</ref> Mesdaghi sugeriše da je pokušaj atentata izveo čovjek po imenu Amir Khan Zade. Centar za dokumentaciju Islamske revolucije identifikovao je osobu koja je postavila kasetofon kao Masuda Taqija Zadea.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/06/160626_l10_ha_khamenei_assassination_attempt|title=Assassination attempt on Ali Khamenei 35 years later|date=26. 6. 2016|website=BBC News فارسی|language=fa|access-date=5. 3. 2026}}</ref> == Naknadni incident == Kasnije istog mjeseca, nakon eksplozije 27. juna 1981, već sljedećeg dana izveden je veliki bombaški napad na sjedište Islamske republikanske partije u Teheranu, kojeg je prema više neiranskih izvora provela grupa Khalq.<ref>{{Cite book|last=Colgan|first=Jeff|url=https://books.google.com/books?id=enReCU97-zQC&q=set+off+a+bomb+in+the+conference+hall+of+the+IRP+headquarters,+which+killed&pg=PA167|title=Petro-Aggression: When Oil Causes War|date=31. 1. 2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-02967-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Government_and_Politics_of_the_Contempor.html?id=7AKpCgAAQBAJ|title=Government and Politics of the Contemporary Middle East}}</ref><ref>Newton, Michael (17. april 2014). ''Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia''. ABC-CLIO (2014). str. 27. ISBN <bdi>978-1-61069-286-1</bdi>.</ref><ref>Pedde, Nicola. "[https://web.archive.org/web/20180612143527/https://ojs.uniroma1.it/index.php/vaseteh/article/download/3153/3137 ROLE AND EVOLUTION OF THE MOJAHEDIN E-KA]". ''ojs.uniroma1''. [https://ojs.uniroma1.it/index.php/vaseteh/article/download/3153/3137 Original] arhiviran 12. juna 2018. Pristupljeno 5. 3. 2026.</ref><ref>{{Cite news|title=Q&A: what is the MEK and why did the US call it a terrorist organisation?|url=https://www.theguardian.com/politics/2012/sep/21/qanda-mek-us-terrorist-organisation|newspaper=The Guardian|date=21. 9. 2012|access-date=5. 3. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Chris|last=McGreal}}</ref> U napadu je poginulo više od 70 ljudi.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/3/29/meks-violent-past-looms-over-us-lobby-for-regime-change-in-iran|title=MEK looms over US lobby for regime change in Iran|last=Regencia|first=Ted|website=Al Jazeera|language=en|access-date=5. 3. 2026}}</ref> == Reference == bz25tx816u0lnar3v307uj2d1h0c63s 0 532550 3922039 3914517 2026-08-25T10:01:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922039 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Tamara Oleksijivna Hrinčenko | izvorno_ime = Тамара Олексіївна Грінченко | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1938|2|23}} | mjesto_rođenja = Kocubijiv, [[Ukrajinska SSR]], [[SSSR]] | državljanstvo = [[Ukrajina|ukrajinsko]] | zanimanje = naučnica, stručnjakinja za [[informacijska tehnologija|informacijske tehnologije]] | područje = [[kibernetika]], informacijske tehnologije }} '''Tamara Oleksijivna Hrinčenko''' ({{Jez-uk|Тамара Олексіївна Грінченко}}; rođena 23. februara 1938. u [[Kocubijiv]]u) [[Ukrajina|ukrajinska]] je naučnica i stručnjakinja za [[informacijska tehnologija|informacijske tehnologije]]. Poznata je po radu u oblasti [[kibernetika|kibernetike]], razvoju [[računar]]a serije MIR i razvoju [[Hypertext|hipertekstnih]] sistema u Ukrajini.<ref name="ESU">{{cite web |last1=Morozov |first1=A. O. |last2=Bohemska |first2=Z. V. |title=Грінченко Тамара Олексіївна |url=https://esu.com.ua/article-31909 |website=Enciklopedija savremene Ukrajine |publisher=Institut enciklopedijskih istraživanja Nacionalne akademije nauka Ukrajine |language=uk |access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref name="NASstatus">{{cite web |title=Грінченко Тамара Олексіївна |url=https://old.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Statuses/Pages/default.aspx?PersonID=0000003143 |website=Національна akademija nauka Ukrajine |publisher=Nacionalna akademija nauka Ukrajine |language=uk |access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Diplomirala je 1959. na [[Univerzitet u Kijevu|Kijevskom univerzitetu]].<ref name="ESU" /> Od tada je radila u Institutu za kibernetiku Akademije nauka Ukrajinske SSR u [[Kijev]]u, gdje je od 1969. do 1971. bila vodeća konstruktorka, a od 1971. do 1986. glavna konstruktorka projekta razvoja prvih personalnih računara serije MIR.<ref name="ESU" /> Od 1986. djelovala je u Institutu za primijenjene sisteme, a od 1992. vodila je odjel za hipertekstne sisteme.<ref name="ESU" /> Prema podacima Nacionalne akademije nauka Ukrajine, kandidatkinja fizičko-matematičkih nauka postala je 1968, doktorica fizičko-matematičkih nauka 1994, a zvanje starije naučne saradnice stekla je 2008.<ref name="NASstatus" /> Od 2003. do 2019. bila je vodeća naučna saradnica Odjela za primijenjenu [[Informatika|informatiku]] Instituta za telekomunikacije i globalni informacioni prostor Nacionalne akademije nauka Ukrajine.<ref name="NASstatus" /> == Naučni rad == Hrinčenko se bavila teorijskim osnovama informatike, inteligentnim računarskim sistemima, simboličkom obradom informacija i hipertekstom.<ref name="ESU" /><ref name="NASaward">{{cite web |title=Премія імені В.М. Глушкова, 1998 |url=https://www.old.nas.gov.ua/UA/competition/Pages/Persons.aspx?CompetitionID=032&Year=1998 |website=Національна akademija nauka Ukrajine |publisher=Predsjedništvo Nacionalne akademije nauka Ukrajine |language=uk |access-date=26. 3. 2026 |archive-date=22. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422052700/https://www.old.nas.gov.ua/UA/competition/Pages/Persons.aspx%3FCompetitionID%3D032%26Year%3D1998 |url-status=dead }}</ref> U njenom radu posebno se izdvajaju doprinosi razvoju računara serije MIR i metodama povećanja "mašinske inteligencije" tih sistema.<ref>{{cite journal |last1=Stognii |first1=A. A. |last2=Grinchenko |first2=T. A. |title=MIR Series Computers and Ways of Increasing the Level of Machine Intelligence |url=https://archive.org/details/cybernetics-and-systems-analysis_november-december-1987_23_6/page/807 |journal=Cybernetics and Systems Analysis |volume=23 |issue=6 |year=1987 |pages=807–818 |doi=10.1007/BF01070243}}</ref> Početkom 1990-ih objavila je radove o hipertekstnim tehnologijama i njihovoj primjeni u simboličkim i analitičkim transformacijama, uključujući prikaze principa prvog ukrajinskog hipertekstnog sistema.<ref>{{cite journal |last=Grinchenko |first=T. A. |title=Hypertext: A New Information Technology |journal=Cybernetics and Systems Analysis |volume=28 |issue=5 |year=1992 |pages=751–765 |doi=10.1007/BF01131855}}</ref><ref>{{cite journal |last=Grinchenko |first=T. A. |title=Using Hypertext for Symbolic and Analytical Transformations |journal=Cybernetics and Systems Analysis |volume=28 |issue=1 |year=1992 |pages=134–139 |doi=10.1007/BF01125136}}</ref> Za ciklus radova o [[Softver|programskim]] i [[hardver]]skim sredstvima za inteligentizaciju računarskih sistema dobila je 1998. nagradu Nacionalne akademije nauka Ukrajine.<ref name="ESU" /><ref name="NASaward" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hrinčenko, Tamara Oleksijivna}} [[Kategorija:Ukrajinski naučnici]] [[Kategorija:Rođeni 1938.]] hx3z1cx37vbuxpq5tqd2kntrus77tqr 0 533489 3921980 3891189 2026-08-25T01:32:46Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921980 wikitext text/x-wiki '''Vinski pribor''' su stvari koje se mogu koristiti za čuvanje ili serviranje [[vina]]. Vinski pribor uključuje mnoge predmete kao što su čaše za vino, vadičep (alat) i stalci za vino. ==Čaše== {{Glavni|Vinska čaša}} '''Vinske čaše''' su vrsta čaša koje se koriste za ispijanje i degustaciju vina. Odabir određene vinske čaše za određeni stil vina je važan, jer oblik čaše može uticati na njenu percepciju. ==Otvarač za boce== {{glavni|Vadičep}} [[Datoteka: Champagne sword.jpg|thumb|right|280px|Šampanjački otvarač]] '''Otvarač za boce vina''' potreban je za otvaranje [[boca vina]] koje su [[čep (čep)|čep]]s [[pluto |pluta]]. Polahko ih zamjenjuje [[navojni čep]]. Postoji mnogo različitih verzija otvarača za boce vina, od jednostavnog vadičepa, poluge na povlačenje vijaka, do složenih otvarača pokretanih [[ugljik-dioksid]]om. Najpopularniji je vinski ključ, somelierski nož ili "konobarski prijatelj" koji podsjeća na džepni nožić i ima malu oštricu za rezanje folije i vijak sa držačem za boce. '''Vinski vadičepi''' su još jedan način otvaranja vina. Šuplji šiljak se probija kroz čep boce. Zatim se pritisne uložak [[ugljik-dioksid]], da bi se oslobodio kratki mlaz plina. Nagli porast pritiska pomiče čep i vino se tada može poslužiti. Kod ove metode mogu se pojaviti dva problema: sintetski "čepovi" mogu biti pregusti da bi prodrli, a boce koje nisu namijenjene za pritisak mogu se slomiti. " Šampanjaki otvarač " ili "sabre à champagne" je uređaj posebno napravljen za tradiciju [[sabrage]] – otvaranja boce šampanjca preciznim udarcem mača. Šampanjski mač može nalikovati običnom maču, iako oštrica može biti tupa jer oštra oštrica nije potrebna za otvaranje boce na ovaj način.<ref>{{Cite web |title=Champagne Sabres |url=https://www.wineandbarrels.co.uk/shop/180-champagne-sabres/ |access-date=2020-08-08 |website=www.wineandbarrels.co.uk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Douglas |first=Ellie |date=2016-08-24 |title=How to sabre Champagne |url=https://www.decanter.com/learn/how-to/how-to-sabre-champagne-326355/ |access-date=2020-08-08 |website=Decanter |language=en}}</ref> '''[[Hvataljke za porto]]''' koriste se za otvaranje boca kada čep nije u stanju da se otvori vadičepom, obično zbog starosti. Hvataljke se zagrijavaju i primjenjuju na grlić boce, koja se zatim hladi hladnom vodom, uzrokujući čisto pucanje. Vino se obično sipa kroz cjediljku u dekanter. ==Hladnjaci== [[Datoteka:Jerningham Wine Cooler (black background).jpg|thumb|''[[Jerningham hladnjak za vino]]'' iz 1734.]] [[Datoteka:Severn ice ring wine cooler.jpg|thumb|right| Hladnjak za vino s ledenom pločom {{distinguish|text=[[hladnjak za vino]], alkoholno piće istog imena}}]] ''Hladnjaci za vino'' (bilo koja vrsta opreme koja se koristi za hlađenje ili hlađenje vina) mogu uključivati: * Male stolne jedinice koje brzo hlade jednu bocu, koristeći led ili električni uređaj za hlađenje. One mogu korisno postići željenu temperaturu serviranja vina, posebno u toplijim klimama. Ovaj tip hladnjaka za vino najprikladnije funkcionira za bijela, roze ili pjenušava vina koja se obično serviraju ohlađena. * Veće jedinice tipa hladnjaka koje pohranjuju desetine boca na odabranim temperaturama. Korisne su za one koji nemaju pristup vinskom podrumu, jer se uvjeti temperature i vlažnosti mogu replicirati. Većina jedinica omogućuje korisniku da odabere idealnu temperaturu za vino, a neke čak imaju opcije za kontrolu dva odvojena područja za različita vina. Neke jedinice kontrolira termostat. To mogu biti [[Hladnjak|Peltierove jedinice]]. * Jednostavna, dvostruko izolirana posuda koja održava ohlađenu bocu vina hladnom, također nazvana '''glacette'''. * Prsten leda čija unutrašnja površina odgovara zakrivljenosti grla boce vina. Prsten se nalazi na grlu boce i hladi vino. Konvekcija uzrokuje da hladno vino potone unutar boce, povlačeći toplo vino do hladnog grla. Kontinuirani protok unutar boce osigurava ravnomjerno hlađenje vina i postiže konzistentnu temperaturu. ==Dekanteri== [[Datoteka: New decanter.jpg|sličica|Dekanter za vino [[dekanter]]]] {{Glavni|Dekanter}} '''Dekanter za vino''' je staklena posuda za posluživanje u koju se sipa cijela boca vina. Koriste se za uklanjanje taloga, prozračivanje vina, olakšavanje sipanja i pružanje elegantne prezentacije. Dekanteri su važni prilikom posluživanja starijih berbi koje tokom procesa starenja češće akumuliraju kristalni talog [[kalij bitartarata]]; on se može ukloniti filtriranjem prilikom sipanja u dekanter - tako da vino u dekanteru ne sadrži talog - ili zbog oblika dekantera (prošireno dno), koji hvata talog. Dekanteri potiču aeraciju vina tako što imaju prošireno dno, a time i veliku površinu vina, maksimizirajući [[henija|heniju]] međupovršine vina i zraka, čime se uvodi više [[kisik]]a koji mijenja [[aroma|buke]] i [[okus|ukus]] vina - također omogućava isparavanje neželjenih [[organski spoj|organskih spojeva]], posebno [[sulfid]]a i [[sulfit]]a; ova upotreba je kontroverzna, a neki tvrde da je to nepotrebno i štetno, pri čemu je [[vrtloženje|vrtloženje]] vina u čaši dovoljno i poželjnije..<ref name="Sogg">D. Sogg ''[http://www.winespectator.com/Wine/Archives/Show_Article/0,1275,4385,00.html Decanting:Aeration – friend and enemy of wine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011122226/http://www.winespectator.com/Wine/Archives/Show_Article/0,1275,4385,00.html |date=2008-10-11 }}'' Wine Spectator Nov 15th, 2003</ref> Budući da su posude za serviranje, a ne za skladištenje, one također mogu olakšati točenje vina sprječavanjem kapanja i elegantno prikazati boju vina u prozirnom staklu, umjesto zelenog stakla koje se koristi za skladištenje. Daljnji pribor poput [[kolijevke za dekantiranje]] ili [[mašine za dekantiranje]] postoji kako bi se olakšalo dekantiranje. ==Lijevci== Lijevci za vino pomažu u procesu dekantiranja usmjeravanjem vina u dekanter. Lijevci za vino opremljeni su gazom ili mrežicom za hvatanje prirodnih naslaga u boci. [[Datoteka:William Abdy II silver ogee wine funnel 1802.jpg|thumb| Engleski srebrni [[ogee]] lijevak za vino iz 1802.]] ==Stalaci== '''Stalaci za vino''' su uređaji za [[skladištenje (vino)|skladištenje]] koji drže vinske boce u orijentaciji koja omogućava dugotrajno starenje vina. Većina stalaka za vino dizajnirana je za skladištenje boce na boku, s blagim nagibom prema dolje prema grlu boce. To osigurava da je vino uvijek u kontaktu s čepom, sprječavajući isušivanje čepa i naknadni ulazak kisika, što bi na kraju [[krivnja vina|pokvarilo]] vino. Stalci za vino mogu biti izrađeni od mnogih materijala kao što su drvo, čelik i kamen, držeći samo nekoliko do hiljada boca. Ovi stalci također služe kao ukrasni elementi u mnogim domovima. ==Ovratnik== '''Ovratnik za vino''' je vinski dodatak koji se stavlja oko grla vinske boce. Kada je na mjestu, upija svaku kap koja može teći niz bocu nakon sipanja. Ovo je korisno za sprječavanje mrlja na površinama s kojima boca dolazi u kontakt, kao što su stolnjaci ili radne ploče. Ogrlice za vino se nazivaju i "prstenovi za kapanje" ili "drip collars". Postoje dvije marke ogrlica za vino, jedna se zove Drip Dickey, a druga "Winewoggle"; obje su registrovane [[zaštitni znakovi]] u Zavodu za patente i zaštitne znakove SAD-a. [[Dizajn]] ovog jednostavnog dodatka varira već više od stotinu godina. Godine 1872. [[W.R. Miller]] je dobio patent za "čašu za kapanje", koja je formirala kružni žlijeb koji bi hvatao tekućinu. Najprepoznatljivija ogrlica za vino danas je obično plastični ili srebrni prsten s unutrašnjom oblogom od crvenog ili crnog filca. Kada se navuče preko grla boce, filc upija kapanje. ==Čep== "Čep za vino" je neophodan vinski dodatak za zatvaranje preostalih boca vina prije hlađenja. Čepovi za vino se koriste jer je teško vratiti originalni čep u grlo. Čepovi za vino se razlikuju po oblicima, veličinama i materijalima. Tri tipična tipa su pluteni čep za vino, gumeni čep za vino i plastični čep za vino. Svi ovi čepovi za vino izgledaju vrlo različito, posebno gornji dio. Gornji dio može biti napravljen od plastike, drveta ili čak plemenitih metala i kristala. Međutim, donji dio čepova je prvenstveno napravljen od gore navedena tri tipična materijala, a novije verzije čepova za vino su napravljene tako da se šire u vinskoj čaši kako bi se osiguralo čvršće zatvaranje. Neki čepovi za vino mogu se vakuumski zatvoriti ručnom pumpom, kako bi se uklonio kisik iz boce, čime se produžava vijek trajanja vina za nekoliko dana nakon otvaranja boce. ==Dnevnik== '''Vinski dnevnik''' je [[Dnevnik|dnevnik]] za bilježenje bilješki o konzumiranom ili degustiranom vinu. Pruža katalog ljubiteljima vina za bilježenje informacija kao što su proizvođač, regija, berba, cijena, datum, naziv trgovine ili restorana, rangiranje i bilješke o kušanju vina, [[šampanjac|šampanjca]] i [[žestoko piće|žestokih pića]] za budući pregled. Neki dnevnici nude prostor za lijepljenje etikete. Jednostavna, neformalna metoda vođenja dnevnika o vinu je fotografisanje etiketa vina. To je danas znatno lakše zbog rasprostranjenosti kompaktnih digitalnih fotoaparata i mobilnih telefona s kamerom. ==Kradljivac== '''Kradljivac vina''' je pipeta od stakla ili plastike prehrambene kvalitete koja se koristi u procesu proizvodnje vina. Može biti dužine od 30 do 60 cm i može imati zavoj blizu jednog kraja. Kradljivac vina se koristi za uklanjanje male količine vina iz bačve, demižona ili drugog uređaja za fermentaciju vina radi testiranja. Kućni vinari također mogu koristiti kradljivca vina u kombinaciji s cijevi za sifoniranje vina iz jedne posude u drugu (proces koji se naziva ''[[pretakanje]]'') ili za prebacivanje vina u boce. ==Degustator vina== [[Slika:Degustation epicier.jpg|thumb|Degustator]] [[Slika:Tastevin.jpg|thumb| Degustator]] '''Posuda za degusraciju''' je mala, vrlo plitka srebrna čaša ili tanjirić koji tradicionalno koriste vinari i somelijeri prilikom ocjenjivanja zrelosti i okusa vina.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Peynaud |first1=Emile |title=Okus vina: Umjetnost Science of Wine Appreciation |url=https://archive.org/details/tasteofwineartsc0000peyn_b4l7 |last2=Blouin |first2=Jacques |publisher=Wiley |year=1996 |isbn=9780471113768 |pages=[https://archive.org/details/tasteofwineartsc0000peyn_b4l7/page/130 130]–131 |translator-last=Schuster |translator-first=Michael}}</ref> Šolje nalik tanjirićima prvobitno su nazvali burgundski vinari<ref name=":0" /> i omogućavale su im da procijene bistrinu i boju vina koje je čuvano u prigušenim, svijećama osvijetljenim vinskim podrumima. Obične vinske čaše bile su preduboke da bi se omogućila tačna procjena boje vina pri tako slabom svjetlu. Tastevini su dizajnirani sa sjajnom fasetiranom unutrašnjom površinom. Često je dno šolje konveksnog oblika. Fasete, konveksno dno i sjajna unutrašnja površina hvataju što je više moguće dostupne svjetlosti, reflektirajući je kroz vino u šolji, omogućavajući da se vidi kroz vino. Pojavom modernih električnih svjetala, tastevini imaju vrlo malo praktične upotrebe, iako ih somelijeri često nose na vrpci ili lancu oko vrata kao znak poštovanja tradicije. Vinske čaše ili posude za testiranje/degustaciju povremeno se spominju u evropskim inventarima od 1200. do 1600. godine. Oko 1680. godine, srebrne čaše promjera oko 3–4 cm i dubine 1–2 cm počele su se koristiti u Francuskoj od strane bogatih ljudi. Običaj se proširio i postale su opće upotrebljive među bogatima oko 1720–1750. Izrađivali su ih majstori srebrnari, a često su bile ukrašene i ugravirane imenom vlasnika. Njihova veličina i oblik omogućavali su im da se stalno nose u džepu i bili su cijenjeni predmeti poput prstenja ili satova. Svaka regija u Francuskoj imala je svoj karakterističan stil. Uglavnom su bile muške stvari, ali u Normandiji je oko 15 posto bilo ugravirano ženskim imenima. U to vrijeme, [[vino]] se prodavalo u bačvama i posluživalo u vrčevima. Boce vina rijetko su se koristile prije 1800. godine. Gosti su nosili vlastite noževe i jeli su prstima. [[Luj XIV]] odbio je koristiti viljušku koja je postala moderna u Italiji, tako da upotreba viljuški nije počela ni u Francuskoj sve do oko 1730. godine. Moglo se piti koristeći drvenu ili terakota šolju koju je obezbijedio domaćin, ali nošenje vlastite šolje bilo je higijenskije i otmjenije. Nakon [[Francuska revolucija| Francuske revolucije]], opća upotreba ovih čaša je izumrla, ali vinari i trgovci su nastavili njihovu upotrebu. Nakon 1840. godine [[dizajn]] je uglavnom standardizovan na tip prikazan na gornjoj ilustraciji. Nekoliko tejstefra vina je napravljeno i korišteno u zemljama osim Francuske, ali samo nekoliko. U dvadesetom sroljeću somelijeri u luksuznim restoranima ponekad su nosili tastevine oko vrata sa trakom ili lancem i koristili su ih za provjeru vina nakon otvaranja boce. Taj običaj je uglavnom izumro, ali se povremeno još uvijek viđa u dvadeset prvom stoljeću.<ref>{{cite web |title=What is the tastevin? History and how to use the tastevin|url=https://www.intornoalvino.com/en/blog/what-is-the-tastevin-n20|publisher=Intorno al Vino|access-date=31 January 2026}}</ref> Za privatni klub enofila burgundskih vina, pogledajte ''[[Confrérie des Chevaliers du Tastevin]]''. ==Aerator== '''Aerator za vino''' je mali, ručni uređaj za prozračivanje vina u boci, koji se prelijeva kroz bocu ili preko dekantera. Ovi uređaji miješaju zrak u vino dok ono protiče kroz njega ili preko njega, povećavajući izloženost kisiku i uzrokujući prozračivanje. Oni nude alternativu [[vrtjenje vina|vrtjenju]], tradicionalnom dekantiranju i aldouzu (tj. čekanju da vino diše). Namjenski izrađeni aeratori za vino postali su moderni među entuzijastima otprilike od 2010.<ref>{{Cite news|title=Which wine aerator provides the best bang for your buck?|url=https://www.theglobeandmail.com/life/food-and-wine/wine/which-wine-aerator- provides-the-best-bang-for-your-buck/article578761/|access-date=2020-08-10}}<nowiki><ref></nowiki> Postoji niz stilova aeratora za vino i pristupa za postizanje aeracije. Dok su ručni aeratori ubrizgavajući trenutno najčešći, dostupni su i aeratori u boci i na vrhu dekantera. Lijevci u obliku sita na vrhu dekantera dugo se koriste za aeraciju i hvatanje sedimenta. Aeratori su napravljeni od plastike ili stakla sigurne za hranu, a aeratori na vrhu dekantera su obično od nehrđajućeg čelika. Aeratori ubrizgavajući rade na principu [[Venturijevog efekta]], primjene [[Bernoullijevog principa]]: imaju široku cijev koja se sužava. Ovaj efekat se široko koristi u inženjerskim primjenama, na primjer za miješanje zraka i goriva u karburatorima. Vinski stručnjaci su primijetili da je ova metoda pregruba za sorte s tanjom korom poput [[Pinot noir]] ili [[Gamay]]. Vino u kutijama i vakuumski zatvoreno vino mogu se prozračiti korištenjem perlatora s jednom čašom. Postoji niz različitih vrsta perlatora s jednom čašom. Neki imaju pomični izljev koji se prilagođava različitoj veličini i obliku vinske čaše. Aeratori s vrhom dekantera se najduže koriste i najraznovrsniji su u dizajnu. Varijacije metalnog lijevka su uobičajene, kao i oblici i figure postavljeni u grlu dekantera. Prelijevanje preko predmeta stvara uznemiravanje. </ref><ref>[http://www.explic.com/6842-champagne.htm Comment s'appelle le mélangeur qui enlève les bulles du champagne ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409044238/http://www.explic.com/6842-champagne.htm |date=2018-04-09 }} {{in lang|fr}}</ref> Mješalice za šampanjac prvobitno su razvijene prije više stoljeća, kada se [[karbonizacija]] smatrala nedostatkom, rezultatom nenamjerne [[sekundarna fermentacija|sekundarne fermentacije]];<ref>[http://www.beekman1802.com/how-too/food-and-wine/champagne-a-primer.html Champagne – A Primer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303194614/http://beekman1802.com/how-too/food-and-wine/champagne-a-primer.html |date=2016-03-03 }}, by Ross</ref> Kasnije su izašle iz mode sredinom 18. stoljeća kada je pjenušavi šampanjac postao poželjan. Mješalice za šampanjac danas se posebno povezuju s raskoši [[Lude dvadesete|Ludih dvadesetih]], a mješalice iz ovog razdoblja posebno se mogu diviti ili sakupljati kao antikviteti. Mješalice za šampanjac rade na dva načina: [[miješanje (djelovanje)|miješanje]] i [[nukleacija]]. Miješanje pjenušavog vina ili na drugi način njegovo miješanje (kao što je [[vrtloženje vina|vrtloženje]]) ubrzava oslobađanje mjehurića. Alternativno, mješalica s velikom površinom i oštrim uglovima pruža mnoga [[mjesto nukleacije|mjesta nukleacije]] na kojima se mjehurići mogu formirati i ne zahtijeva miješanje, otuda i šiljast i oguljen [[dizajn]] mnogih mješalica. <gallery widths="240px" heights="200px"> File:Nucleation finger.jpg| Stavljanje predmeta (kao što je [[kažiprst]] osobe, prikazan ovdje) u gazirano piće poput šampanjca obezbjeđuje [[mjesto nukleacije]], čime se ubrzava oslobađanje mjehurića. </gallery> ==Mješalica za šampanjac== Sada rijedak uređaj, mješalica za šampanjac ili štapić za šampanjac (''swizzle stick''). Na francuskom jeziku, mješalica za šampanjac poznata je pod raznim nazivima: [[Francuski|fr]] ''batteur à champagne'' (mutilica za šampanjac), [[Francuski|fr]] ''bâtonnet''<nowiki> (mali štapić), [[francuski|fr|fouet}} (šlag), </nowiki>[[Francuski|fr]] ''moser'', [[Danski|dn]] ''mahovine'' , [[Francuski|fr]] ''agitateur''<nowiki> (mješalica), {{lang|fr|</nowiki>''moussoir'' – štapić, često ukrasan i napravljen od [[Srebro|srebra]], [[Slonovača|slonovače]] ili [[Kristal|kristala]], a često i sa oderanim krajem (poput grane)''',''' koji se stavlja ili miješa u šampanjcu kako bi se smanjili ili uklonili mjehurići. Njegova upotreba se oštro ne odobrava jer uništava najcjenjeniji i najprepoznatljiviji aspekt šampanjca, njegovu karbonizaciju (uporedite sada rijetke [[Čaše za šampanjac|champagne coupe]]), te se stoga rijetko pronalazi ili koristi. ==Također pogledajte== {{portal|Biologija|Medicina}} * [[Degustacija vina]] * [[Coravin]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons category |Wine coolers}} {{Vina}} [[Kategorija:Vino]] [[Kategorija:Alkoholna pića ]] 28qlrsnzpiettedo8ti1uibsl0ppr6r 0 533573 3921936 3914223 2026-08-24T21:55:41Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921936 wikitext text/x-wiki [[Slika :Carbonate-Silicate Cycle (Carbon Cycle focus).jpg|320x320px|right|thumb| <center>Dijagram ciklusa stijena</center>]] [[Datoteka:Rock cycle nps.PNG|thumb|upright=1.6| {{center| Ciklus stijena i [[tektonika ploča]]<ref>{{cite web |title=The Rock Cycle |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/rock-cycle/ |website=National Geographic |publisher=Education National Geographic |access-date=8. 5. 2023}}</ref>}}]][[Slika:Rough diamond.jpg|thumb|upright=1.5|Ovaj [[dijamant]] je [[mineral]] iz [[magma]]tske ili metamorfne stijene koji se formirao na visokoj temperaturi i pritisku|lijevo]] '''Ciklus stijena''' je osnovni koncept u [[geologija|geologiji]] koji opisuje prelaze kroz [[geološko vrijeme]] između tri glavne [[stijena (geologija)|stijena]] vrste: [[sedimentn]]a, [[metamorfna stijena|metamorfna]] i [[magma]]tska. Svaka vrsta stijene se mijenja kada je prisiljena izaći iz svojih ravnotežnih uslova. Naprimjer, magmatska stijena poput [[bazalt]]a može se raspasti i rastvoriti kada je izložena [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] ili se topiti dok se [[subdukuja|subdukuje]] pod [[kontinent]]om. Zbog pokretačkih sila '''ciklusa stijena''', [[tektonika ploča|tektonike ploča]] i [[ciklus vode|ciklusa vode]], stijene ne ostaju u ravnoteži i mijenjaju se kada se susretnu s novim okruženjima. Ciklus stijena objašnjava kako su tri vrste stijena međusobno povezane i kako se procesi mijenjaju iz jedne vrste u drugu tokom vremena. Ovaj ciklični aspekt čini promjenu stijena [[geohemijski ciklus|geološkim ciklusom]], a na [[planeta]]ma koje sadrže život, i [[biogeohemijski ciklus|biogeohemijskim ciklusom]]. [[Datoteka:Igneous structures.jpg|thumb|upright=1.3|Strukture magmatske stijene: A = [[magmatska komora]] (batolit); B = [[Dajk (geologija)|dajk]]/dajk; C = [[lakolit]]; D = [[pegmatit]]; E = [[sil (geologija)|sil]]; F = [[stratovulkan]]; '''procesi''': 1 = novija intruzija koja probija stariju; 2 = [[ksenolit]] ili krovni pendant; 3 = kontaktni metamorfizam; 4 = izdizanje zbog postavljanja lakolita.|lijevo]] == Prelazak u magmatsku stijenu == {{Biogeohemijski ciklus}} Kada se stijene gurnu duboko ispod površine [[Zemlja|Zemlje]], mogu se otopiti u [[magma|magmu]]. Ako više ne postoje uslovi da magma ostane u tečnom stanju, ona se hladi i stvrdnjava u magmatsku stijenu. Stijena koja se hladi unutar Zemlje naziva se intruzivna ili plutonska stijena i hladi se vrlo sporo, stvarajući grubozrnatu teksturu poput [[granit]]a. Kao rezultat [[vulkan]]ske aktivnosti, magma (koja se naziva [[lava]] kada dosegne Zemljinu površinu) može se vrlo brzo ohladiti na Zemljinoj površini izloženoj Zemljinoj atmosferi i nazivaju se ekstruzivne ili vulkanske stijene. Ove stijene su sitnozrnaste i ponekad se hlade tako brzo da se ne mogu formirati [[kristal]]i i rezultirati prirodnim [[staklo]]m, poput [[opsidijan]]a; međutim najčešća sitnozrnasta stijena poznata je kao bazalt. Bilo koja od tri glavne vrste stijena (magmatske, sedimentne i metamorfne stijene) može se otopiti u magmu i ohladiti u magmatske stijene.<ref>{{cite book |last1=Le Maitre |first1=R. W. |last2=Streckeisen |first2=A. |last3=Zanettin |first3=B. |last4=Le Bas |first4=M. J. |last5=Bonin |first5=B. |last6=Bateman |first6=P. |title=Igneous Rocks: A Classification and Glossary of Terms |date=januar 2005 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, U.K. |isbn=0-521-61948-3 |edition=2nd |bibcode=2005ircg.book.....L}}</ref> === Sekundarne promjene === Epigenetske promjene (sekundarni procesi koji se odvijaju na niskim temperaturama i niskim pritiscima) mogu se svrstati pod nekoliko naslova, od kojih je svaki tipičan za grupu stijena ili minerala koji formiraju stijene, iako je obično više od jedne od ovih promjena u toku u istoj stijeni. [[Silicifikacija]], zamjena minerala kristalnim ili kriptokristalnim [[silicij-dioksid]]om, najčešća je u felzičnim stijenama, kao što je [[riolit]], ali se nalazi i u serpentinu itd. [[Kaolinizacija]] je razgradnja feldspata, koji su najčešći minerali u magmatskim stijenama, u [[kaolin]] (zajedno s [[kvarc]]om i drugim mineralima gline); najbolje je prikazana granitom i sijenitom. [[Serpentinizacija]] je promjena [[olivin]]a u [[serpentinska grupa|serpentin]] (s [[magnetit]]om); tipična je za [[peridotit]]e, ali se javlja u većini [[mafričma aeijena|mafičnih]] stijena. U [[uralitizacija|uralitizaciji]], sekundarna [[hornblenda]] zamjenjuje [[augit]]; [[kloritizacija]] je promjena augita (biotita ili hornblende) u [[hloritna grupa|hlorit]] i vidi se u mnogim [[dijabaz]]ima, [[diorit]]ima i [[zeleni škriljevci|zelenim kamenjem]]. [[Epidozit|Epidotizacija]] se također javlja u stijenama ove grupe i sastoji se u razvoju [[epidot]]a iz biotita, hornblende, augita ili plagioklasnog feldspata.<ref>{{EB1911|wstitle=Petrology |volume=21 |page=331 |inline=1 |first=John Smith |last=Flett}}</ref> == Prelazak u metamorfnu stijenu == Stijene izložene visokim temperaturama i pritiscima mogu se fizički ili hemijski promijeniti i formirati drugačiju stijenu, koja se naziva metamorfna. Regionalni metamorfizam odnosi se na efekte na velike mase stijena na širokom području, obično povezane s događajima stvaranja planina unutar orogenih pojaseva. Ove stijene obično pokazuju različite pojaseve različite mineralogije i boja, nazvane folijacija. Druga glavna vrsta metamorfizma nastaje kada tijelo stijene dođe u kontakt s magmatskom intruzijom koja zagrijava okolnu stijenu. Ovaj ''kontaktni metamorfizam'' rezultira stijenom koja je promijenjena i rekristalizirana ekstremnom toplinom magme i/ili dodavanjem tekućina iz magme koje dodaju hemikalije okolnoj stijeni (metasomatizam). Bilo koja postojeća vrsta stijene može se modificirati procesima metamorfizma.<ref>{{cite book |last1=Bucher |first1=Kurt |last2=Grapes |first2=Rodney |title=Petrogenesis of Metamorphic Rocks |date=27. 6. 2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-74169-5 |url=https://books.google.com/books?id=4Ldml-A8oeUC&q=define+metamorphic+rock&pg=PA8 |access-date=8. 5. 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Sedimentary Rocks |website=National Geographic |publisher=Education National Geographic |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sedimentary-rock/ |access-date=8. 5. 2023}}</ref> == Prelazak u sedimentnu stijenu == Stijene izložene [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] su promjenjivo nestabilne i podložne procesima [[trošenje|trošenja]] i [[erozija]]. Trošenje i erozija razbijaju originalnu stijenu na manje fragmente i odnose rastvoreni materijal. Ovaj fragmentirani materijal se akumulira i zatrpava dodatnim materijalom. Dok je pojedinačno zrno pijeska i dalje član klase stijene od koje je formirano, stijena sastavljena od takvih zrna spojenih zajedno je sedimentna. Sedimentne stijene mogu nastati [[litifikacija|litifikacijom]] ovih zakopanih manjih fragmenata (klastična sedimentna stijena), akumulacijom i litifikacijom materijala koji stvaraju živi [[organizmi]] ([[biologija|biogena]] sedimentna stijena - [[fosil]]), ili litifikacijom hemijski istaloženog materijala iz rastvora koji sadrži minerale zbog [[isparavanje|evaporacije]] ([[precipitat]]na sedimentna stijena). Klastične stijene mogu se formirati od fragmenata odlomljenih od većih stijena bilo koje vrste, zbog procesa kao što je [[erozija]] ili od organskog materijala, poput biljnih ostataka. Biogene i precipitacijske stijene nastaju taloženjem [[mineral]]a iz hemikalija rastvorenih iz svih ostalih vrsta stijena. ==Sile koje pokreću ciklus stijena== ===Tektonika ploča=== {{glavni|Tektonika ploča}} Godine 1967., J. Tuzo Wilson objavio je članak u časopisu [[Nature]] u kojem opisuje ponovljeno otvaranje i zatvaranje okeanskih bazena, posebno se fokusirajući na trenutno područje [[Atlantik|Atlantskog okeana]]. Ovaj koncept, dio revolucije tektonike ploča, postao je poznat kao ''Wilsonov ciklus''. Wilsonov ciklus je imao dubok uticaj na moderno tumačenje ciklusa stijena, jer je [[tektonika ploča]] postala prepoznata kao pokretačka snaga ciklusa stijena. ====Širenje grebena==== Na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim divergentnim granicama]] ''nova'' [[magma]] nastaje izlijetanjem [[Zemljin plašt|plašta]] i plitkom ''zonom topljenja''. Ova ''mladalačka'' (juvenilna) [[bazalt]]na magma je rana faza magmatskog dijela ciklusa. Kako se [[tektonske ploče]] s obje strane grebena razmiču, nova stijena se odnosi s grebena, interakcija zagrijane cirkulirajuće [[motska voda|morske vode]] kroz [[Fraktura (geologija)|frakture]] započinje [[retrogradni metamorfizam]] nove stijene. ====Zone subdukcije==== {{glavni|Subdukcija}} Nova bazaltna [[okeanska kora]] na kraju susreće [[Subdukcija|subdukcijsku]] zonu dok se udaljava od širenja grebena. Kako se ova kora povlači nazad u plašt, rastući pritisak i temperatura uzrokuju restrukturiranje mineralogije stijene, a ovaj metamorfizam mijenja stijenu formirajući eklogit. Kako se ploča bazaltne kore i neki uključeni sedimenti povlače dublje, voda i drugi isparljiviji materijali se istiskuju i podižu u gornji klin stijene iznad zone subdukcije, koja je na nižem pritisku. Niži pritisak, visoka temperatura i sada isparljivi materijal u ovom klinu se topi, a rezultirajuća plutajuća magma se diže kroz gornju stijenu stvarajući ostrvski luk ili kontinentalnu marginu. Ovaj vulkanizam uključuje više [[silicij]]evih [[lava]], što je dalje od ruba ostrvskog luka ili kontinentalne margine, što ukazuje na dublji izvor i diferenciraniju magmu. Ponekad se dio metamorfozirane ploče koja se spušta može potisnuti ili obdukcijski pritisnuti na kontinentalnu marginu. Ovi blokovi plaštanog [[peridotit]]a i metamorfnih eklogita izloženi su kao [[ofiolit]]ni kompleksi. Novoeruptirani vulkanski materijal podložan je brzoj eroziji, ovisno o klimatskim uvjetima. Ovi sedimenti se akumuliraju unutar bazena s obje strane otočnog luka. Kako sedimenti dublje zakopavaju, počinje litifikacija i nastaju sedimentne stijene. ====Sudar kontinenata==== U završnoj fazi klasičnog Wilsonovog ciklusa, dva kontinentalna ili manja terena susreću se u konvergentnoj zoni.<ref>{{cite journal |last1=Burke |first1=Kevin |last2=Dewey |first2=John F |title=Hot Spots and Continental Break-up: Implications for Collisional Orogeny |journal=Geology |date=1974 |volume=2 |issue=2 |pages=57–60 |doi=10.1130/0091-7613(1974)2<57:HSACBI>2.0.CO;2 |bibcode=1974Geo.....2...57D |url=https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/geology/article-abstract/2/2/57/205458/Hot-Spots-and-Continental-Break-up-Implications |access-date=8. 5. 2023|url-access=subscription }}</ref> Kada se dvije mase kontinentalne kore susretnu, nijedna ne može biti subducirana jer su obje [[silicij]]ske stijene "niske gustoće". Kada se dvije mase susretnu, ogromne kompresijske sile iskrivljuju i modificiraju stijene koje su uključene.<ref name="Plate Tectonics, the Wilson Cycle, and Mantle Plumes: Geodynamics from the Top">{{cite journal |last1=Burke |first1=Kevin |title=Plate Tectonics, the Wilson Cycle, and Mantle Plumes: Geodynamics from the Top |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30. 5. 2011 |volume=39 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1146/annurev-earth-040809-152521 |bibcode=2011AREPS..39....1B |language=en |issn=0084-6597|doi-access=free }}</ref> Rezultat je regionalni metamorfizam unutar unutrašnjosti nastale orogeneze ili događaja stvaranja planina. Kako se dvije mase komprimiraju, nabiraju i rasjedaju u planinski lanac kontinentalnim sudarom, cijeli niz prethodno postojećih magmatskih, vulkanskih, sedimentnih i ranijih metamorfnih stijenskih jedinica podvrgnut je ovom novom metamorfnom događaju. ====Ubrzana erozija==== Visoki planinski lanci nastali kontinentalnim sudarima odmah su izloženi silama erozije.<ref>{{cite journal |last1=Robl |first1=J. |last2=Hergarten |first2=S. |last3=Prasicek |first3=G. |title=Glacial erosion promotes high mountains on thin crust |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=15. 5. 2020 |volume=538 |doi=10.1016/j.epsl.2020.116196 |bibcode=2020E&PSL.53816196R |s2cid=216238429 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0012821X20301394#preview-section-snippets |access-date=8. 5. 2023 |language=en |issn=0012-821X|url-access=subscription }}</ref> [[Erozija]] uništava planine i masivne gomile sedimenta se razvijaju u susjednim okeanskim rubovima, plitkim morima i kao kontinentalni sedimenti. Kako se ove gomile sedimenta zakopavaju dublje, one se litificiraju u sedimentne stijene. Metamorfne, magmatske i sedimentne [[planina|planinske]] stijene postaju nove gomile sedimenta u susjednim bazenima i na kraju postaju sedimentne stijene. ====Proces evolucije==== Ciklus stijena tektonike ploča je [[evolucija|evolucijski proces]]. Generisanje magme, kako u okruženju grebena širenja, tako i unutar [[klina]] iznad zone subdukcije, pogoduje erupciji silicij-bogatijeg i isparljivijeg dijela kore ili [[gornji plašt (Zemlja)|gornjeplaštanog]] materijala.<ref name="Magma Genesis, Plate Tectonics, and Chemical Differentiation of the Earth">{{cite journal |last1=Wyllie |first1=Peter J |title=Magma Genesis, Plate Tectonics, and Chemical Differentiation of the Earth |journal=Reviews of Geophysics |date=august 1988 |volume=26 |issue=3 |pages=370–404 |doi=10.1029/RG026i003p00370 |bibcode=1988RvGeo..26..370W |url=https://core.ac.uk/download/pdf/216201152.pdf |access-date=8. 5. 2023}}</ref> This lower density material tends to stay within the crust and not be subducted back into the mantle.<ref name="Chapter 2 - Offshore Geology and Operations">{{cite book |last1=Speight |first1=James G |title=Subsea and Deepwater Oil and Gas Science and Technology |date=2015 |publisher=Gulf Professional Publishing |location=Wyoming |isbn=978-1-85617-558-6 |pages=45–70 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9781856175586000027 |access-date=8. 5. 2023}}</ref> [[Magma]]tski aspekti tektonike ploča teže postepenoj segregaciji unutar ili između plašta i kore. Kako se magma formira, početni talio se sastoji od silikatnijih faza koje imaju nižu [[tačka topljenja|tačku topljenja]]. To dovodi do djelimičnog topljenja i daljnje segregacije litosfere. Osim toga, silicijska kontinentalna kora je relativno plutajuća i obično se ne subducira natrag u plašt. Tako da tokom vremena kontinentalne mase postaju sve veće i veće.<ref name="Vigneresse_etal_1996">{{cite journal |last1=Vigneresse |first1=Jean Louis |last2=Barbey |first2=Pierre |last3=Cuney |first3=Michel |title=Rheological Transitions During Partial Melting and Crystallization with Application to Felsic Magma Segregation and Transfer |journal=Journal of Petrology |date=1996 |volume=37 |issue=6 |pages=1579–1600 |doi=10.1093/petrology/37.6.1579|doi-access=free }}</ref> ===Uloga vode=== {{glavni|Ciklus vode}} Prisustvo obilne [[molekule vode|vode]] na Zemlji igra fundamentalnu ulogu u pokretanju ciklusa stijena. Najistaknutije je to što voda posreduje u procesima [[trošenja]] i [[erozije]], pri čemu padavine, kisela [[zemaljska]] voda i [[podzemne vode]] rastvaraju minerale i mehanički razgrađuju stijene, posebno magmatske i metamorfne litologije koje su nestabilne u uslovima blizu površine. Rastvoreni [[ioni]] i čvrsti fragmenti se transportuju rijekama i drugim površinskim tokovima i na kraju talože u morskim i kontinentalnim bazenima, gdje se zatrpavanje i [[litifikacija]] pretvaraju u sedimentne stijene. Osim toga, voda ima kritičan uticaj na metamorfne procese, posebno unutar novoformirane okeanske kore. Cirkulacija morske vode kroz pukotine u bazaltnim stijenama, često pojačana povišenim temperaturama, pokreće hidrotermalne reakcije alteracije poput [[serpentinizacija|serpentinizacije]], doprinoseći progresivnoj transformaciji i slabljenju okeanske litosfere.<ref>{{cite book |last1=Joseph |first1=Antony |title=Investigating Seafloors and Oceans: From Mud Volcanoes to Giant Squid |chapter=Seafloor Hot Chimneys and Cold Seeps: Mysterious Life Around Them |publisher=Elsevier |year=2017 |pages=307–375 |doi=10.1016/B978-0-12-809357-3.00006-0}}</ref> Nadalje, voda i druge isparljive komponente igraju odlučujuću ulogu u stvaranju magme iznad zona subdukcije. Fluidi oslobođeni iz subdukcijske ploče snižavaju temperaturu topljenja gornjeg klina plašta, potičući djelomično topljenje. U tom kontekstu, oslobađanje ugljičnog dioksida iz subdukiranog morskog krečnjaka povezuje ciklus stijena s ciklusom ugljika, naglašavajući njegovu ulogu kao dijela šireg [[biogeohemijski ciklus|biogeohemijskog ciklusa]].<ref>{{cite web |title=The Slow Carbon Cycle |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page2.php |website=NASA Earth Observatory |date=16. 6. 2011 |access-date=8. 5. 2023}}</ref> ==Izvan Zemlje: Kosmički ciklus stijena== Ciklus stijena bio je temelj geološkog obrazovanja i istraživanja. Stoljećima su geolozi konceptualizirali ciklus stijena kao zatvoreni sistem transformacije ograničen na Zemlju. Ova perspektiva danas izgleda zastarjelo, težeći ka "geološkom geocentrizmu" koji ograničava razumijevanje kako se stijenovita materija razvija u svemiru. Proučavanje [[meteorit]]a, istraživanje svemira i astronomska posmatranja otkrivaju da ciklus stijena nije isključivo zemaljski [[fenomen]], već proces velikih razmjera koji povezuje geološku evoluciju [[planeta]]rnih tijela sa međuzvjezdanom prašinom proizvedenom zvjezdanom smrću.<ref>{{cite book |last1=Tolstikhin |first1=Igor |last2=Kramers |first2=Jan |title=The Evolution of Matter |url=https://archive.org/details/evolutionofmatte0000tols_m9l8 |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=978-0-521-86647-7 |doi=10.1017/CBO9780511535604}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hazen |first1=Robert M. |last2=Morrison |first2=Shaunna M. |last3=Prabhu |first3=Anirudh |chapter=The evolution of mineral evolution |title=Celebrating the International Year of Mineralogy: Progress and Landmark Discoveries of the Last Decades |pages=15–37 |publisher=Springer Nature Switzerland |year=2023 |doi=10.1007/978-3-031-28805-0_2 |isbn=978-3-031-28805-0}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hazen |first1=Robert M. |last2=Papineau |first2=Dominic |last3=Bleeker |first3=Wouter |last4=Downs |first4=Robert T. |last5=Ferry |first5=John M. |last6=McCoy |first6=Timothy J. |last7=Sverjensky |first7=Dimitri A. |last8=Yang |first8=Hexiong |title=Review Paper: Mineral evolution |journal=American Mineralogist |volume=93 |issue=11–12 |pages=1693–1720 |year=2008 |doi=10.2138/am.2008.2955}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vitrano |first1=A. |last2=Mari |first2=N. |last3=Musumeci |first3=D. |last4=Ingaliso |first4=L. |last5=Vetere |first5=F. |year=2025 |title=Extending the Rock Cycle to a Cosmic Scale |journal=Geosciences |volume=15 |issue=8 |page=327 |doi=10.3390/geosciences15080327 |doi-access=free}}</ref> Ograničenja tradicionalnog ciklusa stijena proizlaze iz dva međusobno povezana problema koji su postajali sve očigledniji kako je sazrijevala nauka on [[planeta]]ma. Prvo, klasična geološka misao ostala je usredsređena na Zemlju, tretirajući našu planetu kao arhetipsku litogenu radionicu, a ne kao jedno od bezbrojnih okruženja u kojima se stijene formiraju i transformišu. Ova perspektiva, iako historijski razumljiva, kristalizirala se u koncepcijske okvire koji ne uspijevaju objasniti procese uočene u cijelom Sunčevom sistemu i šire. Drugo, disciplinarna fragmentacija izoluje geologe, planetarne naučnike i astrofizičare u paralelne zajednice koje koriste različite jezike i alate, iako proučavaju srodne fenomene. Ova fragmentacija se proteže i na obrazovanje, gdje studenti uče ciklus stijena koji isključuje većinu litogenih procesa koji djeluju u cijelom [[kosmos]]u, što predstavlja propuštenu priliku za razvoj integrativnog razmišljanja neophodnog za savremene [[geologija|geoznanosti]]. Redefinisanje ciklusa stijena na kosmičkoj skali rješava ove izazove uspostavljanjem jedinstvenog teorijskog okvira koji povezuje mikro– i makroskalna posmatranja, povezuje geologiju sa [[astrofizika|astrofizikom]] i planetnom naukom i potvrđuje epistemološku dostojanstvo ciklusa stijena kao alata za interdisciplinarno razumijevanje.<ref>{{cite journal |last1=Abrahamsen |first1=A. |last2=Bechtel |first2=W. |title=Diagrams as Tools for Scientific Reasoning |journal=Review of Philosophy and Psychology |date=2015 |volume=6 |pages=117–131 |doi=10.1007/s13164-014-0215-2}}</ref> Kosmički ciklus stijena potiče iz međuzvjezdanog prostora, gdje dinamički procesi oblikuju sirovine planetnih sistema. [[Zvjezdani vjetrovi]], [[kosmički zraci]] i eksplozije supernova modificiraju [[molekularni oblak|molekulske oblake]] selektivnim, uklanjanjem plina niske gustoće i koncentriranjem materije u gušćim regijama. Ova dinamika utiče na formiranje planetnih sistema i funkcionalno je analogna zemaljskim procesima selektivne erozije, transporta i taloženja. Mineraloški dokazi ovog međuzvjezdanog nasljeđa leže u presolarnim zrnima, mikroskopskim kristalima [[silicij- karbid]]a, [[dijamant]]a i [[grafit]]a čija starost prethodi formiranju Sunca i ukazuje na njihovo porijeklo u astrofizičkim procesima koji prethode [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]].<ref>{{cite journal |last1=Heck |first1=P.R. |last2=Greer |first2=J. |last3=Kööp |first3=L. |last4=Trappitsch |first4=R. |last5=Gyngard |first5=F. |last6=Busemann |first6=H. |last7=Maden |first7=C. |last8=Ávila |first8=J.N. |last9=Davis |first9=A.M. |last10=Wieler |first10=R. |title=Lifetimes of interstellar dust from cosmic ray exposure ages of presolar silicon carbide |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=2020 |volume=117 |issue=4 |pages=1884–1889 |doi=10.1073/pnas.1904573117}}</ref> Ovi minerali predstavljaju vezu između zvjezdane smrti i formiranja planeta, budući da kada [[zvijezde]] umiru, prašina koja čini početni materijal postaje dostupna za nove molekulske oblake, a potom i zvjezdane sisteme, određujući ciklus materijala između uzastopnih generacija zvijezda. Unutar protoplanetakih diskova, prašina i plin molekularnog oblaka prolaze kroz procese zagrijavanja i isparavanja. U ovom turbulentnom i dinamičnom okruženju, novi ciklus formiranja i uništavanja stijena počinje dok se formiraju agregati vatrostalnih [[mineral]]a, poznati kao inkluzije bogate kalcijem i aluminijem (CAI) i hondrule. Ovi sitni objekti prolaze kroz procese fragmentacije, ponovnog topljenja i re[[kristalizacija]], dok slobodno lebde u svemiru.<ref>{{cite journal |last1=Scott |first1=E.R. |title=Chondrites and the protoplanetary disk |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2007 |volume=35 |issue=1 |pages=577–620 |doi=10.1146/annurev.earth.35.031306.140100}}</ref> Ciklus [[asteroid]]nih stijena počinje akrecijom hondritičnih stijena. Primitivni asteroidi potom prolaze kroz cikličnu historiju kolizijskog uništenja, brečije i ponovne akrecije. Kod asteroida bogatih hlapljivim materijama, ovaj proces uključuje vodenu promjenu: tečna voda cirkuliše unutar njihove unutrašnjosti, transformirajući bezvodne [[silikat]]e u hidratizirane [[gline]] i druge sekundarne minerale, što je dokumentirano u ugljik-hondritnim meteoritima, uzorcima [[kometa]] i materijalima vraćenim iz Bennua i Ryugua.<ref>{{cite journal |last1=McAdam |first1=M. M. |last2=Sunshine |first2=J. M. |last3=Howard |first3=K. T. |last4=McCoy |first4=T. M. |title=Aqueous alteration on asteroids: Linking the mineralogy and spectroscopy of CM and CI chondrites |journal=Icarus |date=2015 |volume=245 |pages=320–332 |doi=10.1016/j.icarus.2014.09.041}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Farkas-Takács |first1=Anikó |last2=Kiss |first2=Csaba |last3=Góbi |first3=Sándor |last4=Kereszturi |first4=Ákos |title=Serpentinization in the thermal evolution of icy Kuiper belt objects in the early Solar system |journal=The Planetary Science Journal |date=2022 |volume=3 |issue=3 |pages=54 |doi=10.3847/PSJ/ac5175 |doi-access=free}}</ref> Sudari hiperbrzine izazivaju udarni metamorfizam, proces neuobičajen na Zemlji, ali izuzetno čest u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]]. Kako se asteroidi povećavaju, unutrašnja toplota može dovesti do termalnog metamorfizma unutar ovih tijela, ponekad razvijajući strukturu "ljuske luka". Ova [[toplota]] može postati dovoljno intenzivna da izazove unutrašnje topljenje, kao što je uočeno, naprimjer, na asteroidu [[4 Vesta]].<ref>{{cite journal |last1=Keil |first1=Klaus |title=Geological history of asteroid 4 Vesta: The "smallest terrestrial planet" |journal=Asteroids III |date=2002 |volume=3 |pages=573}}</ref> Unlike melting on Earth, which involves volcanism and tectonics, melting on asteroids can also occur through impacts. Oblik erozije koji je potpuno odsutan iz klasičnih dijagrama je [[svemirsko trošenje]], rasprostranjeno na svim planetarnim površinama bez atmosfere, koje kontinuirano mijenja bezzračna tijela izloženošću [[kosmički zraci|kosmičkim zracima]], zračenju [[sunčev vjetar|sunčevom vjetru]] i bombardiranju mikrometeoroidima.<ref>{{cite journal |last1=Pieters |first1=Carle M. |last2=Noble |first2=Sarah K. |title=Space weathering on airless bodies |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=2016 |volume=121 |issue=10 |pages=1865–1884 |doi=10.1002/2016JE005128}}</ref> Razmjena materijala između geoloških konteksta čini ciklus stijena otvorenim, a ne zatvorenim unutar planetnog okruženja. Zemlja kontinuirano prima približno 52 miliona kilograma međuplanetarnih [[čestica]] prašine godišnje u modernoj eri, što je skroman doprinos, ali dokaz da su planetna tijela oduvijek razmjenjivala materijal sa svojim kosmičkim okruženjem. Tokom [[Kasno teško bombardiranje|Kasnog teškog bombardiranja]], ovaj priliv je bio znatno značajniji. Procesi udara, daleko češći tokom ranih faza planetarne evolucije, generiraju udarni metamorfizam preko progresivnih skala intenziteta, stvarajući vene rastopljenih stijena i transformirajući ciljne stijene kroz pritiske i temperature nedostupne u zemaljskim okruženjima. Sudari hiperbrzine također izbacuju materijal u svemir, lansirajući stijene iz matičnih tijela koje putuju duži period prije nego što ih zarobi gravitacija drugog svijeta. Kada meteoriti stignu na planetarnu površinu, oni prolaze kroz naknadne hemijske promjene i fizičke modifikacije, integrirajući vanzemaljski materijal u ciklus stijena domaćina. Pokretački mehanizmi ciklusa stijena mogu se proširiti izvan tektonike ploča i zemaljskog vulkanizma. [[Plimno zagrijavanje]], generirano gravitacijskim interakcijama između mjeseca i njihovih primarnih planeta, pruža dovoljno energije za izazivanje topljenja stijena i održavanje vulkanske aktivnosti na tijelima kao što je [[Jupiterov mjesec]] [[Io (mjesec)|Io]]. Tektonika može djelovati i putem mehanizama koji nisu nalik Zemlji. [[Merkur]]ove režnjeve ljuske i Mjesečevi [[naborani grebeni]] bilježe deformacije planetarnih razmjera uzrokovane unutrašnjim hlađenjem.<ref>{{cite journal |last1=Cordell |first1=Bruce M. |last2=Strom |first2=Robert G. |title=Global tectonics of Mercury and the Moon |url=https://archive.org/details/physics-of-the-earth-and-planetary-interiors_1977-11_15_2-3/page/146 |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=1977 |volume=15 |issue=2-3 |pages=146–155 |doi=10.1016/0031-9201(77)90027-9}}</ref> [[Kriovulkanizam]] i kriotektonika, uočeni na [[Evropi (mjesec)|Evropi]], [[Enceladus]]u i [[Titan (mjesec)|Titanu]], preoblikuju ledene površine erupcijom materijala bogatih isparljivim materijama. Na Saturnovom mjesecu Titanu, hidrosfera na bazi metana aktivno oblikuje pejzaž kroz padavine, rijeke i jezera, vođena složenim fotohemijskim, meteorološkim i hidrogeohemijskim procesima. Konačno, udari ili gravitacijske interakcije mogu proizvesti [[međuzvjezdani objekt]] ili izbaciti planete odmetnike iz njihovih prvobitnih sistema, prenoseći geološki materijal na ogromne udaljenosti. Takvi objekti bi potencijalno mogli sudariti se s planetama u drugim zvjezdanim sistemima, ulazeći u nove cikluse stijena. ==Također pogledajte== {{portal|Geologija}} * [[Ciklični sedimenti]] * [[Migmatit]] ==Reference== {{refspisak}} ==Dodatni izvori== * {{cite book |last1=Blatt |first1=Harvey |last2=Tracy |first2=Robert J. |title=Petrology: Igneous, Sedimentary, and Metamorphic |url=https://archive.org/details/petrologyigneous0000blat_2edi |edition=2nd |publisher=W. H. Freeman |year=1996 |isbn=0-7167-2438-3}} * Fichter, Lynn S. (2000). ''[http://csmres.jmu.edu/geollab/Fichter/Wilson/Wilson.html The Wilson Cycle and a Plate Tectonic Rock Cycle]''. James Madison University. Retrieved 18 August 2005. * {{cite book |last1=Plummer |first1=Charles |last2=McGeary |first2=David |last3=Carlson |first3=Diane |title=Physical Geology |url=https://archive.org/details/physicalgeologye0000mcge_l0y4 |publisher=McGraw-Hill |year=2005 |isbn=0-07-293353-4}} ==Vanjski linkovi== * [https://web.archive.org/web/20060220043153/http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect2/Sect2_1a.html The Six Fundamental Concepts about the Earth's Geology – NASA] * [http://csmres.jmu.edu/geollab/Fichter/Wilson/Wilson.html Wilson cycle – a detailed Plate Tectonics rock cycle] * [https://web.archive.org/web/20050708023848/http://www.acad.carleton.edu/curricular/GEOL/DaveSTELLA/Rock%20Cycle/rock_cycle.htm Modelling the rock cycle with STELLA] * [https://web.archive.org/web/20050422024844/http://geowords.com/histbooknetscape/j23.htm Wilson cycle] * {{cite web |title=A circular Wilson cycle? |date=5. 9. 2000 |url=http://csmres.jmu.edu/geollab/Fichter/Wilson/wilsoncircl.html |archive-date=30. 8. 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050830051034/http://csmres.jmu.edu/geollab/fichter/Wilson/wilsoncircl.html}} [[Kategorija:Biogeohemijski ciklus]] [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Petrologija]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geohemija]] ogb3bikb5iqfm9o887njyfxodhm44fx 0 533805 3922027 3842348 2026-08-25T07:39:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3922027 wikitext text/x-wiki {{Short description|Teorija svijesti koju su razvili Wilhelm Wundt i Edward Titchener}} '''Strukturalizam''' (također '''strukturalna psihologija''') predstavlja rani pravac u [[psihologija|psihologiji]] koji je imao za cilj analizu strukture [[svijest]]i putem identifikacije njenih osnovnih elemenata.<ref name="Freedheim_2003">{{cite book |editor-last=Freedheim |editor-first=Donald K. |editor2=Weiner, Irving B. |date=2003 |title=Handbook of Psychology, Vol. 1: History of Psychology |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Handbook-of-psychology.-History-of-psychology.pdf |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=0-471-38320-1 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kao formalni psihološki pravac, strukturalizam je krajem 19. vijeka razvio [[Edward B. Titchener]], učenik [[Wilhelm Wundt]]a, nastojeći sistematizirati proučavanje svjesnog iskustva kroz metodu [[introspekcija|introspekcije]].<ref name="Schultz_2015">{{cite book |last=Schultz |first=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |date=2015 |title=A History of Modern Psychology |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/A-history-of-modern-psychology.pdf |edition=11. |location=Boston |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-305-54948-7 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna pretpostavka strukturalizma bila je da se složeni mentalni procesi mogu razumjeti razlaganjem na njihove elementarne sastavne dijelove, prvenstveno senzacije, slike i afekte.<ref name="Titchener_1928">{{cite book |last=Titchener |first=Edward Bradford |date=1928 |title=A Text-book of Psychology |url=https://archive.org/details/textbookofpsycho00edwa/page/n5/mode/2up |location=New York |publisher=The Macmillan Company |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Cilj strukturalista bio je utvrditi prirodu tih elemenata i zakone prema kojima se oni povezuju u složenije oblike svijesti.<ref name="Boring_1929">{{cite book |last=Boring |first=Edwin G. |date=1929 |title=A History of Experimental Psychology |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87639/mode/2up |location=New York |publisher=The Century Co. |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Edward B. Titchener == [[Edward B. Titchener]] smatra se osnivačem strukturalizma kao prve organizovane škole psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Schultz_2015" /> Kao student [[Wilhelm Wundt]]a na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], Titchener je bio pod snažnim utjecajem Wundtovih eksperimentalnih metoda, ali je razvio vlastiti teorijski sistem koji je stavljao naglasak na analizu svijesti kroz njene elementarne sastavne dijelove.<ref name="Boring_1929" /><ref name="Britannica_Structuralism">{{cite web |last=Encyclopaedia Britannica |date=28. 5. 2020 |title=Structuralism |url=https://www.britannica.com/science/structuralism-psychology |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Titchener je smatrao da psihologija treba biti strogo empirijska nauka, zasnovana na neposrednom opažanju iskustva. U djelu ''Systematic Psychology'' navodi: {{Citat|Posmatranje je jedina istinska i svojstvena metoda nauke; eksperiment nije ništa drugo do posmatranje učinjeno tačnijim i sigurnijim.<ref name="Titchener_1929">{{cite book |last=Titchener |first=Edward Bradford |year=1929 |title=Systematic Psychology: Prolegomena |url=https://archive.org/details/systematicpsycho0000edwa |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref>}} == Um i svijest == Prema Titcheneru, [[um]] predstavlja zbir svih svjesnih iskustava pojedinca, dok je [[svijest]] ukupnost mentalnih procesa prisutnih u određenom trenutku.<ref name="Titchener_1929" /> Njegov istraživački cilj bio je identifikovati osnovne elemente svijesti i način njihovog međusobnog povezivanja. === Introspekcija === Glavna istraživačka metoda strukturalizma bila je [[introspekcija]], odnosno sistematsko posmatranje i opisivanje vlastitih svjesnih iskustava pod strogo kontrolisanim eksperimentalnim uslovima.<ref name="Schultz_2015" /> Titchener je introspekciju smatrao osnovnim sredstvom psihološkog istraživanja. U djelu ''An Outline of Psychology'' navodi: {{Citat|U okviru psihologije, introspekcija predstavlja posljednju i jedinu instancu provjere.<ref name="Titchener_1921">{{cite book |last=Titchener |first=Edward Bradford |date=1921 |title=An Outline of Psychology |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.218478 |location=New York |publisher=The Macmillan Company |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref>}} Titchener je u okviru svoje strukturalističke metodologije smatrao da se introspektivni izvještaji moraju strogo odnositi na neposredni sadržaj iskustva, bez uključivanja interpretacije, prepoznavanja ili imenovanja objekta. Od ispitanika je zahtijevao da opisuju isključivo senzorne karakteristike podražaja (npr. boju, oblik, intenzitet, trajanje), a ne da navode šta predmet ″jeste″ u svakodnevnom smislu. Na primjer, umjesto da kažu ″ovo je olovka″, ispitanici su trebali opisati niz vizuelnih i taktilnih senzacija koje čine iskustvo opažanja tog predmeta.<ref name="Titchener_1928" /><ref name="Sternberg_1988">{{cite book |editor-last=Sternberg |editor-first=Robert J. |editor2=Smith, Edward E. |date=1988 |title=The Psychology of Human Thought |url=https://archive.org/details/psychologyofhuma0000unse_v3m1/mode/2up |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32229-4 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Titchener je tvrdio da imenovanje objekta podrazumijeva prethodno učenje i konceptualnu interpretaciju, čime se udaljava od ″čistog″ neposrednog iskustva koje je smatrao jedinim legitimnim predmetom psihološke analize. Takvo uključivanje značenja, prema njegovom shvatanju, predstavlja metodološku pogrešku jer zamjenjuje direktni doživljaj njegovim simboličkim ili kognitivnim ekvivalentom.<ref name="Titchener_1928" /> Ovu vrstu pogreške nazvao je ″greškom podražaja″ ({{en|stimulus error}}), definišući je kao tendenciju da se fizički stimulus poistovjeti sa njegovim konceptualnim ili jezičkim značenjem. Ovaj pojam je imao centralnu ulogu u kontroli introspektivnog izvještavanja, jer je trebao osigurati da se psihološka analiza zasniva na elementarnim komponentama iskustva, a ne na njihovim svakodnevnim interpretacijama ili kategorijama.<ref name="Titchener_1928" /><ref name="Boring_1929" /> === Elementi uma === U okviru strukturalističke psihologije, Titchener je nastojao identifikovati osnovne sastavne dijelove svjesnog iskustva, smatrajući da se složeni mentalni procesi mogu razložiti na jednostavnije elemente dostupne introspektivnoj analizi. U tom kontekstu razlikovao je tri osnovne vrste mentalnih elemenata: [[senzacija|senzacije]] (elementi percepcije), [[slika|slike]] (elementi ideja) i [[afekt|afekti]] (elementi emocija).<ref name="Titchener_1928" /> Senzacije su predstavljale osnovne jedinice perceptivnog iskustva i odnosile su se na neposredne doživljaje vanjskih podražaja, poput vizuelnih, auditivnih ili taktilnih kvaliteta. Slike su bile mentalni ekvivalenti odsutnih ili prethodno doživljenih senzacija, dok su afekti označavali subjektivna emocionalna stanja koja prate svjesno iskustvo.<ref name="Schultz_2015" /> Titchener je smatrao da se svi složeniji oblici mišljenja, [[Percepcija|percepcije]] i emocionalnog doživljaja mogu svesti na različite kombinacije i organizacije ovih osnovnih elemenata, čime se omogućava analitičko razlaganje strukture svijesti.<ref name="Schultz_2015" /> Svaki mentalni element, prema Titcheneru, mogao se opisati kroz određena osnovna svojstva: [[kvalitet (filozofija)|kvalitet]] (vrstu doživljaja), intenzitet (jačinu doživljaja), trajanje (vremensku komponentu), jasnoću (stepen izraženosti u svijesti) i prostornu rasprostranjenost (odnos prema prostoru u perceptivnom iskustvu).<ref name="Boring_1929" /> Prema Titcheneru, senzacije i slike posjeduju sva navedena svojstva, dok afekti nemaju jasnoću ni prostornu rasprostranjenost.<ref name="Titchener_1928" /> Ova klasifikacija omogućavala je sistematsku analizu svjesnog iskustva u skladu sa ciljem strukturalizma da [[Psihologija|psihologiju]] uspostavi kao analitičku nauku koja proučava osnovne elemente i njihove kombinacije u okviru svijesti.<ref name="Boring_1929" /> === Interakcija elemenata === Drugo važno pitanje u Titchenerovoj strukturalističkoj teoriji odnosilo se na način na koji se mentalni elementi međusobno povezuju i organizuju u jedinstveno svjesno iskustvo. Titchener je objašnjenje ove povezanosti u velikoj mjeri zasnivao na principima [[asocijacionizam|asocijacionizma]], koji su u psihologiji naglašavali ulogu povezanosti između mentalnih sadržaja na osnovu iskustva. Posebno je isticao ″princip kontigviteta″ (bliskosti), prema kojem se određene mentalne predstave međusobno povezuju ako su ranije bile zajedno doživljene u prostoru ili vremenu. Na taj način, pojava jedne mentalne predstave može spontano aktivirati druge s kojima je bila u iskustvenoj vezi, čime se objašnjava organizacija složenijih misaonih struktura iz jednostavnijih elemenata.<ref name="Schultz_2015" /> U okviru svoje interpretacije strukture svijesti, Titchener je odbacio Wundtove koncepte [[apercepcija|apercepcije]] i kreativne sinteze, koji su bili centralni u okviru Wundtovog [[voluntarizam (filozofija)|voluntarizma]].<ref name="Titchener_1928" /> Smatrao je da ti koncepti uvode dodatne teorijske konstrukte koji nisu direktno dostupni introspekciji i da se mentalni procesi mogu objasniti jednostavnijim asocijativnim vezama između elemenata iskustva. Titchener je također reinterpretirao fenomen [[pažnja|pažnje]], tvrdeći da ona ne predstavlja poseban mentalni proces, već da je riječ o izraženijoj ″jasnoći″ određenih senzacija u okviru svjesnog polja.<ref name="Titchener_1921" /> Na taj način, pažnja je u njegovoj teoriji svedena na kvalitet senzacije, a ne na zaseban funkcionalni mehanizam svijesti.<ref name="Boring_1929" /> === Odnos fizičkog i psihičkog === Nakon što je u okviru strukturalističkog pristupa identifikovao osnovne elemente [[um]]a i opisao njihove međusobne odnose, Titchener je postavio pitanje objašnjenja veze između svjesnog iskustva i fizioloških procesa. Ovo pitanje bilo je centralno u njegovom nastojanju da psihologiju uspostavi kao empirijsku nauku koja analizira strukturu [[Svijest|svijesti]], ali uz uvažavanje njenog odnosa prema fiziološkoj osnovi. Titchener je smatrao da fiziološki procesi u [[Nervni sistem|nervnom sistemu]] osiguravaju kontinuirani fizički supstrat koji omogućava vremensku i funkcionalnu povezanost psiholoških procesa. Međutim, on nije zastupao stav da nervni sistem uzrokuje svjesno iskustvo u direktnom smislu, već je smatrao da fiziološki procesi mogu služiti kao objašnjenje određenih karakteristika mentalnih događaja, poput njihove organizacije i kontinuiteta.<ref name="Boring_1929" /> U tom smislu, Titchener je zadržao psihofizički paralelizam kao implicitnu poziciju, prema kojoj su mentalni i fizički procesi paralelni, ali kauzalno odvojeni. Svjesno iskustvo se, prema ovom shvatanju, ne može svesti na fiziološke procese, već se mora analizirati kroz introspektivno ispitivanje njegovih elemenata. == Wilhelm Wundt i strukturalizam == [[Wilhelm Wundt]] bio je profesor [[Edward B. Titchener|Edwarda B. Titchener]]a na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]] i smatra se osnivačem eksperimentalne psihologije kao samostalne naučne discipline. Wundt je psihologiju definisao kao „nauku o neposrednom iskustvu”, pri čemu je naglašavao da se složeni svjesni procesi mogu analizirati razlaganjem na osnovne elemente iskustva dostupne empirijskom ispitivanju.<ref name="Carlson_2009">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |date=2009 |title=Psychology: The Science of Behaviour |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0004unse |edition=4. |location=Toronto |publisher=Pearson Education Canada |isbn=978-0-205-64524-4 |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> U laboratoriji u [[Leipzig]]u, osnovanoj 1879, Wundt je razvio sistematski pristup eksperimentalnoj psihologiji koji je uključivao kontrolisane uslove istraživanja i upotrebu [[Introspekcija|introspekcije]] kao metodološkog sredstva. Međutim, njegova upotreba introspekcije, koju je nazivao ″eksperimentalna introspekcija″, bila je strogo strukturirana i podrazumijevala je variranje stimulusa u laboratorijskim uslovima kako bi se preciznije analizirali elementi svijesti.<ref name="Danziger_1990">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1990 |title=Constructing the Subject: Historical Origins of Psychological Research |url=https://assets.cambridge.org/97805213/63587/sample/9780521363587ws.pdf |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46785-8 |access-date=3. 5. 2026 |language=en |archive-date=23. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723231208/https://assets.cambridge.org/97805213/63587/sample/9780521363587ws.pdf |url-status=dead }}</ref> Wundt je psihološku teoriju razvio u okviru tzv. [[voluntarizam (filozofija)|psihološkog voluntarizma]], prema kojem je osnovna funkcija svijesti aktivna organizacija mentalnih sadržaja putem volje (apercepcije), a ne njihova pasivna kombinacija.<ref name="Wundt_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Outlines of Psychology |year=1897 |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/cu31924014474534}}</ref> === Odnos Wundta i strukturalizma === Iako se Wundt u ranijoj literaturi često dovodio u vezu sa strukturalizmom, savremena historiografija psihologije jasno razlikuje njegovu teoriju od Titchenerovog strukturalizma. Titchener, koji je studirao kod Wundta, razvio je vlastiti sistem strukturalizma u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], pri čemu je naglasak stavio na analizu osnovnih elemenata svijesti (senzacije, slike i afekti), dok je Wundt naglašavao dinamičku organizaciju svjesnih procesa kroz apercepciju. Razlike između ova dva pristupa djelimično su nastale i zbog Titchenerovih prijevoda i interpretacija Wundtovih radova, kojima je on nastojao potkrijepiti vlastiti teorijski okvir. Time je u američkoj psihologiji stvoren pojednostavljen prikaz Wundta kao ″strukturaliste″, iako je njegov stvarni teorijski okvir bio znatno kompleksniji i usmjeren na aktivne procese organizacije svijesti<ref name="Leahey_1981">{{cite journal |last=Leahey |first=Thomas H. |date=1981 |title=The mistaken mirror: On Wundt's and Titchener's psychologies |url=https://www.academia.edu/56554298/The_mistaken_mirror_On_WundtS_and_TitchenerS_psychologies |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=17 |issue=2 |pages=273–282 |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> Boringova historijska interpretacija dodatno je učvrstila vezu između Wundta i strukturalizma, ali su kasnije analize pokazale da je takvo izjednačavanje metodološki i teorijski pojednostavljeno.<ref name="Boring_1929" /> === Razlike u teorijskim pristupima === Wundtova psihologija bila je usmjerena na proučavanje procesa [[Svijest|svijesti]], posebno apercepcije kao aktivnog organizacijskog principa mentalnog života. Nasuprot tome, strukturalizam je nastojao razložiti svijest na statičke elemente i opisati njihove kombinacije putem [[Introspekcija|introspekcije]]. Savremeni historijski pregledi ističu da je Wundtova laboratorijska psihologija u [[Leipzig|Leipzigu]] bila znatno šira i metodološki raznovrsnija od kasnijeg američkog strukturalizma, koji je razvio Titchener na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]].<ref name="Schultz_2015" /> == Kritike i alternativne teorije == Strukturalizam je, kao rana škola eksperimentalne psihologije, bio predmet brojnih metodoloških i teorijskih kritika, naročito tokom razvoja alternativnih pravaca krajem 19. i početkom 20. vijeka. Najizraženije kritike dolazile su iz okvira [[funkcionalizam (psihologija)|funkcionalizma]], koji se razvio u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] pod utjecajem ideja [[William James|Willijama Jamesa]]. Funkcionalisti su smatrali da [[Psihologija|psihologija]] ne treba biti usmjerena na analizu strukture svijesti, već na funkciju mentalnih procesa i njihovu ulogu u prilagođavanju organizma okolini.<ref name="James_1890">{{cite book |last=James |first=William |date=1890 |title=The Principles of Psychology |url=https://pure.mpg.de/pubman/item/item_2350624_2/component/file_2350623/James_1890_the_principles.pdf |location=New York |publisher=Henry Holt and Company |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Angell_1907">{{cite journal |last=Angell |first=James R. |date=1907 |title=The province of functional psychology |url=https://acervo.ler.app.br/livros/psicologia/5991.pdf |journal=Psychological Review |volume=14 |issue=2 |pages=61–91 |doi=10.1037/h0074808 |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Kritika introspekcije === Centralna tačka osporavanja strukturalizma bila je njegova oslonjenost na [[introspekcija|introspekciju]] kao primarnu metodu istraživanja. Kritičari su isticali da introspekcija nije dovoljno pouzdana jer zavisi od subjektivne sposobnosti ispitanika da identifikuje i verbalno opiše vlastita unutrašnja iskustva. Ovakav pristup rezultirao je varijabilnošću nalaza, budući da su različiti ispitanici davali različite opise istih stimulusa.<ref name="Boring_1929" /><ref name="Schultz_2015" /> Dodatni problem koji je istican jeste tzv. retrospektivni efekat, odnosno činjenica da introspektivni izvještaji često predstavljaju naknadnu rekonstrukciju iskustva, a ne neposredno opažanje. Time se, prema kritičarima, gubi osnovna naučna vrijednost introspekcije kao metode neposrednog uvida u svijest.<ref name="Watson_1913">{{cite journal |last=Watson |first=John B. |date=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://www.ufrgs.br/psicoeduc/chasqueweb/edu01011/behaviorist-watson.pdf |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Bihevioristička kritika === Radikalniji otklon od strukturalizma uslijedio je razvojem [[biheviorizam|biheviorizma]], posebno u radovima [[John B. Watson|Johna B. Watsona]]. Bihevioristi su odbacili [[Introspekcija|introspekciju]] kao naučnu metodu, tvrdeći da psihologija treba biti ograničena na objektivno mjerljivo ponašanje.<ref name="Watson_1913" /> Mentalni procesi nisu smatrani pogodnim predmetom naučnog istraživanja jer se ne mogu direktno opažati niti operacionalizovati. Kasniji pravci unutar biheviorizma, uključujući [[radikalni biheviorizam]] [[B. F. Skinner]]a, djelimično su uključili unutrašnje događaje poput mišljenja i [[Emocija|emocija]], ali ih nisu tretirali kao uzročne entitete nezavisne od ponašanja.<ref name="Skinner_1953">{{cite book |last=Skinner |first=B. F. |date=1953 |title=Science and Human Behavior |url=https://archive.org/details/dli.ernet.448915 |location=New York |publisher=The Macmillan Company |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Kritika holističke prirode percepcije === Strukturalistički pristup, koji je nastojao razložiti svijest na osnovne elemente, bio je osporen od strane [[geštalt psihologija|geštalt psihologije]]. Geštalt teoretičari su tvrdili da se perceptivno iskustvo ne može razumjeti kao suma njegovih dijelova, već da cjelina posjeduje organizacijska svojstva koja nisu svodiva na elemente.<ref name="Koffka_1935">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |date=1935 |title=Principles of Gestalt Psychology |url=https://ia800404.us.archive.org/7/items/in.ernet.dli.2015.221555/2015.221555.Principles-Of.pdf |location=New York |publisher=Harcourt, Brace |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> Strukturalizam je bio kritikovan i zbog ograničenog istraživačkog fokusa, budući da se primarno bavio analizom svjesnog iskustva odraslih ispitanika u laboratorijskim uslovima, dok je zanemarivao druge oblasti psihologije poput [[psihologija ličnosti|psihologije ličnosti]] i [[etologija|ponašanja životinja]].<ref name="Leahey_2013">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas H. |date=2013 |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |edition=7. |url=https://www.academia.edu/122371511/A_History_of_Psychology_From_Antiquity_to_Modernity |location=New York |publisher=Routledge |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> Titchenerov strukturalizam je kritikovan zbog ograničene praktične primjenjivosti. Za razliku od funkcionalista koji su naglašavali primjenu psihologije u obrazovanju i svakodnevnom životu, strukturalizam je bio usmjeren na „čistu nauku“ psihologije, bez direktne primjene na praktične probleme.<ref name="Schultz_2015" /> == Savremeni strukturalizam == Iako je strukturalizam kao samostalna škola psihologije izgubio institucionalni značaj početkom 20. vijeka, neka od njegovih osnovnih istraživačkih pitanja nastavila su živjeti unutar savremene [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[kognitivna neuroznanost|kognitivne neuroznanosti]]. Posebno je očuvan interes za analizu osnovnih elemenata svjesnog iskustva, uključujući [[senzacija|senzacije]], [[percepcija|percepcije]], [[Pažnja|pažnju]] i mentalne reprezentacije.<ref name="Sternberg_1988" /> Savremena [[kognitivna psihologija]], iako metodološki i teorijski značajno udaljena od Titchenerovog sistema, zadržala je interes za pitanja o strukturi mentalnih procesa, načinu obrade informacija i organizaciji svjesnog iskustva.<ref name="Eysenck_Keane_2020">{{cite book |last1=Eysenck |first1=Michael W. |last2=Keane |first2=Mark T. |date=2020 |title=Cognitive Psychology: A Student's Handbook |edition=8. |url=https://archive.org/details/cognitivepsychol0000eyse_v6h8 |location=London |publisher=Psychology Press |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> Za razliku od klasičnog strukturalizma, savremeni pristupi koriste eksperimentalne paradigme, računalne modele i neurofiziološke metode za proučavanje kognitivnih procesa. Jedan od važnih metodoloških nasljednika strukturalističke introspekcije jeste razvoj sistematskih metoda izvještavanja o subjektivnom iskustvu u eksperimentalnim uslovima. U savremenim istraživanjima svijesti introspektivni izvještaji koriste se kao dopunski izvor podataka, ali uz strogo kontrolisane eksperimentalne procedure i statističku analizu.<ref name="Baars_1997">{{cite book |last=Baars |first=Bernard J. |date=1997 |title=In the Theater of Consciousness: The Workspace of the Mind |url=https://bernardbaars.pbworks.com/f/Baars%25252BTheater%25252Bbook%25252BCh%25252B1-2.pdf |location=New York |publisher=Oxford University Press |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> Posebno u istraživanjima [[svijest|svijesti]], fenomenološkog iskustva i [[metakognicija|metakognicije]], subjektivni izvještaji i dalje imaju značajnu istraživačku vrijednost. Savremeni istraživači nastoje kombinovati subjektivne opise iskustva s objektivnim pokazateljima kao što su vrijeme reakcije, neuroimaging i fiziološke mjere.<ref name="Dehaene_2014">{{cite book |last=Dehaene |first=Stanislas |date=2014 |title=Consciousness and the Brain: Deciphering How the Brain Codes Our Thoughts |url=https://www.softouch.on.ca/kb/data/Consciousness%20and%20the%20Brain.pdf |location=New York |publisher=Viking |access-date=3. 5. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] i [[kognitivna neuroznanost|kognitivne neuroznanosti]] omogućio je detaljnije proučavanje procesa [[Percepcija|percepcije]], [[pažnja|pažnje]] i svijesti nego što je to bilo moguće u Titchenerovo vrijeme. Ipak, osnovna ideja da složeni mentalni procesi mogu biti analizirani kroz njihove sastavne dijelove ostala je prisutna u mnogim savremenim istraživačkim pristupima.<ref name="Leahey_2013"> Savremena historiografija psihologije često posmatra strukturalizam ne kao prevaziđeni pravac, nego kao važnu historijsku fazu u razvoju eksperimentalnih metoda i sistematskog proučavanja svjesnog iskustva.<ref name="Schultz_2015" /> == Vidi također == * [[Asocijacija ideja]] * [[Asocijacionizam]] * [[Mentalizam (psihologija)]] * [[Historija psihologije]] * [[Priroda]] == Reference == {{refspisak}} {{commonscat|Structuralism (Psychology)}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Strukturalna psihologija]] [[Kategorija:Naučne teorije]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] 7hq1efbya1dowtsnnz0yn3c365js5r1 0 534001 3921952 3917611 2026-08-24T23:04:45Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921952 wikitext text/x-wiki {{Islam|kultura}} {{Islam i druge religije}} Unutar muslimanskog svijeta, stavovi prema LGBTQ osobama variraju i varirali su između društava i pojedinačnih muslimana.<ref name="lawnet.fordham.edu">{{cite journal |last1=Rehman |first1=Javaid |last2=Polymenopoulou |first2=Eleni |date=2013 |title=Is Green a Part of the Rainbow? ''Sharia'', Homosexuality, and LGBT Rights in the Muslim World |url=https://ir.lawnet.fordham.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2322&context=ilj |url-status=live |format=PDF |journal=[[Fordham International Law Journal]] |publisher=[[Fordham University School of Law]] |volume=37 |issue=1 |pages=1–53 |issn=0747-9395 |oclc=52769025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721220600/https://ir.lawnet.fordham.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=2322&context=ilj |archive-date=21. 7. 2018 |access-date=30. 10. 2021}}</ref><ref name="Schmidtke 1999">{{cite journal |last=Schmidtke |first=Sabine |author-link=Sabine Schmidtke |date= 1999 |title=Homoeroticism and Homosexuality in Islam: A Review Article |journal=[[Bulletin of the School of Oriental and African Studies]] |location=[[Cambridge]] i [[New York City|New York]] |publisher=[[Cambridge University Press]] on behalf of the [[School of Oriental and African Studies]] ([[University of London]]) |volume=62 |issue=2 |pages=260–266 |doi=10.1017/S0041977X00016700 |eissn=1474-0699 |issn=0041-977X |jstor=3107489 |s2cid=170880292}}</ref><ref name=Accommodations>{{cite book |author-last=Murray |author-first=Stephen O. |author-link=Stephen O. Murray |year=1997 |chapter=The Will Not to Know: Islamic Accommodations of Male Homosexuality |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&pg=PA14 |editor1-last=Murray |editor1-first=Stephen O. |editor2-last=Roscoe |editor2-first=Will |title=[[Islamic Homosexualities|Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature]] |location=[[New York City|New York]] i [[London]] |publisher=[[NYU Press]] |pages=14–54 |doi=10.18574/nyu/9780814761083.003.0004 |isbn=9780814774687 |jstor=j.ctt9qfmm4 |oclc=35526232 |s2cid=141668547 |access-date=6. 11. 2021 |archive-date=19. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034024/https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&pg=PA14 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author-last=Polymenopoulou |author-first=Eleni |date=18. 5. 2020 |title=Forum: LGBTQ+ Issues in International Relations, Human Rights & Development – Same-Sex Narratives and LGBTI Activism in the Muslim World |url=https://gjia.georgetown.edu/2020/05/18/same-sex-narratives-and-lgbti-activism-in-muslim-world/ |url-status=live |journal=[[Georgetown Journal of International Affairs]] |location=[[Washington, D.C.]] |publisher=[[Walsh School of Foreign Service]] at the [[Georgetown University]] |issn=1526-0054 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020121756/https://gjia.georgetown.edu/2020/05/18/same-sex-narratives-and-lgbti-activism-in-muslim-world/ |archive-date=20. 10. 2020 |access-date=7. 12. 2021}}</ref> Iako je kolokvijalno i ''[[de facto]]'' zvanično prihvatanje barem nekih homoseksualnih i rodno varijantnih ponašanja bilo uobičajeno u predmodernim periodima, kasniji razvoji događaja, počevši od 19. vijeka, stvorili su pretežno neprijateljsko okruženje za LGBTQ osobe. Postoje razlike u tome kako [[Kuran]] i kasnije [[hadis]]ke tradicije tretiraju homoseksualnost, pri čemu su potonje daleko eksplicitnije negativne. Ovo je izazvalo raskole u pravnom mišljenju, jer dok su se sve glavne škole jurisprudencije uglavnom slagale da je ''[[Seksualnost u islamu#Analni seks|liwat]]'' — [[analni seks]] između muškaraca — bio ''[[haram]]'', mišljenja su se razlikovala u pogledu legalnosti i strogosti kazne, kao i pravnog položaja istospolnih odnosa žena.<ref name="iranica-law">{{cite encyclopedia |title=HOMOSEXUALITY ii. IN ISLAMIC LAW |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=[[Columbia University]] |location=[[New York City|New York]] |url=https://iranicaonline.org/articles/homosexuality-ii |access-date=13. 4. 2021 |last=Rowson |first=Everett K. |date=30. 12. 2012 |orig-year=15 December 2004 |volume=XII/4 |pages=441–445 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_11037 |issn=2330-4804 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517035334/https://iranicaonline.org/articles/homosexuality-ii |archive-date=17. 5. 2013 |doi-access=free|url-access=subscription }}</ref> Nadalje, ove formulacije uglavnom su ostale teoretske, s obzirom na to da historijski dokazi iz predmodernog perioda pokazuju ''de facto'' toleranciju homoseksualnih odnosa.<ref name="Schmidtke 1999" /><ref name="iranica-law" /><ref name="Conclusion Islamic Homosexualities">{{cite book |last1=Murray |first1=Stephen O. |title=[[Islamic Homosexualities|Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature]] |last2=Roscoe |first2=Will |last3=Allyn |first3=Eric |last4=Crompton |first4=Louis |last5=Dickemann |first5=Mildred |last6=Khan |first6=Badruddin |last7=Mujtaba |first7=Hasan |last8=Naqvi |first8=Nauman |last9=Wafer |first9=Jim |publisher=[[NYU Press]] |year=1997 |isbn=9780814774687 |editor1-last=Murray |editor1-first=Stephen O. |editor1-link=Stephen O. Murray |location=[[New York City|New York]] i [[London]] |pages=307–310 |chapter=Conclusion |doi=10.18574/nyu/9780814761083.003.0004 |jstor=j.ctt9qfmm4 |oclc=35526232 |display-authors=1 |access-date=20. 4. 2021 |editor2-last=Roscoe |editor2-first=Will |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&pg=PA307 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034025/https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&pg=PA307 |archive-date=19. 4. 2023 |url-status=live |s2cid=141668547 |last10=Westphal-Hellbusch |first10=Sigrid}}</ref><ref name="autogenerated1983" /><ref name="ia601301.us.archive.org">{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Homosexuality |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |publisher=MacMillan Reference USA |editor=Richard C. Martin |author=Everett K. Rowson}}</ref> Historijski zapisi također sugerišu da u slučaju da su zakoni protiv homoseksualnosti bili prizivani u predmodernom periodu, to se radilo uglavnom u [[Silovanje u islamskom pravu|slučajevima silovanja]] ili drugog "izuzetno eklatantnog kršenja javnog morala".<ref name="iranica-law" /> Ovi faktori omogućili su temama [[homoerotičnost|homoerotičnosti]] i [[pederastija|pederastije]] da budu kultivisane u [[Islamska poezija|islamskoj poeziji]] i drugim [[Islamska književnost|žanrovima islamske književnosti]] od 8. vijeka pa sve do modernog doba.<ref name="Conclusion Islamic Homosexualities"/><ref name="iranica-law" /><ref>{{cite book|author=Khaled El-Rouayheb |title=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World 1500–1800 |pages=12 ff}}</ref><ref name="ia601301.us.archive.org" /> U modernom dobu, stavovi muslimanske javnosti prema homoseksualnosti pretrpjeli su značajne promjene počevši od 19. vijeka, uglavnom zbog [[Međunarodno širenje selefizma i vehabizma|globalnog širenja islamskih fundamentalističkih pokreta]], prvenstveno [[Selefizam|selefizma]] i [[Vehabizam|vehabizma]].<ref name="Ibrahim 2016">{{cite journal |date= 2016 |title=Homophobic Muslims: Emerging Trends in Multireligious Singapore |journal=Comparative Studies in Society and History |location=[[Cambridge]] i [[New York City|New York]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=58 |issue=4 |pages=955–981 |doi=10.1017/S0010417516000499 |issn=1475-2999 |jstor=26293235 |s2cid=152039212 |author-last=Ibrahim |author-first=Nur Amali}}</ref> Muslimanski svijet također je bio pod uticajem seksualnih shvatanja i normi koje su u to vrijeme bile preovlađujuće u [[Kršćanski svijet|kršćanskom svijetu]], posebno u pogledu anti-LGBTQ zakona prisutnih širom evropskih društava; brojne većinski muslimanske zemlje koje su nekada bile kolonije evropskih carstava zadržavaju kolonijalne krivične sankcije protiv homoseksualnosti. Kako je [[Zapadna kultura|zapadna kultura]] vremenom omogućila platformu za procvat mnogih [[Društveni pokreti LGBTQ osoba|LGBTQ pokreta]], mnogi islamski fundamentalisti počeli su povezivati zapadni svijet sa "razornim moralnim padom" i rasprostranjenom homoseksualnošću.<ref name="economist">{{cite news |date=6. 6. 2018|title=How homosexuality became a crime in the Middle East|url=https://www.economist.com/open-future/2018/06/06/how-homosexuality-became-a-crime-in-the-middle-east|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703034324/https://www.economist.com/open-future/2018/06/06/how-homosexuality-became-a-crime-in-the-middle-east|archive-date=3. 7. 2019|access-date=4. 4. 2019|newspaper=The Economist}}</ref> U savremenom društvu, predrasude, [[Diskriminacija nad LGBT osobama|anti-LGBTQ diskriminacija]] i [[Nasilje nad LGBT osobama|anti-LGBTQ nasilje]] — uključujući nasilje koje se provodi unutar pravnih sistema — opstaju u velikom dijelu [[muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]],<ref name="lawnet.fordham.edu" /> što je pogoršano društveno konzervativnim stavovima i usponom [[Islamizam|islamističkih ideologija]] u nekim zemljama.<ref name="Ibrahim 2016" /><ref>{{cite journal |last=Siraj |first=Asifa |date= 2012 |title="I Don't Want to Taint the Name of Islam": The Influence of Religion on the Lives of Muslim Lesbians |journal=Journal of Lesbian Studies |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=16 |issue=4: ''Lesbians, Sexuality, and Islam'' |pages=449–467 |pmid=22978285 |doi=10.1080/10894160.2012.681268 |s2cid=22066812}}</ref><ref name="TransgenderHealth 2020">{{cite journal |last1=Zaharin |first1=Aisya Aymanee M. |last2=Pallotta-Chiarolli |first2=Maria |date= 2020 |title=Countering Islamic conservatism on being transgender: Clarifying Tantawi's and Khomeini's fatwas from the progressive Muslim standpoint |journal=[[International Journal of Transgender Health]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=21 |issue=3 |pages=235–241 |doi=10.1080/26895269.2020.1778238 |doi-access=free |issn=1553-2739 |lccn=2004213389 |oclc=56795128 |s2cid=225679841}}</ref> Postoje zakoni protiv homoseksualnih aktivnosti u mnogim većinski muslimanskim zemljama, pri čemu brojni od njih propisuju smrtnu kaznu za osuđene prestupnike.<ref name="auto">{{cite web |editor-last=Ghoshal |editor-first=Neela |date=26. 1. 2022 |title="Even If You Go to the Skies, We'll Find You": LGBT People in Afghanistan After the Taliban Takeover |url=https://www.hrw.org/report/2022/01/26/even-if-you-go-skies-well-find-you/lgbt-people-afghanistan-after-taliban-takeover |url-status=live |location=[[New York City|New York]] |publisher=[[Human Rights Watch]] |website=www.hrw.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207145435/https://www.hrw.org/report/2022/01/26/even-if-you-go-skies-well-find-you/lgbt-people-afghanistan-after-taliban-takeover |archive-date=7. 2. 2023 |access-date=21. 2. 2023}}</ref> U istraživanjima javnog mnijenja, ogromna većina muslimana u raznim zemljama odbacuje ideju da bi homoseksualnost trebala biti prihvatljiva u društvu.<ref name="Pew2013">{{cite web |date=4. 6. 2013 |title=The Global Divide on Homosexuality |url=https://www.pewresearch.org/global/2013/06/04/the-global-divide-on-homosexuality/ |access-date=9. 11. 2025 |website=Pew Research Center }}</ref><ref name=GlobalDivide/> Većina većinski muslimanskih zemalja protivila se potezima za unaprjeđenje LGBTQ prava i priznanja u [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]] (UN), uključujući i u [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalnoj skupštini UN-a]] te [[Vijeće za ljudska prava Ujedinjenih nacija|Vijeću za ljudska prava UN-a]].<ref name="lawnet.fordham.edu" /> Uprkos ovim dešavanjima, savremena islamska jurisprudencija generalno prihvata mogućnost da [[Transrodnost|transrodne osobe]] (''mukhannith''/''mutarajjilah'') promijene svoj rodni status, ali isključivo nakon hirurškog zahvata, vezujući nečiji rod za biološke markere.<ref name="Yusuf, Nasruddin 2022">{{cite journal |last1=Yusuf |first1=N. |last2=Willya |first2=E. |last3=Rajafi |first3=A. |last4=Djabli |first4=I. |date=2022 |title=Islamic Legal Status on Hajj for Transgender People according to Muslim Scholars in North Sulawesi |url=http://repository.iain-manado.ac.id/589/1/Islamic%20Legal%20Status%20on%20Hajj.pdf |url-status=dead |journal=Mazahib Jurnal Pemikiran Hukum Islam |volume=21 |issue=1 |pages=29–62 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825083949/http://repository.iain-manado.ac.id/589/1/Islamic%20Legal%20Status%20on%20Hajj.pdf |archive-date=25. 8. 2024 |access-date=25. 8. 2024}}</ref> Transrodne osobe ipak su suočene sa stigmom, diskriminacijom, zastrašivanjem i maltretiranjem na mnoge načine u većinski muslimanskim društvima.<ref name="TransgenderHealth 2020"/> Transrodni identiteti često se posmatraju unutar rodne binarnosti,<ref name="TransgenderHealth 2020"/> iako su neki predmoderni učenjaci prepoznavali [[Mukhannath|feminizirane muškarce]] (''mukhannath'') kao oblik [[Treći rod|trećeg roda]], sve dok je njihovo ponašanje bilo prirodno a ne predstava.<ref name="Yusuf, Nasruddin 2022" /> == Historija == Stavovi muslimana prema LGBTQ praksama varirali su kroz islamsku historiju; pravni učenjaci osuđivali su i često formulisali kazne za homoseksualne činove, ali je blago (ili često nepostojeće) provođenje omogućilo toleranciju, a ponekad i slavljenje takvih činova.<ref name="ia601301.us.archive.org" /> [[Homoerotičnost]] je bila idealizovana u obliku [[Homoerotska poezija|poezije]] ili umjetničkih izjava ljubavi, često od starijeg muškarca mlađem muškarcu ili adolescentu.<ref name="iranica-law" /> Ovo je prihvaćeno u dvorskim okruženjima kao sistem [[pederastija|pederastije]], mada su se događali i egalitarni istospolni odnosi (uz prijetnju društvenom [[Cenzura|osudom]] pasivnog partnera, ako se otkrije). U skladu s tim, arapski jezik imao je značajan rječnik homoerotičnih pojmova, sa više riječi koje su opisivale tipove [[Muška prostitucija|muških prostitutki]], uključujući i one iz perioda prije islama.<ref>{{cite book |author=John Boswell |url=https://books.google.com/books?id=v-MR5_AdG68C&pg=PA195 |title=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226067148 |pages=195–}}</ref><ref>{{Cite web |last=Al-Rouayheb |first=Khaled |date=2005 |title=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World |url=https://transreads.org/wp-content/uploads/2022/02/2022-02-10_62054cd61ba3b_BeforeHomosexualityintheArab-IslamicWorld1500-1800byKhaledEl-Rouayhebz-lib.org_.pdf |access-date=6. 5. 2026 |archive-date=19. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519184711/https://transreads.org/wp-content/uploads/2022/02/2022-02-10_62054cd61ba3b_BeforeHomosexualityintheArab-IslamicWorld1500-1800byKhaledEl-Rouayhebz-lib.org_.pdf |url-status=dead }}</ref> Schmitt identifikuje nekih dvadesetak riječi na arapskom, [[Perzijski jezik|perzijskom]] i [[Turski jezik|turskom]] jeziku za identifikaciju onih koji su penetrirani.<ref name="Accommodations" />{{rp|30–32}} Ostale srodne arapske riječi uključuju ''[[mukhannathun]]'' (feminizirani muškarci), ''ma'bûn'', ''halaqī'' i ''baghghā''.<ref name="TEOEM" /> === Predmoderno doba === [[Datoteka:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|mini|250px|desno|[[Abbas I|Abbas Veliki]] iz [[Safavidsko Carstvo|Safavidskog Irana]] sa [[Paž|pažom]] (1627), [[Perzijska minijatura|perzijska minijatura]] Muhammada Qasima u [[Muzej Louvre|Louvreu]];<ref name="Louvre.fr">{{cite web |last=Francis|first=Richard|date=2007|title=Shah Abbas I and his Page|url=https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/shah-abbas-i-and-his-page|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201015029/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/shah-abbas-i-and-his-page|archive-date=1. 12. 2012|access-date=1. 12. 2020|website=Louvre.fr|publisher=[[Muzej Louvre|Louvre]]|quote=Seated under a tree beside a stream, [[Abbas I of Persia|Shah Abbas I]] is offered wine by a young [[cup-bearer]] he seems to be rather fond of, as his arm is around his shoulders. [...] European travellers remarked on the shah's taste for wine and festivities, and also noted his penchant for charming [[Page (servant)|pages]] and cup-bearers. If he were not wearing a turban, the curly hair and ambiguous beauty of the young man here might suggest a woman. [...] The scene is also susceptible of symbolic interpretation: there are a vast number of short [[Persian poetry|Persian poems]], in a tradition going back to the [[Medieval Persia|Middle Ages]], which are addressed to the "saqi," or cup-bearer, the poet calling on the latter to bring about the intoxication of [[Islamic mysticism|mystical experience]] by pouring wine into the cup.|location=[[Paris]]}}</ref> Evropski putnici koji su posjetili Iran tokom vladavine šaha Abbasa govorili su o njegovoj snažnoj želji za šarmantnim mladim [[Paž|paževima]] i peharnicima.<ref name="Louvre.fr" />]]Postoji malo dokaza o homoseksualnoj praksi u islamskim društvima tokom prvog stoljeća i po islamske ere.<ref name="iranica-law" /> Homoerotska poezija iznenada se pojavljuje krajem 8. vijeka nove ere, naročito u Bagdadu u djelu [[Abu Nuwas|Abu Nuwasa]] (756–814), koji je postao majstor svih savremenih žanrova arapske poezije.<ref name="iranica-law" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Abu Nuwas &#124; Persian poet |encyclopedia=Britannica.com |url=https://www.britannica.com/biography/Abu-Nuwas |access-date=5. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308023255/http://www.britannica.com/biography/Abu-Nuwas |archive-date=8. 3. 2016 |url-status=live}}</ref> Poznati autor [[Al-Jahiz|Jahiz]] pokušao je objasniti naglu promjenu u stavovima prema homoseksualnosti nakon [[Abasidska revolucija|Abasidske revolucije]] dolaskom abasidske vojske iz [[Horasan|Horasana]], za koje se kaže da su se tješili muškim [[Paž|paževima]] kada im je zabranjeno da sa sobom povedu svoje žene.<ref name="iranica-law" /> Prema brojnim autorima iz tog vremena, povećan prosperitet nakon ranih osvajanja bio je praćen navodnom "korupcijom morala" u dva sveta grada [[Meka|Meki]] i [[Medina|Medini]]; [[Clifford Edmund Bosworth|Bosworth]] i drugi zaključuju da je homoseksualna praksa postala rasprostranjenija tokom ovog vremena kao rezultat akulturacije stranim običajima, kao što su muzika i ples koji su praktikovali ''[[mukhannathun]]'', a koji su uglavnom bili stranog porijekla, dok drugi autori tvrde da je ovaj proces bio povezan sa međureligijskim dijalogom, posebno u i oko [[Transoksijana|Transoksijane]].<ref name="autogenerated1983" /><ref name="iranica-literature" /> Naredna stoljeća bila su svjedokom nastavka ovog trenda.<ref name="autogenerated1983" /> Za abasidskog halifu [[Al-Amin]]a ([[Vladavina|vl.]] 809–813) govorilo se da je zahtijevao da žene robinje budu obučene u mušku odjeću kako bi ga se nagovorilo na seks s njima, a šira moda za ''ghulamiyyat'' (djevojčice koje liče na dječake) odražava se u književnosti tog perioda.<ref name="autogenerated1983" /> Religijski učenjaci također su bili pod uticajem ovog okruženja, ali u manjoj mjeri; Glavni sudija Abasidskog halifata [[Yahya ibn Aktham]] dozvolio je homoseksualne činove, uprkos tome što je bio strog prema drugim seksualnim činovima kao što je [[Blud|blud]].{{refn|<ref name=FemaleHomosexuality/>{{rp|pp=8, 53, 58, 83}}}} Ovo se pokazalo kontroverznim za pisca, Abi Salmu, koji je napisao "nadali smo se da ćemo vidjeti pravdu na djelu, ali su naše molbe završile u očaju, jer, može li svijetu i njegovim ljudima biti dobroga kada Glavni sudija muslimana sodomizira (''yaluṯu'')?"<ref name="FemaleHomosexuality">{{Cite book |last=Habib |first=Samar |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781135910099 |title=Female Homosexuality in the Middle East |date=6. 8. 2012 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-135-91009-9 |doi=10.4324/9780203941454}}</ref>{{rp|p=52}} Kasnije, u raspravi iz jedanaestog vijeka među učenjacima iz Bagdada, neki učenjaci koji su pokazivali crte [[Biseksualnost|biseksualnosti]] tvrdili su da je prirodno za muškarca da želi analni snošaj sa drugim muškarcem, ali da bi to bilo dozvoljeno tek u zagrobnom životu.<ref>{{cite book |last=Lange|first=Christian|url=https://archive.org/details/paradisehellinis0000chri|title=Paradise and Hell in Islamic Traditions|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-50637-3|location=Cambridge United Kingdom|page=|author-link=}}</ref>{{rp|p=152}} Slično, El-Rouayheb sugeriše da, kako se islamska ortodoksija stabilizovala i religiozni učenjaci su smatrali sodomiju odvratnim grijehom više ili manje bez izuzetka, većina njih nije vjerovala da ova zabrana obuhvata zaljubljivanje ili pisanje poezije.<ref>{{Cite web |title=Katerina Dalacoura (2014) p.4|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/56822/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610091932/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/56822/1/Homosexuality_Middle|archive-date=10. 6. 2020|access-date=7. 3. 2017}}</ref> [[Datoteka:Mahmud and Ayaz and Shah Abbas I.jpg|mini|250px|desno|[[Mahmud od Ghaznija]] (u crvenoj odori), rukuje se sa šeikom, dok njegov pratilac [[Malik Ayaz]] stoji iza njega (1515)]]Shvatanja homoseksualnosti koja se nalaze u klasičnim islamskim tekstovima ličila su na [[Homoseksualnost u staroj Grčkoj|tradicije klasične Grčke]] i [[Homoseksualnost u starom Rimu|antičkog Rima]], a ne na savremeno razumijevanje seksualne orijentacije.<ref name="iranica-law" /><ref name="ali-105">{{Cite book |last=Ali |first=Kecia |title=Sexual Ethics And Islam |publisher=Oneworld Publications (Kindle edition) |year=2016 |page=105 |author-link=Kecia Ali}}</ref> U ranijim tekstovima očekivalo se da će mnoge zrele muškarce seksualno privlačiti i žene i adolescenti (uz navodni 'ideal' počevši od četrnaeste godine pa sve do izrastanja pune brade), i od takvih muškaraca se očekivalo da žele igrati samo aktivnu ulogu u homoseksualnom odnosu nakon što dostignu punoljetstvo.<ref name="iranica-law" /><ref name="ali-105" /> Ove norme nisu bile statične, međutim; dok se rast brade smatrao konvencionalnom dobi kada bi adolescent izgubio svoju homoerotsku privlačnost u ranijim periodima, dob stereotipnog voljenog postala je manje ograničena tokom kasnijih perioda.<ref name="iranica-law" /><ref name="iranica-literature">{{cite encyclopedia |title=HOMOSEXUALITY iii. IN PERSIAN LITERATURE|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=[[Columbia University]]|location=[[New York City|New York]]|url=https://iranicaonline.org/articles/homosexuality-iii|access-date=25. 6. 2021|last=Rowson|first=Everett K.|date=23. 3. 2012|author-link=Everett K. Rowson|orig-year=15 December 2004|volume=XII/4-5|pages=445–448, 449–454|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_11037|issn=2330-4804|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517035336/https://iranicaonline.org/articles/homosexuality-iii|archive-date=17. 5. 2013|doi-access=free}}</ref> Ovaj prototip bio je često predstavljan u [[Perzijska poezija|perzijskoj poeziji]] kroz [[Turkijski narodi|turkijske]] vojnike robove koji su u većini slučajeva bili znatno stariji od navodnog 'idealnog doba', a bio je ilustrovan i pričom o [[Mahmud od Ghaznija|Mahmudu od Ghaznija]] (971–1030), vladaru [[Ghaznavidsko Carstvo|Ghaznavidskog Carstva]], i njegovom peharniku [[Malik Ayaz]]u.<ref name="iranica-law" /><ref name="iranica-literature" /> [[Datoteka:Trenecito.jpg|mini|Ilustracija iz Tuhfet ul-Mulk, osmanskog rukopisa iz 1773.|412x412px]]Dok su klasični tekstovi i poezija pokrivali homoerotičnost na ograničen način, mnogi autori navode da je u brojnim periodima permisivnost i egalitarizam u diskursu o istospolnim vezama varirao od jednog do drugog konteksta.<ref name="Conclusion Islamic Homosexualities" /><ref name=":4">{{Cite book|edition=1|title=Producing Desire: Changing Sexual Discourse in the Ottoman Middle East, 1500-1900|url=https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctt1pnq80|publisher=University of California Press|date=2006|isbn=978-0-520-24564-8|first=Dror|last=Ze’evi |jstor=10.1525/j.ctt1pnq80 }}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|title=Homosexuality in the Ottoman Empire|url=https://www.jstor.org/stable/41299403|journal=Historical Reflections / Réflexions Historiques|date=2007|issn=0315-7997|pages=101–116|volume=33|issue=1|first=Stephen O.|last=Murray |jstor=41299403 }}</ref> Murray tvrdi da uprkos normativnoj prirodi restriktivnog [[Pederastija|pederastičnog]] diskursa u dvorskim okruženjima, egalitarni istospolni odnosi su se dešavali;<ref name="Conclusion Islamic Homosexualities" /> i dalje, Rowson ističe da su muški autori koji su pisali o seksu izgleda bili relativno ambivalentni prema ženskim istospolnim odnosima.<ref name="iranica-law" />Govoreći specifično o teritorijama Osmanskog Carstva, Ze'evi tvrdi da stigma vezana za odrasle pasivne partnere uobičajena [[Zlatno doba islama|u Zlatnom dobu islama]] izgleda sumnjivo odsutna iz osmanskih medicinskih rasprava; i dalje argumentuje da, s izuzetkom daleko više muškocentričnog, patrijarhalnog glasa, svakodnevni osmanski seksualni diskurs bio bi "nama (...) srodniji novijim televizijskim serijama kao što su ''[[Seks i grad]]'' ili ''[[Will i Grace]]'' nego većini seksualnog diskursa devetnaestog i dvadesetog vijeka."<ref name=":4" /> S druge strane, otvorenije diskusije o seksualnosti tokom ovog vremena mogu se naći u brojnim kontekstima. Zbirke kako narodne tako i klasične poezije i pjesama koje je sastavio [[Ali Ufkî]], sadrže brojne pjesme povezane s muškom i ženskom istospolnom ljubavlju, barem u jednom slučaju u egalitarnom kontekstu.<ref>{{Cite book|title=Ottoman And European Music In ʿAlī Ufuḳī 's Compendium, MS Turc 292|url=http://archive.org/details/haug-2019-ottoman-and-european-music-in-ali-ufuki-s-compendium-ms-turc-292|date=2019|last=Haug}}</ref> Djela [[Enderûnlu Fâzıl]]a na sličan način obuhvataju mušku i žensku istospolnu ljubav na znatno manje dobno segregiran način.<ref name=":6">{{Cite journal|title=Representation of Gender and Sexuality in Ottoman and Turkish Erotic Literature|url=https://www.jstor.org/stable/43383697|journal=The Turkish Studies Association Journal|date=2004|issn=2380-2952|pages=81–103|volume=28|issue=1/2|first=İrvin Cemil|last=Schick |jstor=43383697 }}</ref> [[Nedîm]], slavni osmanski pjesnik, izgleda da je slobodno govorio o ljubavi sa starijim muškarcima, jer je u svojoj turskoj i perzijskoj poeziji često spominjao brade.<ref name=":5" /> Slično, pozorište sjenki često je predstavljalo žensku istospolnu ljubav, kao i jednog od glavnih likova, ''[[Karagöz i Hacivat|Karagöza]]'', kako prebacuje između aktivnih i pasivnih uloga.<ref name=":6" /><ref name="lapidus">{{Cite book |author1=Ira M. Lapidus|title=A History of Islamic Societies|author2=Lena Salaymeh|publisher=Cambridge University Press (Kindle edition)|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9|pages=361–362|quote=The attitudes toward homosexuality in the Ottoman Empire underwent a dramatic change during the 19th century. Before that time, Ottoman societal norms accepted homoerotic relations as normal, despite condemnation of homosexuality by religious scholars. The Ottoman Sultanic law (''[[Qanun (law)|qanun]]'') tended to equalize the treatment of hetero- and homosexuals. Dream interpretation literature accepted homosexuality as natural, and ''[[Karagöz and Hacivat|karagoz]]'', the principal character of popular puppet theater, engaged in both active and passive gay sex. However, in the 19th century, Ottoman society started to be influenced by European ideas about sexuality as well as the criticism leveled at the Ottoman society by European authors for its sexual and gender norms, including homosexuality. This criticism associated the weakness of the Ottoman state and corruption of the Ottoman government with Ottoman sexual corruption. By the 1850s, these ideas were prompting embarrassment and self-censorship among the Ottoman public regarding traditional attitudes toward sex in general and homosexuality in particular. Dream interpretation literature declined, the puppet theater was purged of its coarser elements, and homoeroticism began to be regarded as abnormal and shameful.}}</ref> Uprkos ovim izuzecima u određenim postavkama i periodima, homoseksualne prakse prisutne u dvorskim i 'uglednim' krugovima u islamskom svijetu uglavnom su ostale dobno segregirane. U medicinskoj tradiciji, traženje igranja pasivne uloge smatralo se neprirodnim i sramotnim za zrelog muškarca, a prateći grčke presedane, islamski svijet je to smatrao patološkim.<ref name="iranica-law" /><ref name="ali-105" /> Zato je medicinski izraz ''ubnah'' korišten za želju muškarca da isključivo prima analni odnos. Ljekari koji su teoretizirali o ''ubnah'' uključuju [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|Rhazesa]], koji je mislio da to korelira s malim genitalijama i da je liječenje moguće pod uslovom da se subjekt ne smatra previše feminiziranim a ponašanje ne bude "produženo".<ref>{{cite book |last=Massad |first=Joseph |url=https://archive.org/details/isbn_9780226509587 |title=Desiring Arabs |date=2007 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226509600 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226509587/page/251 251] |url-access=registration}}.</ref> [[Dawud al-Antaki]], nasuprot tome, zagovarao je da je to moglo biti uzrokovano kiselkastom supstancom ugrađenom u vene anusa, uzrokujući svrbež i samim tim potrebu za olakšanjem.<ref>{{cite book |author=Khaled El-Rouayheb |url=https://books.google.com/books?id=undbSDztxVMC&pg=PA19 |title=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800 |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226729909 |pages=19–}}</ref> === Moderno doba === [[Datoteka:Lining up to use a boy.jpg|mini|upright|Osmanska ilustracija koja prikazuje mladog muškarca korištenog za grupni seks (iz ''Sawaqub al-Manaquib''), 19. vijek]]U 18. i 19. vijeku došlo je do uspona [[Islamski fundamentalizam|islamskog fundamentalizma]] poput [[Vehabizam|vehabizma]], koji je počeo zagovarati strožije pridržavanje hadisa.<ref name="falaky">{{cite journal |last1=Falaky |first1=Fayçal |date=2018 |title=Radical Islam, Tolerance, and the Enlightenment |journal=Studies in Eighteenth-Century Culture |volume=47 |pages=265–266 |doi=10.1353/sec.2018.0026 |s2cid=149570040}}</ref><ref name="evans">{{cite journal |last1=Evans |first1=Daniel |date=2013 |title=Oppression and Subalternity: Homosexual and Transgender in Islam |url=https://books.google.com/books?id=oz_wBQAAQBAJ&pg=PA109 |url-status=live |journal=Journal of the International Relations and Affairs Group |volume=3 |issue=1 |pages=109–110 |isbn=9781304399694 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034035/https://books.google.com/books?id=oz_wBQAAQBAJ&pg=PA109 |archive-date=19. 4. 2023 |access-date=28. 5. 2020}}</ref><ref name="dialmy">{{cite journal |last1=Dialmy |first1=Abdessamad |date=13. 5. 2010 |title=Sexuality and Islam |journal=The European Journal of Contraception & Reproductive Health Care |volume=15 |issue=3 |pages=160–168 |doi=10.3109/13625181003793339 |pmid=20441406 |s2cid=1099061}}</ref> Godine 1744. Muhammad bin Saud, plemenski vladar grada [[Diraja|Diriyah]], podržao je misiju [[Muhammed ibn Abdulvehab|ibn Abd al-Wahhaba]] i njih dvojica su se zakleli da će zajedno uspostaviti državu vođenu prema onome što su smatrali istinskim islamskim principima. Sljedećih sedamdeset godina, sve do ukidanja prve države 1818, vehabije su dominirale od [[Damask|Damaska]] do [[Bagdad|Bagdada]]. Homoseksualnost, koja je uglavnom bila tolerisana u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]], postala je kriminalizovana pod vehabijama, a oni koji bi se proglasili krivima bili su bacani u smrt s vrhova munara.<ref name="falaky" /> Nekoliko decenija kasnije, 1858. godine, reforme [[Tanzimat]]a stupile su na snagu u Osmanskom Carstvu. Ove reforme, u cjelini, poništile su veliki dio presuda iz ranijih pravnih sistema. Kako pravilo o homoseksualnosti nije bilo uključeno u nove skupove zakona, Osmanlije su efektivno ukinule svaku zabranu homoseksualnosti, teorijsku ili drugačiju.<ref>{{cite news |author=Tehmina Kazi |date=7. 10. 2011 |title=The Ottoman empire's secular history undermines sharia claims |newspaper=UK Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/oct/07/ottoman-empire-secular-history-sharia |url-status=live |access-date=12. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401142651/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/oct/07/ottoman-empire-secular-history-sharia |archive-date=1. 4. 2019}}</ref><ref>{{cite web |author=Ishtiaq Hussain |date=15. 2. 2011 |title=The Tanzimat: Secular Reforms in the Ottoman Empire |url=http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017061131/http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |archive-date=17. 10. 2016 |access-date=6. 10. 2012 |publisher=Faith Matters}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Ozsoy |first1=Elif Ceylan |title=Decolonizing Decriminalization Analyses: Did the Ottomans Decriminalize Homosexuality in 1858? |journal=Journal of Homosexuality |date=2021 |volume=68 |issue=12 |pages=1979–2002 |doi=10.1080/00918369.2020.1715142|pmid=32069182 |hdl=10871/120331 |s2cid=<!-- 211191107 --> |hdl-access=free }}</ref> Međutim, mnogi autori tvrde da su efekti ovog reformskog perioda bili represija, a ne dalje prihvatanje, istospolnih veza: Özsoy piše da prije 19. vijeka, osmansko društvo nije efektivno ni kriminalizovalo homoseksualnost, dok Lapidus i Salaymeh tvrde da su do 1850-ih, uslijed evropskog uticaja, počeli cenzurisati istospolne odnose koje su nekada smatrali relativno normativnim.<ref name=":2" /><ref name="lapidus" /><ref>{{Cite journal|title=Hiding Sexuality: The Disappearance of Sexual Discourse in the Late Ottoman Middle East|url=https://www.jstor.org/stable/23178871|journal=Social Analysis: The International Journal of Social and Cultural Practice|date=2005|issn=0155-977X|pages=34–53|volume=49|issue=2|first=Dror|last=Ze'evi |doi=10.3167/015597705780886211 |jstor=23178871 }}</ref> Prema [[Dror Ze'evi|Droru Ze'eviju]], ovi represivni procesi oblikovali su devetnaesti vijek u Osmanskom Carstvu, rezultirajući reinterpretacijom lokalnog kulturnog materijala i tradicija.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Zeevi|first=Dror|title=Hiding Sexuality - Disappearance of Sexual Discourse in the Late Ottoman Middle East|url=https://www.academia.edu/9535498|journal=Social Analysis}}</ref> Ze'evi prati ove procese do evropskih putnika koji osuđuju Osmanlije zbog njihovih navodno 'iskvarenih' seksualnih sklonosti, i tvrdi da su pismeni slojevi carstva reagovali 'ponovnim izmišljanjem' sopstvenih seksualnih normi.<ref name=":0" /> Novi diskurs idealizovanog, [[Heteronormativnost|heteronormativnog]] osmanskog svijeta koji je nadmašivao Evropu u njenoj navodnoj seksualnoj 'moralnosti' bio je proizvod ovog procesa, pri čemu su lokalne prakse i diskursi aktivno potiskivani kako bi se uskladili sa ovom izmišljenom tradicijom.<ref name=":0" /> Kada je riječ specifično o istospolnim odnosima, [[Ahmed Cevdet-paša]] je u to vrijeme izjavio:<blockquote>"Ljubitelji žena (''zendost'') su se namnožili, dok se broj ljubitelja dječaka (''mahbub'') smanjio. Kao da je zemlja progutala [[Lotov narod]]. Ljubav i afinitet koji su, u Istanbulu, bili ozloglašeno i uobičajeno usmjereni prema mladićima sada su preusmjereni na djevojke, u skladu s prirodom."<ref>{{cite book |last1=Kreil |first1=Aymon |last2=Sorbera |first2=Lucia |last3=Tolino |first3=Serena |title=Sex and Desire in Muslim Cultures: Beyond Norms and Transgression from the Abbasids to the Present Day |date=30. 6. 2022 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-7556-3713-3 |url=https://books.google.com/books?id=5xZ4EAAAQBAJ&pg=PA91 |page=91}}</ref></blockquote> Što se tiče muslimanskog svijeta općenito, Tilo Beckers tvrdi da iako su "endogenetske promjene" koje su pokušavale reinterpretirati religijske i kulturne tekstove bile uticajne na promjenu stavova viđenu u muslimanskom svijetu 19. vijeka, "egzogenetske promjene" iz evropskih zemalja su također definisale nove društvene stavove u muslimanskom svijetu.<ref name="beckers">Tilo Beckers, "Islam and the Acceptance of Homosexuality," in ''Islam and Homosexuality, Volume 1'', ed. Samar Habib, 64–65 (Praeger, 2009).</ref> Bauer na sličan način piše da "iako savremeni islamistički pokreti osuđuju homoseksualnost kao oblik zapadne dekadencije, trenutne predrasude prema njoj u muslimanskoj javnosti potiču od spoja tradicionalne islamske pravne teorije sa popularnim predodžbama koje su uvezene iz Evrope tokom kolonijalnog doba."<ref>{{cite news |author=Viola van Melis |date=16. 11. 2011 |title=Islam tolerierte früher Homosexuelle |url=https://hpd.de/node/12315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503163831/https://hpd.de/node/12315 |archive-date=3. 5. 2019 |access-date=20. 1. 2019 |newspaper=HPD Humanistischer Pressedienst}}</ref> U nekim većinski muslimanskim zemljama, trenutni anti-LGBTQ zakoni donijeti su direktno od strane britanskih ili sovjetskih organa i zadržani su nakon sticanja nezavisnosti.<ref name="ahmadi">{{cite journal |author=Shafiqa Ahmadi|year=2012|title=Islam and Homosexuality: Religious Dogma, Colonial Rule, and the Quest for Belonging|url=https://scholarship.law.stjohns.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1709&context=jcred|url-status=live|journal=Journal of Civil Rights and Economic Development|volume=26|issue=3|pages=557–558|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404044040/https://scholarship.law.stjohns.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1709&context=jcred|archive-date=4. 4. 2019|access-date=4. 4. 2019}}</ref><ref name="economist" /> [[Indijski kazneni zakon]] iz 1860, koji je uključivao i [[Član 377. Indijskog kaznenog zakona|zakon protiv sodomije]], korišten je kao osnova kaznenog zakonodavstva i u drugim dijelovima [[Britansko Carstvo|carstva]].<ref>{{cite web |author=Shanon Shah|title=Islam's LGBT allies|url=https://musliminstitute.org/freethinking/gender/islams-lgbt-allies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503163830/https://musliminstitute.org/freethinking/gender/islams-lgbt-allies|archive-date=3. 5. 2019|access-date=5. 4. 2019|website=Muslim Institute}}</ref> === Savremeni razvoji === U novije vrijeme, progon LGBTQ+ osoba također je pojačan usponom islamskog fundamentalizma i pojavom pokreta za prava homoseksualaca na Zapadu, što je omogućilo islamistima da prikazuju homoseksualnost kao štetni uvoz iz [[Zapadni svijet|zapadnog svijeta]].<ref name="economist" /> Dynes i Donaldson ističu da zemlje sjeverne Afrike pod francuskim kolonijalnim tutorstvom nisu imale propise protiv sodomije u svojim kolonijalnim zakonima, te da su njihovi anti-LGBTQ zakoni rođeni tek kasnije, kada se cjelokupna težina modernog muslimanskog javnog mnijenja obrušila na one koji bi, po uzoru na zapadne zagovornike oslobođenja homoseksualaca, tražili da homoseksualnost (prije svega odrasle muškarce u pasivnoj ulozi) učine javno uvaženom.<ref name="dynesdonaldson">{{cite book |last1=Dynes |first1=Wayne R. |title=Asian homosexuality |last2=Donaldson |first2=Stephen |date=1992 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780815305484 |page=X}}</ref> Nedavna dešavanja u mnogim zemljama odražavaju ovaj trend. U nekim državama, kao što su Iran i [[Irak]], dominira diskurs da je zapadni imperijalizam taj koji širi homoseksualnost.<ref name="evans" /> U [[Iran|Iranu]], nekoliko stotina političkih protivnika pogubljeno je neposredno nakon [[Iranska revolucija|Islamske revolucije 1979]], a režim je to pravdao optužujući ih za homoseksualnost. Homoseksualni odnos postao je krivično djelo kažnjivo smrću prema iranskom ''Islamskom kaznenom zakonu'' iz 1991. Iako je razloge za egzekucije u Iranu teško pratiti, postoje dokazi da je nekoliko osoba obješeno zbog homoseksualnog ponašanja tokom 2005–2006. i 2016. godine, pretežno u slučajevima sumnjivih optužbi za silovanje.<ref>{{cite book |author1=Asal, V. |title=Legal Path Dependence and the Long Arm of the Religious State: Sodomy Provisions and Gay Rights Across Nations and Over Time |year=2016 |url=https://archive.org/details/legalpathdepende0000asal |author2=Sommer, U. |publisher=State University of New York Press |page=[https://archive.org/details/legalpathdepende0000asal/page/64 64]}}</ref><ref name="economist" /> U [[Irak|Iraku]], gdje je homoseksualnost legalna, slom zakona i reda nakon [[Rat u Iraku|Drugog zaljevskog rata]] omogućio je islamističkim milicijama i osvetnicima da djeluju u skladu sa svojim predrasudama prema gej osobama, pri čemu je [[Islamska država|ISIL]] stekao posebnu ozloglašenost zbog stravičnih činova nasilja protiv LGBTQ osoba koji su počinjeni pod njihovom vlašću u dijelovima Sirije i Iraka.<ref name="economist" /> Međutim, u [[Egipat|Egiptu]], gdje homoseksualnost ponovo nije eksplicitno kriminalizovana, ista se često gonila na osnovu nejasno formulisanih zakona o "moralu". Pod trenutnom vlašću [[Abdel Fattah el-Sisi|Abdela Fattaha el-Sisija]], hapšenja LGBTQ osoba povećana su pet puta, što očito odražava nastojanje da se dopadne konzervativcima.<ref name="economist" /> U [[Uzbekistan|Uzbekistanu]], zakon o zabrani sodomije, donesen nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] s ciljem povećanja nataliteta, iskorišten je 2004. protiv aktiviste za prava homoseksualaca koji je zatvoren i podvrgnut ekstremnom zlostavljanju.<ref name="ahmadi" /> == Sveti tekstovi i islamska jurisprudencija == === Istospolni odnosi === ==== U Kuranu ==== {{Glavni|Islamski pogled na Lota|Liwat}} [[Datoteka:Lot BnF Persan 54 fol. 40.jpg|mini|upright|[[Lot u islamu|Lut]] bježi iz [[Sodoma i Gomora#Islam|grada]] sa svojim kćerima; njegova supruga gine od stijene. [[Perzijska minijatura]] (16. vijek), [[Nacionalna biblioteka Francuske]], [[Pariz]].]] Kuran sadrži nekoliko navodnih aluzija na homoseksualne aktivnosti, što je tokom stoljeća podstaklo značajne [[Tefsir|egzegetske]] i [[Fikh|pravne]] komentare.<ref name=EoQ>{{cite encyclopedia |author-last=Rowson |author-first=Everett K. |year=2006 |title=Homosexuality |editor-last=McAuliffe |editor-first=Jane Dammen |editor-link=Jane Dammen McAuliffe |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the Qurʾān]] |volume=2 |location=[[Leiden]] |publisher=[[Brill Publishers]] |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00085 |pages=444–445 |isbn=90-04-14743-8}}</ref> Tema se najjasnije obrađuje u priči o [[Sodoma i Gomora#Islam|Sodomi i Gomori]] (sedam [[Ajet|ajeta]])<ref name="Muhammad Homosexuality">{{cite book |author-last=Wafer |author-first=Jim |year=1997 |chapter=Muhammad and Male Homosexuality |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&pg=PA88 |editor1-last=Murray |editor1-first=Stephen O. |editor1-link=Stephen O. Murray |editor2-last=Roscoe |editor2-first=Will |title=[[Islamic Homosexualities|Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature]] |location=[[New York City|New York]] i [[London]] |publisher=[[NYU Press]] |pages=88–96 |doi=10.18574/nyu/9780814761083.003.0006 |isbn=9780814774687 |jstor=j.ctt9qfmm4 |oclc=35526232 |s2cid=141668547 |access-date=20. 4. 2021 |archive-date=23. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323020425/https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live }}</ref> nakon što su muškarci iz grada zahtijevali seks s muškim glasnicima koje je Bog poslao Lotu (Lutu).<ref name=EoQ/><ref name=QL1>{{qref|7|80-84}}; {{qref|11|77-83}}; {{qref|21|74}}; {{qref|22|43}}; {{qref|26|165–175}}; {{qref|27|56–59}}; i {{qref|29|27–33}}.</ref><ref name=dr>Duran (1993) p. 179</ref><ref name="MC">Kligerman (2007) pp. 53–54</ref> Kuranski narativ uglavnom odgovara onome koji se nalazi u [[Knjiga Postanka|Knjizi Postanka]].<ref name=EoQ/> U jednom pasusu Kuran navodi da su muškarci "navalili na goste njegove" ([[Kuran 54:37]]), koristeći izraz koji paralelizuje formulacije kojima se opisuje [[Jusuf i Zulejha|pokušaj zavođenja]] [[Jusuf u islamu|Jusufa]], a u više drugih ajeta oni su optuženi da dolaze sa strašću muškarcima, a ne [[Žene u islamu|ženama]] (ili svojim suprugama).<ref name=EoQ/> Kuran označava taj blud, odnosno [[fahiša|fahišu]] ({{lang|ar|[[wikt:فاحشة|فاحشة]]|fāḥiša}}) nezapamćenim u historiji svijeta: {{Blockquote|tekst=I Luta, kada reče narodu svome: "Zašto činite razvrat koji niko prije vas na svijetu nije činio? Vi sa strašću prilazite muškarcima, umjesto ženama. Ta vi ste narod koji svaku granicu zla prelazi!" A odgovor naroda njegova bio je samo: "Istjerajte ih iz grada vašeg, oni su ljudi – čistunci!" I Mi smo spasili njega i porodicu njegovu, osim žene njegove; ona je ostala sa onima koji su uništeni. I na njih smo kišu sručili, pa pogledaj kako su skončali zločinci.|author={{qref|7|80-84|c=y}}}} Uništavanje "Lutovog naroda" općenito se smatra eksplicitno povezanim sa njihovim seksualnim praksama.<ref name="Muhammad Homosexuality"/> Kasnija egzegetska literatura gradila je na ovim ajetima dok su pisci pokušavali dati vlastite poglede na to šta se tačno dogodilo; postojala je opća saglasnost među mufesirima (tumačima) da blud na koji se aludiralo u kuranskim pasusima predstavlja pokušaj [[Sodomija#Islam|sodomije]], odnosno specifično [[analni seks]].<ref name=EoQ/> Neki islamski učenjaci, poput ''[[Zahirijski mezheb|zahirijskog]]'' (bukvalističkog) učenjaka [[Ibn Hazm|ibn Hazma]], tvrdili su da "Lutov narod" nije uništen isključivo zbog homoseksualnosti, već zbog nepoštivanja [[Poslanici u islamu|Božijih poslanika]] i pokušaja njihovog [[Silovanje|silovanja]].<ref>{{cite journal|last1=Kuggle|first1=Scott|last2=Hunt|first2=Stephen|title=Masculinity, Homosexuality and the Defence of Islam: A Case Study of Yusuf al-Qaradawi's Media Fatwa|journal=Religion and Gender|volume=2|issue=2|date=2012|pages=271–272}}</ref><ref name="kugle">{{cite book |author=Scott Siraj al-Haqq Kugle |title=Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism |date=2003 |publisher=Oneworld Publications |editor=Omid Safi |chapter=Sexuality, diversity and ethics in the agenda of progressive Muslims |chapter-url=http://othersheepexecsite.com/Other_Sheep_Resource_Sexuality_Diversity_and_Ethics_in_the_Agenda_of_Progressive_Muslims_by_Scott_Siraj_al_Haqq_Kugle.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526190939/http://othersheepexecsite.com/Other_Sheep_Resource_Sexuality_Diversity_and_Ethics_in_the_Agenda_of_Progressive_Muslims_by_Scott_Siraj_al_Haqq_Kugle.pdf |archive-date=26. 5. 2018}}</ref>{{rp|194–195}}<ref>Habib, S. (2008). Queer-Friendly Islamic Hermeneutics. Isim Review, 21(1), 32-33. Retrieved from https://hdl.handle.net/1887/17231</ref><ref>{{Cite book |title=Kugle, Scott Siraj al-Haqq (2010) Homosexuality in Islam: Critical Reflections on Gay, Lesbian, and Transgender Muslims. Oxford: Oneworld Publications |pages=51–53 |quote=the story is really about infidelity and how the Tribe of Lot schemed for ways to reject his Prophethood and his public standing in the community [...] They rejected him in a variety of ways, and their sexual assault of his guests was only one expression of their inner intention to deny Lot the dignity of being a Prophet and drive him from their cities}}</ref><ref>{{Cite book |title=Wunibald Müller, Homosexualität – eine Herausforderung für Theologie und Seelsorge, Mainz 1986, p. 64-65.}}</ref><ref>{{cite book |title=Andreas Ismail Mohr: "Wie steht der Koran zur Homosexualität?", in: LSVD Berlin-Brandenburg e.V. (Hrsg.): Muslime unter dem Regenbogen. Homosexualität, Migration und Islam. Berlin: Querverlag, 2004, p. 16}}</ref><ref>{{cite book |title=Noegel, Scott B.; Wheeler, Brannon M. (2010). Lot. The A to Z of Prophets in Islam and Judaism. Rowman & Littlefield Publishers, Incorporated. pp. 118–126. ISBN 978-0810876033}}</ref> Ipak, grijesi "Lutovog naroda" ({{lang|ar|[[wikt:لوط|لوط]]}}) su kasnije postali poslovični i same [[Arapski jezik|arapske]] riječi koje označavaju [[analni seks između muškaraca]], kao što su ''[[liwat]]'' ({{lang|ar|[[wikt:لواط|لواط]]|liwāṭ}}) i riječ za onoga ko čini taj čin ({{lang|ar|[[wikt:لوطي|لوطي]]|lūṭi}}), potiču od njegovog imena, iako Lut nije taj koji je tražio taj čin.<ref name="ReferenceA">Wayne Dynes, ''Encyclopaedia of Homosexuality'', New York, 1990.</ref> ===== Ajet o zinaluku ===== Postoji samo jedan odjeljak u Kuranu koji propisuje strogo pravni stav. Nije, međutim, ograničen samo na homoseksualno ponašanje i bavi se općenitije ''[[Zinaluk|zinalukom]]'' (ilegalnim seksualnim odnosima):<ref name="Muhammad Homosexuality"/> {{Blockquote|tekst=Kada neke od žena vaših blud počine, zatražite da to protiv njih četverica od vas posvjedoče, pa ako posvjedoče, držite ih u kućama sve dok ih smrt ne umori ili dok im Allah ne nađe izlaz. A ako dvoje to učine, izgrdite ih; pa ako se pokaju i poprave, onda ih na miru ostavite, jer Allah prima pokajanje i milostiv je.|author={{qref|4|15-16|c=y}}}} U egzegetskoj islamskoj literaturi ovaj ajet poslužio je kao temelj za gledište da je Muhammed imao blag pristup prema muškoj homoseksualnoj praksi.<ref name="Muhammad Homosexuality"/> Učenjak iz domena [[Orijentalistika|orijentalistike]] Pinhas Ben Nahum argumentovao je da je "očigledno da je Poslanik na ovaj porok gledao sa filozofskom ravnodušnošću. Ne samo da kazna nije indicirana — vjerovatno je to bio manji javni prekor ili uvrjeda blage prirode — već je i puko pokajanje bilo dovoljno da se kazna izbjegne."<ref name="Muhammad Homosexuality"/> Većina mufesira smatra da se ovi ajeti odnose na nezakonite heteroseksualne odnose, iako manjinski stav koji se pripisuje [[Mutezilije|mutezilijskom]] učenjaku Abu Muslimu al-Isfahaniju ove ajete tumači kao referencu na homoseksualne odnose. Ovakav stav su srednjovjekovni učenjaci naširoko odbacili, no u modernim vremenima pronašao je određeno prihvatanje.<ref name=EoQ/> ===== Peharnici u Džennetu ===== Određeni kuranski ajeti koji opisuju [[Džennet|islamski raj]] govore o vječno mladim poslužiteljima koji ga nastanjuju, i opisani su kao [[Ropstvo u islamu|sluge muškog i ženskog spola]]:<ref name="Rustomji 2017">{{cite book |author-last=Rustomji |author-first=Nerina |year=2017 |chapter=Beauty in the Garden: Aesthetics and the ''Wildān'', ''Ghilmān'', and ''Ḥūr'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5_MoDgAAQBAJ&pg=PA297 |editor1-last=Günther |editor1-first=Sebastian |editor2-last=Lawson |editor2-first=Todd |title=Roads to Paradise: Eschatology and Concepts of the Hereafter in Islam |location=[[Leiden]] i [[Boston]] |publisher=[[Brill Publishers]] |pages=297–307 |series=Islamic History and Civilization |volume=136 |doi=10.1163/9789004333154_014 |isbn=978-90-04-33315-4 |issn=0929-2403 |lccn=2016047258 |access-date=1. 12. 2021 |archive-date=19. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034025/https://books.google.com/books?id=5_MoDgAAQBAJ&pg=PA297 |url-status=live }}</ref> dok se za žene koristi naziv ''[[Hurija|ḥūr]]'', mladići se zovu ''[[Ghilman|ghilmān]]'', ''wildān'', i ''suqāh''.<ref name="Rustomji 2017"/> Dječaci sluge u Kuranu nazivaju se "vječnim mladićima" ({{qref|56|17}}, {{qref|76|19}}) ili "mladićima" ({{qref|52|24}}) koji toče [[Vino#Islam|vino]] i uslužuju hranom [[Blagoslov#Islam|blažene]].<ref name="Rustomji 2017"/> Iako se u literaturi ''[[tefsir]]a'' to ne tretira kao homoerotska asocijacija, u drugim književnim formama se ovakva poveznica povlačila, uglavnom kroz humor.<ref name=EoQ/> Naprimjer, pjesnik iz vremena [[Abasidski halifat|Abasidskog halifata]] [[Abu Nuwas]] napisao je:<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Homosexuality and Religion: An Encyclopedia|title=Islam|author=Elyse Semerdjian|page=132|editor=Jeffrey S. Siker|publisher=Greenwood Press|year=2007}}</ref> {{blockquote|tekst= Pojavio se prelijepi dječak, donoseći vino <br /> Glatkih ruku i prstiju išaranih kanom <br /> I sa dugom kosom od zlatnih uvojaka oko obraza ... <br /> Imam momčića nalik prekrasnim dječacima dženetskim <br /> Velikih, krasnih očiju njegovih}} Pravnici [[Hanefijski mezheb|hanefijskog]] mezheba ovom problemu posvetili su se ozbiljno, propitujući mogućnost ali na koncu odbijajući pomisao da će homoseksualni užici, isto kao i vino, iako ovosvjetovno zabranjeni biti dozvoljeni u [[Ahiret|zagrobnom životu]].<ref name=EoQ/><ref name=iranica-law/> Ibn 'Abidinova Hashiya bilježi diskusiju bagdadskih učenjaka iz jedanaestog vijeka, gdje su pojedini stali u odbranu takve analogije.<ref>{{cite book |last= Lange|first= Christian|author-link= |date= 2016|title= Paradise and Hell in Islamic Traditions|url=https://archive.org/details/paradisehellinis0000chri|location= Cambridge United Kingdom|publisher= Cambridge University Press|page= |isbn=978-0-521-50637-3}}</ref> ==== U hadisu ==== [[Hadis]]i svjedoče da [[Homoseksualno ponašanje|homoseksualni odnosi]] nisu bili strani fenomen na [[Arabijsko poluostrvo|Arabijskom poluostrvu u sedmom vijeku]].<ref name="Conclusion Islamic Homosexualities"/><ref name="autogenerated1983"/> Međutim, s obzirom na to da Kuran ne uspostavlja sankcije za homoseksualne postupke, islamski zakonodavci su se sve više okretali izričitijim hadiskim tekstovima tražeći odgovarajuću kaznu.<ref name=EoQ/><ref name="hmy"/><ref name="autogenerated1983">{{cite encyclopedia |year=1986 |title=Liwāṭ |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=Clifford Edmund Bosworth |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=Emeri Johannes van Donzel |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=Wolfhart Heinrichs |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=Charles Pellat |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]] |location=[[Leiden]] |publisher=[[Brill Publishers]] |volume=5 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_4677 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref><ref name="hmy">{{cite web |author1=Mohd Izwan bin Md Yusof |display-authors=1|author2=Muhd. Najib bin Abdul Kadir |author3=Mazlan bin Ibrahim |author4=Khader bin Ahmad |author5=Murshidi bin Mohd Noor |author6=Saiful Azhar bin Saadon |title=Hadith Sahih on Behaviour of LGBT |url=http://www.islam.gov.my/images/ePenerbitan/Hadis-hadis_Sahih_Berkaitan_Perlakuan_LGBT_BI.pdf |website=islam.gov.my |publisher=[[Government of Malaysia]] |access-date=26. 7. 2019 |archive-date=24. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024202538/http://www.islam.gov.my/images/ePenerbitan/Hadis-hadis_Sahih_Berkaitan_Perlakuan_LGBT_BI.pdf |url-status=live }}</ref> {{blockquote|tekst=Od Ebu Muse el-Eš'arija, prenosi se da je Poslanik rekao: "Kada žena priđe ženi, obje su bludnice, a kada muškarac priđe muškarcu, obojica su bludnici."|Al-Tabarani u al-Mu‘jam al-Awat: 4157, Al-Bayhaqi, Su‘ab al-Iman: 5075}} Premda se u najpoznatijim i najvjerodostojnijim hadiskim zbirkama (''[[Sahih al-Bukhari]]'' i ''[[Sahih Muslim]]'') ne pronalaze izvještaji koji tretiraju homoseksualnost, ostale priznate zbirke navode brojne kritike na račun "postupka Lutovog naroda" ([[analni seks između muškaraca]]).<ref name=iranica-law/> Sudeći po [[Oliver Leaman|Oliveru Leamanu]], predaje dopuštaju homoerotske osjećaje ukoliko ne rezultiraju činom.<ref name="Conclusion Islamic Homosexualities"/><ref name="leaman">{{cite encyclopedia |first=Oliver |last=Leaman |entry=Homosexuality |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0949 |url-access=subscription |quote=This ambiguity is reflected in the ḥadīth of the Prophet, some of which make a distinction between the partners in a homosexual act, and many of which seem to permit homoerotic feelings, as long as those feelings are not translated into action. |isbn=9780195305135 |access-date=7. 7. 2017 |archive-date=11. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811201009/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0949 |url-status=live }}</ref> Ipak, u jednom hadisu pripisanom direktno Muhammedu, a prisutnom u više različitih verzija, poslanik potvrđuje iskušenje homoerotike prema dječacima i upozorava [[Ashabi|ashabe]] na to: "Ne gledajte golobrade mladiće, jer zaista su im oči zamamnije negoli u ''[[hurija|hurija]]''"<ref name="Muhammad Homosexuality"/><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZEAEnGz7CLAC&pg=PA14|page=14|author=Elyse Semerdjian|title="Off the Straight Path": Illicit Sex, Law, and Community in Ottoman Aleppo|publisher=Syracuse University Press|year=2008|quote=one hadith acknowledged the temptation to indulge in sex with young men: "Do not gaze at the beardless youths, for verily they have eyes more tempting than the ''houris'' [big-eyed maidens]."|isbn=9780815631736}}</ref> ili "... jer zaista naliče na ''hurije''".<ref name="Muhammad Homosexuality"/><ref>{{cite book|script-title=ar:كشف الخفاء ومزيل الإلباس |title=Kash Al-khafa |author=إسماعيل العجلوني(Ismail Ajlouni)|page=hadith no. 2997|quote={{lang|ar|لا تنظروا إلى المردان فإن فيهم لمحة من الحور}}}} (cf. [[Dictionary of Modern Written Arabic]] 3rd ed. p. 878: {{lang|ar|فيه لمحة من ابيه}} = he looks like his father)</ref> Ti mladići bez brade su nadalje portretirani u kitnjastim odorama i mirišljave kose.<ref name="Muhammad Homosexuality"/><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Homosexuality and Religion: An Encyclopedia|title=Islam|author=Elyse Semerdjian|page=131|editor=Jeffrey S. Siker|publisher=Greenwood Press|year=2007|quote=The Prophet also issued warnings such as "do not gaze at the beardless youths, for verily they have eyes more tempting than the houris" (Wright, 7). These beardless boys are also described as wearing sumptuous robes and having perfumed hair.}}</ref> Shodno navedenom, vjerski poglavari koji su u sumnji spram muškog kontrolisanja strasti su zabranjivali samo gledanje i žudnju spram osoba oba spola.<ref name="Conclusion Islamic Homosexualities"/> Dodatno, postoje "navodni (ali kontradiktorni) izvještaji" (''athar'') ranih [[halifa]] o provedenim presudama sodomije.<ref name=iranica-law/><ref name="Muhammad Homosexuality"/> Smatra se da je [[Ebu-Bekr]] sugerisao bacanje zida na optuženika ili njegovo [[Spaljivanje na lomači|živo spaljivanje]],<ref name="Muhammad Homosexuality"/> dok [[Alija ibn Ebu-Talib|Ali]] navodno naređuje smrt kamenovanjem za jednoga prijestupnika a drugog naređuje baciti naglavačke sa najvišeg mjesta u gradu; a prema riječima [[Ibn-Abbas]]a taj zadnji čin potrebno je popratiti [[Kamenovanje u islamu|kamenovanjem]].<ref name="autogenerated1983"/><ref name="Muhammad Homosexuality"/> Hadisa koji bilježe homoerotične pojave kod žena osjetno je manje;<ref>{{cite encyclopedia|author1=Al-Hurr al-Aamili|author-link1=Al-Hurr al-Aamili|title=Wasā'il al-Shīʿa|title-link=Wasā'il al-Shīʿa|script-title=ar: وسائل الشيعة|trans-title=Things of the followers|language=ar|at=Hadith number 34467-34481}}</ref><ref>{{cite book|last1=Atighetchi|first1=Dariusch|title=Islamic bioethics problems and perspectives|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|location=New York|isbn=9781402049620|page=149|url=https://books.google.com/books?id=Tdm9V89lW3IC&pg=PA149|access-date=13. 7. 2017|archive-date=19. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034034/https://books.google.com/books?id=Tdm9V89lW3IC&pg=PA149|url-status=live}}</ref> i kazne za [[Lezbijstvo|lezbijstvo]] nisu razjašnjene. ==== U tradicionalnoj jurisprudenciji ==== Rijetkost eksplicitnih navoda u hadisu te neslaganje informacija o odlukama prvih vladara donijeli su nesuglasice među islamskim učenjacima u tumačenju propisnih kazni.<ref name="iranica-law" /><ref name="ia601301.us.archive.org" /> Islamsko pravo (fikh) ne posmatra seksualnost na ovaj način shvatajući da taj koncept u klasičnom zakonu nosi terminološku osnovu ''[[liwat]]'' te ''[[zinaluk|zina]]''.<ref>{{Cite book |last=Habib |first=Samar |url=https://books.google.com/books?id=9y_TyzK9_5oC&q=homosexuality+fiqh&pg=PA217 |title=Islam and Homosexuality |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37903-1 |pages=204 |access-date=2. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034026/https://books.google.com/books?id=9y_TyzK9_5oC&q=homosexuality+fiqh&pg=PA217 |archive-date=19. 4. 2023 |url-status=live}}</ref> Uglavnom, opće stanovište je da takvi postupci nemaju mjesta u pravno odobrenom obliku jer su se događali van zakonski dozvoljenog islamskog [[Brak u islamu|braka]].<ref>{{cite encyclopedia |year=2014 |title=Homosexuality |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e874 |access-date=7. 7. 2017 |editor=John L. Esposito |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214201353/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e874 |archive-date=14. 12. 2021}}</ref> Svi [[Fikh|glavni pravci islamskog prava]] osudili su ovaj pristup shodno njegovom kršenju moralnih i legalnih pravila i učenja o [[Islamski pogledi na analni seks|''liwatu'']] (analnom seksu) ističući takve prekršaje podvrgnute kazni,<ref>{{Cite book |last=Habib |first=Samar |url=https://books.google.com/books?id=9y_TyzK9_5oC&q=homosexuality+fiqh&pg=PA217 |title=Islam and Homosexuality |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37903-1 |pages=208 |access-date=2. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034026/https://books.google.com/books?id=9y_TyzK9_5oC&q=homosexuality+fiqh&pg=PA217 |archive-date=19. 4. 2023 |url-status=live}}</ref> te su se tako tretirali sa podudaranjima sličnim zakonima koji propisuju mjere vezane za ''[[zinaluk|zina]]''.<ref name="peters">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete |url-access=limited |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete/page/61 61]–62 }}</ref> Zbog strogih zahtjeva klasičnog suda za priznavanje takvih djela pred lice zakona pri traženju kazne za kršenje takvih moralnih kodeksa, sudije propisuju smrt u određenom broju oblika i situacija (ili pak po pitanjima koja odstupaju od striktnih presuda), i te sudije mogu biti iz raznih islamskih [[Mezheb|pravaca]].<ref name="peters" /> Dok hanbelije izriču istu presudu o svim vrstama sodomije tražeći za iste smrtonosne presude u svim fazama u okvirima striktnih opisa prekršaja (za sve odrasle slobodne počinioce), ostale škole (naročito [[Hanefijski mezheb|hanefijska]]) opcije svode na odluku pojedinog sudije oslanjajući se na težinu samog djela uz olakšavajuće kazne poput ublažavanja sankcija smanjivanjem udaraca, bez fizičkih posljedica.<ref name="autogenerated1983" /><ref name="peters" /> === Rodno varijantne osobe === {{Glavni|Mukhannathun}} U [[Arapska književnost|klasičnoj arapskoj]] i [[Islamska književnost|islamskoj]] književnosti izraz u množini ''[[mukhannathun]]'' (jednina: ''mukhannath'') bio je termin koji se upotrebljavao za opisivanje [[Rodne varijacije|rodno varijantnih osoba]], a obično se odnosio na [[Feminiziranost|feminizirane]] [[muškarci|muškarce]] ili osobe s dvosmislenim spolnim karakteristikama, koji su izgledali ženstveno i funkcionisali seksualno ili socijalno u [[Rodne uloge|ulogama]] koje su obično pripadale [[žene|ženama]].<ref name="TEOEM">{{cite journal |last=Rowson |first=Everett K. |author-link=Everett K. Rowson |title=The Effeminates of Early Medina |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |publisher=[[American Oriental Society]] |volume=111 |issue=4 |pages=671–693 |date= 1991 |url=http://www.williamapercy.com/wiki/images/The_effeminates_of_early_medina.pdf |doi=10.2307/603399 |issn=0003-0279 |jstor=603399 |citeseerx=10.1.1.693.1504 |lccn=12032032 |oclc=47785421 |s2cid=163738149 |access-date=7. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001195534/http://www.williamapercy.com/wiki/images/The_effeminates_of_early_medina.pdf |archive-date=1. 10. 2008 |url-status=dead}}</ref><ref name="TransgenderHealth 2020"/><ref name="Geissinger 2021">{{cite book |author-last=Geissinger |author-first=Ash |year=2021 |chapter=Applying Gender and Queer Theory to Pre-modern sources |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ABYHEAAAQBAJ&pg=PA101 |editor-last=Howe |editor-first=Justine |title=The Routledge Handbook of Islam and Gender |location=[[London]] i [[New York City|New York]] |publisher=[[Routledge]] |edition=1st |pages=101–115 |doi=10.4324/9781351256568-6 |isbn=978-1-351-25656-8 |s2cid=224909490 |access-date=9. 11. 2021 |archive-date=19. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419034025/https://books.google.com/books?id=ABYHEAAAQBAJ&pg=PA101 |url-status=live }}</ref><ref name="Transgenderism 2017">{{cite journal |last=Alipour |first=Mehrdad |date=2017 |title=Islamic shari'a law, neotraditionalist Muslim scholars and transgender sex-reassignment surgery: A case study of Ayatollah Khomeini's and Sheikh al-Tantawi's fatwas |journal=[[International Journal of Transgenderism]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=18 |issue=1 |pages=91–103 |doi=10.1080/15532739.2016.1250239 |doi-access=free |issn=1553-2739 |lccn=2004213389 |oclc=56795128 |s2cid=152120329 }}</ref> Prema riječima iranskog stručnjaka Mehrdada Alipoura, "u predmodernom dobu, muslimanska društva bila su svjesna pet manifestacija rodne neodređenosti: Ovo se može vidjeti kroz ličnosti poput ''khasi'' (eunuha), ''[[Hijra|hijre]]'', ''mukhannath'', ''mamsuh'' i ''khuntha'' (hermafrodit/interseksualan)."<ref name="Transgenderism 2017"/> Specijalisti za [[Rodne studije|rodne studije]] Aisya Aymanee M. Zaharin i Maria Pallotta-Chiarolli daju sljedeće pojašnjenje uloge izraza ''mukhannath'' na bazi brojnih studija u obimnim tekstovima hadiskih rasprava: {{blockquote|tekst=Razni stručnjaci poput Alipoura (2017) i Rowsona (1991) pozivaju se na prisustvo onih zvanih ''mukhannath'' čije karakteristike liče na žensko kretanje... Za [[Trans žena|trans žene]] se u arapskom koristi pojam ''mukhannith'' i oni su, navodno za razliku od ''mukhannatha'' osobe koje prolaze fizičku preobrazbu kroz promjene spolnih karakteristika... Nasuprot navedenima, ''khuntha'', ili [[Interseksualnost|interseksualna osoba]], osoba je koja rađanjem sadrži odlike za oba spola, tako da su te osobe prepoznate i zaštićene unutar zakonskih učenja islama... I mada u Kuranu nema očitog spominjanja ovih pojmova, isti propisi dozvoljavaju prepoznavanje "neprokreacije" u istom nivou kao i odsustvo djece...<ref name="TransgenderHealth 2020"/>}} Starije izjave učenjaka iz domena historijske dokumentacije vezane uz rad čuvenog prenosioca učenja i islamskog učenjaka, a naprimjer to je i hadiski poznavalac [[An-Nawawi]], prepoznaju pojam mukhannath.<blockquote>Mukhannath je onaj ("muškarac") koji u svojim pokretima, svojoj pojavi i u svom govoru nosi obilježja žene. Postoje dva tipa; prvi je onaj kod kojeg su ova svojstva urođena, on ih nije sam uzeo te na tome nema grijeha, nema krivice i nema stida, sve dok on to ne zloupotrebljava radi zarade... Drugi pak svjesno poprima ženska obilježja neetično i time nosi teret prestupništva shodno nepoštivanju morala.<ref name="TEOEM"/></blockquote>Pojedine izreke Poslanika bilježe prepoznavanja te kažnjavanje i isključenje nekolicine osoba pod ovim terminima usljed njihovog miješanja s osobama van kruga dozvoljenog odnosa. === Druge seksualne prepoznatljivosti === Shvatanje o različitim seksualnim aspektima i osjećanjima u okrilju kuranskih razmatranja ostaje limitirano kod naučnika; klasična i prepoznatljiva učenja iz islamskog pravnog registra donose primarnu diskusiju propisa zakona u postavljanju ograničenja po onom što bi ugrozilo temeljne izjave. Riječ homoseksualnost zaista nema jasnog spominjanja unutar islamske misli većeg dometa ukoliko ne referiše na bludničenje istospolnih okvira te oblike grijeha prema prijašnjim vjerovjesnicima kao sa primjerom historijske sodomije u priči oko učenja koje se spaja sa Poslanikom Luthom... Srodni pojmovi koje donosi diskurs unutar religije i okoline prepoznaje nedostatak specifikacija identiteta o onome u domenu današnjeg poimanja savremenih pravaca te o biseksualnosti i prepoznatljivoj [[aseksualnost|aseksualnosti]]<ref>{{cite journal |last=Aulia |first=M. Ayatullah Firman |title=LGBT Perspective of Nature, Sharia Law and Interpretation of the Qur'an, Ministry of Religion of the Republic of Indonesia, Surah al-A'raf Verses 80–81 |journal=Al-Irfani: Journal of Al Qur'anic and Tafsir |volume=5 |issue=1 |year=2024 |pages=26–45 |doi=10.51700/irfani.v5i1.602}}</ref>. == Moderni zakoni u većinski muslimanskim zemljama {{Anchor|Homosexuality_laws_in_majority-Muslim_countries}}== {{Further|LGBT prava po državama ili teritorijama}} [[Datoteka:World laws pertaining to homosexual relationships and expression.svg|mini|280px|Istopolni odnosi ilegalni: {{legend|#800000|[[Smrtna kazna]]}}{{legend|#cc6633|Smrtna kazna u zakonu, ali se ne primjenjuje}}{{legend|#ec8028|Zatvorska kazna}} {{legend|#f9dc36|Neprovedena kazna}}]] === Kriminalizacija === {{Further|Kriminalizacija homoseksualnosti}} Međunarodni propisi u modernim državama daju i dalje izreku smrti i oštre zatvorske kazne u zemljama pogođenim rigoroznim pristupima u okvirima sudskih procedura; one variraju i danas općenito zahvataju veće regije u azijskim okvirima ili državnim uredima pod afričkim okriljem. [[Ujedinjeni Arapski Emirati]], [[Saudijska Arabija]], [[Irak]], i slično donose razmatranja smrtnih presuda ili u nekim regijama [[Malezija|Malezije]] dugogodišnje presude te zatvorske okvire sa uvažavanjem vjerskih odbora koji bi to u skladu iznosili spram razmatranja shodno šerijatu. Afganistan donosi u svojoj vlasti (značajno talibanske organizacije) istupanja u strogim zatvorima ili progonima homoseksualnih formi usljed strogog propisivanja te smrtonosnih procesa ukoliko doznaju počinjenje. Državni sudovi unutar [[Katar]]a osuđivali su ljude i po nejasnim moralnim postavkama te su pretrpjeli kritike međunarodnih aktera iz domena zaštite prava iz svih nivoa UN-a. === Legalizacija === [[Datoteka:21. İstanbul Onur Yürüyüşü Gay Pride (58).jpg|250px|mini|Parada ponosa 2013, Istanbul, Turska.]] Istospolni odnosi legalni su u državama i pokrajinama kao što su [[Albanija]], [[Azerbejdžan]], [[Bahrein]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Obala Slonovače]], [[Džibuti]], [[Gvineja-Bisau]], [[Jordan]], [[Kazahstan]], [[Kosovo]], [[Kirgistan]], [[Niger]], [[Tadžikistan]], [[Turska]], područje [[Zapadna obala|Zapadne obale]] ([[Država Palestina]]), [[Indonezija]] (''[[de jure]]''; sa izuzetkom provincije [[Aceh]]), i na području [[Sjeverni Kipar|Sjevernog Kipra]]. U Albaniji i Turskoj su prisutna zalaganja i borbe za legalizaciju brakova onih pripadnosti koje traže jednaka shvatanja s obzirom na pripadanja istog pola u državnim propisima.<ref name="Lowen">{{cite news |last=Lowen |first=Mark |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8177544.stm |title=Albania 'to approve gay marriage' |work=BBC News |date=30. 7. 2009 |access-date=22. 4. 2013 |archive-date=5. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305133216/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8177544.stm |url-status=live }}</ref> ==== Zaštita od diskriminacije ==== Među navedenim državama i onim sa uvažavanjem manjina i njihovim istupanjem, ističe se pravilo tolerancije prisutno i unutar kosovske ustave administracije zaštite i podrške prava. BiH je zaštitu protiv napada i diskriminacije osigurala još pravnim okvirom i Zakonima iz ranijih 2009-ih, štiteći one napadnute spram identitetskih opredjeljenja na spol ili odabir.<ref>{{Cite web |title=Law on Prohibition of Discrimination |url=https://www.osce.org/mission-to-bosnia-and-herzegovina/378832?download=true |access-date=31. 8. 2025 |website=Organization for Security and Co-operation in Europe}}</ref> == Javno mnijenje među muslimanima == Istraživanja organizacija popratnih anketa te navodi svjedoče uvažavanju pojedinih muslimanskih opredjeljenja, pogotovo prepoznatljivoj manjoj diskriminaciji usljed integracije i sticanja višeg vida edukativne tolerancije; države zapada pokazale su veću podudarnost u podršci shvatanja i pomoći LGBTQ nivoima unutar domena podržanog u Americi te manjem stepenu evropskih migracijskih struja, ali primjećuje se jasan rasjed kod domena muslimanskog prepoznavanja unutar pretežito istočnih država uz naglašenost većinskog muslimanskog postotka stanovništva gdje preovladava protivljenje po svim dobnim razmacima (kod mlađih nerijetko oštrija linija protivljenja shodno izričitim medreskim sistemima te manjoj vanjskoj usmjerenosti integracija).<ref name=GlobalDivide>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/2013/06/04/the-global-divide-on-homosexuality/|publisher=[[Pew Research Center]]|title=The Global Divide on Homosexuality|date=4. 6. 2013|access-date=9. 6. 2013|archive-date=3. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103034522/http://www.pewglobal.org/2013/06/04/the-global-divide-on-homosexuality/|url-status=live}}</ref> == LGBTQ pokreti unutar islama == Značajan rast podrške unutar muslimanskog stanovništva razvio se unutar naprednih shvatanja manjina na teritorijima šire posvećenosti i u sklopu vjerskih domena, donoseći uspostavljanje imamskih funkcija iz LGBTQ slojeva koji se pretežno koncentrišu zapadom a uključuju muslimanske fondacije, džamije i vijeća otvorena za inkluzivno praktikovanje i propovijed. Organizacije bilježe formiranje otvorenih domova sa punom ravnopravnošću spolova uz prisustvovanje trans, gej, i drugih skupina obredu bez prisile odricanja identiteta. Osnivači takvih organizacija zabilježili su podizanja svijesti kroz brojne aktivističke pohode, te pružili zaštitu u procesima nalaženja istomišljenika s prepoznavanjem jednakog odricanja tradicionalističke okoline i strogih pogubnih formi islamskih radikalista.<ref>{{cite web|last=Banerji|first=Robin|date=30. 11. 2012|title=Gay-friendly 'mosque' opens in Paris|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20547335|access-date=27. 3. 2021|website=BBC|archive-date=21. 9. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921070447/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20547335|url-status=live}}</ref> == Također pogledajte == * [[Rodne uloge u islamu]] * [[Seksualnost u islamu|Islamska seksualna jurisprudencija]] == Reference == {{refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * {{Cite book |last=Birdal |first=Mehmet Sinan |year=2020 |chapter=The State of Being LGBT in the Age of Reaction: Post-2011 Visibility and Repression in the Middle East and North Africa |editor1-last=Bosia |editor1-first=Michael J. |editor2-last=McEvoy |editor2-first=Sandra M. |editor3-last=Rahman |editor3-first=Momin|display-editors=1 |title=The Oxford Handbook of Global LGBT and Sexual Diversity Politics |location=[[Oxford]] i [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/oxfordhb/9780190673741.013.16 |isbn=9780190673741}} * {{cite book |last=García Rodríguez |first=Diego |author-link=Diego Garcia Rodriguez |title=Gender, Sexuality and Islam in Contemporary Indonesia: Queer Muslims and their Allies |publisher=Routledge |year=2023 |isbn=9781032298825}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{commons category|Homosexuality and Islam}} * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLE3saqAXcc3ahCLB4FWqyd7XAJ_Lh72IZ Serija predavanja o LGBTQI] [[Kategorija:Seksualna orijentacija]] [[Kategorija:LGBTQ i islam| ]] 6vharzehcx4oywfpkziektp5dgq77h4 0 535007 3921971 3903395 2026-08-25T00:46:19Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921971 wikitext text/x-wiki '''Amorf''' (od [[grčki|grčke riječi]] άμορφος – ''amorphos'' = bez obličja, bezobličan) je [[mutant|mutirani]] [[alel]] koji je izgubio sposobnost roditeljskog alela (bilo da je [[divlji tip]] ili bilo koji drugi tip) da [[kodon|kodira]] bilo koji funkcionalni [[protein]]. Amorfna mutacija, ili nula, je gubitak [[genetička informacija|genetičke informacije]] za sintezu odgovarajuće [[iRNK]]. U zavisnosti od odnosa [[roditelj]]skog alela, amorfni mutant može imati različite oblike [[interakcija gena|genskih interakcija]].<ref name="law">{{cite book|editor=Lawrence E. |year=1999|title=Henderson's Dictionary of biological terms|url=https://archive.org/details/isbn_9780582227088 |publisher=Longman Group Ltd.|place= London|isbn= 0-582-22708-9}}</ref><ref name="rieger">{{cite book|author1=Rieger R.|author2=Michaelis A.|author3=Green M. M. |year=1976|title= Glossary of genetics and cytogenetics: Classical and molecular|url=https://archive.org/details/glossaryofgeneti0000unse_i2n4|publisher= Springer-Verlag|place=Berlin - Heidelberg - New York|isbn=3-540-07668-9}}</ref> Termin amorf koristi se u nauci, tehnologiji i jeziku za označavanje struktura ili pojava koje nemaju pravilan, definisan oblik ili unutrašnji raspored. Značenje i upotreba ovog termina drastično se razlikuju u zavisnosti od naučne discipline: [[genetika]], [[fizika]], [[hemija]] i [[nauka o materijalima]] Termin "amorf" je koristio [[Hermann Joseph Muller]] 1932. godine. == Pregled == ; Mullerova klasifikacija mutiranih alela <br> {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- | style="background:#ddffdd;" align="center" | '''Kategorija''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" |'''Alternativna funkcija''' |- |'''[[Divlji tip]]''' |Referentna [[ekspresija gena]], potpuna ("normalna"), ekspresija roditeljskog alela |- |'''Amorf''' | Disfunctionalan, sa nultim ekspresijom |- |'''[[Hipomorf]]''' | Smanjena ili djelomično smanjena aktivnost gena |- |'''[[Hipermorf]]''' | Povećana ili delimično povećana aktivnost roditeljskog gena |- |'''[[Neomorf]]''' | Nova funkcija, u usporedbi s početnom, novo svojstvo |- |'''[[Antimorf]]''' | Suprotstavljanje, protivljenje ili ometanje aktivnosti gena |- |'''[[Izomorf (gen)|Izomorf]]''' |Identična ekspresija sa originalnim (roditeljskim) alelom, uglavnom rezultat [[tiha mutacija|tihe]] [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]] | - |} ==Također pogledajte== * [[Alel]] * [[Mutacija]] * [[Mullerovi morfovi]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Klasična genetika]] [[Kategorija:Naučna terminologija]] jo01irnohfbwjvervontmwth5vds7i0 0 535355 3921992 3903292 2026-08-25T02:33:03Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921992 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kratka priča | naslov = Skandal u Bohemiji | slika = Strand1891-V2_0065_(cropped).png | veličina_slike = | slika_alt = Grof von Kramm objašnjava svoju nevolju Holmesu i Watsonu, ilustracija Sidneya Pageta iz 1891. | tekst = Grof von Kramm objašnjava svoju nevolju Holmesu i Watsonu, ilustracija [[Sidney Paget|Sidneya Pageta]] iz 1891. | autor = [[Arthur Conan Doyle]] | originalni_naslov = A Scandal in Bohemia | prevodilac = | država = Ujedinjeno Kraljevstvo | jezik = engleski | zbirka = ''[[Avanture Sherlocka Holmesa]]'' | žanr = detektivska fikcija, kratke priče | objavljeno_u = [[The Strand Magazine|''The Strand Magazine'']] | vrsta_objave = | izdavač = | vrsta_medija = | datum_objave = juni 1891. | objavljeno_na_bos = | prethodna = | sljedeća = ''[[Savez riđokosih]]'' }} "'''Skandal u Bohemiji'''" (engleski: "A Scandal in Bohemia") prva je kratka priča i treće djelo u kanonu koje prikazuje izmišljenog detektiva [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]] [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]]. To je prva od 56 kratkih priča o Holmesu koje je napisao Doyle i prvo od 38 djela o Sherlocku Holmesu koje je ilustrirao [[Sidney Paget]]. Priča je značajna po tome što predstavlja lik [[Irene Adler]], jedan od najistaknutijih ženskih likova u seriji o Sherlocku Holmesu, iako se pojavljuje samo u jednoj priči.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/whodunitwhoswhoi0000unse/page/4|title=Whodunit? : a who's who in crime & mystery writing|last=Rosemary.|first=Herbert|date=1. 1. 2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0195157613|pages=[https://archive.org/details/whodunitwhoswhoi0000unse/page/4 4]|oclc=252700230}}</ref> "Skandal u Bohemiji" prvi put je objavljen 25. 6. 1891. u julskom broju časopisa ''[[The Strand Magazine]]'',<ref>{{cite book|last1=Conan Doyle|first1=Sir Arthur|author-link1=Sir Arthur Conan Doyle|last2=Klinger|first2=Leslie S.|author-link2=Leslie S. Klinger|title=[[The New Annotated Sherlock Holmes|The New Annotated Sherlock Holmes, Vol. 1]]|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|page=5|ISBN=0-7394-5304-1}}</ref> i bila je prva od priča sabranih u zbirci ''[[Avanture Sherlocka Holmesa]]'' 1892. godine. ==Radnja== Veliki vojvoda od Cassel-Felsteina i nasljedni [[Spisak vladara Češke#Kraljevi|kralj Bohemije]] posjećuje Ulicu Baker 221B. Kralj objašnjava da je, pet godina ranije, imao tajnu vezu s američkom operskom pjevačicom [[Irene Adler]]. Treba se oženiti mladom [[Skandinavija|skandinavskom]] princezom, ali brine se da će njena porodica otkazati brak ako saznaju za tu nepodobnost. Kralj želi povratiti fotografiju Irene Adler i njega zajedno, koju joj je dao kao znak pažnje i kojom ona sada prijeti da će je poslati porodici njegove zaručnice. Sljedećeg jutra, prerušeni Holmes prati Irene Adler i advokata Godfreyja Nortona do obližnje crkve, gdje ga neočekivano zamole da bude svjedok na njihovom vjenčanju. Ubrzo nakon toga, Holmes i Watson ne samo da nagovore Irene Adler da pusti Holmesa u svoj dom pod maskom, već i lažiraju požar u njenoj kući, što je navodi da otkrije gdje je fotografija bila skrivena. Te noći, nakon što su se iskrali iz doma Irene Adler, Holmes i Watson traže od kralja da ujutro dođe u njen dom. Kada Holmes, Watson i kralj sljedećeg jutra stignu u kuću Irene Adler kako bi preuzeli fotografiju, njena starija sluškinja ih obavještava da je Irene Adler napustila zemlju ranije tog jutra vozom. Holmes odlazi do mjesta gdje je fotografija bila skrivena i pronalazi fotografiju Irene Adler u večernjoj haljini i pismo upućeno njemu. U pismu, Irene Adler govori Holmesu da je napustila Englesku s Nortonom i obećava da neće kompromitirati kralja. Kada zahvalni kralj ponudi Holmesu nagradu, detektiv traži samo fotografiju Irene Adler. Watson završava priču napomenom da je Holmes Irene Adler uvijek spominjao počasnim nazivom "''ta'' žena". U priči "[[Slučaj identiteta]]", Holmes pokazuje Watsonu zlatnu burmuticu optočenu ametistima koju mu je kralj poslao za njegovu uslugu. ==Holmesov odnos prema Adlerovoj== Irene Adler zaslužuje Holmesovo neograničeno divljenje.<ref name="bunson1">{{cite book |last=Bunson |first=Matthew |author-link=Matthew Bunson |title=Encyclopedia Sherlockiana |url=https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt |year=1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |page=[https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt/page/3 3] |ISBN=0-02-861679-0}}</ref> Kada kralj Bohemije kaže: "Zar ne bi bila izvrsna kraljica? Nije li šteta što nije bila na mom nivou?", Holmes odgovara da je Irene Adler zaista na mnogo drugačijem nivou od kralja, implicirajući da je bila superiornija od kralja cijelo vrijeme.<ref name="faq">{{cite book |last=Thompson |first=Dave |title=Sherlock Holmes FAQ |url=https://archive.org/details/sherlockholmesfa0000thom |publisher=[[Hal Leonard Corporation|Applause]] |year=2013 |page=[https://archive.org/details/sherlockholmesfa0000thom/page/74 74] |ISBN=9781480331495}}</ref> Početak priče "Skandal u Bohemiji" opisuje visoko poštovanje koje je Holmes gajio prema Irene Adler: {{blockquote|Za Sherlocka Holmesa ona je uvijek ''ta'' žena. Rijetko sam ga čuo da je spominje pod nekim drugim imenom. U njegovim očima ona zasjenjuje i nadmašuje cijeli svoj spol. Nije da je osjećao ikakvu emociju nalik ljubavi prema Irene Adler. Sve emocije, a posebno ta, bile su odvratne njegovom hladnom, preciznom, ali savršeno uravnoteženom umu. Bio je, pretpostavljam, najsavršenija mašina za rasuđivanje i posmatranje koju je svijet vidio, ali kao ljubavnik bi se doveo u lažnu poziciju. Nikada nije govorio o nježnijim strastima, osim s podsmijehom i prezirom. One su bile divne stvari za posmatrača – izvrsne za skidanje vela s motiva i postupaka ljudi. Ali da uvježbani rasuđivač dopusti takve upade u svoj delikatni i fino podešeni temperament, značilo bi uvesti ometajući faktor koji bi mogao baciti sumnju na sve njegove mentalne rezultate. Trun u osjetljivom instrumentu ili pukotina na jednom od njegovih vlastitih sočiva velike snage ne bi bili toliko uznemirujući koliko snažna emocija u prirodi poput njegove. Pa ipak, za njega je postojala samo jedna žena, a ta žena je bila pokojna Irene Adler, sumnjivog i upitnog sjećanja.}} Ovo "sjećanje" održava se na životu fotografijom Irene Adler, koju je namjerno ostavila kada su ona i njen novi suprug pobjegli s ponižavajućom fotografijom nje i kralja. Holmes je potom zatražio i dobio ovu fotografiju od kralja, kao plaćanje za svoj rad na slučaju.<ref name="faq"/> U priči "[[Pet narančinih sjemenki]]" komentariše klijentu da je poražen u svega nekoliko navrata, i to samo jednom – od žene. U izvedenim djelima, ona se često koristi kao [[romantični interes]] za Holmesa, što je odstupanje od Doyleovih romana gdje joj se on samo divio zbog njene domišljatosti i lukavosti.<ref name="bunson1"/> U svom ''Priručniku o Sherlocku Holmesu'', Christopher Redmond primjećuje da "[[Kanon Sherlocka Holmesa|kanon]] pruža malo osnova za sentimentalna ili pohotna nagađanja o vezi Holmesa i Adlerove".<ref>{{cite book |last=Redmond |first=Christopher |title=Sherlock Holmes Handbook: Second Edition |url=https://archive.org/details/sherlockholmesha0000redm_y4l7 |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2009 |page=[https://archive.org/details/sherlockholmesha0000redm_y4l7/page/53 53] |ISBN=9781459718982}}</ref> ==Historija objavljivanja== "Skandal u Bohemiji" prvi put je objavljen u Ujedinjenom Kraljevstvu u časopisu ''[[The Strand Magazine]]'' u julu 1891, a u Sjedinjenim Državama u američkom izdanju ''Stranda'' u augustu 1891.<ref>Smith (2014), str. 43.</ref> Priča je objavljena s deset ilustracija [[Sidney Paget|Sidneya Pageta]] u ''The Strand Magazineu''.<ref name="Cawthorne 54">Cawthorne (2011), str. 54.</ref> Uvrštena je u zbirku kratkih priča ''[[Avanture Sherlocka Holmesa]]'', koja je objavljena u oktobru 1892.<ref name="Cawthorne 54"/> ==Adaptacije== [[Datoteka:Scandal in Bohemia Museum 1.jpg|mini|desno|Skandal u Bohemiji, [[Muzej Sherlocka Holmesa]].]] ===Pozorište=== Pozorišni komad [[William Gillette|Williama Gillettea]] ''[[Sherlock Holmes (drama)|Sherlock Holmes]]'' iz 1899. temelji se na nekoliko priča, među kojima je i "Skandal u Bohemiji".<ref>{{cite book |last=Starrett |first=Vincent|author-link=Vincent Starrett |title=[[The Private Life of Sherlock Holmes (knjiga)|The Private Life of Sherlock Holmes]] |year=1993 |publisher=Otto Penzler Books |pages=140 |isbn=1-883402-05-0 }}</ref> Filmovi objavljeni [[Sherlock Holmes (film iz 1916.)|1916.]] (s Gilletteom kao Holmesom) i [[Sherlock Holmes (film iz 1922.)|1922.]] (s [[John Barrymore|Johnom Barrymoreom]]), oba naslovljena ''Sherlock Holmes'', bili su zasnovani na drami, kao i radio adaptacija iz 1938. pod nazivom ''The Immortal Sherlock Holmes'' u produkciji ''[[The Mercury Theatre on the Air|Mercury Theatre on the Air]]'', u kojoj je [[Orson Welles]] glumio Holmesa.<ref>[http://www.mercurytheatre.info/ The Mercury Theatre on the Air]</ref> Broadwayski mjuzikl ''[[Baker Street (mjuzikl)|Baker Street]]'' iz 1965. labavo je zasnovan na priči, pretvarajući Irene Adler u heroinu i dodajući [[Profesor Moriarty|profesora Moriartyja]] kao negativca.<ref>{{cite web |url=http://www.guidetomusicaltheatre.com/shows_b/baker_street.htm |title=Baker Street |work=Musical Show |access-date=24. 9. 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20101103222000/http://guidetomusicaltheatre.com/shows_b/baker_street.htm| archive-date= 3. 11. 2010| url-status= live}}, Broadway Theatre, New York, 16. 2. 1965: premješteno u Martin Beck Theatre, zatvaranje 14. 11. 1965.</ref> Drama [[Steven Dietz|Stevena Dietza]] ''Sherlock Holmes: The Final Adventure'' iz 2006, adaptirana prema drami ''Sherlock Holmes'' iz 1899, spaja zaplete "Skandala u Bohemiji" i "[[Posljednji problem|Posljednjeg problema]]".<ref>{{cite web|last=Jones|first=Kenneth|title=Dietz's Sherlock Holmes Wins 2007 Edgar Award for Best Mystery Play|url=http://www.playbill.com/article/dietzs-sherlock-holmes-wins-2007-edgar-award-for-best-mystery-play-com-140487|work=[[Playbill]]|date=1. 5. 2007|access-date=28. 12. 2017}}</ref> U ovoj adaptaciji, Godfrey Norton je u službi profesora Moriartyja čiji je prvobitni plan bio opljačkati Irene Adler. Međutim, zaljubili su se jedno u drugo, što je zakompliciralo plan i natjeralo Moriartyja da interveniše kada Holmes počne istraživati u kraljevo ime. ===Film=== Priča je adaptirana kao kratki nijemi film 1921. u sklopu [[Sherlock Holmes (filmska serija Stoll)|filmske serije Stoll]] s [[Eille Norwood|Eilleom Norwoodom]] u ulozi Holmesa.<ref>{{cite book |last=Eyles|first=Alan|title=Sherlock Holmes: A Centenary Celebration |url=https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle|url-access=registration|year=1986 |publisher=Harper & Row |pages=[https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle/page/131 131] |ISBN=0-06-015620-1}}</ref> Film ''[[Dressed to Kill (film iz 1946.)|Dressed to Kill]]'' iz 1946, s [[Basil Rathbone|Basilom Rathboneom]] u ulozi Sherlocka Holmesa i [[Nigel Bruce|Nigelom Bruceom]] u ulozi dr. Watsona, sadrži nekoliko referenci na "Skandal u Bohemiji", pri čemu Holmes i Watson raspravljaju o nedavnom objavljivanju priče u ''[[The Strand Magazine]]u'' (iako anahrono, film se odvija u sadašnjosti), a negativac u filmu koristi isti trik na Watsonu koji Holmes koristi na Irene Adler u priči.<ref>{{cite book |last=Barnes|first=Alan| author-link=Alan Barnes (pisac) |title=Sherlock Holmes on Screen |year=2011 |publisher=[[Titan Books]]|page=57 |ISBN=9780857687760}}</ref> ''[[Avantura Sherlocka Holmesovog pametnijeg brata]]'', film [[Gene Wilder|Genea Wildera]] iz 1975, parodira osnovnu radnju, pri čemu je glavni ženski lik zamijenjen pjevačicom u [[music hall|music-hallu]]. Film ''[[Zero Effect]]'' iz 1998. labavo je zasnovan na priči, smješten u Ameriku kasnih 90-ih, s Billom Pullmanom kao Darylom Zerom i Benom Stillerom kao Steveom Arlom, koji su zasnovani na likovima Holmesa i Watsona. Kim Dickens glumi Gloriju Sullivan, lik Irene Adler, dok Ryan O'Neal glumi Gregoryja Starka, ekvivalenta kralju Bohemije. ===Audio=== Druga epizoda serije ''[[The Adventures of Sherlock Holmes (radijska serija iz 1930.)|The Adventures of Sherlock Holmes]]'' sadržavala je adaptaciju priče [[Edith Meiser]] 27. 10. 1930. s [[Clive Brook|Cliveom Brookom]] kao Holmesom i Leighom Lovellom kao Watsonom.<ref>Dickerson (2019), str. 25.</ref> Remake scenarija emitiran je u martu 1933, s [[Richard Gordon (glumac)|Richardom Gordonom]] kao Sherlockom Holmesom i Leighom Lovellom koji je ponovno glumio dr. Watsona.<ref>Dickerson (2019), str. 52.</ref> Još jedan remake scenarija emitiran je u augustu 1936, s Gordonom kao Holmesom i Harryjem Westom kao Watsonom.<ref>Dickerson (2019), str. 75.</ref> [[Basil Rathbone]] i [[Nigel Bruce]], koji su glumili Holmesa i Watsona u filmu ''Dressed to Kill'' i drugim filmovima, snimili su priču za svoju radio seriju ''[[The New Adventures of Sherlock Holmes]]''.<ref>{{cite book |last=Eyles|first=Alan|title=Sherlock Holmes: A Centenary Celebration |url=https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle|url-access=registration|year=1986 |publisher=[[Harper (izdavač)|Harper & Row]] |page=[https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle/page/135 135] |ISBN=0-06-015620-1 }}</ref> Epizoda je emitirana 10. 12. 1945, a nakon nje uslijedio je nastavak, "Second Generation", u kojem Ireneina kćerka unajmljuje Holmesa u penziji. "Second Generation" emitirana je 17. 12. 1945.<ref>Dickerson (2019), str. 186–187.</ref> Radijska adaptacija s [[John Gielgud|Johnom Gielgudom]] kao Holmesom i [[Ralph Richardson|Ralphom Richardsonom]] kao Watsonom emitirana je u oktobru 1954. na [[BBC Light Programme]]u.<ref>{{cite book |last=De Waal |first=Ronald Burt |title=The World Bibliography of Sherlock Holmes |year=1974 |publisher=Bramhall House |page=383 |isbn=0-517-217597 |url=https://archive.org/details/worldbibliograph00dewa/page/383}}</ref> Produkcija je također emitirana na [[NBC]] radiju u januaru 1955. i na [[American Broadcasting Company|ABC]] radiju u maju 1956.<ref>Dickerson (2019), str. 284, 287.</ref> [[Michael Hardwick]] adaptirao je priču kao radio produkciju koja je emitirana na BBC Light Programmeu 1966, kao dio [[Sherlock Holmes (radijska serija iz 1952.)|radijske serije 1952–1969]]. [[Carleton Hobbs]] glumio je Sherlocka Holmesa, a [[Norman Shelley]] dr. Watsona.<ref>{{cite book |last=De Waal |first=Ronald Burt |title=The World Bibliography of Sherlock Holmes |year=1974 |publisher=Bramhall House |page=391 |isbn=0-517-217597 |url=https://archive.org/details/worldbibliograph00dewa/page/391}}</ref> Radijska adaptacija emitirana je kao epizoda serije ''[[CBS Radio Mystery Theater]]'' 1977, s [[Kevin McCarthy (glumac)|Kevinom McCarthyjem]] kao Sherlockom Holmesom i Courtom Bensonom kao dr. Watsonom. [[Marian Seldes]] glumila je Irene Adler.<ref>{{cite book |title=The CBS Radio Mystery Theater: An Episode Guide and Handbook to Nine Years of Broadcasting, 1974-1982 |page=216 |last1=Payton |first1=Gordon |last2=Grams |first2=Martin Jr. |publisher=McFarland |year=2015 |orig-year=1999 |isbn=9780786492282 |edition=Reprinted}}</ref> [[Bert Coules]] dramatizirao je "Skandal u Bohemiji" za [[BBC Radio 4]] 1990, kao epizodu [[Spisak BBC-jevih radio dramatizacija Sherlocka Holmesa|radijske serije 1989–1998]], s [[Clive Merrison|Cliveom Merrisonom]] kao Holmesom i [[Michael Williams (glumac)|Michaelom Williamsom]] kao Watsonom. U njoj se pojavljuje i [[Andrew Sachs]] kao kralj (Sachs će kasnije tumačiti Watsona u Coulesovoj radio seriji ''[[The Further Adventures of Sherlock Holmes]]'' 2002–2010).<ref>{{cite web |url=http://merrisonholmes.com/adventures.php |title=The Adventures of Sherlock Holmes |access-date=12. 12. 2016 |website=The BBC complete audio Sherlock Holmes |author=Bert Coules}}</ref> Priča je adaptirana kao epizoda američke radio serije ''[[The Classic Adventures of Sherlock Holmes]]'' 2012, s [[John Patrick Lowrie|Johnom Patrickom Lowriejem]] kao Holmesom i Lawrenceom Albertom kao Watsonom.<ref>{{cite web |url=https://www.old-time.com/otrlogs2/classicsh_sw.log.pdf |website=Old-Time Radio |title=The Classic Adventures of Sherlock Holmes: Broadcast Log |last=Wright |first=Stewart |date=30. 4. 2019 |access-date=14. 6. 2020 |archive-date=24. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220142/https://www.old-time.com/otrlogs2/classicsh_sw.log.pdf |url-status=dead }}</ref> Godine 2025, podcast [[Sherlock & Co.]] adaptirao je priču u avanturi od pet epizoda, s Harryjem Attwellom kao Sherlockom Holmesom, Paulom Waggottom kao dr. Johnom Watsonom i Martom da Silvom kao Mariana "gđa Hudson" Ametxazurra. Ant McGinley daje glas Tomu Gregsonu.<ref>{{Cite web |title=Spotify – Web Player |url=https://open.spotify.com/episode/4BKk7K02HkDW1qHsE2bHLH |access-date=1. 4. 2026 |website=Spotify |language=en}}</ref> * Godine 2025, Paul Waggott iz podcasta ''[[Sherlock & Co.#Patreon ekskluzivne epizode|Sherlock & Co.]]'' reprizirao je svoju ulogu Johna Watsona ponovno izvevši priču u originalnom tekstu iz ''[[Avanture Sherlocka Holmesa|Avantura Sherlocka Holmesa]]'' iz 1892. kao audioknjigu, iz Watsonove perspektive prvog lica.<ref>{{Cite web |title=Spotify – Web Player |url=https://open.spotify.com/episode/6SKWCJWXDeJnkbRu1j1ABS |access-date=1. 4. 2026 |website=Spotify |language=en}}</ref> ===Televizija=== Priča je adaptirana za TV epizodu 1951. u seriji ''[[Sherlock Holmes (TV serija iz 1951.)|We Present Alan Wheatley as Mr Sherlock Holmes in...]]'' s [[Alan Wheatley|Alanom Wheatleyjem]] kao Holmesom, [[Raymond Francis|Raymondom Francisom]] kao dr. Watsonom i [[Olga Edwardes|Olgom Edwardes]] kao Irene Adler.<ref>{{cite book |last=Barnes |first=Alan |author-link=Alan Barnes (pisac) |title=Sherlock Holmes on Screen |year=2011 |publisher=[[Titan Books]] |page=296 |ISBN=9780857687760}}</ref> "Skandal u Bohemiji" adaptiran je kao dio sovjetske televizijske filmske serije ''[[Avanture Sherlocka Holmesa i dr. Watsona]]'', u obliku retrospekcije u filmu ''[[Blago Agre]]'' (1983, SSSR), dvije epizode koje adaptiraju ''[[Znak četvorice]]''. Glumili su [[Vasilij Livanov]] kao [[Sherlock Holmes]], [[Vitalij Solomin]] kao [[Dr. Watson|dr. Watson]], Georgij Martirosjan kao kralj Bohemije i Larisa Solovjova kao Irene Adler.<ref>{{cite book |last=Barnes |first=Alan |author-link=Alan Barnes (pisac) |title=Sherlock Holmes on Screen |year=2011 |publisher=[[Titan Books]] |page=140 |ISBN=9780857687760}}</ref> "Skandal u Bohemiji" adaptiran je kao prva epizoda televizijske serije ''[[Sherlock Holmes (TV serija iz 1984.)|Avanture Sherlocka Holmesa]]'' 1984–1985. Epizoda je predstavila [[Jeremy Brett|Jeremyja Bretta]] kao Holmesa, [[David Burke (britanski glumac)|Davida Burkea]] kao Watsona i [[Gayle Hunnicutt]] kao Irene Adler, čije se ime u ovoj adaptaciji izgovara "Irena".<ref>{{cite book |last=Barnes |first=Alan |author-link=Alan Barnes (pisac) |title=Sherlock Holmes on Screen |year=2011 |publisher=[[Titan Books]] |pages=27–28 |ISBN=9780857687760}}</ref> "Skandal u Bohemiji" prikazan je u epizodi prve sezone [[Public Broadcasting Service|PBS-ove]] serije ''[[Wishbone (TV serija)|Wishbone]]'', pod naslovom "A Dogged Exposé".<ref>{{Cite journal |date=29. 12. 1997 |title=TV Talk |url=https://newspaperarchive.com/burlington-times-news-dec-29-1997-p-22/ |journal=[[Times-News (Burlington, Sjeverna Karolina)]] |pages=D4}}</ref> U epizodi, sporedni ljudski likovi traže inkognito fotografa u svojoj školi koji objavljuje neugodne fotografije učenika. Isprepleteno s radnjom, naslovni lik Wishbone glumi Sherlocka Holmesa u malo izmijenjenoj adaptaciji originalne priče kako bi se usporedio s događajima iz "stvarnog" zapleta. Serija od četiri televizijska filma producirana početkom 2000-ih predstavila je [[Matt Frewer|Matta Frewera]] kao Sherlocka Holmesa i [[Kenneth Welsh|Kennetha Welsha]] kao dr. Watsona. Jedan od tih filmova, ''[[The Royal Scandal]]'', adaptirao je "Skandal u Bohemiji" i kombinirao njegovu priču s "[[Avantura Bruce-Partingtonovih planova|Bruce-Partingtonovim planovima]]".<ref>{{cite book |last=Barnes |first=Alan |author-link=Alan Barnes (pisac) |title=Sherlock Holmes on Screen |year=2011 |publisher=[[Titan Books]] |pages=159 |ISBN=9780857687760}}</ref> "[[Skandal u Belgraviji]]", prva epizoda druge sezone TV serije ''[[Sherlock (TV serija)|Sherlock]]'', labavo je adaptirana prema kratkoj priči i emitirana 1. 1. 2012, s [[Benedict Cumberbatch|Benedictom Cumberbatchom]] kao Holmesom, [[Martin Freeman|Martinom Freemanom]] kao Watsonom i [[Lara Pulver|Larom Pulver]] kao [[Irene Adler]]. Radnja kratke priče – Holmes i Watson pokušavaju povratiti kompromitujuće fotografije od Irene Adler – ukratko je obrađena u prvoj polovini epizode, ažurirana za savremeno doba (Adlerove fotografije su digitalno pohranjene na njenom mobilnom telefonu) i prilagođena (osoba s kraljevskog dvora koju inkriminiraju je Britanka i žena); epizoda zatim prelazi na priču zasnovanu na drugim pričama i filmovima o Sherlocku Holmesu, uključujući Irene Adler, [[Mycroft Holmes|Mycrofta Holmesa]] ([[Mark Gatiss]]) i [[Profesor James Moriarty|Jima Moriartyja]].<ref>{{cite web |last1=Asher-Peron |first1=Emily |last2=Britt |first2=Ryan |title=Adler Cracks the Whip! Sherlock: "A Scandal in Belgravia" |url=https://www.tor.com/2012/01/05/adler-cracks-the-whip-sherlock-a-scandal-in-belgravia/ |website=[[Tor.com]] |date=5. 1. 2012 |access-date=10. 12. 2018}}</ref> "Skandal u Bohemiji" inspiracija je za dvije uzastopne epizode serije ''[[Dr. House (TV serija)|Dr. House]]''. [[Tri priče (Dr. House)|Tri priče]] (1. sezona, 21. epizoda, emitirana 17. 5. 2005) i Medeni mjesec (1. sezona, 22. epizoda, emitirana 24. 5. 2005). [[Sela Ward]] glumi [[Stacy Warner|Stacy Warner / Irene Adler]]. "Skandal u Bohemiji" adaptiran je u drugu epizodu "Avantura direktora s nevoljama" japanske NHK-ove [[Lutkarstvo|lutkarske]] serije ''[[Sherlock Holmes (lutkarstvo)|Sherlock Holmes]]''. Holmes je učenik izmišljenog internata Beeton School. Jednog dana pretvara se da je bolestan i odlazi u školsku ambulantu kako bi potražio fotografiju na kojoj su direktor Ormstein i školska medicinska sestra Irene Adler. Ali Irene Adler prozire njegovu izmišljenu bolest. Zatim Holmes i njegov cimer John H. Watson izazivaju lažni požar kako bi pronašli fotografiju, ali ona prozire njihove trikove i kaže Holmesu da je fotografiju vratila Ormsteinu. Nasljedni kralj pojavljuje se u epizodi šeste sezone serije ''[[Elementary (TV serija)|Elementary]]'' pod naslovom "Breathe".<ref>{{cite web |last=Wyneken |first=Caitlin |title=Elementary Review: Breathe (Sezona 6 Epizoda 13) |url=https://www.telltaletv.com/2018/07/elementary-review-breathe-season-6-episode-13/ |website=Tell-Tale TV |date=31. 7. 2018 |access-date=10. 12. 2018}}</ref> U epizodi, Holmes otkriva kralju da je njegov sin bio umiješan u niz lažnih usvajanja, slično stvarnom slučaju [[Princeza Marie-Auguste od Anhalta|princeze Marie-Auguste od Anhalta]]. ===Knjige=== Priča je adaptirana u jednu od knjiga hongkonške serije dječjih knjiga ''[[The Great Detective Sherlock Holmes]]'', kao "The Most Formidable Lady Nemesis" (史上最強的女敵手). To je knjiga br. 17 u originalnoj kineskoj verziji,<ref>{{cite web|url=https://rightman.net/zh_hk/shop/product/56|title=大偵探福爾摩斯#17 史上最強的女敵手|script-website=zh:[[:zh:正文社|正文社]]|language=zh-hk|access-date=7. 5. 2023}}</ref> i knjiga br. 12 u engleskoj verziji.<ref>{{cite web|url=https://rightman.net/zh_hk/shop/product/1268|title=The Great Detective Sherlock Holmes #12|script-website=zh:[[:zh:正文社|正文社]] |access-date=7. 5. 2023}}</ref> ==Reference== {{Reference}} ==Dodatna literatura== * {{cite book |title=A Brief History of Sherlock Holmes |url=https://archive.org/details/briefhistoryofsh0000cawt |last=Cawthorne |first=Nigel |author-link=Nigel Cawthorne |publisher=Running Press |year=2011 |isbn=978-0762444083}} * {{cite book |last=Dickerson |first=Ian |author-link=Ian Dickerson |title=Sherlock Holmes and His Adventures on American Radio |publisher=BearManor Media |year=2019 |isbn=978-1629335087}} * {{cite book |last=Smith |first=Daniel |title=The Sherlock Holmes Companion: An Elementary Guide |url=https://archive.org/details/sherlockholmesco0000smit_y0b4 |publisher=Aurum Press |year=2014 |edition=Updated |orig-year=2009 |isbn=978-1-78131-404-3}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category-inline|A Scandal in Bohemia}} * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/arthur-conan-doyle/the-adventures-of-sherlock-holmes|Display Name=''The Adventures of Sherlock Holmes'', uključujući ''A Scandal in Bohemia''|noitalics=true}} * {{Gutenberg|no=1661|chapter=A Scandal in Bohemia|name=The Adventures of Sherlock Holmes}} * {{librivox book | title=A Scandal in Bohemia | author=Sir Arthur Conan Doyle}} {{Romani o Sherlocku}} {{Filmovi o Holmesu}} {{DEFAULTSORT:Holmes, Sherlock}} [[Kategorija:Arthur Conan Doyle]] [[Kategorija:Fiktivni detektivi]] [[Kategorija:Sherlock Holmes|*]] [[Kategorija:Književni likovi]] khi1hracttomyqg0agj13s74nqv9l4b 0 535368 3921889 3914858 2026-08-24T18:27:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3921889 wikitext text/x-wiki '''Psiha''' se danas koristi za označavanje cjelokupnog [[Um|ljudskog uma]], uključujući i [[svijest|svjesne]] i [[Nesvjesni um|nesvjesne]] psihičke procese.<ref name="Dafermos_Psyche">{{cite web |last=Dafermos |first=Manolis |title=Psyche |url=https://www.ilhs-org.net/en/PsycheFV.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U starijoj literaturi ponekad se koristio izraz [[duša]] ({{en|soul}}) kao sinonim za psihu.<ref name="Hillman_Moore_1989">{{cite book |last=Hillman |first=James |editor-last=Moore |editor-first=Thomas |date=1989 |title=A Blue Fire: Selected Writings |publisher=Harper & Row |location=New York |url=https://archive.org/details/bluefireselected00hill |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Psihologija]] je nauka koja se bavi objektivnim proučavanjem psihe. Pojam ima dugu tradiciju u psihologiji i [[Filozofija|filozofiji]], koja seže do antičkog perioda, te predstavlja jedan od osnovnih koncepata za razumijevanje [[Ljudska priroda|ljudske prirode]] sa [[Nauka|naučnog]] stanovišta. == Etimologija == Pojam psiha potiče od [[Starogrčki jezik|starogrčke]] riječi ψυχή (psūkhḗ), čije je osnovno značenje bilo "[[život]]".<ref name="Liddell_Scott_1901">{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |date=1901 |title=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://archive.org/details/greekenglishlex00lidduoft |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ova riječ izvedena je od glagola ψύχω (psūkhō).<ref name="Beekes_2010">{{cite book |last=Beekes |first=Robert S. P. |date=2010 |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |url=https://archive.org/details/etymological-dictionary-of-greek_202306/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Tokom historijskog razvoja značenje ovog pojma postepeno se proširivalo. Pored značenja povezanih sa životom, počeo je označavati i "duh", "dušu", "sjenu ili prikazu", da bi kasnije dobio značenje "selfa", odnosno "svjesne ličnosti pojedinca".<ref name="Francois_2008">{{cite book |last=François |first=Alexandre |date=2008 |title=Semantic maps and the typology of colexification: Intertwining polysemous networks across languages |book-title=From Polysemy to Semantic Change: Towards a Typology of Lexical Semantic Associations |editor-last=Vanhove |editor-first=Martine |series=Studies in Language Companion Series |volume=106 |publisher=John Benjamins |location=Amsterdam, New York |pages=163–215 |url=https://www.academia.edu/846905/Semantic_maps_and_the_typology_of_colexification_Intertwining_polysemous_networks_across_languages |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Antička psihologija == Pojam psihe zauzima značajno mjesto u [[Platon]]ovoj filozofiji. U tumačenjima njegovih djela termin psiha najčešće se prevodi kao "duša", budući da je Platon smatrao da je ona besmrtna i da nastavlja postojati nakon smrti tijela.<ref name="King_Woody_Viney_2009">{{cite book |last1=King |first1=D. Brett |last2=Woody |first2=William Douglas |last3=Viney |first3=Wayne |date=2009 |title=A History of Psychology: Ideas and Context |publisher=Pearson/Allyn and Bacon |location=Boston, MA |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0004king/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U svom djelu [[Fedon]], Platon kroz lik [[Sokrat]]a iznosi četiri argumenata u prilog besmrtnosti duše i njenom opstanku nakon razdvajanja od tijela. Prema ovom shvatanju, tijelo predstavlja ograničenje za spoznaju, dok duša nakon smrti postaje slobodna od tjelesnih utjecaja.<ref name="Plato_Burnet_1961">{{cite book |last=Platon |editor-last=Burnet |editor-first=John |date=1961 |title=Plato's Phaedo |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://archive.org/download/platosphaedoplat/platosphaedoplat.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Sokrat u Fedonu također tvrdi da je psiha nakon smrti sposobnija za stjecanje mudrosti i spoznaju istine, jer više nije ometana potrebama i ograničenjima tijela. Na taj način može neposrednije spoznati vječne i nepromjenjive ideje ili forme, koje zauzimaju centralno mjesto u Platonovoj filozofiji.<ref name="Plato_Burnet_1961" /> Starogrčki filozof [[Aristotel]] dao je jedan od najutjecajnijih doprinosa ranom razumijevanju psihe u djelu "[[O duši]]". U ovom djelu Aristotel koristi pojam psihe kako bi objasnio različite funkcije živih bića i principe koji omogućavaju život, kretanje, opažanje i mišljenje.<ref name="Polansky_2007">{{cite book |last=Polansky |first=Ronald |date=2007 |title=Aristotle's De Anima |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86274-5 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780511473814_A23678512/preview-9780511473814_A23678512.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Za Aristotela psiha nije bila odvojena supstanca koja postoji nezavisno od tijela, nego načelo života koje organizuje i pokreće živo biće. Budući da se živa bića kreću, rastu, opažaju i misle, Aristotel je smatrao da mora postojati unutrašnji princip koji objašnjava te funkcije. Aristotel je razlikovao tri oblika psihe: ''vegetativnu psihu'', koja omogućava ishranu, rast i razmnožavanje; ''animalnu psihu'', koja pored vegetativnih funkcija omogućava opažanje i kretanje; ''racionalnu psihu'', svojstvenu čovjeku, koja uključuje sposobnost mišljenja, rasuđivanja i spoznaje. Ova podjela imala je snažan utjecaj na razvoj filozofije, medicine i psihologije te je, u različitim oblicima, ostala prisutna sve do 19. vijeka. Iako se pojam psiha javljao i u ranijoj grčkoj književnosti i filozofiji, njegova značenja nisu bila jasno određena.<ref name="Rohde_1925">{{cite book |last=Rohde |first=Erwin |date=1925 |title=Psyche: The Cult of Souls and Belief in Immortality Among the Greeks |publisher=K. Paul, Trench, Trubner & Co. / Harcourt, Brace & Company |location=London / New York |url=https://archive.org/details/psychecultofsoul00rohd/page/n3/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U kasnoj antici Aristotelove ideje dodatno su razvijene u okviru [[Galen|galenske medicine]]. Galen je razvio učenje o tri vrste životnih duhova ([[pneuma]]), koje su odgovarale Aristotelovim oblicima psihe. Tako je ''pneuma psychikon'' bila povezana s racionalnom psihom, dok su ''pneuma physicon'' i ''pneuma zoticon'' odgovarale nižim životnim funkcijama organizma. == Srednjovjekovna psihologija == U srednjem vijeku pojam ''psiha'' bio je [[Latinski jezik|latiniziran]] u oblik ''anima'', koji je postao jedan od osnovnih termina u okviru srednjovjekovne psihologije i filozofske antropologije. Ovaj pojam posebno je razvijen u skolastičkoj tradiciji, gdje zauzima važno mjesto u okviru učenja [[Toma Akvinski|Tome Akvinskog]] o čovjeku i njegovoj prirodi. Termin ''anima'' se u klasičnim prijevodima na [[engleski jezik]] najčešće prevodio kao "duša", međutim u savremenoj naučnoj upotrebi sve se češće koristi pojam "psiha", kako bi se izbjegla isključivo religijska ili metafizička konotacija i naglasio psihološki aspekt fenomena.<ref name="Kemp_1990">{{cite book |last=Kemp |first=Simon |date=1990 |title=Medieval Psychology |publisher=Greenwood Press |location=New York |url=https://archive.org/details/medievalpsycholo0000kemp |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kenny_1994">{{cite book |last=Kenny |first=Anthony |date=1994 |title=Aquinas on Mind |publisher=Routledge |url=https://archive.org/details/aquinasonmindanthonykennyroutledge_707_d |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Fenomenologija == U 19. vijeku psiholozi i filozofi poput [[Franz Brentano|Franza Brentana]] razvijali su koncept psihe u smjeru koji je više naglašavao subjektivno iskustvo i doživljaje. == Psihoanaliza == U [[psihoanaliza|psihoanalizi]] i drugim pravcima [[dubinska psihologija|dubinske psihologije]], psiha se odnosi na skup unutrašnjih sila i procesa u pojedincu koji utiču na [[mišljenje]], [[ponašanje]] i [[psihologija ličnosti|ličnost]]. U ovom teorijskom okviru psiha obuhvata i svjesne i nesvjesne psihičke procese, pri čemu se naglasak stavlja na njihovu međusobnu dinamiku i utjecaj na cjelokupno psihičko funkcionisanje.<ref name="Reed_1998">{{cite book |last=Reed |first=Edward S. |date=1998 |title=From Soul to Mind: The Emergence of Psychology from Erasmus Darwin to William James |edition=unabridged |publisher=Yale University Press |isbn=9780300075816 |url=https://books.google.ba/books/about/From_Soul_to_Mind.html?id=kK2OUFOCZcoC |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Frojdovska škola === {{Glavni|Id, ego i super-ego}} [[Sigmund Freud]], osnivač [[Psihoanaliza|psihoanalize]], smatrao je da je psiha ({{de|Seele}} u značenju "duša" ili "psiha") strukturisana kroz tri osnovne komponente:<ref>{{cite book|last=Reber|first=Arthur S.|author2=Reber, Emily S.|title=Dictionary of Psychology|url=https://archive.org/details/penguindictionar00rebe_0|publisher=Penguin Reference|year=2001|location=New York|isbn=0-14-051451-1}}</ref> * Id (ono) – predstavlja instinktivne nagone pojedinca i u velikoj mjeri djeluje [[Nesvjesni um|izvan svjesne kontrole]]. Id ne uzima u obzir društvena pravila ni moralne norme, već funkcioniše prema principu neposrednog zadovoljenja nagona. * Super-ego (nad-ja) – obuhvata savjest i internalizovane društvene norme, vrijednosti i moralna pravila koja pojedinac usvaja kroz odgoj i socijalizaciju. * Ego (ja) – predstavlja svjesni i posrednički dio psihe koji pokušava uskladiti zahtjeve ida sa zabranama i normama super-ega, uzimajući u obzir realne uslove okoline. Prema Freudu, upravo sukob između ovih psihičkih struktura predstavlja osnovu za nastanak [[neuroza]]. Freudovi izvorni nazivi za tri komponente psihe, na [[Njemački jezik|njemačkom jeziku]], bili su ''das Es'' ("ono"), ''das Ich'' ("ja") i ''das Über-Ich'' ("nad-ja"). Prema [[Bruno Bettelheim|Bruni Bettelheimu]], [[Latinski jezik|latinski izrazi]] koje danas najčešće koristimo u psihološkoj literaturi uveli su Freudovi prevodioci na [[engleski jezik]], vjerovatno s namjerom da teoriju učine "naučnijom" i bližom tada dominantnom medicinskom jeziku, u kojem je latinski imao centralno mjesto. Bettelheim kritikuje ovakvu praksu, smatrajući da latinizirani termini mogu stvoriti dojam pseudonaučne preciznosti, dok izvorni njemački izrazi bolje odražavaju Freudovu konceptualnu namjeru i jednostavnost njegove teorijske konstrukcije.<ref name="Bettelheim_1983">{{cite book |last=Bettelheim |first=Bruno |date=1983 |title=Freud and Man's Soul |publisher=A.A. Knopf |location=New York |url=https://archive.org/details/freudmanssoul00brun |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Jungovska škola === [[Carl Gustav Jung]] u svojoj definiciji psihe uključuje odnos, preklapanje i napetost između ličnih i kolektivnih elemenata u čovjeku.<ref name="Perroni_2014">{{cite book |editor-last=Perroni |editor-first=Emilia |date=2014 |title=Play: Psychoanalytic Perspectives, Survival and Human Development |publisher=Routledge |location=East Sussex |page=136 |isbn=9780415682077 |url=https://books.google.ba/books?id=Nk9tAAAAQBAJ |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> U svojim radovima, koje je uglavnom pisao na njemačkom jeziku, Jung je pažljivo razlikovao pojmove ''psiha'' i ''duša'':<ref name="Jung_1923">{{cite book |last=Jung |first=C. G. |date=1923 |title=Psychological Types: Or, The Psychology of Individuation |publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd. |location=New York |url=https://archive.org/details/psychological_types |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> {{Citat|U svojim istraživanjima strukture [[Nesvjesni um|nesvjesnog]] bio sam primoran napraviti pojmovnu razliku između "duše" i "psihe". Pod psihom podrazumijevam ukupnost svih psihičkih procesa, kako [[svijest|svjesnih]] tako i nesvjesnih. S druge strane, pod dušom podrazumijevam jasno omeđeni funkcionalni kompleks koji se može najbolje opisati kao "ličnost".}} Urednici Jungovih sabranih djela navode sljedeće:<ref name="Jung_1968">{{cite book |last=Jung |first=C. G. |date=1968 |title=Psychology and Alchemy |url=https://archive.org/details/psychologyalchem0012junge |series=Collected Works |volume=12 |publisher=Princeton University Press |location=New Jersey |access-date=14. 6. 2026 |language=en |isbn=0-691-01831-6 |oclc=219856}}</ref> {{Citat|U prethodnim prevodima, pa tako i u ovom, pojam ''psiha'' – za koji Jung u njemačkom izvorniku koristi termine ''Psyche'' ili ''Seele'' – koristi se u značenju sveukupnosti svih psihičkih procesa;<ref name="Jung_1923" /> odnosno, riječ je o sveobuhvatnom pojmu. S druge strane, pojam ''duša'', kako se koristi u tehničkoj terminologiji [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]], užeg je značenja i odnosi se na "funkcionalni kompleks" ili djelomičnu ličnost, te se nikada ne odnosi na cjelokupnu psihu. Često se posebno povezuje s pojmovima "anima" i "animus", npr. u složenici "slika duše" (''Seelenbild''). Ovakvo shvatanje duše je primitivnije od kršćanskog razumijevanja s kojim je čitalac vjerovatno bolje upoznat. U kršćanskom kontekstu, pojam se odnosi na "transcendentalnu energiju u čovjeku" i "duhovni dio čovjeka posmatran u njegovom moralnom aspektu ili u odnosu na Boga".|Urednici}} == Kognitivna psihologija == U kognitivnim naukama češće se koristi pojam "[[um]]" nego pojam "psiha". Um se definiše kao skup kognitivnih sposobnosti koje uključuju svijest, percepciju, mišljenje, prosuđivanje, jezik i pamćenje. U najširem smislu, on se određuje kao sposobnost formiranja i obrade misli te ostvarivanja svjesnog iskustva.<ref name="Ishar_TheMind">{{Cite web |url=https://isharonline.org/themind/ |title=The Mind |publisher=Ishar Online |access-date=14. 6. 2026 |language=en |archive-date=1. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701200618/https://isharonline.org/themind/ |url-status=dead }}</ref> Osim osnovnih kognitivnih funkcija, um uključuje i sposobnosti imaginacije, prepoznavanja i prosuđivanja. On također učestvuje u obradi emocija i osjećanja, pri čemu doprinosi formiranju stavova i usmjeravanju ponašanja. == Također pogledajte == * [[Svijest]] * [[Smrt ega]] * [[Duša]] * [[Inscape (vizuelna umjetnost)]] * [[Um]] * [[Motivacija]] * [[Nafs]] * [[Persona]] * [[Persona (psihologija)]] * [[Psihoza]] * [[Reinkarnacija]] * [[Tok svijesti (psihologija)|Tok svijesti]] * [[Tulpa]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psiha| ]] [[Kategorija:Psihološki koncepti]] 6qgq79jgr5al6aaetkiy9qf9m0ryipf 0 535839 3921953 3916746 2026-08-24T23:12:40Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921953 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja=pink |naziv=Atlantski losos | slika= Wst atlantischer lachs stoer 001.jpg | opis_slike = Mužjak za rasplod, ulovljen u [[Njemačka|Njemačkoj]] | slika2 = Salmo salar.jpg |status = LC | status_sistem = [[IUCN]]3.1<ref>{{IUCN|asesores = World Conservation Monitoring Centre|año = 1996|edición IUCN=2010|consultado = 3 de febrero de 2010}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Actinopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Protacanthopterygii]] | ordo = [[Salmoniformes]] | familia = [[Salmonidae]] | subfamilia = [[Salmonidae|Salmoninae]] | genus = [[Salmo]] |species=''S. salar'' |dvoimeno = ''Salmo salar'' |dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 10. izdanje ''Systema Naturae'' (1758.) |karta _raspon = Distribution of Atlantic salmon.svg |karta_opis = Rasprostranjenje atlantskog lososa }} '''Atlantski losos''' ('''''Salmo salar''''') je vrsta ribe s [[peraja]]ma iz porodice ''[[Salmonidae]]''. Treći je najveći pripadnik [[porodica (biologije)|porodice]] ''Salmonidae'', iza [[Hucho taimen|sibirskog tajmena]] i pacifičkog [[Oncorhynchus tshawytscha|Činuk lososa]], a naraste do 1 m dužine. Atlantski losos nalazi se u sjevernom [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]] i u [[rijeka]]ma koje u njega utječu. Većina populacija je [[anadrom]]na; izlegu se u [[potok|potocima]] i rijekama, ali se sele u more kako rastu gdje sazrijevaju, nakon čega se odrasli sezonski ponovno sele uzvodno kako bi se mrijestili.<ref name="Audubon">{{cite book |title=The Audubon Society Field Guide to North American Fishes, Whales & Dolphins |publisher=Chanticleer Press |year=1983 |page=395|isbn=0-394-53405-0}}</ref> Kada odrasle ribe ponovo uđu u rijeke radi [[mrijest|mriještenja]], mijenjaju boju i izgled. Neke populacije ove ribe migriraju samo u velika jezera i "zatvorene su", provodeći cijeli život u slatkoj vodi. Takve populacije se nalaze u cijelom području rasprostranjenosti vrste. Za razliku od pacifičkih vrsta lososa, ''S. salar'' je [[iteroparoznost|iteroparozan]], što znači da može preživjeti mriješćenje i vratiti se u more, kako bi ponovio proces sljedeće godine, pri čemu se 5–10% vraća u more radi ponovnog mriještenja. Takve jedinke mogu narasti do izuzetno velikih veličina, iako su rijetke. Različite životne faze ribe poznate su pod nekoliko različitih naziva na engleskom jeziku; [[alevin]], [[mrijest (biologija)|mlađ]], [[mlađ|par]] i [[Mlađ|smolt]]. Meso atlantskog lososa je posebno hranjiva hrana i smatra se jednom od profinjenijih vrsta ribljeg mesa u mnogim kulturama. Kao takvo, pojavljuje se u brojnim popularnim tradicionalnim kuhinjama i može postići višu cijenu od nekih drugih riba. Stoga je dugo bila meta sportskog ribolova i komercijalnog [[ribolov]]a, što je, kao i uništavanje staništa, utjecalo na populaciju u nekim područjima. Kao rezultat toga, vrsta je predmet napora za očuvanje u nekoliko zemalja, koji su, čini se, bili donekle uspješni od 2000-ih. Razvijene su i tehnike uzgoja ove vrste, korištenjem metoda [[akvakultura|akvakulture]], a trenutno se uzgaja u velikom broju u mnogim zemljama, pri čemu [[Norveška]] proizvodi preko 50% svjetskih zaliha.<ref>{{Cite web |title=Atlantic Salmon (Salmo salar) |url=https://www.compassioninfoodbusiness.com/media/7447055/atlantic-salmon-in-numbers.pdf |website=www.compassioninfoodbusiness.com |access-date=9. 7. 2026 |archive-date=7. 10. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022350/https://www.compassioninfoodbusiness.com/media/7447055/atlantic-salmon-in-numbers.pdf |url-status=dead }}</ref> Iako je ovo sada održiva alternativa divljem ulovu ribe, metode uzgoja su privukle kritike ekologa.<ref>{{Cite journal |last1=Burridge |first1=Les |last2=Weis |first2=Judith S. |last3=Cabello |first3=Felipe |last4=Pizarro |first4=Jaime |last5=Bostick |first5=Katherine |date=15. 8. 2010 |title=Chemical use in salmon aquaculture: A review of current practices and possible environmental effects |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0044848610003297 |journal=Aquaculture |volume=306 |issue=1 |pages=7–23 |doi=10.1016/j.aquaculture.2010.05.020 |bibcode=2010Aquac.306....7B |issn=0044-8486|url-access=subscription }}</ref> ==Nomenklatura== Atlantski losos je dobio svoje naučno [[binomno ime]] od švedskog [[zoologijaa|zoologa]] i [[Taksonomija|taksonoma]] [[Carl Linnaeus|Linnea]] u 10. izdanju ''Systema Naturae'', 1758. Naziv ''Salmo salar'' potiče od latinskih riječi ''salmo'', što znači losos i ''salar'', što znači skakač (prema M. Bartonu),<ref>Barton, M.: "Biology of Fishes.", pages 198–202 Thompson Brooks/Cole 2007</ref> ali vjerovatnije znači "stanovnik slane vode". Lewisov i Short-ov Latinski rječnik (Clarendon Press, Oxford, 1879) prevodi "salar" kao vrstu pastrmke prema njenoj upotrebi u "Idilama" pjesnika [[Ausonius]] (4. vijek nove ere). Kasnije je utvrđeno da su različito obojeni smolti iste vrste. Ostali nazivi koji se koriste za atlantskog lososa su: zaljevski losos, crni losos, losos s kaplinskim lobanjom, violinist, sebago losos, srebrni losos, vanjski losos i winnish. U različitim fazama svog sazrijevanja i životnog ciklusa, poznati su kao parr, smolt, grilse, grilt, kelt, slin i proljetni losos. Atlantski losos koji ne putuje u more poznat je kao kopneni losos.<ref name=weebly>{{cite web|title=Atlantic Salmon|url=http://animallist.weebly.com/atlantic-salmon.html |work=animallist.weebly.com |access-date=19. 11. 2013}}</ref> ==Opis== [[File:Atlantic Salmon, Nord-du-Québec, CA-QC, CA imported from iNaturalist photo 404770265.jpg|thumb| U [[Québec]]u, pokazujući posebno obilježje kod mužjaka koji se pare]] Atlantski losos je najveća vrsta u rodu ''Salmo''. Nakon dvije godine u moru, riba je u prosjeku duga 71 do 76&nbsp;cm i teška 3,6 do 5,4&nbsp;kg.<ref name="NOAA">{{cite web|url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/species/fish/atlanticsalmon.htm|title=Atlantic salmon (Salmo salar)|publisher=NOAA Fisheries - Office of Protected Resources|date=5. 5. 2017}}</ref> Primjerci koji provedu četiri ili više zima hraneći se na moru ili se više puta mrijeste, mogu biti mnogo veći. Atlantski losos ulovljen mrežom 1960. godine u Škotskoj, u ušću rijeke Hope, težio je 49,44&nbsp;kg, najteži zabilježen u svoj dostupnoj literaturi. Drugi ulovljen mrežom 1925. godine u Norveškoj mjerio je 160,65&nbsp;cm, što ga čini najdužim atlantskim lososom ikada zabilježenim.<ref name="Buller">Buller F., ''The Domesday Book of Giant Salmon Volume 1 & 2''. Constable (2007) & Constable (2010)</ref> {{Multiple image | image1 = Salmo salar 149116515 (cropped).jpg | image2 = Salmo salar 221451741 (cropped).jpg | direction = vertical | total_width = 250 | footer = Mladunci različitih veličina, u [[Škotska|Škotskoj]] }} Boja mladog atlantskog lososa ne podsjeća na odraslu fazu. Dok žive u [[slatka voda|slatkoj vodi]], imaju plave i crvene mrlje. U zreloj dobi poprimaju srebrno-plavi sjaj. Najlakši način da ih se prepozna kao odrasle jedinke je po crnim mrljama pretežno iznad bočne linije, iako [[repno peraje|repna peraja]] obično nemaju mrlja. Kada se razmnožavaju, mužjaci poprimaju blago zelenu ili crvenu boju. Losos ima vretenasto tijelo i dobro razvijene zube. Sve peraje, osim [[masno peraje|masnog]], obrubljene su crnom bojom. ==Rasprostranjenje i stanište== [[File:Ocean migration of Altantic salmon.gif|thumb|upright=1.3| Migracija atlantskog lososa u okeanu <ref>{{cite web |date=13. 9. 2010 |title=Atlantic Salmon Life Cycle |url=http://www.fws.gov/r5crc/Stuff/appc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115064920/http://www.fws.gov/r5crc/Stuff/appc.html |archive-date=15. 1. 2014 |website=Connecticut River Coordinator's Office |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}</ref>]] [[File:Salmo salar 415595378 (cropped 1).jpg|thumb| Okeanska faza, u [[Newfoundland (ostrvo)|Newfoundlandu]]]] [[File:Salmo trutta Trout Aquarium Atlanterhavsparken Norway.jpg|thumb| U ''Atlantic Sea-Parku'', u [[Norveška|Norveškoj]].]] Prirodna mjesta za [[razmnožavanje]] atlantskog lososa su rijeke u Evropi i sjeveroistočna obala Sjeverne Amerike. U Evropi se atlantski losos još uvijek nalazi na jugu sve do Španije, a na sjeveroistoku do [[Pečore (rijeka)|rijeke Pečore]] u [[Rusija|Rusiji]].<ref>{{cite journal | last1=Kazakov | first1=R. V. | last2=Titov | first2=S. F. | title=Population genetics of salmon, Salmo salar L., in northern Russia | journal=Aquaculture Research | volume=24 | issue=4 | date=1993 | issn=1355-557X | doi=10.1111/j.1365-2109.1993.tb00624.x | doi-access=free | pages=495–506}}</ref> Atlantski losos se proširio na sjever i kolonizirao [[Svalbard]] (78°N) od 2002. do 2006. godine nadalje, zbog zagrijavanja tamošnje klime.<ref>{{cite journal | last1=Jensen | first1=Arne J. | last2=Karlsson | first2=Sten | last3=Fiske | first3=Peder | last4=Hansen | first4=Lars Petter | last5=Østborg | first5=Gunnel M. | last6=Hindar | first6=Kjetil | title=Origin and life history of Atlantic salmon ( Salmo salar ) near their northernmost oceanic limit | journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences | volume=71 | issue=11 | date=2014 | issn=0706-652X | doi=10.1139/cjfas-2014-0169 | pages=1740–1746 | bibcode=2014CJFAS..71.1740J | url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/cjfas-2014-0169 | access-date=22. 7. 2025| url-access=subscription }}</ref> Zbog sportskog ribolova, neke južne populacije vrsta u sjevernoj Španiji se smanjuju.<ref>{{cite journal |author=J. L. Horreo |author2=G. Machado-Schiaffino |author3=A. M. Griffiths |author4=D. Bright |author5=J. R. Stevens |author6=E. Garcia-Vazquez |title=Atlantic Salmon at Risk: Apparent Rapid Declines in Effective Population Size in Southern European Populations |url=https://archive.org/details/american-fisheries-society-transactions_2011-05_140_3/page/605 |journal=Transactions of the American Fisheries Society |volume=140 |issue=3 |pages=605–610 |date=2011 |doi=10.1080/00028487.2011.585574|bibcode=2011TrAFS.140..605H |hdl=10651/8569 |hdl-access=free }}</ref> Rasprostranjenost vrste lahko je pod uticajem promjena u slatkovodnom staništu i klimi. Atlantski losos je vrsta ribe hladnih voda i posebno je osjetljiv na promjene temperature vode.<ref>{{cite journal | last1=Nilsson | first1=Jonatan | last2=Moltumyr | first2=Lene | last3=Madaro | first3=Angelico | last4=Kristiansen | first4=Tore Sigmund | last5=Gåsnes | first5=Siri Kristine | last6=Mejdell | first6=Cecilie Marie | last7=Gismervik | first7=Kristine | last8=Stien | first8=Lars Helge | title=Sudden exposure to warm water causes instant behavioural responses indicative of nociception or pain in Atlantic salmon | journal=Veterinary and Animal Science | volume=8 | date=2019 | pmid=32734093 | pmc=7386744 | doi=10.1016/j.vas.2019.100076 | doi-access=free}}</ref> Rijeka [[Housatonic]] i njena pritoka [[Naugatuck]] bile su domaćini najjužnijim mrijestilištima atlantskog lososa u [[SAD|Sjedinjenim Državama]].<ref>{{cite report |title=Status Review for Anadromous Atlantic Salmon (''Salmo salar'') in the United States. Report to the National Marine Fisheries Service and U.S. Fish and Wildlife Service |author=Fay, C. |author2=M. Bartron |author3=S. Craig |author4=A. Hecht |author5=J. Pruden |author6=R. Saunders |author7=T. Sheehan |author8=J. Trial |date=2006 |page=294 |url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/species/statusreviews.htm |access-date=3. 7. 2016 }}</ref><ref>{{ cite book |author=Kendall, W. C. |year=1935 |title=The fishes of New England: the salmon family. Part 2 - the salmons |publisher=Memoirs of the Boston Society of Natural History: monographs on the natural history of New England |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/fishesofnewengla02kend/page/90 90] |url=https://archive.org/details/fishesofnewengla02kend |access-date=3. 7. 2016 }}</ref> Međutim, postoji izvještaj [[Henryja Hudson]]a iz 1609. godine da je atlantski losos jednom prilikom plivao uz [[rijeka Hudson|rijeku Hudson]].<ref>{{cite journal |title=The fishes of New England- the salmon family. Part 2 - the salmons. |author=W.C. Kendall |year=1935 |journal=Memoirs of the Boston Society of Natural History- Monographs on the Natural History of New England |volume=9 |issue=1 |pages=[https://archive.org/details/fishesofnewengla02kend/page/n10 1]–166 |url=https://archive.org/details/fishesofnewengla02kend |access-date=3. 7. 2016 }}</ref> Osim toga, dokazi o ribljim [[krljušt]]ima koji datiraju iz prije 10.000 godina smještaju atlantskog lososa u obalni ribnjak [[New Jersey]].<ref>{{cite journal |title=Fish scale evidence for rapid post-glacial colonization of an Atlantic coastal pond |author=Robert A. Daniels |author2=Doroty Peteet |journal=Global Ecology and Biogeography Letters |volume=7 |issue=6 |pages=467–476 |date=novembar 1998 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1466-822X.1998.00313.x/abstract |access-date=3. 7. 2016 |doi=10.2307/2997716|jstor=2997716 |hdl=2060/19990023267 |hdl-access=free }}</ref> Dvije publikacije, iz 1988. i 1996. godine, dovele su u pitanje ideju da je atlantski losos bio u izobilju u Novoj Engleskoj u prahistorijsko vrijeme, kada je [[klima]] bila toplija nego što je danas. Ovaj argument se prvenstveno zasnivao na nedostatku podataka o kostima na arheološkim nalazištima u odnosu na druge vrste riba i tvrdnji da su historijske tvrdnje o izobilju možda bile pretjerane.<ref>{{cite book |title=Where's the salmon? A reevaluation of the role of anadromous fisheries in aboriginal New England in Holocene human ecology in Northeastern North America |publisher=Plenum Press |location=New York |author=Catherine C. Carlson |editor=GP Nicholas |year=1988 |isbn=978-0-306-42869-2 }}</ref><ref>{{cite journal |title=The [In]Significance of Atlantic Salmon |author=Catherine C. Carlson |journal=History Through a Pinhole |date=Fall–Winter 1996 |volume=8 |issue=3/4 |url=https://www.nps.gov/subjects/archeology/index.htm |access-date=3. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916024107/https://www.nps.gov/archeology/cg/fd_vol8_num3-4/salmon.htm |archive-date=16. 9. 2016}}</ref> Ovaj argument je kasnije osporen u drugom radu u kojem se tvrdilo da se nedostatak arheoloških fragmenata kostiju može objasniti time što su kosti lososa rijetke na lokalitetima koja još uvijek imaju velika područja s lososima i da su kosti lososa općenito slabo pronađene u odnosu na druge vrste riba.<ref>{{cite journal |title=The use (and misuse) of archaeological salmon data to infer historical abundance in North America with a focus on New England |url=https://archive.org/details/reviews-in-fish-biology-and-fisheries_2014_24_3/page/943 |author=Stephen F. Jane |author2=Keith H. Nislow |author3=Andrew R. Whiteley |journal=Reviews in Fish Biology and Fisheries |date=septembar 2014 |volume=24 |issue=3 |pages=943–954 |doi=10.1007/s11160-013-9337-3|bibcode=2014RFBF...24..943J |s2cid=15892424 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Atlantic salmon, archaeology and climate change in New England |author=Brian S. Robinson |author2=George L. Jacobson |author3=Martin G. Yates |author4=Arthur E. Spiess |author5=Ellen R. Cowie |journal=Journal of Archaeological Science |date=oktobar 2009 |volume=36 |issue=10 |pages=2184–2191 |doi=10.1016/j.jas.2009.06.001|bibcode=2009JArSc..36.2184R }}</ref> Populacije atlantskog lososa značajno su smanjene u Sjedinjenim Američkim Državama nakon naseljavanja od strane Evrope. Trgovina krznom, sječa drveta, brane i mlinovi te poljoprivreda degradirali su slatkovodna staništa i smanjili [[prihvatljivi kapacitet]] većine sjevernoameričkih potoka. Populacije dabrova bile su zarobljene na rubu izumiranja do 1800. godine, a sječa drveća i krčenje dodatno su pogoršali eroziju potoka i gubitak staništa. Kako su drvo i krzno ustupili mjesto poljoprivredi, stanište atlantskog lososa u slatkovodnim vodama bilo je dodatno ugroženo. Prema historičaru D.W. Dunfieldu (1985.) "više od polovine historijskih staza atlantskog lososa izgubljeno je u Sjevernoj Americi do 1850. godine". Već 1798. godine, u kanadskom parlamentu predstavljen je zakon o očuvanju atlantskog lososa, kako bi se zaštitile populacije u jezeru Ontario.<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Dymond|first1=John R.|last2=MacKay|first2=Hugh H.|last3=Burridge|first3=Mary E.|last4=Holm|first4=Erling|last5=Bird|first5=Phillip W.|date=2019|title=The history of the Atlantic Salmon in Lake Ontario|url=https://read.dukeupress.edu/aehm/article/22/3/305-315/168168|journal=Aquatic Ecosystem Health & Management|volume=22|issue=3|pages=305–315|doi=10.1080/14634988.2019.1641044|bibcode=2019AqEHM..22..305D |s2cid=202851801|issn=1463-4988|url-access=subscription}}</ref> U Zalivskoj regiji Nove Škotske, zabilježeno je da je 31 od 33 potoka atlantskog lososa blokiran drvenim branama, što je dovelo do [[Lokalno izumiranje|istrebljenja]] riba koje su se rano zaletjele u mnogim slivovima. Priobalni ribolov atlantskog lososa postao je glavni izvozni proizvod [[Novi svijet|Novog svijeta]], s velikim ribolovnim operacijama uspostavljenim duž obala glavnih riječnih sistema. Najjužnije populacije su prve nestale. Mladi lososi provode jednu do četiri godine u svojoj matičnoj rijeci. Kada su dovoljno veliki (oko 15&nbsp;cm), oni se [[smoltificiranje|smotificiraju]], mijenjajući kamuflažu iz prilagođene potoku s velikim, sivim mrljama u prilagođenu moru sa sjajnim stranama. Također prolaze kroz neke endokrinološke promjene kako bi se prilagodili [[osmoza|osmotskim]] razlikama između staništa u slatkoj i morskoj vodi. Kada je smoltifikacija završena, mladi lososi sada počinju plivati sa strujom umjesto protiv nje. S ovom promjenom ponašanja, ribe se sada nazivaju smoltom. Kada smolt stigne do mora, prati površinske morske struje i hrani se [[plankton]]om ili [[mlađ]]i drugih vrsta riba poput haringe. Tokom svog boravka na moru, mogu osjetiti promjenu Zemljinog magnetskog polja putem željeza u svojoj bočnoj liniji. Kada imaju godinu dana dobrog rasta, premjestit će se na površinske morske struje koje ih vraćaju u njihovu matičnu rijeku. Velika je zabluda da losos pliva hiljadama kilometara na moru; umjesto toga, surfa kroz površinske morske struje. Moguće je da pronađu svoju matičnu rijeku po mirisu, iako to nije potvrđeno;<ref name="Shearer">{{cite book |author=Shearer, W. |title=The Atlantic Salmon |url=https://archive.org/details/atlanticsalmonna0000shea |publisher=Halstead Press |year=1992}}</ref> Samo 5% atlantskog lososa ide uzvodno u pogrešnu rijeku.{{citation needed|date=juli 2019}} Rasprostranjenost pojedinačnog atlantskog lososa može biti rijeka u kojoj se rađa i površinske morske struje koje su kružno povezane s tom rijekom. Divlji losos nastavio je nestajati iz mnogih rijeka tokom dvadesetog stoljeća zbog [[prekomjerni ribolov|prekomjernog ribolova]] i promjene [[stanište|staništa]].<ref name="Shearer"/> ==Ekologija== ===Ishrana=== Mladi lososi počinju s hranjenjem u roku od nekoliko dana. Nakon što tijelo apsorbira žumančanu vrećicu, počinju loviti. Mladunci počinju s sitnim [[beskičmenjaci]]ma, ali kako sazrijevaju, povremeno mogu jesti malu ribu. Tokom ovog vremena love i u [[supstrat (morska biologija)|supstratu]] i u struji. Poznato je da neki jedu ikru lososa. [[Plankton]] poput [[Kril|euphausiidae]] su važna hrana za predgrilse, ali se konzumiraju i [[amfipoda|amfipodni]] [[Decapoda|dekapodi]].<ref name="animaldiversity1">{{cite web|last=Renzi |first=Vanessa |url=https://animaldiversity.org/accounts/Salmo_salar/ |title=ADW: Salmo salar: INFORMATION |publisher=Animaldiversity.org |date= |access-date=23. 8. 2022}}</ref> Najčešće konzumirana hrana uključuje [[vodna muha|vodne]], [[crna muha|crne muhe]], [[vodene buhe]], [[kamenka|kamenke]],<ref name="Shearer"/> i [[Chironomidae|hironomide]], kao i kopnene insekte.<ref name="animaldiversity1"/> Kao odrasli, lososi preferiraju [[kapelin]] kao svoj omiljeni obrok. Kapelin je izdužena srebrnasta riba koja naraste do 8–10&nbsp;cm dužine.<ref>{{cite web|url=https://www.fisheries.noaa.gov/species/atlantic-salmon-protected|title=Atlantic Salmon - Protected {{!}} NOAA Fisheries|last=Fisheries|first=NOAA|date=21. 8. 2018|website=www.fisheries.noaa.gov|language=EN-US|access-date=26. 11. 2018}}</ref> Ostale konzumirane [[ribe]] uključuju [[haringa|haringe]], [[pivarke]], [[tavuni (ribe)|tavune]], [[Scomber idae|skuše]], [[sand lance]] i male [[Gadus|bakalare]].<ref name="animaldiversity1"/> ===Ponašanje=== Za mlađ i papar se kaže da su [[teritorijalnost|teritorijalni]], ali dokazi koji pokazuju da čuvaju teritorije nisu konačni. Iako povremeno mogu biti agresivni jedni prema drugima, [[sociobiologija|društvena hijerarhija]] je još uvijek nejasna. Mnogi su pronađeni da se [[jato|jataju i skupljaju u jata]], posebno kada napuštaju estuarij. Odrasli atlantski lososi se smatraju mnogo agresivnijim od ostalih lososa i vjerovatnije će napasti druge ribe nego druge.<ref name="Shearer"/> ==Također pogledajte== * [[AquAdvantage losos]], [[GMO|genetički modificirani]] atlantski losos * [[Federacija atlantskog lososa]] * [[Losos kao hrana]] ==Napomene== {{Reflist|refs=}} ==Reference== * [https://www.fisheries.noaa.gov/species/atlantic-salmon Atlantic salmon] ''NOAA FishWatch''. Retrieved 4 November 2012. ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Salmo salar}} <!-- Please ensure that any links added here conform to the guidelines in [[WP:LINKS]] and [[WP:COI]] --> * [https://cdn-contenu.quebec.ca/cdn-contenu/peche/versions-imprimables/carte-rivieres-saumon.pdf Map of Quebec's 111 salmon rivers], Gouvernement du Québec, Canada, 2023 *Groups and initiatives **[http://www.salmonconservation.ca/ official website] of the Atlantic Salmon Conservation Foundation **[http://www.atlanticsalmontrust.org/ official website] of the Atlantic Salmon Trust *Profiles and documents **[https://www.fisheries.noaa.gov/species/atlantic-salmon Species directory: Atlantic salmon] - profile from the National Marine Fisheries Service of NOAA **[https://nas.er.usgs.gov/queries/factsheet.aspx?SpeciesID=926 ''Salmo salar'' (Atlantic salmon)] - profile in the Nonindigenous Aquatic Species database of the U.S. Geological Survey **[http://digitalmaine.com/atlantic_salmon_commission_docs/ Maine Atlantic Salmon Commission Documents], archive of documents of the Maine Atlantic Salmon Commission (which was abolished in 2010) **[https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=invasiveprofiles.atlanticsalmon_impacts Invasive Species — Atlantic Salmon (''Salmo salar'')] profile from the Alaska Department of Fish and Game {{Losos|state=expanded}} {{Teme o komercijalnim ribama}} {{Taxonbar|from=Q188879}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ribe]] [[Kategorija:Hladnovodne ribe]] [[Kategorija:Komercijalne ribe]] [[Kategorija:Slatkovodne ribe Evrope]] [[Kategorija:Ribe Arktičkog okeana]] [[Kategorija:Ribe sjevernog Atlantika]] [[Kategorija:Ribe Velikih jezera]] [[Kategorija:Ribe Grenlanda]] [[Kategorija:Fauna Atlantske Kanade]] [[Kategorija:Fauna sjeveroistoka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Riba opisana 1758.|Atlantski losos]] [[Kategorija:Životinjske taksone koje je imenovao Carl Linnaeus|Atlantski losos]] [[Kategorija:ESA ugrožene vrste]] [[Kategorija:Vrste Direktive o staništima]] lix91b07brbr85b1oksjmi0gq02nlmn 0 535914 3921937 3914023 2026-08-24T21:57:39Z InternetArchiveBot 118070 Adding 9 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921937 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Guinan | serija = ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'' | slika = Guinan,_character_from_Star_Trek_The_Next_Generation.jpg | prvo = "The child" (1988)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'') | zadnje = | kreator = [[Gene Roddenberry]]<br/>[[Jaron Summers]]<br/>[[Jon Povill]]<br/>[[Maurice Hurley]] | portretirao = [[Whoopi Goldberg]]<br/>Isis Carmen Jones (mlada) u epozodi "Rascals"<br/>Ito Aghayere (mlada) u [[Zvjezdane staze: Picard|Picardu]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[El-Aurian]] | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Guinan''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', koju glumi [[Whoopi Goldberg]]. Lik se prvi put pojavio u seriji [[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeće generacije]] 1988, a kasnije se pojavio u filmovima ''[[Zvjezdane staze: Generacije|Generacije]]'' i ''[[Zvjezdane staze: Nemesis|Nemesis]]'', kao i u televizijskoj seriji ''[[Zvjezdane staze: Picard|Picard]]''. Kao dijete ju je glumila i [[Isis Carmen Jones]] u epizodi "Rascals", a mlađu verziju lika glumila je [[Ito Aghayere]] u ''Picardu''.<ref>{{Cite web | url=https://variety.com/2022/tv/news/star-trek-picard-young-guinan-ito-aghayere-whoopi-goldberg-1235213292/ | title='Star Trek: Picard': How the Actor Playing Young Guinan, Ito Aghayere, Stepped into Whoopi Goldberg's Shoes (EXCLUSIVE) | date=24. 3. 2022 | access-date=24. 3. 2022 | archive-date=24. 3. 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220324204621/https://variety.com/2022/tv/news/star-trek-picard-young-guinan-ito-aghayere-whoopi-goldberg-1235213292/ | url-status=live }}</ref> Guinan je barmenka u salonu Ten-Forward na svemirskom brodu [[USS Enterprise-D]]. Lik se prvi put pojavljuje u uvodnoj epizodi druge sezone "The child" i ponavlja se tokom sljedeće četiri sezone. Guinan je djelimično inspirisana likom iz [[Ratovi zvijezda|Ratova zvijezda]] [[Yoda|Yodom]], a kaže se da ima stotine godina sa odgovarajućom mudrošću i uvidom koje često koristi za rješavanje teških situacija ili utjehu drugih likova. == Produkcija == Producent [[Rick Berman]] je, prema knjizi "The Making of Yesterday's Enterprise" [[Eric A. Stillwell|Erica A. Stillwella]], bio "izuzetno osjetljiv" na to ko je komunicirao s Goldberg na setu.<ref name="Stillwell">{{cite book |last=Stillwell |first=Eric A. |title=The Making of Yesterday's Enterprise |url=https://books.google.com/books?id=Z2kMNOGX0FIC&pg=PA76 |date=2008 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4357-0256-1 |page=76 |via=Google Books}}</ref> U jednom slučaju kada je koscenarist filma "Yesterday's Enterprise" razgovarao s Goldberg, Berman je to saznao i rekao da ne želi ovu vrstu interakcije koja je bila usmjerena na produkciju.<ref name="Stillwell" /> == Prijem i komentar == {{quote box |quote="Ovo je bilo jedno od mojih najvećih iskustava, to sam već rekla u seriji, ''Zvjezdane staze'' su bile jedno od najvećih iskustava od početka do kraja. Imala sam najbolje, najbolje, najbolje vrijeme – najbolje vrijeme ikad." |source=Whoopi Goldberg<ref>{{Cite web |url=https://www.radiotimes.com/tv/sci-fi/patrick-stewart-whoopi-goldberg-star-trek-picard-season-2/ |title=Patrick Stewart invites Whoopi Goldberg to come on board for Star Trek: Picard season 2|website=[[Radio Times]] }}</ref> |align=right |qalign=center |width=25% }} [[Lina Morgan]] je u svom članku za ''[[Syfy Wire]]'' o Guinaninim kvintesencijalnim trenucima opisala Guinan kao "jednog od najboljih likova u historiji ''Zvjezdanih staza''".<ref name=syfywiremoments>{{cite web |url=http://www.syfy.com/syfywire/star-trek-tng-guinans-5-most-quintessential-moments |title=Star Trek TNG: Guinan's 5 most quintessential moments |first=Dany |last=Roth |date=27. 9. 2017 |website=Syfy |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225111054/http://www.syfy.com/syfywire/star-trek-tng-guinans-5-most-quintessential-moments |archive-date=25. 12. 2017}}</ref> Njena lista trenutaka sastojala se od onog u epizodi "Mjera čovjeka" gdje Guinan objašnjava ropstvo Picardu; vremena kada je ubola [[Q (Zvjezdane staze)|Q]] viljuškom u epizodi "Deja Q"; razgovora koji vodi sa komandantom [[William T. Riker|Rikerom]] u epizodi "Najbolje od oba svijeta" i njenog nedostatka simpatija za [[Borg (Zvjezdane staze)|Borgove]] u epizodi "Ja, Borg". Morgan je izjavila da joj je omiljeni trenutak bio u drugom dijelu epizode "Time's Arrow" gdje su ona i [[Jean-Luc Picard|Picard]] zarobljeni u pećini i gdje postoji seksualna napetost između njih dvoje, upoređujući odnos [[River Song]] i Doktora u [[Doctor Who]]u, gdje se prvi put susreću, ali van redoslijeda.<ref name=syfywiremoments/> [[Terry Erdmann]] i [[Paula Block]] u svojoj knjizi "Zvjezdane staze 101" iz 2008. navode da je ključna epizoda s Guinan "Yesterday's Enterprise".{{sfn |Erdmann|Block| 2008| p=65}} Oni opisuju njenu ulogu u epizodi kao ulogu grčkog hora kako bi objasnili da je došlo do promjene u vremenskoj liniji.{{sfn |Erdmann|Block| 2008| p=72}} Filmski kritičar [[Roger Ebert]] opisao je Guinan kao "stalnog mistika Enterprisea".<ref name="rogerebert">{{cite web |url=https://www.rogerebert.com/reviews/star-trek-generations-1994 |title=Star Trek: Generations Movie Review |date=18. 11. 1994 |first=Roger |last=Ebert |website=www.rogerebert.com |access-date=21. 3. 2018 |archive-date=5. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105145145/https://www.rogerebert.com/reviews/star-trek-generations-1994 |url-status=live }}</ref> ''[[SyFy]]'' je 2016. ocijenio Guinan kao jedan od 21 najzanimljivijih sporednih likova u ''Zvjezdanim stazama'', napominjući da je bila misteriozni lik koji je publiku držao u neizvjesnosti.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/the-21-most-interesting-star-trek-supporting-characters-0|title=The 21 most interesting Star Trek supporting characters|last=Granshaw|first=Lisa|date=8. 5. 2015|website=SYFY WIRE|access-date=26. 6. 2019|archive-date=26. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626141400/https://www.syfy.com/syfywire/the-21-most-interesting-star-trek-supporting-characters-0|url-status=dead}}</ref> Godine 2017, ''[[IndieWire]]'' je ocijenio Guinan kao treći najbolji lik u seriji ''Sljedeće generacije'', navodeći je kao "fascinantan lik".<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2017/09/star-trek-the-next-generation-characters-ranked-1201882388/|title='Star Trek: The Next Generation': Ranking the Crew, From Picard to Pulaski|last1=Miller|first1=Liz Shannon|date=30. 9. 2017|website=IndieWire|access-date=21. 3. 2019|archive-date=2. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002154142/https://www.indiewire.com/2017/09/star-trek-the-next-generation-characters-ranked-1201882388/|url-status=live}}</ref> U ljeto 2019, ''[[Screen Rant]]'' je sugerisao da bi Guinan lakše mogla dobiti vlastitu seriju, jer bi, s obzirom na to da je lik star stotinama godina, bilo mnogo, mnogo priča za ispričati.<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/star-trek-next-generation-characters-spin-off/|title=Star Trek: 10 Next Generation Characters We Hope Get Their Own Spin-Off|date=2. 6. 2019|website=ScreenRant|access-date=3. 6. 2019|archive-date=26. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726224031/https://screenrant.com/star-trek-next-generation-characters-spin-off/|url-status=live}}</ref> Godine 2018, [[CBR]] je rangirao Guinan kao 8. najbolji ponavljajući lik u svim ''Zvjezdanim stazama''.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-recurring-characters-ranked/|title=Star Trek: Ranking the 20 Best Recurring Characters|date=28. 12. 2018|website=CBR|access-date=25. 6. 2019|archive-date=16. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516214142/https://www.cbr.com/star-trek-recurring-characters-ranked/|url-status=live}}</ref> Godine 2018, ''[[Screen Rant]]'' je rangirao Guinan kao jednu od osam najmoćnijih likova u ''Zvjezdanim stazama'', napominjući da je "Guinan jedna od najvećih enigmi Zvjezdanih staza".<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/star-trek-most-powerful-worthless-characters-ranked/|title=Star Trek: 8 Most Powerful (And 8 Worthless) Characters, Ranked|date=18. 1. 2018|website=ScreenRant|access-date=15. 7. 2019|archive-date=15. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715144430/https://screenrant.com/star-trek-most-powerful-worthless-characters-ranked/|url-status=live}}</ref> U julu 2019, Screen Rant je rangirao Guinan kao 7. najpametniji lik u ''Zvjezdanim stazama''.<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/star-trek-smartest-characters/|title=Star Trek: The 10 Smartest Characters, Ranked|date=8. 7. 2019|website=ScreenRant|access-date=24. 7. 2019|archive-date=18. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718201318/https://screenrant.com/star-trek-smartest-characters/|url-status=live}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Altman|first1=Mark |title=Captains Log Supplemental|url=https://archive.org/details/captainslogssupp0000altm|year=1994|publisher=Boxtree|location=London|isbn=1-85283-399-8}} * {{cite book|last1=Altman|first1=Mark|first2=Edward|last2=Gross |title=The Fifty-Year Mission: The Next 25 Years|year=2016|publisher=Thomas Dunne Books|location=New York|isbn=978-1-25008-947-2}} * {{cite book|last=Ayers|first=Jeff |title=Voyages of Imagination|url=https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer|year=2006|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-41650349-1 }} * {{cite book|last1=Berkmann|first1=Marcus |title=Set Phasers to Stun: 50 Years of Star Trek|url=https://archive.org/details/setphaserstostun0000berk|year=2017|publisher=Abacus|location=London|isbn=978-034914-115-2}} * {{cite book|last1=Erdmann|first1=Terry J.|last2=Block|first2=Paula M. |title=Star Trek: Deep Space Nine Companion|url=https://archive.org/details/startrekdeepspac0000erdm|year=2000|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-67150-106-8}} * {{cite book|last1=Erdmann|first1=Terry J.|last2=Block|first2=Paula M. |title=Star Trek 101|year=2008|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-743-49723-7 }} * {{cite book|last=Geralty|first=Lincoln |title=The Influence of Star Trek on Television, Film and Culture|url=https://archive.org/details/influenceofstart0000unse|year=2008|publisher=McFarland|location=[[Jefferson, North Carolina]]|isbn=978-0-786-43034-5}} * {{cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A. |title=Captain's Logs: The Complete Trek Voyages|url=https://archive.org/details/captainslogscomp0000gros|year=1993|publisher=Boxtree|location=London|isbn=978-1-85283-899-7}} * {{cite book|last1=Jones|first1=Mark|last2=Parkin|first2=Lance |title=Beyond the Final Frontier|year=2003|publisher=[[Contender Books]]|location=London|isbn=978-1-84357-080-6}} * {{cite book|last=Meyer|first=Nicholas |title=The View from the Bridge: Memories of Star Trek and a Life in Hollywood|url=https://archive.org/details/viewfrombridgeme0000meye|year=2009|publisher=Viking|location=New York|isbn=978-0-670-02130-7 }} * {{cite book|last=Nemecek|first=Larry |title=Star Trek: The Next Generation Companion|year=2003|edition=3rd|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn= 0-7434-5798-6}} * {{cite book|last=Nichols|first=Nichelle|title=Beyond Uhura|year=1994|publisher=G. P. Putnam's|location=New York|isbn=0-3991-3993-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/beyonduhurastart00nich}} * {{cite book|last1=Reeves-Stevens|first1=Judith|last2=Reeves-Stevens|first2=Garfield |title=Star Trek: The Next Generation: The Continuing Mission|year=1998|publisher=Pocket Books|location=New York|edition=2nd|isbn=978-0-67102-559-5}} * {{cite book|last=Robb|first=Brian J. |title=A Brief Guide to Star Trek|url=https://archive.org/details/briefguidetostar0000robb|year=2012|publisher=Robinson|location=London|isbn=978-1-849-01514-1 }} * {{cite book | title=The Complete Trek: The Next Generation | url=https://archive.org/details/completenextgene0000vanh |last1=Van Hise|first1=James|last2=Schuster|first2=Hal|publisher=Pioneer Books | year=1995 | isbn=978-1-55698-377-1}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Guinan Guinan] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Sljedeća generacija}} {{Zvjezdane staze: Picard}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] leu80qdzzxzpy0v9wgq0mny0y0rxz68 0 535929 3921951 3914476 2026-08-24T22:59:35Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921951 wikitext text/x-wiki {{Mašinsko učenje}} '''Nenadzirano učenje''' ({{jez-en|unsupervised learning}}) jest pristup u [[mašinsko učenje|mašinskom učenju]] pri kojem algoritam uči obrasce iz podataka bez unaprijed zadanih oznaka ili ciljnih vrijednosti. Cilj mu nije neposredno predviđanje poznatog izlaza, nego otkrivanje strukture podataka, kao što su grupe sličnih primjera, skrivene varijable, raspodjela vjerovatnoće ili prikaz u prostoru manje dimenzionalnosti.<ref name="Bishop">{{Cite book | last = Bishop | first = Christopher M. | title = Pattern Recognition and Machine Learning | url = https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish | publisher = Springer | location = New York | year = 2006 | isbn = 978-0-387-31073-2 | language = en }}</ref> Za razliku od [[nadzirano učenje|nadziranog učenja]], skup za obuku ne sadrži parove ulaznih podataka i poznatih odgovora. Model zato mora pronaći pravilnosti oslanjajući se na osobine i međusobne odnose samih primjera. Nenadzirano učenje obuhvata metode [[grupiranje podataka|grupiranja]], smanjenja dimenzionalnosti, procjene gustine, otkrivanja anomalija i učenja reprezentacija.<ref name="ESL">{{Cite book | last1 = Hastie | first1 = Trevor | last2 = Tibshirani | first2 = Robert | last3 = Friedman | first3 = Jerome | title = The Elements of Statistical Learning: Data Mining, Inference, and Prediction | edition = 2 | publisher = Springer | location = New York | year = 2009 | isbn = 978-0-387-84857-0 | doi = 10.1007/978-0-387-84858-7 | language = en }}</ref> == Osnovni princip == Neka je skup za obuku sastavljen od primjera <math>x_1, x_2, \ldots, x_n</math>, pri čemu za njih nisu poznate ciljne oznake. Algoritam pokušava naučiti model unutrašnje strukture skupa, poput raspodjele <math>p(x)</math>, pripadnosti pojedinih primjera grupama ili funkcije koja podatke preslikava u sažetiji prikaz. Šta predstavlja korisnu strukturu zavisi od zadatka i pretpostavki ugrađenih u algoritam. Dva primjera mogu se smatrati sličnim prema [[Euklidska udaljenost|Euklidskoj udaljenosti]], gustini podataka, vjerovatnoći da pripadaju istoj raspodjeli ili odnosima među njihovim susjedima. Zbog toga različiti algoritmi na istom skupu mogu pronaći različite, ali matematički opravdane obrasce. Iako se pri obuci ne koriste oznake, one se ponekad primjenjuju naknadno radi procjene rezultata. Naprimjer, poznate kategorije mogu poslužiti za provjeru odgovaraju li pronađene grupe stvarnim klasama, ali ne učestvuju u postupku učenja. == Glavni zadaci == === Grupiranje === '''Grupiranje ili''' '''klasteriranje''' postupak je raspoređivanja primjera u grupe tako da su članovi iste grupe međusobno sličniji nego članovima drugih grupa. Među najčešćim metodama nalaze se [[k-sredina]], hijerarhijsko grupiranje, [[DBSCAN]] i grupiranje zasnovano na [[Gaussov mješoviti model|Gaussovim mješovitim modelima]].<ref name="ESL"/> Algoritam k-sredina dijeli podatke na unaprijed određen broj grupa i nastoji umanjiti zbir kvadriranih udaljenosti primjera od središta njihove grupe. Hijerarhijske metode grade stablo grupa njihovim postepenim spajanjem ili razdvajanjem, dok DBSCAN izdvaja područja velike gustine i može označiti izolirane primjere kao šum. Rezultat grupiranja zavisi od izabrane mjere sličnosti, skaliranja obilježja i pretpostavki o obliku grupa. Stoga pronađene grupe ne moraju odgovarati kategorijama koje bi odredio čovjek. === Smanjenje dimenzionalnosti === Smanjenje dimenzionalnosti pretvara podatke s velikim brojem obilježja u prikaz s manjim brojem varijabli, nastojeći pritom sačuvati njihove najvažnije osobine. Koristi se za vizualizaciju, uklanjanje šuma, sažimanje podataka i pojednostavljivanje kasnijeg učenja. [[Analiza glavnih komponenti]] linearna je metoda koja podatke projicira na međusobno okomite pravce duž kojih je njihova varijansa najveća. Nelinearne metode, poput [[t-distribuirano stohastičko ugrađivanje susjeda|t-SNE-a]] i [[uniformna aproksimacija i projekcija mnogostrukosti|UMAP-a]], često se koriste za dvodimenzionalno ili trodimenzionalno prikazivanje složenih skupova podataka. Njihovi prikazi mogu naglasiti lokalne odnose, ali udaljenosti i veličine grupa na dobijenoj karti ne moraju vjerno predstavljati cjelokupnu strukturu izvornog prostora. === Procjena gustine === Procjenom gustine određuje se raspodjela vjerovatnoće iz koje su podaci mogli nastati. Parametarske metode pretpostavljaju određeni oblik raspodjele i uče njene parametre, dok neparametarske metode, poput [[procjena gustine jezgra|procjene gustine jezgra]], omogućavaju prilagodljiviji oblik modela.<ref name="Bishop"/> Generativni modeli naučenu raspodjelu mogu koristiti za stvaranje novih primjera. U ovu skupinu ubrajaju se mješoviti modeli, [[Boltzmannova mašina|Boltzmannove mašine]], [[varijacijski autoenkoder]]i i pojedini [[generativna suparnička mreža|generativni suparnički modeli]]. === Otkrivanje anomalija === Kod otkrivanja anomalija traže se primjeri koji znatno odstupaju od većine podataka. Takvi primjeri mogu ukazivati na grešku mjerenja, kvar uređaja, neuobičajenu transakciju ili rijedak događaj. Metode se mogu zasnivati na udaljenosti, lokalnoj gustini, izoliranju primjera ili vjerovatnoći prema naučenom modelu raspodjele. Odstupanje nije samo po sebi dokaz greške ili neželjenog ponašanja. Primjer može biti neuobičajen zbog stvarne rijetke pojave, pa rezultate algoritma obično treba tumačiti u kontekstu oblasti iz koje podaci potječu. === Učenje reprezentacija === Učenjem reprezentacija model automatski pronalazi obilježja koja sažimaju korisne osobine ulaznih podataka. [[Autoenkoder]] se sastoji od kodera, koji ulaz pretvara u unutrašnji prikaz, i dekodera, koji iz tog prikaza pokušava rekonstruirati izvorni ulaz. Ograničavanjem veličine ili drugih osobina unutrašnjeg prikaza model se podstiče da nauči sažetu strukturu podataka.<ref name="Goodfellow">{{Cite book | last1 = Goodfellow | first1 = Ian | last2 = Bengio | first2 = Yoshua | last3 = Courville | first3 = Aaron | title = Deep Learning | publisher = MIT Press | location = Cambridge, Massachusetts | year = 2016 | isbn = 978-0-262-03561-3 | url = https://www.deeplearningbook.org/ | access-date = 13. 7. 2026 | language = en }}</ref> Naučene reprezentacije mogu se koristiti za vizualizaciju, pronalaženje sličnih primjera ili kao ulaz u nadzirani model. Time nenadzirano učenje može poslužiti kao pripremni korak za druge postupke mašinskog učenja. === Mreže === Ova tabela prikazuje dijagrame povezivanja različitih nenadziranih mreža, čije će pojedinosti biti navedene u odjeljku Poređenje mreža. Krugovi predstavljaju neurone, a veze među njima težine povezivanja. Promjenom strukture mreže dodaju se osobine koje omogućavaju nove mogućnosti ili se uklanjaju radi ubrzavanja učenja. Naprimjer, neuroni mogu biti deterministički (Hopfieldova mreža) ili stohastički (Boltzmannova mašina) kako bi izlaz bio otporniji, veze unutar istog sloja uklanjaju se kod ograničene Boltzmannove mašine radi ubrzavanja učenja, a veze mogu postati i asimetrične, kao kod Helmholtzove mašine. {| class="wikitable" |- ! [[Hopfieldova mreža|Hopfieldova]] !! [[Boltzmannova mašina|Boltzmannova]] !! [[Ograničena Boltzmannova mašina|OBM]] !! [[Naslagana ograničena Boltzmannova mašina|Naslagana Boltzmannova]] |- | [[File:Hopfield-net-vector.svg |thumb|Mreža zasnovana na magnetnim domenama u željezu, s jednim slojem povezanim samim sa sobom. Može se koristiti kao sadržajno adresabilna memorija.]] || [[File:Boltzmannexamplev1.png |thumb|Mreža je podijeljena na dva sloja, skriveni i vidljivi, ali i dalje koristi simetrične dvosmjerne težine. U skladu s Boltzmannovom termodinamikom, pojedinačne vjerovatnoće određuju makroskopske energije.]] || [[File:Restricted Boltzmann machine.svg|thumb|Ograničena Boltzmannova mašina. To je Boltzmannova mašina u kojoj su bočne veze unutar istog sloja zabranjene kako bi analiza bila izvodiva.]] || [[File:Stacked-boltzmann.png|thumb|Ova mreža sadrži više ograničenih Boltzmannovih mašina radi kodiranja hijerarhije skrivenih obilježja. Nakon obuke jedne ograničene Boltzmannove mašine dodaje se još jedan plavi skriveni sloj (pogledajte lijevu mrežu), a gornja dva sloja obučavaju se kao crveno-plava ograničena Boltzmannova mašina. Srednji slojevi ograničene Boltzmannove mašine zato djeluju kao skriveni ili vidljivi, zavisno od faze obuke.]] |} {| class="wikitable" |- ! [[Helmholtzova mašina|Helmholtzova]] !! [[Autoenkoder]] !! [[Varijacijski autoenkoder|VAE]] |- || [[File:Helmholtz Machine.png |thumb|Umjesto dvosmjernih simetričnih veza kakve imaju naslagane Boltzmannove mašine koriste se odvojene jednosmjerne veze koje oblikuju petlju. Mreža obavlja i generiranje i razlikovanje.]] || [[File:Autoencoder_schema.png |thumb|Mreža s propagacijom unaprijed čiji je cilj pronaći dobar prikaz ulaznih podataka u srednjem sloju. Deterministička je, pa nije otporna kao njen nasljednik, varijacijski autoenkoder.]] || [[File:VAE blocks.png |thumb|Primjenjuje varijacijsko zaključivanje na autoenkoder. Srednji sloj čini skup srednjih vrijednosti i varijansi Gaussovih raspodjela. Stohastička priroda omogućava otpornije generiranje nego kod determinističkog autoenkodera.]] |} Od mreža nazvanih po ljudima samo je Hopfield neposredno radio s neuronskim mrežama. Boltzmann i Helmholtz djelovali su prije razvoja umjetnih neuronskih mreža, ali su njihovi radovi iz fizike i fiziologije nadahnuli kasnije korištene analitičke metode. == Odnos prema samonadziranom učenju == [[Samonadzirano učenje]] također koristi podatke bez ručno dodijeljenih oznaka, ali iz samih podataka stvara pomoćni zadatak s privremenim ciljnim vrijednostima. Jezički model, naprimjer, može učiti predviđanjem izostavljene riječi ili narednog dijela teksta, dok model za slike može rekonstruirati zaklonjeni dio slike. Samonadzirano učenje često se smatra posebnom vrstom nenadziranog učenja, ali se ta dva izraza mogu razdvajati radi naglašavanja načina obuke. Klasično nenadzirano učenje neposredno modelira strukturu ili raspodjelu podataka, dok samonadzirani postupak oblikuje zadatak predviđanja iz neoznačenih primjera. == Procjena rezultata == Procjena nenadziranih modela teža je nego kod nadziranog učenja jer najčešće ne postoji jedinstven tačan odgovor s kojim bi se rezultat mogao porediti. Kod grupiranja se koriste unutrašnje mjere, poput koeficijenta siluete, koje procjenjuju zbijenost grupa i njihovu međusobnu odvojenost. Kada su poznate vanjske oznake, moguće je koristiti prilagođeni Randov indeks, uzajamnu informaciju i slične mjere. Modeli smanjenja dimenzionalnosti mogu se procjenjivati prema količini sačuvane varijanse, grešci rekonstrukcije ili očuvanju odnosa među susjednim primjerima. Kod procjene gustine upotrebljavaju se vjerovatnoća podataka i mjere kvaliteta predviđanja na izdvojenom skupu. Dobra vrijednost određene matematičke mjere ne znači nužno da je rezultat koristan za konkretnu primjenu. Izbor modela zato često uključuje vizuelni pregled, stručno znanje i provjeru ponašanja na kasnijem zadatku. == Primjena == Nenadzirano učenje primjenjuje se u istraživačkoj analizi podataka, segmentaciji slika, grupiranju dokumenata, analizi genskih podataka i pronalaženju obrazaca u zapisima senzora. U sistemima preporučivanja može pomoći pri otkrivanju sličnosti među korisnicima ili proizvodima, dok se u [[Sigurnost računara|računarskoj sigurnosti]] koristi za prepoznavanje neuobičajenog mrežnog saobraćaja. U obradi prirodnog jezika primjenjuje se za učenje prikaza riječi i dokumenata, modeliranje tema i grupiranje tekstova. U [[računarski vid|računarskom vidu]] može izdvajati vizuelna obilježja, grupirati slične slike i otkrivati neuobičajene uzorke bez potrebe za ručnim označavanjem svakog primjera. == Ograničenja == Rezultati nenadziranog učenja snažno zavise od odabira obilježja, mjere sličnosti, pretpostavljene raspodjele i parametara algoritma. U podacima može postojati više mogućih struktura, pa algoritam ne može sam odrediti koja od njih najbolje odgovara ljudskom tumačenju ili praktičnom cilju. Metode su osjetljive i na razlike u mjernim skalama, šum, nedostajuće vrijednosti i velik broj dimenzija. Priprema podataka, poput standardizacije i uklanjanja očiglednih grešaka, može znatno promijeniti rezultat. Nenadzirani model može otkriti korelacije koje odražavaju društvene pristranosti ili nedostatke izvornog skupa. Pronađene grupe ne treba automatski tumačiti kao prirodne, objektivne ili uzročne kategorije, naročito kada se koriste za donošenje odluka o ljudima. == Također pogledajte == * [[Nadzirano učenje]] * [[Polunadzirano učenje]] * [[Samonadzirano učenje]] * [[Podržano učenje]] * [[Duboko učenje]] * [[Rudarenje podataka]] * [[Analiza podataka]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] q7fl21ewigsuhj20mdcpnqz7rcec18n 0 535935 3921918 3919229 2026-08-24T20:51:06Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921918 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Kardiovaskularna bolest |slika = Cardiac amyloidosis very high mag movat.jpg | opis_slike = Mikroskopski prikaz srčanog tkiva obojenog Movatovom bojom. Mišićno tkivo obojeno crveno, kolagen obojen žuto, a amiloid obojen smeđe: [[mikrografija]] [[srce|srca]] sa [[amiloidoza|fibrozom]] (žuto) i [[AL amiloidoza|amiloidozom]] (smeđe). [[Movatova boja]]. | specijalnost = [[Kardiologija]] | simptomi = [[Bol u prsima]], [[dispnea|kratkoća daha]], [[umor]], [[Nesvijestica|gubitak svijesti]] | komplikacije = Zatajenje srca, [[srčani udar]], [[moždani udar]], [[aneurizma]], bolest perifernih arterija, iznenadni srčani zastoj.<ref>{{cite web|title=Heart disease |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/heart-disease/symptoms-causes/syc-20353118|publisher=Mayo Clinic |date=25. 8. 2022}}</ref> | pojava = Starije odrasle osobe<ref name=Go2013>{{cite journal | vauthors = Go AS, Mozaffarian D, Roger VL, Benjamin EJ, Berry JD, Borden WB, Bravata DM, Dai S, Ford ES, Fox CS, Franco S, Fullerton HJ, Gillespie C, Hailpern SM, Heit JA, Howard VJ, Huffman MD, Kissela BM, Kittner SJ, Lackland DT, Lichtman JH, Lisabeth LD, Magid D, Marcus GM, Marelli A, Matchar DB, McGuire DK, Mohler ER, Moy CS, Mussolino ME, Nichol G, Paynter NP, Schreiner PJ, Sorlie PD, Stein J, Turan TN, Virani SS, Wong ND, Woo D, Turner MB | title = Heart disease and stroke statistics--2013 update: a report from the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 127 | issue = 1 | pages = e6–e245 | date = januar 2013 | pmid = 23239837 | pmc = 5408511 | doi = 10.1161/cir.0b013e31828124ad | bibcode = 2013Circu.127124adG }}</ref> |trajanje = | vrste = [[Koronarna bolest srca]], [[moždani udar]], [[srčana insuficijencija]], [[hipertenzivna bolest srca]], [[reumatska bolest srca]], [[kardiomiopatija]], [[srčana aritmija|aritmija]] | rizici = [[Dijabetes]], [[hiperlipidemija|visoki lipidi u krvi]], [[gojaznost|prekomjerna težina]], [[pušenje]], prekomjerna upotreba droga, prekomjerni unos [[alkohol]]a, genetička predispozicija | dijagnoza = | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = [[Zdrava ishrana]], vježbanje, izbjegavanje duhanskog dima, ograničen unos alkohola, Opće promjene načina života | liječenje = Liječenje [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]], [[hiperlipidemija|visokih lipida u krvi]], [[dijabetes]]a | lijekovi = [[Aspirin]], [[beta-blokatori]], [[Antikoagulans|lijekovi za razrjeđivanje krvi]] | prognoza = | učestalost = | smrtnost = 17,9 miliona / 32% (2015) }} '''Kardiovaskularna bolest''' ('''KVB''') je bilo koja [[bolest]] koja zahvata [[srce]] ili [[krvni sud|krvne sudove]].<ref name="WHO2011">{{cite book| vauthors = Shanthi M, Pekka P, Norrving B |title=Global Atlas on Cardiovascular Disease Prevention and Control|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|year=2011|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|pages=3–18|isbn=978-92-4-156437-3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=17. 8. 2014}}</ref> ==Tipovi== Postoje mnoge kardiovaskularne bolesti koje zahvataju krvne sudove. Poznate su kao [[vaskularna bolest|vaskularne bolesti]]s.<ref name="medl">{{Cite web |title=Vascular Diseases: MedlinePlus |url=https://medlineplus.gov/vasculardiseases.html |access-date=23. 6. 2015 |website=www.nlm.nih.gov}}</ref> * [[Koronarna bolest srca]] (koronarna bolest srca ili ishemijska bolest srca) * [[Periferna arterijska bolest]] – bolest krvnih sudova koji opskrbljuju krvlju ruke i noge * [[Cerebrovaskularna bolest]] – bolest krvnih sudova koji opskrbljuju krvlju [[mozak]] (uključuje [[moždani udar]]) * [[Stenoza bubrežne arterije]] * [[Aortna aneurizma]] Postoje i mnoge kardiovaskularne bolesti koje zahvataju srce. * [[Kardiomiopatija]] – bolesti srčanog mišića * [[Hipertenzijska bolest srca]] – bolesti srca uzrokovane [[hipertenzija|visokim krvnim pritiskom]] ili [[hipertenzija|pertenzijom]] * [[Srčana insuficijencija]] – klinički sindrom uzrokovan nemogućnošću srca da opskrbi tkiva dovoljnom količinom krvi kako bi zadovoljila njihove metaboličke potrebe * [[Plućna bolest srca]] – insuficijencija desne strane srca sa zahvaćenošću respiratornog sistema * [[Srčane disritmije]] – abnormalnosti srčanog ritma * Upalne bolesti srca ** [[Endokarditis]] – [[upala]] unutrašnjeg sloja srca, [[endokarda]]. Najčešće zahvaćene strukture su [[srčani zalistak|srčani zalisci]]. ** Upalna [[kardiomegalija]] ** [[Miokarditis]] – [[upala]] [[miokard]]a, mišićnog dijela srca, najčešće uzrokovana virusnim, a rjeđe bakterijskim infekcijama, određenim lijekovima, [[toksin]]ima i autoimunskim poremećajima. Djelomično se karakterizira infiltracijom srca [[limfocit]]nim i [[monocit]]nim tipovima [[leuocit|bijelih krvnih zrnaca]]. ** [[Eozinofilni miokarditis]] – upala miokarda uzrokovana patološki aktiviranim [[eozinofili|eozinofilnim]] bijelim krvnim zrncima. Ovaj poremećaj se razlikuje od miokarditisa po uzrocima i liječenju. * [[Valvularna bolest srca]] * [[Kongenitalna bolest srca]] – malformacije strukture srca koje postoje pri rođenju * [[Reumatska srčana bolest]] – oštećenje srčanih mišića i zalistaka zbog [[reumatska groznica|reumatske groznice]] uzrokovane ''[[Streptococcus pyogenes]]'' [[streptokokne infekcije grupe A]]. ==Faktori rizika== Postoji mnogo faktora rizika za srčane bolesti: dob, spol, upotreba duhana, fizička neaktivnost, [[bezalkoholna masna bolest jetre]], prekomjerna [[alkohol (droga)|alkohol]] konzumacija, nezdrava prehrana, gojaznost, genetska predispozicija i porodična historija kardiovaskularnih bolesti, povišen krvni pritisak ([[hipertenzija]]), povišen šećer u krvi ([[dijabetes melitus]]), povišen [[holesterol]] u krvi ([[hiperlipidemija]]), nedijagnosticirana [[celijakija]], psihosocijalni faktori, siromaštvo i nizak obrazovni status, [[zagađenje zraka]] i loš [[san]].<ref name="WHO2011" /><ref name = Fuster>{{cite book | veditors = Fuster V, Kelly BB |title=Promoting Cardiovascular Health in the Developing World: A Critical Challenge to Achieve Global Health | url = https://archive.org/details/promotingcardiov0000nati |publisher=National Academies Press |location=Washington, DC |year=2010 |isbn=978-0-309-14774-3 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Finks SW, Airee A, Chow SL, Macaulay TE, Moranville MP, Rogers KC, Trujillo TC | title = Key articles of dietary interventions that influence cardiovascular mortality | journal = Pharmacotherapy | volume = 32 | issue = 4 | pages = e54-87 | date = april 2012 | pmid = 22392596 | doi = 10.1002/j.1875-9114.2011.01087.x | s2cid = 36437057 | doi-access = free }}</ref><ref name="MichaMichas2012"/><ref name="CiaccioLewis2017">{{cite journal | vauthors = Ciaccio EJ, Lewis SK, Biviano AB, Iyer V, Garan H, Green PH | title = Cardiovascular involvement in celiac disease | journal = World Journal of Cardiology | volume = 9 | issue = 8 | pages = 652–666 | date = august 2017 | pmid = 28932354 | pmc = 5583538 | doi = 10.4330/wjc.v9.i8.652 | type = Review | doi-access = free }}</ref><ref name="Duell2022">{{cite journal |last1=Duell |first1=PB |last2=Welty |first2=FK |last3=Miller |first3=M |last4=Chait |first4=A |last5=Hammond |first5=G |last6=Ahmad |first6=Z |last7=Cohen |first7=DE |last8=Horton |first8=JD |last9=Pressman |first9=GS |last10=Toth |first10=PP |last11=American Heart Association Council on Atherosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |last12=Council on Hypertension |last13=Council on the Kidney in Cardiovascular Disease |last14=Council on Lifestyle and Cardiometabolic Health |last15=Council on Peripheral Vascular Disease |title=Nonalcoholic Fatty Liver Disease and Cardiovascular Risk: A Scientific Statement From the American Heart Association |journal=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |date=april 2022 |volume=42 |issue=6 |pages=e168–e185 |doi=10.1161/ATV.0000000000000153 |pmid=35418240 |s2cid=248155592 |doi-access=free }}</ref> Iako se pojedinačni doprinos svakog faktora rizika razlikuje između različitih zajednica ili etničkih grupa, ukupni doprinos ovih faktora rizika je vrlo konzistentan.<ref name = interheart>{{cite journal | vauthors = Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Dans T, Avezum A, Lanas F, McQueen M, Budaj A, Pais P, Varigos J, Lisheng L | title = Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study | journal = Lancet | volume = 364 | issue = 9438 | pages = 937–52 | year = 2004 | pmid = 15364185 | doi = 10.1016/S0140-6736(04)17018-9 | s2cid = 30811593 | hdl = 10983/21615 | hdl-access = free }}</ref> Neki od ovih faktora rizika, kao što su dob, spol ili porodična anamneza/genetička predispozicija, su nepromjenjivi; međutim, mnogi važni faktori kardiovaskularnog rizika se mogu modificirati promjenom načina života, društvenim promjenama, liječenjem lijekovima (naprimjer, prevencijom hipertenzije, hiperlipidemije i dijabetesa).<ref name = McPhee2012>{{cite book | vauthors = McPhee S | title = Current medical diagnosis & treatment | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | year = 2012 | isbn = 978-0-07-176372-1 | pages = [https://archive.org/details/currentmedicaldi00step/page/430 430] | url-access = registration | url = https://archive.org/details/currentmedicaldi00step/page/430 }}</ref> Osobe s gojaznošću imaju povećan rizik od ateroskleroze koronarnih [[arterija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Eckel RH | title = Obesity and heart disease: a statement for healthcare professionals from the Nutrition Committee, American Heart Association | journal = Circulation | volume = 96 | issue = 9 | pages = 3248–50 | date = novembar 1997 | pmid = 9386201 | doi = 10.1161/01.CIR.96.9.3248 }}</ref> ===Genetika=== Kardiovaskularne bolesti kod roditelja osobe povećavaju rizik za ~3 puta,<ref>{{cite journal |vauthors=Kathiresan S, Srivastava D |date=mart 2012 |title=Genetics of human cardiovascular disease |journal=Cell |volume=148 |issue=6 |pages=1242–57 |doi=10.1016/j.cell.2012.03.001 |pmc=3319439 |pmid=22424232 |doi-access=free |bibcode=2012Cell..148.1242K }}</ref> a [[genetika]] jeste važan faktor rizika za kardiovaskularne bolesti. Genetičke kardiovaskularne bolesti mogu se pojaviti kao posljedica pojedinačnih varijanti (mendelovskih) ili [[poligensko nasljeđivanje|poligenskih uticaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Semsarian |first1=Christopher |last2=Ingles |first2=Jodie |last3=Ross |first3=Samantha Barratt |last4=Dunwoodie |first4=Sally L. |last5=Bagnall |first5=Richard D. |last6=Kovacic |first6=Jason C. |date=25. 5. 2021 |title=Precision Medicine in Cardiovascular Disease: Genetics and Impact on Phenotypes: JACC Focus Seminar 1/5 |journal=Journal of the American College of Cardiology |language=en |volume=77 |issue=20 |pages=2517–2530 |doi=10.1016/j.jacc.2020.12.071 |issn=0735-1097 |pmid=34016265 |doi-access=free |s2cid=235073575}}</ref> Postoji više od 40 [[nasljeđivanje|nasljednih]] kardiovaskularnih bolesti koje se mogu povezati s jednom varijantom [[DNK]] koja uzrokuje bolest, iako su ova stanja rijetka.<ref name=":3"/> Većina uobičajenih kardiovaskularnih bolesti nije nendelovska i smatra se da su posljedica stotina ili hiljada genskih varijanti (poznatih kao [[SNP|jednonukleotidni polimorfizmi]]), od kojih je svaka povezana s malim efektom.<ref>{{cite journal |vauthors=Nikpay M, Goel A, Won HH, Hall LM, Willenborg C, Kanoni S, Saleheen D, Kyriakou T, Nelson CP, Hopewell JC, Webb TR, Zeng L, Dehghan A, Alver M, Armasu SM, Auro K, Bjonnes A, Chasman DI, Chen S, Ford I, Franceschini N, Gieger C, Grace C, Gustafsson S, Huang J, Hwang SJ, Kim YK, Kleber ME, Lau KW, Lu X, Lu Y, Lyytikäinen LP, Mihailov E, Morrison AC, Pervjakova N, Qu L, Rose LM, Salfati E, Saxena R, Scholz M, Smith AV, Tikkanen E, Uitterlinden A, Yang X, Zhang W, Zhao W, de Andrade M, de Vries PS, van Zuydam NR, Anand SS, Bertram L, Beutner F, Dedoussis G, Frossard P, Gauguier D, Goodall AH, Gottesman O, Haber M, Han BG, Huang J, Jalilzadeh S, Kessler T, König IR, Lannfelt L, Lieb W, Lind L, Lindgren CM, Lokki ML, Magnusson PK, Mallick NH, Mehra N, Meitinger T, Memon FU, Morris AP, Nieminen MS, Pedersen NL, Peters A, Rallidis LS, Rasheed A, Samuel M, Shah SH, Sinisalo J, Stirrups KE, Trompet S, Wang L, Zaman KS, Ardissino D, Boerwinkle E, Borecki IB, Bottinger EP, Buring JE, Chambers JC, Collins R, Cupples LA, Danesh J, Demuth I, Elosua R, Epstein SE, Esko T, Feitosa MF, Franco OH, Franzosi MG, Granger CB, Gu D, Gudnason V, Hall AS, Hamsten A, Harris TB, Hazen SL, Hengstenberg C, Hofman A, Ingelsson E, Iribarren C, Jukema JW, Karhunen PJ, Kim BJ, Kooner JS, Kullo IJ, Lehtimäki T, Loos RJ, Melander O, Metspalu A, März W, Palmer CN, Perola M, Quertermous T, Rader DJ, Ridker PM, Ripatti S, Roberts R, Salomaa V, Sanghera DK, Schwartz SM, Seedorf U, Stewart AF, Stott DJ, Thiery J, Zalloua PA, O'Donnell CJ, Reilly MP, Assimes TL, Thompson JR, Erdmann J, Clarke R, Watkins H, Kathiresan S, McPherson R, Deloukas P, Schunkert H, Samani NJ, Farrall M |date=oktobar 2015 |title=A comprehensive 1,000 Genomes-based genome-wide association meta-analysis of coronary artery disease |url=https://discovery.dundee.ac.uk/ws/files/7268983/CAD1000G2015.pdf |journal=Nature Genetics |volume=47 |issue=10 |pages=1121–1130 |doi=10.1038/ng.3396 |pmc=4589895 |pmid=26343387 |via=University of Dundee}}</ref><ref name="MacRae 2634–2639">{{cite journal |vauthors=MacRae CA, Vasan RS |date=juni 2016 |title=The Future of Genetics and Genomics: Closing the Phenotype Gap in Precision Medicine |journal=Circulation |volume=133 |issue=25 |pages=2634–9 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022547 |pmc=6188655 |pmid=27324359 |doi-access=free}}</ref> ===Životna dob=== [[Slika:Calcified Heart.jpg|thumb|Kalcificirano srce starije žene s kardiomegalijom: slika srca koje izgleda uvećano]] [[Starost]] je najvažniji faktor rizika za razvoj kardiovaskularnih ili srčanih bolesti, s otprilike utrostručenjem rizika sa svakom decenijom života.<ref name=Finegold>{{cite journal |vauthors=Finegold JA, Asaria P, Francis DP |title=Mortality from ischaemic heart disease by country, region, and age: statistics from the World Health Organization and the United Nations |journal=International Journal of Cardiology |volume=168 |issue=2 |pages=934–45 |date=septembar 2013 |pmid=23218570 |pmc=3819990 |doi=10.1016/j.ijcard.2012.10.046 }}</ref> Coronary fatty streaks can begin to form in adolescence.<ref>{{cite journal |vauthors=D'Adamo E, Guardamagna O, Chiarelli F, Bartuli A, Liccardo D, Ferrari F, Nobili V |title=Atherogenic dyslipidemia and cardiovascular risk factors in obese children |journal=International Journal of Endocrinology |volume=2015 |date=2015 |pmid=25663838 |pmc=4309297 |doi=10.1155/2015/912047 |doi-access=free }}</ref> Procjenjuje se da 82 % ljudi koji umru od koronarne bolesti srca imaju 65 i više godina.<ref>{{Cite web |title=American Heart Association {{!}} To be a relentless force for a world of longer, healthier lives |url=https://www.heart.org/en/ |access-date=19. 5. 2026 |website=www.heart.org |language=en}}</ref> Istovremeno, rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] udvostručuje se svake decenije nakon 55. godine života.<ref>{{Cite book|last1=Mackay |first1=Judith |last2=Mensah |first2=George |last3=Mendis |first3=Shanthi |last4=Greenland |first4=Kurt |title=The Atlas of Heart Disease and Stroke |publisher=World Health Organization and U. S. Centers for Disease Control and Prevention |date=januar 2004 |hdl=10665/43007 |isbn=978-92-4-156276-8 |url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/43007}}</ref> Predloženo je više objašnjenja zašto dob povećava rizik od kardiovaskularnih/srčanih bolesti. Jedno od njih se odnosi na nivo [[holesterol]]a u [[krvni serum|serumu]].<ref name=Jou99>{{cite journal |vauthors=Jousilahti P, Vartiainen E, Tuomilehto J, Puska P |title=Sex, age, cardiovascular risk factors, and coronary heart disease: a prospective follow-up study of 14 786 middle-aged men and women in Finland |journal=Circulation |volume=99 |issue=9 |pages=1165–72 |date=mart 1999 |pmid=10069784 |doi=10.1161/01.cir.99.9.1165 |doi-access=free }}</ref> U većini [[populacija]], nivo ukupnog holesterola u serumu raste sa [[starenje]] m. Kod muškaraca, ovo povećanje se stagnira oko 45. do 50. godine života. Kod žena, povećanje se naglo nastavlja do 60. do 65. godine života.<ref name=Jou99/> Starenje je također povezano s promjenama u mehaničkim i strukturnim svojstvima vaskularnog zida, što dovodi do gubitka arterijske elastičnosti i smanjene arterijske fleksibilnosti, a posljedično može dovesti do koronarne bolesti arterija.<ref name="autogenerated357">{{cite journal |vauthors=Jani B, Rajkumar C |title=Ageing and vascular ageing |journal=Postgraduate Medical Journal |volume=82 |issue=968 |pages=357–62 |date=juni 2006 |pmid=16754702 |pmc=2563742 |doi=10.1136/pgmj.2005.036053 }}</ref> ===Spol=== {{Glavni|Kardiovaskularne bolesti kod žena}} U istoj dobi, muškarci imaju oko 50% veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da razviju KVB i obično se dijagnosticiraju sedam do deset godina ranije nego kod žena.<ref name="Conrad"/> Značajan izuzetak su [[Tromboembolijska bolest|tromboembolijske bolesti]] koje su podjednako česte kod muškaraca i žena.<ref name="Conrad"/> Tvrdi se da se povećani rizik od KVB uočen kod muškaraca u poređenju sa ženama odnosi samo na period prije [[menopauza|menopauze]],<ref name=Finegold/><ref name=WHF>{{cite web |url=http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors |title=Cardiovascular disease risk factors|date=2012|publisher=World Heart Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510135600/http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors/ |archive-date=10. 5. 2012 }}</ref> ali noviji podaci [[SZO]] i [[UN]]-a ovo osporavaju.<ref name=Finegold/> If a female has diabetes, she is more likely to develop heart disease than a male with diabetes.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/blogs/health/2014/05/22/314869923/diabetes-raises-womens-risk-of-heart-disease-more-than-for-men|title=Diabetes raises women's risk of heart disease more than for men|work=NPR.org|date=22. 5. 2014|access-date=23. 5. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523093525/http://www.npr.org/blogs/health/2014/05/22/314869923/diabetes-raises-womens-risk-of-heart-disease-more-than-for-men|archive-date=23. 5. 2014}}</ref> Žene koje imaju visok [[krvni pritisak]] i imale su komplikacije u trudnoći imaju tri puta veći rizik od razvoja kardiovaskularnih bolesti u poređenju sa ženama sa normalnim krvnim pritiskom koje nisu imale komplikacije u [[trudnoća]]ma.<ref>{{Cite journal |date=21. 11. 2023 |title=Pregnancy complications increase the risk of heart attacks and stroke in women with high blood pressure |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/pregnancy-complications-increase-the-risk-of-heart-attacks-and-stroke-in-women-with-high-blood-pressure/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_60660|s2cid=265356623 |url-access=subscription |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Al Khalaf S, Chappell LC, Khashan AS, McCarthy FP, O'Reilly ÉJ |date=juli 2023 |title=Association Between Chronic Hypertension and the Risk of 12 Cardiovascular Diseases Among Parous Women: The Role of Adverse Pregnancy Outcomes |journal=Hypertension |volume=80 |issue=7 |pages=1427–1438 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.122.20628 |pmid=37170819|doi-access=free }}</ref> Koronarne bolesti srca su 2 – 5 puta češće među muškarcima srednje dobi nego među ženama.<ref name=Jou99/> U studiji koju je provela [[Svjetska zdravstvena organizacija]], spol doprinosi približno 40% varijacija u omjeru spolova u smrtnosti od koronarne bolesti srca.<ref>Jackson R, Chambles L, Higgins M, Kuulasmaa K, Wijnberg L, Williams D (WHO MONICA Project, and ARIC Study.) Sex difference in ischaemic heart disease mortality and risk factors in 46 communities: an ecologic analysis. Cardiovasc Risk Factors. 1999; 7:43–54.</ref> Druga studija izvještava o sličnim rezultatima, otkrivajući da spolne razlike objašnjavaju gotovo polovinu rizika povezanog s kardiovaskularnim bolestima<ref name=Jou99/> Jedno od predloženih objašnjenja za spolne razlike u kardiovaskularnim bolestima je [[hormon]]ska razlika.<ref name=Jou99/> Među ženama, estrogen je dominantan spolni hormon. [[Estrogen]] može imati zaštitne efekte na [[metabolizam]] glukoze i [[homeostaza|hemostatski sistem]], te može imati direktan učinak na poboljšanje funkcije [[endotel]]nih ćelija.<ref name=Jou99/> Proizvodnja estrogena smanjuje se nakon menopauze, a to može promijeniti metabolizam [[lipidi|lipida]] kod žena prema aterogenijem obliku smanjenjem nivoa holesterola [[lipoprotein visoke gustoće|HDL]], a povećanjem nivoa LDL i ukupnog holesterola.<ref name=Jou99/> Među muškarcima i ženama postoje razlike u tjelesnoj težini, visini, raspodjeli tjelesne masti, otkucajima srca, udarnom volumenu i arterijskoj komplijansi.<ref name="autogenerated357"/> Kod vrlo starih osoba, pulsatilnost i ukočenost velikih arterija povezane sa starenjem su izraženije kod žena nego kod muškaraca.<ref name="autogenerated357"/> Ovo može biti uzrokovano manjom tjelesnom veličinom žena i arterijskim dimenzijama koje su nezavisne od [[menopauza|menopauze]].<ref name="autogenerated357"/> ===Duhan=== Cigarete su glavni oblik pušenja duhana.<ref name="WHO2011"/> Rizici po zdravlje od upotrebe duhana ne proizlaze samo iz direktne konzumacije [[duhan]]a, već i iz izloženosti pasivnom pušenju.<ref name="WHO2011"/> Otprilike 10% kardiovaskularnih bolesti pripisuje se pušenju;<ref name="WHO2011"/> međutim, ljudi koji prestanu pušiti do 30. godine imaju gotovo jednako nizak rizik od smrti kao i oni koji nikada nisu pušili.<ref>{{cite journal | vauthors = Doll R, Peto R, Boreham J, Sutherland I | title = Mortality in relation to smoking: 50 years' observations on male British doctors | journal = BMJ | volume = 328 | issue = 7455 | page = 1519 | date = juni 2004 | pmid = 15213107 | pmc = 437139 | doi = 10.1136/bmj.38142.554479.AE }}</ref> ===Fizička neaktivnost=== {{Glavni|Sjedilački način života}} Nedovoljna fizička aktivnost (definirana kao manje od 5 x 30 minuta umjerene aktivnosti sedmično ili manje od 3 x 20 minuta energične aktivnosti sedmično) trenutno je četvrti vodeći faktor rizika za smrtnost u svijetu.<ref name="WHO2011"/> U 2008. godini, 31,3% odraslih osoba starijih od 15 godina (28,2% muškaraca i 34,4% žena) nije bilo dovoljno fizički aktivno.<ref name="WHO2011"/> Rizik od ishemijske bolesti srca i [[dijabetes]]a melitus smanjen je za gotovo trećinu kod odraslih koji učestvuju u 150 minuta umjerene fizičke aktivnosti svake sedmice (ili ekvivalentu).<ref name="OrganizationUNAIDS2007">{{cite book|author1=World Health Organization|author2=UNAIDS|title=Prevention of Cardiovascular Disease|url=https://books.google.com/books?id=AS2RmtQVuLwC&pg=PT3|year=2007|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154726-0|pages=3–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427013804/https://books.google.com/books?id=AS2RmtQVuLwC&pg=PT3|archive-date=27. 4. 2016}}</ref> Osim toga, fizička aktivnost pomaže u gubitku težine i poboljšava kontrolu glukoze u krvi, [[krvni pritisak]], lipidni profil i osjetljivost na insulin. Ovi efekti mogu, barem djelimično, objasniti njene kardiovaskularne koristi.<ref name="WHO2011"/> ===Ishrana=== {{Glavni|Zasićene masti|So i kardiovaskularne bolesti|Hipoteza o lipidima}} Visok unos zasićenih [[masti]], trans-masti i [[soli]] putem ishrane, te nizak unos voća, povrća i ribe povezani su s kardiovaskularnim rizikom, iako je sporno da li sve ove povezanosti ukazuju na uzroke. Svjetska zdravstvena organizacija pripisuje otprilike 1,7 miliona smrtnih slučajeva širom svijeta niskoj konzumaciji voća i povrća.<ref name="WHO2011"/> Česta konzumacija visokoenergetske hrane, poput prerađene hrane s visokim sadržajem masti i šećera, podstiče [[gojaznost]] i može povećati kardiovaskularni rizik.<ref name="WHO2011"/> Količina konzumirane soli također može biti važan faktor koji određuje nivo krvnog pritiska i ukupni kardiovaskularni rizik.<ref name="WHO2011"/> Postoje dokazi umjerenog kvaliteta da smanjenje unosa zasićenih masti tokom najmanje dvije godine smanjuje rizik od kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Hooper L, Martin N, Jimoh OF, Kirk C, Foster E, Abdelhamid AS | title = Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | date = august 2020 | issue = 8 | pmid = 32827219 | pmc = 8092457 | doi = 10.1002/14651858.CD011737.pub3}}</ref> Visok unos [[trans-mast]]i ima negativne efekte na lipide u krvi i cirkulirajuće upalne markere,<ref name="BookerMann2008">{{cite journal | vauthors = Booker CS, Mann JI | title = Trans fatty acids and cardiovascular health: translation of the evidence base | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 18 | issue = 6 | pages = 448–56 | date = juli 2008 | pmid = 18468872 | doi = 10.1016/j.numecd.2008.02.005 }}</ref> i široko se zagovara eliminacija trans masti iz prehrane.<ref name="RemigFranklin2010">{{cite journal | vauthors = Remig V, Franklin B, Margolis S, Kostas G, Nece T, Street JC | title = Trans fats in America: a review of their use, consumption, health implications, and regulation | journal = Journal of the American Dietetic Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 585–92 | date = april 2010 | pmid = 20338284 | doi = 10.1016/j.jada.2009.12.024 | hdl-access = free | hdl = 2097/6377 }}</ref><ref name="WHO2018">{{cite press release|title=WHO plan to eliminate industrially-produced trans-fatty acids from global food supply|url=https://www.who.int/news-room/detail/14-05-2018-who-plan-to-eliminate-industrially-produced-trans-fatty-acids-from-global-food-supply|publisher=World Health Organization|date=14. 5. 2018}}</ref> U 2018. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] procijenila je da su trans masti uzrok više od pola miliona smrtnih slučajeva godišnje.<ref name="WHO2018"/> Postoje dokazi da je veća konzumacija šećera povezana s višim krvnim pritiskom i nepovoljnim lipidima u krvi,<ref name="Te MorengaHowatson2014">{{cite journal | vauthors = Te Morenga LA, Howatson AJ, Jones RM, Mann J | title = Dietary sugars and cardiometabolic risk: systematic review and meta-analyses of randomized controlled trials of the effects on blood pressure and lipids | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 100 | issue = 1 | pages = 65–79 | date = juli 2014 | pmid = 24808490 | doi = 10.3945/ajcn.113.081521 | doi-access = free }}</ref> a unos šećera također povećava rizik od ''[[diabetes mellitus]]''.<ref name="Wylie-Rosett2002">{{cite journal |last=Howard|first=BV|author2=Wylie-Rosett, J |title=Sugar and cardiovascular disease: A statement for healthcare professionals from the Committee on Nutrition of the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism of the American Heart Association.|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2002-07-23_106_4/page/523|journal=Circulation|date=Jul 23, 2002 |volume=106 |issue=4 |pages=523–7|pmid=12135957|doi=10.1161/01.cir.0000019552.77778.04|s2cid=1589727 |doi-access=free}}</ref> Visoka konzumacija prerađenog mesa [[Meso|povezana je s povećanim rizikom]] od kardiovaskularnih bolesti, dijelom moguće zbog povećanog unosa soli u prehrani.<ref name="MichaMichas2012">{{cite journal | vauthors = Micha R, Michas G, Mozaffarian D | title = Unprocessed red and processed meats and risk of coronary artery disease and type 2 diabetes--an updated review of the evidence | journal = Current Atherosclerosis Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 515–24 | date = decembar 2012 | pmid = 23001745 | pmc = 3483430 | doi = 10.1007/s11883-012-0282-8 }}</ref> ==== Alkohol ==== {{Glavni|Alkohol i kardiovaskularne bolesti}} Odnos između konzumiranja alkohola i kardiovaskularnih bolesti je složen i može zavisiti od količine konzumiranog alkohola.<ref>{{cite journal | vauthors = Bell S, Daskalopoulou M, Rapsomaniki E, George J, Britton A, Bobak M, Casas JP, Dale CE, Denaxas S, Shah AD, Hemingway H | title = Association between clinically recorded alcohol consumption and initial presentation of 12 cardiovascular diseases: population based cohort study using linked health records | journal = BMJ | volume = 356 | pages = j909 | date = mart 2017 | pmid = 28331015 | pmc = 5594422 | doi = 10.1136/bmj.j909 }}</ref> Postoji direktna veza između visokih nivoa konzumiranja alkohola i kardiovaskularnih bolesti.<ref name="WHO2011" /> Konzumiranje niskih količina alkohola bez epizoda prekomjernog pijenja može biti povezano sa smanjenim rizikom od kardiovaskularnih bolesti,<ref name="MukamalChen2010">{{cite journal | vauthors = Mukamal KJ, Chen CM, Rao SR, Breslow RA | title = Alcohol consumption and cardiovascular mortality among U.S. adults, 1987 to 2002 | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 55 | issue = 13 | pages = 1328–35 | date = mart 2010 | pmid = 20338493 | pmc = 3865979 | doi = 10.1016/j.jacc.2009.10.056 }}</ref> ali postoje dokazi da veze između umjerene konzumacije alkohola i zaštite od moždanog udara nisu uzročno-posljedične.<ref>{{cite journal | vauthors = Millwood IY, Walters RG, Mei XW, Guo Y, Yang L, Bian Z, Bennett DA, Chen Y, Dong C, Hu R, Zhou G, Yu B, Jia W, Parish S, Clarke R, Davey Smith G, Collins R, Holmes MV, Li L, Peto R, Chen Z | title = Conventional and genetic evidence on alcohol and vascular disease aetiology: a prospective study of 500 000 men and women in China | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10183 | pages = 1831–1842 | date = maj 2019 | pmid = 30955975 | pmc = 6497989 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31772-0 }}</ref> Umjereno pijenje alkohola definirano je kao jedno piće dnevno za žene ili dva pića dnevno za muškarce. Na nivou populacije, zdravstveni rizici od pijenja alkohola premašuju sve potencijalne koristi.<ref name="WHO2011" /><ref name="Organization2011">{{cite book|author=World Health Organization|title=Global Status Report on Alcohol and Health|url=https://books.google.com/books?id=ktyfuAAACAAJ|year=2011|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156415-1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507000025/https://books.google.com/books?id=ktyfuAAACAAJ|archive-date=7. 5. 2016}}</ref> Redovno vježbanje može pružiti iste koristi kao i potencijalno konzumiranje malih količina alkohola i mnogo je sigurnija alternativa. Previše alkohola može uzrokovati [[hipertenzija|visok krvni pritisak]], zatajenje srca i kardiomiopatiju. Pijenje alkohola također može uzrokovati [[gojaznost]], što također može doprinijeti kardiovaskularnim problemima.<ref>{{Cite news |title=Alcohol and Heart Health: Separating Fact from Fiction |url=http://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/alcohol-and-heart-health-separating-fact-from-fiction#:~:text=Heavy%20drinking,%20on%20the%20other,that%20affects%20the%20heart%20muscle. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222182811/https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/alcohol-and-heart-health-separating-fact-from-fiction#:~:text=Heavy%20drinking,%20on%20the%20other,that%20affects%20the%20heart%20muscle. |archive-date=22. 2. 2025 |access-date=23. 4. 2025 |language=en |url-status=live }}</ref> ==== Crveno meso ==== {{Glavni|Crveno meso#Kardiovaskularne bolesti}} ==== Mliječni proizvodi ==== {{Glavni|Mliječni proizvod#Kardiovaskularne bolesti}} ==== Jaja ==== {{Glavni|Jaja kao hrana#Kardiovaskularno zdravlje}} ===Celijakija=== Neliječena [[celijakija]] može uzrokovati razvoj mnogih vrsta kardiovaskularnih bolesti, od kojih se većina poboljšava ili rješava [[bezglutenska prehrana|bezglutenskom prehranom]] i zacjeljivanjem crijeva. Međutim, kašnjenje u prepoznavanju i dijagnozi celijakije može uzrokovati nepovratno oštećenje srca.<ref name="CiaccioLewis2017"/> ===San=== Nedostatak dobrog sna, u količini ili kvalitetu, dokumentiran je kao povećanje kardiovaskularnog rizika i kod odraslih i kod tinejdžera. Preporuke sugeriraju da dojenčad obično treba 12 ili više sati sna dnevno, adolescenti najmanje osam ili devet sati, a odrasli sedam ili osam. Oko trećine odraslih Amerikanaca spava manje od preporučenih sedam sati po noći, a u studiji provedenoj na tinejdžerima, samo 2,2 % ispitanika je spavalo dovoljno, od kojih mnogi nisu imali kvalitetan san. Studije su pokazale da osobe koje kratko spavaju i spavaju manje od sedam sati po noći imaju 10 do 30 % veći rizik od kardiovaskularnih bolesti.<ref name="Jackson">{{cite journal | vauthors = Jackson CL, Redline S, Emmons KM | title = Sleep as a potential fundamental contributor to disparities in cardiovascular health | journal = Annual Review of Public Health | volume = 36 | issue = 1 | pages = 417–40 | date = mart 2015 | pmid = 25785893 | pmc = 4736723 | doi = 10.1146/annurev-publhealth-031914-122838 }}</ref><ref name="Cespedes">{{cite journal | vauthors = Cespedes Feliciano EM, Quante M, Rifas-Shiman SL, Redline S, Oken E, Taveras EM | title = Objective Sleep Characteristics and Cardiometabolic Health in Young Adolescents | journal = Pediatrics | volume = 142 | issue = 1 | date = juli 2018 | pmid = 29907703 | pmc = 6260972 | doi = 10.1542/peds.2017-4085 }}</ref> Poremećaji spavanja kao što su [[San i disanje|poremećaji disanja tokom spavanja]] i [[nesanica]], također su povezani s većim kardiometaboličkim rizikom.<ref name="pmid27647451">{{cite journal | vauthors = St-Onge MP, Grandner MA, Brown D, Conroy MB, Jean-Louis G, Coons M, Bhatt DL | title = Sleep Duration and Quality: Impact on Lifestyle Behaviors and Cardiometabolic Health: A Scientific Statement From the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 134 | issue = 18 | pages = e367–e386 | date = novembar 2016 | pmid = 27647451 | pmc = 5567876 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000444 | type = Review }}</ref> Osim toga, istraživanja spavanja pokazuju razlike među rasama i klasama. Kratak san i loš san češće se prijavljuju kod etničkih manjina nego kod bijelaca. [[Afroamerikanci]] pet puta češće prijavljuju kratko trajanje sna od [[kavkazoid]]a, što je moguće kao rezultat društvenih i okolišnih faktora. [[Negroid]]na djeca i djeca koja žive u siromašnim naseljima imaju mnogo veće stope apneje u snu.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang R, Dong Y, Weng J, Kontos EZ, Chervin RD, Rosen CL, Marcus CL, Redline S | title = Associations among Neighborhood, Race, and Sleep Apnea Severity in Children. A Six-City Analysis | journal = Annals of the American Thoracic Society | volume = 14 | issue = 1 | pages = 76–84 | date = januar 2017 | pmid = 27768852 | pmc = 5291481 | doi = 10.1513/AnnalsATS.201609-662OC }}</ref> Jedna studija je otkrila da su odrasli stariji od 45 godina, koji su svake noći zaspali u različito vrijeme i spavali neujednačen broj sati, imali veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da razviju [[ateroskleroza|aterosklerozu]]. Loše navike spavanja, poput premalo sna, previše sna ili fragmentiranog sna, povezane su sa kardiovaskularnim bolestima, gojaznošću i [[hipertenzija|visokim krvnim pritiskom]]. Druga studija je primijetila da su učesnici čije je trajanje sna variralo za više od dva sata tokom sedmice imali 1,4 puta veću vjerovatnoću da imaju povišen nivo kalcija u koronarnim arterijama, što je prediktor kardiovaskularnih događaja.<ref>{{Cite web |title=Older adults with irregular sleep patterns may face higher risk of hardened arteries |url=https://www.heart.org/en/news/2023/02/15/older-adults-with-irregular-sleep-patterns-may-face-higher-risk-of-hardened-arteries |access-date=23. 4. 2025 |website=www.heart.org |language=en}}</ref> ===Socioekonomski nedostatak=== Kardiovaskularne bolesti imaju veći uticaj na zemlje s niskim i srednjim prihodima u usporedbi s onima s višim prihodima.<ref name = "Di Cesare 2013">{{cite journal | vauthors = Di Cesare M, Khang YH, Asaria P, Blakely T, Cowan MJ, Farzadfar F, Guerrero R, Ikeda N, Kyobutungi C, Msyamboza KP, Oum S, Lynch JW, Marmot MG, Ezzati M | title = Inequalities in non-communicable diseases and effective responses | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-16-22-2013_381_9866/page/585 | journal = Lancet | volume = 381 | issue = 9866 | pages = 585–97 | date = februar 2013 | pmid = 23410608 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61851-0 | bibcode = 2013Lanc..381..585D | hdl = 10906/80012 | s2cid = 41892834 | hdl-access = free }}</ref> Iako su podaci o društvenim obrascima kardiovaskularnih bolesti u zemljama s niskim i srednjim prihodima ograničeni,<ref name = "Di Cesare 2013"/> izvještaji iz zemalja s visokim prihodima dosljedno pokazuju da su nisko [[obrazovanje]], prihodi i socioekonomski status povezani s većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti.<ref name="Conrad" /><ref>{{cite journal |vauthors=Mackenbach JP, Cavelaars AE, Kunst AE, Groenhof F |date=juli 2000 |title=Socioeconomic inequalities in cardiovascular disease mortality; an international study |journal=European Heart Journal |volume=21 |issue=14 |pages=1141–51 |doi=10.1053/euhj.1999.1990 |pmid=10924297 |s2cid=8747779 |doi-access=free}}</ref> Politike koje su rezultirale povećanim socio-ekonomskim nejednakostima povezane su s većim naknadnim socio-ekonomskim razlikama u kardiovaskularnim bolestima, što implicira uzročno-posljedičnu vezu. Psihosocijalni faktori, izloženost okolišnim faktorima, zdravstveno ponašanje te pristup i kvalitet zdravstvene zaštite doprinose socio-ekonomskim razlikama u kardiovaskularnim bolestima.<ref name="Alexander 2009">{{cite journal | vauthors = Clark AM, DesMeules M, Luo W, Duncan AS, Wielgosz A | title = Socioeconomic status and cardiovascular disease: risks and implications for care | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 712–22 | date = novembar 2009 | pmid = 19770848 | doi = 10.1038/nrcardio.2009.163 | s2cid = 21835944 }}</ref> Komisija za društvene determinante zdravlja preporučila je da je potrebna ravnomjernija raspodjela moći, bogatstva, obrazovanja, stanovanja, faktora okoliša, prehrane i zdravstvene zaštite kako bi se riješile nejednakosti u kardiovaskularnim bolestima i nezaraznim bolestima.<ref name="CSDoH2008">{{cite book|author=World Health Organization|title=Closing the Gap in a Generation: Health Equity Through Action on the Social Determinants of Health: Commission on Social Determinants of Health Final Report|url=https://books.google.com/books?id=zc_VfH7wfV8C&pg=PA26|year=2008|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156370-3|pages=26–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501062510/https://books.google.com/books?id=zc_VfH7wfV8C&pg=PA26|archive-date=1. 5. 2016}}</ref> ===Zagađenje zraka=== [[Čestična materija|Čestične materije]] su proučavane zbog svoje kratkoročne i dugoročne izloženosti na kardiovaskularne bolest. Sada su čestice u zraku manje od 2,5 mikrometara u promjeru (PM_2.5) glavni fokus, gdje se gradijenti koriste za određivanje rizika od KVB. Sveukupno, dugotrajna izloženost PM česticama povećala je stopu ateroskleroze i upale. Što se tiče kratkotrajne izloženosti (dva sata), svakih 25 μg/m³ PM_2.5 rezultiralo je povećanjem rizika od smrtnosti od KVB za 48%.<ref name="DOIthromres"/> Osim toga, nakon samo petodnevne izloženosti, došlo je do porasta sistolnog (2,8 mmHg) i dijastolmog (2,7 mmHg) krvnog pritiska za svakih 10,5 μg/m³ PM_2.5.<ref name="DOIthromres">{{cite journal | vauthors = Franchini M, Mannucci PM | title = Air pollution and cardiovascular disease | journal = Thrombosis Research | volume = 129 | issue = 3 | pages = 230–4 | date = mart 2012 | pmid = 22113148 | doi = 10.1016/j.thromres.2011.10.030 }}</ref> Druga istraživanja ukazala su na povezanost PM_2.5 s nepravilnim srčanim ritmom, smanjenom varijabilnosti srčanog ritma (smanjenje vagusnog tonusa) i, što je najvažnije, sa zatajenjem srca.<ref name="DOIthromres" /><ref name="Doicirculationaha">{{cite journal | vauthors = Sun Q, Hong X, Wold LE | title = Cardiovascular effects of ambient particulate air pollution exposure | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 25 | pages = 2755–65 | date = juni 2010 | pmid = 20585020 | pmc = 2924678 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.893461 }}</ref> PM_2,5 također je povezan sa zadebljanjem [[karotidne arterije]] i povećanim rizikom od akutnog infarkta miokarda.<ref name="DOIthromres"/><ref name="Doicirculationaha"/> ===Procjena kardiovaskularnog rizika=== Postojeća kardiovaskularna bolest ili prethodni kardiovaskularni događaj, poput srčanog ili moždanog udara, najjači je prediktor budućeg kardiovaskularnog događaja.<ref name="Tunstall-Pedoe2011">{{cite journal | vauthors = Tunstall-Pedoe H | s2cid = 6420111 | title = Cardiovascular Risk and Risk Scores: ASSIGN, Framingham, QRISK and others: how to choose | journal = Heart | volume = 97 | issue = 6 | pages = 442–4 | date = mart 2011 | pmid = 21339319 | doi = 10.1136/hrt.2010.214858 }}</ref> Dob, [[spol]], [[pušenje]], [[krvni pritisak]], [[lipidi]] u krvi i dijabetes važni su prediktori budućih kardiovaskularnih bolesti kod ljudi za koje se ne zna da imaju kardiovaskularne bolesti.<ref name="Organization2007">{{cite book|author=World Health Organization|title=Prevention of Cardiovascular Disease: Guidelines for Assessment and Management of Cardiovascular Risk|url=https://books.google.com/books?id=oOfHQgAACAAJ|year=2007|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154717-8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506185216/https://books.google.com/books?id=oOfHQgAACAAJ|archive-date=6. 5. 2016}}</ref> Ove mjere, a ponekad i druge, mogu se kombinirati u kompozitne ocjene rizika kako bi se procijenio budući rizik pojedinca od kardiovaskularnih bolesti.<ref name="Tunstall-Pedoe2011"/> Postoje brojne ocjene rizika iako se o njihovim odgovarajućim prednostima raspravlja.<ref name="Hernandezvan Staa2014">{{cite journal | vauthors = van Staa TP, Gulliford M, Ng ES, Goldacre B, Smeeth L | title = Prediction of cardiovascular risk using Framingham, ASSIGN and QRISK2: how well do they predict individual rather than population risk? | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 10 | year = 2014 | pmid = 25271417 | pmc = 4182667 | doi = 10.1371/journal.pone.0106455 | bibcode = 2014PLoSO...9j6455V | doi-access = free }} {{open access}}</ref> Ostali dijagnostički testovi i [[biomarker]]i još uvijek su u fazi evaluacije, ali još ne postoje jasni dokazi koji bi podržali njihovu rutinsku upotrebu. To uključuje porodičnu anamnezu, skor kalcifikacije koronarnih arterija, C-reaktivni protein visoke osjetljivosti (hs-CRP), indeks pritiska u zglobu i brahijalnom području, potklase [[lipoprotein]]a i koncentraciju čestica, lipoprotein(a), [[apolipoprotein]]e ​​A-I i B, [[fibrinogen]], broj bijelih krvnih zrnaca, homocistein, [[N-terminal]]ni pro-B-tip natriuretskog peptida (NT-proBNP) i markere funkcije [[bubreg]]a.<ref name="HlatkyGreenland2009">{{cite journal | vauthors = Hlatky MA, Greenland P, Arnett DK, Ballantyne CM, Criqui MH, Elkind MS, Go AS, Harrell FE, Hong Y, Howard BV, Howard VJ, Hsue PY, Kramer CM, McConnell JP, Normand SL, O'Donnell CJ, Smith SC, Wilson PW | title = Criteria for evaluation of novel markers of cardiovascular risk: a scientific statement from the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 119 | issue = 17 | pages = 2408–16 | date = maj 2009 | pmid = 19364974 | pmc = 2956982 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192278 }}</ref><ref name="EckelCornier2014">{{cite journal | vauthors = Eckel RH, Cornier MA | title = Update on the NCEP ATP-III emerging cardiometabolic risk factors | journal = BMC Medicine | volume = 12 | issue = 1 | date = august 2014 | pmid = 25154373 | pmc = 4283079 | doi = 10.1186/1741-7015-12-115 | doi-access = free }} {{open access}}</ref> [[Visok nivo fosfora u krvi]] je također povezan sa povećanim rizikom.<ref>{{cite journal | vauthors = Bai W, Li J, Liu J | title = Serum phosphorus, cardiovascular and all-cause mortality in the general population: A meta-analysis | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 461 | pages = 76–82 | date = oktobar 2016 | pmid = 27475981 | doi = 10.1016/j.cca.2016.07.020 }}</ref> ===Psihički stres=== Postoje dokazi da su problemi mentalnog zdravlja, posebno depresija i traumatski stres, povezani s kardiovaskularnim bolestima. Iako je poznato da su problemi mentalnog zdravlja povezani s faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti poput pušenja, loše prehrane i sjedilačkog načina života, ovi faktori sami po sebi ne objašnjavaju povećani rizik od kardiovaskularnih bolesti koji se javlja kod depresije, stresa i [[anksioznost]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = Cohen BE, Edmondson D, Kronish IM | title = State of the Art Review: Depression, Stress, Anxiety, and Cardiovascular Disease | journal = American Journal of Hypertension | volume = 28 | issue = 11 | pages = 1295–302 | date = novembar 2015 | pmid = 25911639 | pmc = 4612342 | doi = 10.1093/ajh/hpv047 }}</ref> Štaviše, [[posttraumatski stresni poremećaj]] nezavisno je povezan sa povećanim rizikom od nastanka koronarne bolesti srca, čak i nakon prilagođavanja za depresiju i druge kovarijable.<ref>{{cite journal | vauthors = Edmondson D, Kronish IM, Shaffer JA, Falzon L, Burg MM | title = Posttraumatic stress disorder and risk for coronary heart disease: a meta-analytic review | journal = American Heart Journal | volume = 166 | issue = 5 | pages = 806–14 | date = novembar 2013 | pmid = 24176435 | pmc = 3815706 | doi = 10.1016/j.ahj.2013.07.031 }}</ref> Mnoge studije prepoznaju depresiju i anksioznost kao dva važna poremećaja koja mogu uzrokovati povećanje rizika od razvoja kardiovaskularnih bolesti. Samo polovina slučajeva kardiovaskularnih bolesti objašnjava se faktorima poput dobi i spola koji se ne mogu promijeniti. Druga polovina slučajeva posljedica je drugih izvora, uključujući psihički stres. Studije su pokazale da je prevalencija depresije kod pacijenata sa srčanom insuficijencijom veća od 20%.<ref>{{Cite journal |last1=Khayyam-Nekouei |first1=Zohreh |last2=Neshatdoost |first2=Hamidtaher |last3=Yousefy |first3=Alireza |last4=Sadeghi |first4=Masoumeh |last5=Manshaee |first5=Gholamreza |date=januar 2013 |title=Psychological factors and coronary heart disease |journal=ARYA Atherosclerosis |volume=9 |issue=1 |pages=102–111 |issn=1735-3955 |pmc=3653260 |pmid=23690809}}</ref> Druga studija procijenila je vezu između muškaraca i žena koji su bili razvedeni i učestalosti kardiovaskularnih bolesti. Studija je otkrila da su žene koje su prošle kroz najmanje dva razvoda imale jednaku vjerovatnoću da će iskusiti kardiovaskularne bolesti kao i pušači ili dijabetičari. S druge strane, muškarci su također imali veći rizik od kardiovaskularnih bolesti; međutim, njihovo zdravlje se poboljšalo nakon ponovnog braka, dok žene nisu.<ref>{{Cite news |title=Risk Factors for Heart Disease: Don't Underestimate Stress |url=http://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/risk-factors-for-heart-disease-dont-underestimate-stress |archive-url=https://web.archive.org/web/20250226160027/https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/risk-factors-for-heart-disease-dont-underestimate-stress |archive-date=26. 2. 2025 |access-date=23. 4. 2025 |language=en |url-status=live }}</ref> Ova studija je također otkrila da se tokom Svjetskog prvenstva u fudbalu u Njemačkoj, broj srčanih udara više nego udvostručio tokom dana kada je nacionalni tim igrao. Istraživači pretpostavljaju da je ova veza posljedica činjenice da stres može povećati upalu u tijelu, što može uzrokovati [[hipertenzija|visok krvni pritisak]] i nizak HDL [[holesterol]]. Hronični stres također može uticati na san, vježbanje i izbor hrane. === Anksioznost === Pacijenti koji pate od generaliziranog anksioznog poremećaja imaju veću vjerovatnoću da razviju neki oblik kardiovaskularnih bolesti. Pretpostavlja se da [[anksioznost]] povećava vjerovatnoću razvoja kardiovaskularnih bolesti zbog činjenice da može promijeniti odgovor tijela na stres putem [[hormon]]skih i ostalih fizioloških reakcija. Ljudi s anksioznošću često doživljavaju visok krvni pritisak, [[srčana aritmija|aritmije]] i [[srčani udar|srčane udare]]. Odgovor na stres uzrokovan anksioznošću može povećati upalu u tijelu. Također je otkriveno da pacijenti s anksioznošću imaju niže nivoe omega-3 masnih kiselina, što je povezano s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{Cite web |date=11. 6. 2015 |title=Calm your anxious heart |url=https://www.health.harvard.edu/heart-health/calm-your-anxious-heart |access-date=23. 4. 2025 |website=Harvard Health |language=en}}</ref> === Profesionalna izloženost === {{Glavni|Profesionalne kardiovaskularne bolesti}} Malo se zna o odnosu između rada i kardiovaskularnih bolesti, ali su utvrđene veze između određenih [[toksin]]a, ekstremne vrućine i hladnoće, izloženosti [[duhan]]skom dimu i problema s mentalnim zdravljem poput stresa i depresije.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/programs/crcd/|title=NIOSH Program Portfolio : Cancer, Reproductive, and Cardiovascular Diseases: Program Description|website=CDC|access-date=7. 6. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515221455/http://www.cdc.gov/niosh/programs/crcd/|archive-date=15. 5. 2016}}</ref> ====Nehemijski faktori rizika==== Izvještaj SBU-a iz 2015. godine, koji se bavi nehemijskim faktorima, pronašao je povezanost za one:<ref name=":2" /> * sa mentalno stresnim poslom i nedostatkom kontrole nad svojom radnom situacijom — sa neravnotežom između truda i nagrade<ref name=":2"/> * koji doživljavaju nisku socijalnu podršku na poslu; koji doživljavaju nepravdu ili nemaju dovoljno prilika za lični razvoj; ili one koji doživljavaju nesigurnost posla<ref name=":2"/> * one koji rade noću; ili imaju duge radne sedmice<ref name=":2"/> * oni koji su izloženi buci<ref name=":2"/> Konkretno, rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] također je povećan izloženošću ionizujućem zračenju.<ref name=":2"/> [[Hipertenzija]] češće se razvija kod onih koji su izloženi naporima na poslu i koji rade u smjenama.<ref name=":2"/> Razlike između žena i muškaraca u riziku su male; međutim, muškarci rizikuju da dobiju i umru od [[srčani udar|srčanog]] ili [[moždani udar|moždanog udara]] dvostruko češće nego žene tokom radnog vijeka.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-exposures-and-cardiovascular-disease/|title=Occupational Exposures and Cardiovascular Disease|author=[[Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services]] (SBU)|website=www.sbu.se|language=en|access-date=1. 6. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614063247/http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-exposures-and-cardiovascular-disease/|archive-date=14. 6. 2017|date=26. 8. 2015}}</ref> ====Hemijski faktori rizika==== Izvještaj SBU-a iz 2017. godine pronašao je dokaze da je izloženost [[silicijska prašina|silicijskoj prašini]], izduvnim plinovima [[motor]]a ili [[zavarivačka para|parama zavarivanja]] na radnom mjestu povezana sa srčanim bolestima.<ref name=SBU2017>{{Cite web|url=http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-health-and-safety--chemical-exposure/|title=Occupational health and safety – chemical exposure|author=[[Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services]] (SBU)|website=www.sbu.se|language=en|access-date=1. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606093333/http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-health-and-safety--chemical-exposure/|archive-date=6. 6. 2017}}</ref> Također postoje veze s izloženošću [[arsen]]u, [[benzo(a)piren|benzopirenima]], [[olovo|olovu]],<ref>{{cite web |website=NPR |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/11/20/1213841798/a-new-study-says-the-global-toll-of-lead-exposure-is-even-worse-than-we-thought |title=A new study says the global toll of lead exposure is even worse than we thought |date=20. 11. 2023 |first=Nicole Estvanik |last=Taylor |access-date=13. 3. 2026 }}</ref> [[dinamit]]u, [[ugljik-disulfid]]u, [[ugljik-monoksid]]u, [[tekućina za rezanje|tekućini za obradu metala]] i profesionalna izloženost [[duhan]]skom dimu.<ref name="SBU2017"/> Rad sa [[elektrolit]]skom proizvodnjom [[aluminij]]a ili proizvodnjom papira kada se koristi sulfatni proces pulpiranja povezan je sa srčanim bolestima.<ref name="SBU2017"/> Također je pronađena povezanost između srčanih bolesti i izloženosti spojevima koji više nisu dozvoljeni u određenim radnim okruženjima, kao što su [[fenoksi-kiselina|fenoksi kiseline]], koje sadrže [[2,3,7,8-tetraklorodibenzodioksin|TCDD]](dioksin) ili [[azbest]].<ref name="SBU2017"/> Izloženost silicijskoj prašini ili azbestu na radnom mjestu također je povezana sa [[plućna srčana bolest|plućnom srčanom bolešću]]. Postoje dokazi da je izloženost olovu, ugljik-disulfidu, fenoksikiselinama koje sadrže TCDD na radnom mjestu, kao i rad u okruženju u kojem se aluminij proizvodi elektrolitski, povezan s [[moždani udar|moždanim udarom]].<ref name="SBU2017"/> === Somatske mutacije === Od 2017. godine, dokazi ukazuju na to da određene [[mutacije]] povezane s leukemijom u krvnim zrncima mogu također dovesti do povećanog rizika od kardiovaskularnih bolesti. Nekoliko velikih istraživačkih projekata koji su proučavali ljudske genetičke podatke pronašli su snažnu vezu između prisutnosti ovih mutacija, stanja poznatog kao [[klonska hematopoeza neodređenog potencijala|klonska hematopoeza]], i incidenata i smrtnosti povezanih s kardiovaskularnim bolestima.<ref>{{cite journal | vauthors = Jan M, Ebert BL, Jaiswal S | title = Clonal hematopoiesis | journal = Seminars in Hematology | volume = 54 | issue = 1 | pages = 43–50 | date = januar 2017 | pmid = 28088988 | doi = 10.1053/j.seminhematol.2016.10.002 | pmc = 8045769 | doi-access = free }}</ref> ===Terapija zračenjem=== [[Terapija zračenjem|Zračenje (RT) za rak]] može povećati rizik od srčanih bolesti i smrti, kao što je uočeno kod terapije [[Rak dojke|raka dojke]].<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor CW, Nisbet A, McGale P, Darby SC | title = Cardiac exposures in breast cancer radiotherapy: 1950s-1990s | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 69 | issue = 5 | pages = 1484–95 | date = decembar 2007 | pmid = 18035211 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2007.05.034 }}</ref> Terapeutsko zračenje povećava rizik od naknadnog srčanog ili moždanog udara za 1,5–4 puta;<ref name="pmid:20298931">{{cite journal | vauthors = Weintraub NL, Jones WK, Manka D | title = Understanding radiation-induced vascular disease | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 55 | issue = 12 | pages = 1237–1239 | date = mart 2010 | pmid = 20298931 | pmc = 3807611 | doi = 10.1016/j.jacc.2009.11.053 }}</ref> povećanje zavisi od jačine doze, volumena i lokacije. Upotreba istovremene hemoterapije, npr. antraciklina, je otežavajući faktor rizika.<ref name="Benveniste"/> Stopa pojave kardiovaskularnih bolesti izazvanih radioterapijom procjenjuje se između 10% i 30%.<ref name="Benveniste">{{cite journal |last1=Benveniste |first1=Marcelo F. |last2=Gomez |first2=Daniel |last3=Carter |first3=Brett W. |last4=Betancourt Cuellar |first4=Sonia L. |last5=Shroff |first5=Girish S. |last6=Benveniste |first6=Ana Paula |last7=Odisio |first7=Erika G. |last8=Marom |first8=Edith M. |title=Recognizing Radiation Therapy–related Complications in the Chest |journal=RadioGraphics |date=7. 3. 2019 |volume=39 |issue=2 |page=353 |doi=10.1148/rg.2019180061 |pmid=30844346 |s2cid=73477338 |url=https://pubs.rsna.org/doi/epdf/10.1148/rg.2019180061 |access-date=24. 8. 2023|url-access=subscription }}</ref> Nuspojave radioterapije za kardiovaskularne bolesti nazivaju se "bolest srca izazvana zračenjem" ili "kardiovaskularna bolest izazvana zračenjem".<ref name="pmid:28911261">{{cite journal | vauthors = Klee NS, McCarthy CG, Martinez-Quinones P, Webb RC | title = Out of the frying pan and into the fire: damage-associated molecular patterns and cardiovascular toxicity following cancer therapy | journal = Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease | volume = 11 | issue = 11 | pages = 297–317 | date = novembar 2017 | pmid = 28911261 | pmc = 5933669 | doi = 10.1177/1753944717729141 }}</ref><ref name="Belzile-Dugas">{{cite journal |vauthors=Belzile-Dugas E, Eisenberg MJ |title=Radiation-Induced Cardiovascular Disease: Review of an Underrecognized Pathology |journal=J Am Heart Assoc |volume=10 |issue=18 |date=septembar 2021 |pmid=34482706 |pmc=8649542 |doi=10.1161/JAHA.121.021686 |url=}}</ref> Simptomi zavise od doze i uključuju [[kardiomiopatija|kardiomiopatiju]], [[miokardna fibroza|miokardnu fibrozu]], [[bolest srčanih zalistaka]], [[bolest koronarnih arterija]], [[srčana aritmija|aritmiju]] i [[bolest perifernih arterija]]. Radijacijom izazvana fibroza, vaskularna [[endotelna disfunkcija|oštećenje ćelija]] i [[oksidativni stres]] mogu dovesti do ovih i drugih kasnih simptoma nuspojava.<ref name="pmid:28911261"/> ==Patofiziologija== [[Slika:Cardiovascular calcification - Sergio Bertazzo.tif|thumbnail|SEM (Digital-Gustoce-Color Scanning Electronic Micrograph SEM) kardiovaskularne kalcifikacije, prikazan narandžastom bojom sfernih čestica kalcij-fosfata (gušći materijal), a zelenom bojom [[vanćrlijski matriks]] (manje gusti materijal).)<ref name="Bertazzo">{{cite journal | vauthors = Bertazzo S, Gentleman E, Cloyd KL, Chester AH, Yacoub MH, Stevens MM | title = Nano-analytical electron microscopy reveals fundamental insights into human cardiovascular tissue calcification | journal = Nature Materials | volume = 12 | issue = 6 | pages = 576–83 | date = juni 2013 | pmid = 23603848 | pmc = 5833942 | doi = 10.1038/nmat3627 | bibcode = 2013NatMa..12..576B }}</ref>]] Studije zasnovane na populaciji pokazuju da [[ateroskleroza]], glavni prekursor kardiovaskularnih bolesti, počinje u djetinjstvu. Studija Patobioloških determinanti ateroskleroze kod mladih (PDAY) pokazala je da se intimske lezije pojavljuju u svim aortama i više od polovine desnih koronarnih arterija mladih u dobi od 7–9 godina.<ref>{{cite journal | vauthors = Vanhecke TE, Miller WM, Franklin BA, Weber JE, McCullough PA | title = Awareness, knowledge, and perception of heart disease among adolescents | journal = European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation | volume = 13 | issue = 5 | pages = 718–23 | date = oktobar 2006 | pmid = 17001210 | doi = 10.1097/01.hjr.0000214611.91490.5e | s2cid = 36312234 }}</ref> [[Gojaznost]] i ''[[diabetes mellitus]]'' povezani su sa kardiovaskularnim bolestima,<ref>{{cite journal | vauthors = Highlander P, Shaw GP | title = Current pharmacotherapeutic concepts for the treatment of cardiovascular disease in diabetics | journal = Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease | volume = 4 | issue = 1 | pages = 43–54 | date = februar 2010 | pmid = 19965897 | doi = 10.1177/1753944709354305 | s2cid = 23913203 }}</ref> kao i historija hronične [[bubrežna bolest|bolesti bubrega]] i [[hiperholesterolemija|hiperholesterolemije]].<ref name="nps01">{{cite web |title=NPS Prescribing Practice Review 53: Managing lipids |url=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_53 |author=NPS Medicinewise |access-date=1. 8. 2011 |date=1. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319103522/http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_53 |archive-date=19. 3. 2011 }}</ref> U stvari, kardiovaskularne bolesti su najopasnije po život od dijabeteskih komplikacija, a dijabetičari imaju dva do četiri puta veću vjerovatnoću da umru od kardiovaskularnih uzroka u odnosu na nedijabetičare.<ref>{{cite journal | vauthors = Kvan E, Pettersen KI, Sandvik L, Reikvam A | title = High mortality in diabetic patients with acute myocardial infarction: cardiovascular co-morbidities contribute most to the high risk | journal = International Journal of Cardiology | volume = 121 | issue = 2 | pages = 184–8 | date = oktobar 2007 | pmid = 17184858 | doi = 10.1016/j.ijcard.2006.11.003 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Norhammar A, Malmberg K, Diderholm E, Lagerqvist B, Lindahl B, Rydén L, Wallentin L | title = Diabetes mellitus: the major risk factor in unstable coronary artery disease even after consideration of the extent of coronary artery disease and benefits of revascularization | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 43 | issue = 4 | pages = 585–91 | date = februar 2004 | pmid = 14975468 | doi = 10.1016/j.jacc.2003.08.050 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | author = DECODE, European Diabetes Epidemiology Group | title = Glucose tolerance and mortality: comparison of WHO and American Diabetes Association diagnostic criteria. The DECODE study group. European Diabetes Epidemiology Group. Diabetes Epidemiology: Collaborative analysis Of Diagnostic criteria in Europe | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-08-21_354_9179/page/n14 | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9179 | pages = 617–21 | date = august 1999 | pmid = 10466661 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12131-1 | s2cid = 54227479 }}</ref> ==Skrining== Skrining [[EKG]] (bilo u mirovanju ili uz vježbanje) se ne preporučuje osobama bez simptoma koje imaju nizak rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Epling JW, Kemper AR, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Cardiovascular Disease Risk With Electrocardiography: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | url = https://archive.org/details/jama_2018-06-12_319_22/page/2308 | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 22 | pages = 2308–2314 | date = juni 2018 | pmid = 29896632 | doi = 10.1001/jama.2018.6848 | doi-access = free }}</ref> To uključuje i one koji su mladi bez faktora rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Maron BJ, Friedman RA, Kligfield P, Levine BD, Viskin S, Chaitman BR, Okin PM, Saul JP, Salberg L, Van Hare GF, Soliman EZ, Chen J, Matherne GP, Bolling SF, Mitten MJ, Caplan A, Balady GJ, Thompson PD | title = Assessment of the 12-lead ECG as a screening test for detection of cardiovascular disease in healthy general populations of young people (12-25 Years of Age): a scientific statement from the American Heart Association and the American College of Cardiology | journal = Circulation | volume = 130 | issue = 15 | pages = 1303–34 | date = oktobar 2014 | pmid = 25223981 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000025 | doi-access = free }}</ref> Kod osoba s većim rizikom, dokazi o potrebi skrininga EKG-om nisu uvjerljivi.<ref name=Annals2012>{{cite journal | vauthors = Moyer VA | title = Screening for coronary heart disease with electrocardiography: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 157 | issue = 7 | pages = 512–8 | date = oktobar 2012 | pmid = 22847227 | doi = 10.7326/0003-4819-157-7-201210020-00514 | doi-access = free }}</ref> Pored toga, [[ehokardiografija]], [[snimanje perfuzije miokarda]] i [[testiranje srčanog opterećenja]] se ne preporučuju kod osoba sa niskim rizikom koje nemaju simptome.<ref>{{cite journal | vauthors = Chou R | title = Cardiac screening with electrocardiography, stress echocardiography, or myocardial perfusion imaging: advice for high-value care from the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 6 | pages = 438–47 | date = mart 2015 | pmid = 25775317 | doi = 10.7326/M14-1225 | s2cid = 207538193 }}</ref> Neki [[biomarker]]i mogu doprinijeti konvencionalnim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti u predviđanju rizika od budućih kardiovaskularnih bolesti; međutim, vrijednost nekih biomarkera je upitna.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang TJ, Gona P, Larson MG, Tofler GH, Levy D, Newton-Cheh C, Jacques PF, Rifai N, Selhub J, Robins SJ, Benjamin EJ, D'Agostino RB, Vasan RS | s2cid = 196411135 | title = Multiple biomarkers for the prediction of first major cardiovascular events and death | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 25 | pages = 2631–9 | date = decembar 2006 | pmid = 17182988 | doi = 10.1056/NEJMoa055373 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Spence JD | title = Technology Insight: ultrasound measurement of carotid plaque--patient management, genetic research, and therapy evaluation | journal = Nature Clinical Practice. Neurology | volume = 2 | issue = 11 | pages = 611–9 | date = novembar 2006 | pmid = 17057748 | doi = 10.1038/ncpneuro0324 | s2cid = 26077254 }}</ref> [[Gležnjačko-brahijalni indeks]] (ABI), [[visokosenzitivni C-reaktivni protein]] (hsCRP) i [[kalcij koronarne arterije]], također imaju nejasnu korist kod osoba bez simptoma od 2018.<ref>{{cite journal | vauthors = Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Epling JW, Kemper AR, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB | title = Risk Assessment for Cardiovascular Disease With Nontraditional Risk Factors: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 320 | issue = 3 | pages = 272–280 | date = juli 2018 | pmid = 29998297 | doi = 10.1001/jama.2018.8359 | doi-access = free }}</ref> NIH preporučuje testiranje lipida kod djece počevši od 2. godine života ako postoji porodična anamneza srčanih bolesti ili problema s [[lipidi]]ma.<ref>{{cite journal | author = Expert Panel on Integrated Guidelines for Cardiovascular Health Risk Reduction in Children Adolescents | title = Expert panel on integrated guidelines for cardiovascular health and risk reduction in children and adolescents: summary report | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = Supplement 5 | pages = S213-56 | date = decembar 2011 | pmid = 22084329 | pmc = 4536582 | doi = 10.1542/peds.2009-2107C | bibcode = 2011Pedia.128S.213. }}</ref> Nadati se da će rano testiranje poboljšati faktore načina života kod osoba koje su u riziku, kao što su prehrana i vježbanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Saenger AK | title = Universal lipid screening in children and adolescents: a baby step toward primordial prevention? | journal = Clinical Chemistry | volume = 58 | issue = 8 | pages = 1179–81 | date = august 2012 | pmid = 22510399 | doi = 10.1373/clinchem.2012.182287 | doi-access = free }}</ref> Probir i odabir za intervencije primarne prevencije tradicionalno su se provodili putem apsolutnog rizika korištenjem različitih bodovanja (npr. Framingham ili Reynolds bodovi rizika).<ref name=":0">{{Cite book|title=Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine| vauthors = Mann DL, Zipes DP, Libby P, Bonow RO, Braunwald E |isbn=978-1-4557-5133-4|edition=Tenth |location=Philadelphia|oclc=890409638 |year=2014}}</ref> Ova stratifikacija je odvojila ljude koji primaju intervencije u načinu života (generalno niži i srednji rizik) od onih koji primaju lijekove (veći rizik). Broj i raznolikost dostupnih bodova rizika su se umnožili, ali njihova efikasnost, prema pregledu iz 2016. godine, nije bila jasna zbog nedostatka eksterne validacije ili analize uticaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Damen JA, Hooft L, Schuit E, Debray TP, Collins GS, Tzoulaki I, Lassale CM, Siontis GC, Chiocchia V, Roberts C, Schlüssel MM, Gerry S, Black JA, Heus P, van der Schouw YT, Peelen LM, Moons KG | title = Prediction models for cardiovascular disease risk in the general population: systematic review | journal = BMJ | volume = 353 | date = maj 2016 | pmid = 27184143 | pmc = 4868251 | doi = 10.1136/bmj.i2416}}</ref> Modeli stratifikacije rizika često nemaju osjetljivost za populacijske grupe i ne uzimaju u obzir veliki broj negativnih događaja među grupama srednjeg i niskog rizika.<ref name=":0"/> Kao rezultat toga, čini se da će se budući preventivni skrining pomjeriti ka primjeni prevencije prema rezultatima randomiziranih ispitivanja svake intervencije, a ne prema procjeni rizika velikih razmjera. ==Prevencija== Do 90% kardiovaskularnih bolesti može se spriječiti ako se izbjegavaju utvrđeni faktori rizika.<ref name="McGill2008"/><ref>{{cite journal | vauthors = McNeal CJ, Dajani T, Wilson D, Cassidy-Bushrow AE, Dickerson JB, Ory M | title = Hypercholesterolemia in youth: opportunities and obstacles to prevent premature atherosclerotic cardiovascular disease | journal = Current Atherosclerosis Reports | volume = 12 | issue = 1 | pages = 20–8 | date = januar 2010 | pmid = 20425267 | doi = 10.1007/s11883-009-0072-0 | s2cid = 37833889 }}</ref> Sada primjenjivane mjere za prevenciju kardiovaskularnih bolesti uključuju: * Održavanje [[zdrava ishrana|zdrave prehrane]], kao što su [[mediteranska prehrana]], [[vegetarijanstvo]], [[veganstvo]] ili neka druga [[biljna prehrana]].<ref name="NHS Direct">{{cite web|date=28. 11. 2019|title=Heart Attack—Prevention|url=https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/prevention/|publisher=NHS Direct}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last1=Quek|first1=Jingxuan|last2=Lim|first2=Grace|last3=Lim|first3=Wen Hui|last4=Ng|first4=Cheng Han|last5=So|first5=Wei Zheng|last6=Toh|first6=Jonathan|last7=Pan|first7=Xin Hui|last8=Chin|first8=Yip Han|last9=Muthiah|first9=Mark D.|last10=Chan|first10=Siew Pang|last11=Foo|first11=Roger S. Y.|date=5. 11. 2021|title=The Association of Plant-Based Diet With Cardiovascular Disease and Mortality: A Meta-Analysis and Systematic Review of Prospect Cohort Studies|journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine|volume=8|doi=10.3389/fcvm.2021.756810|issn=2297-055X|pmc=8604150|pmid=34805312|doi-access=free}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal|last1=Gan|first1=Zuo Hua|last2=Cheong|first2=Huey Chiat|last3=Tu|first3=Yu-Kang|last4=Kuo|first4=Po-Hsiu|date=5. 11. 2021|title=Association between Plant-Based Dietary Patterns and Risk of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies|journal=Nutrients|volume=13|issue=11|page=3952|doi=10.3390/nu13113952|issn=2072-6643|pmc=8624676|pmid=34836208|doi-access=free}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last1=Benatar|first1=Jocelyne R.|last2=Stewart|first2=Ralph A. H.|date=2018|title=Cardiometabolic risk factors in vegans; A meta-analysis of observational studies|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=12|bibcode=2018PLoSO..1309086B|doi=10.1371/journal.pone.0209086|issn=1932-6203|pmc=6301673|pmid=30571724|doi-access=free}}</ref> * Zamjena [[zasićene masti|zasićenih masti]] zdravijim izborima: Klinička ispitivanja pokazuju da zamjena zasićenih masti polinezasićenim biljnim uljem smanjuje KVB za 30%. Prospektivne opservacijske studije pokazuju da je u mnogim populacijama niži unos zasićenih masti, zajedno s većim unosom polinezasićenih i mononezasićenih masti, povezan s nižim stopama KVB.<ref>Frank M. Sacks, Alice H. Lichtenstein, Jason H.Y. Wu, Lawrence J. Appel, Mark A. Creager, Penny M. Kris-Etherton, Michael Miller, Eric B. Rimm, Lawrence L. Rudel, Jennifer G. Robinson, Neil J. Stone, and Linda V. Van Horn: ''Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association, 15 Jun 2017, https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000000510Circulation 2017;136:e1–e23,'' https://www.ahajournals.org/doi/full/10.1161/CIR.0000000000000510</ref> * Smanjenje tjelesne masnoće ako su prekomjerne težine ili gojazni.<ref>{{cite journal|vauthors=McTigue KM, Hess R, Ziouras J|date=septembar 2006|title=Obesity in older adults: a systematic review of the evidence for diagnosis and treatment|journal=Obesity|volume=14|issue=9|pages=1485–97|doi=10.1038/oby.2006.171|pmid=17030958|doi-access=free|s2cid=45241607}}</ref> The effect of weight loss is often difficult to distinguish from dietary change, and evidence on weight reducing diets is limited.<ref>{{cite journal|vauthors=Semlitsch T, Krenn C, Jeitler K, Berghold A, Horvath K, Siebenhofer A|date=februar 2021|title=Long-term effects of weight-reducing diets in people with hypertension|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2021|issue=2|doi=10.1002/14651858.CD008274.pub4|pmc=8093137|pmid=33555049}}</ref> U opservacijskim studijama provedenim na osobama s teškom [[gojaznost|gojaznošću]], gubitak težine nakon barijatrijske operacije povezan je sa smanjenjem kardiovaskularnog rizika za 46%.<ref>{{cite journal|vauthors=Kwok CS, Pradhan A, Khan MA, Anderson SG, Keavney BD, Myint PK, Mamas MA, Loke YK|date=april 2014|title=Bariatric surgery and its impact on cardiovascular disease and mortality: a systematic review and meta-analysis|journal=International Journal of Cardiology|volume=173|issue=1|pages=20–8|doi=10.1016/j.ijcard.2014.02.026|pmid=24636546|hdl-access=free|hdl=2164/3181}}</ref> * Ograničiti konzumaciju [[alkohol]]a na preporučene dnevne količine.<ref name="NHS Direct" /> Ljudi koji umjereno konzumiraju alkoholna pića imaju 25–30% manji rizik od kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal|vauthors=Ronksley PE, Brien SE, Turner BJ, Mukamal KJ, Ghali WA|date=februar 2011|title=Association of alcohol consumption with selected cardiovascular disease outcomes: a systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=342|pages=d671|doi=10.1136/bmj.d671|pmc=3043109|pmid=21343207}}</ref><ref name="Mostofsky 979–987">{{cite journal|vauthors=Mostofsky E, Chahal HS, Mukamal KJ, Rimm EB, Mittleman MA|date=mart 2016|title=Alcohol and Immediate Risk of Cardiovascular Events: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis|journal=Circulation|volume=133|issue=10|pages=979–87|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.115.019743|pmc=4783255|pmid=26936862}}</ref> However, people who are genetically predisposed to consume less alcohol have lower rates of cardiovascular disease<ref>{{cite journal|vauthors=Holmes MV, Dale CE, Zuccolo L, Silverwood RJ, Guo Y, Ye Z, Prieto-Merino D, Dehghan A, Trompet S, Wong A, Cavadino A, Drogan D, Padmanabhan S, Li S, Yesupriya A, Leusink M, Sundstrom J, Hubacek JA, Pikhart H, Swerdlow DI, Panayiotou AG, Borinskaya SA, Finan C, Shah S, Kuchenbaecker KB, Shah T, Engmann J, Folkersen L, Eriksson P, Ricceri F, Melander O, Sacerdote C, Gamble DM, Rayaprolu S, Ross OA, McLachlan S, Vikhireva O, Sluijs I, Scott RA, Adamkova V, Flicker L, Bockxmeer FM, Power C, Marques-Vidal P, Meade T, Marmot MG, Ferro JM, Paulos-Pinheiro S, Humphries SE, Talmud PJ, Mateo Leach I, Verweij N, Linneberg A, Skaaby T, Doevendans PA, Cramer MJ, van der Harst P, Klungel OH, Dowling NF, Dominiczak AF, Kumari M, Nicolaides AN, Weikert C, Boeing H, Ebrahim S, Gaunt TR, Price JF, Lannfelt L, Peasey A, Kubinova R, Pajak A, Malyutina S, Voevoda MI, Tamosiunas A, Maitland-van der Zee AH, Norman PE, Hankey GJ, Bergmann MM, Hofman A, Franco OH, Cooper J, Palmen J, Spiering W, de Jong PA, Kuh D, Hardy R, Uitterlinden AG, Ikram MA, Ford I, Hyppönen E, Almeida OP, Wareham NJ, Khaw KT, Hamsten A, Husemoen LL, Tjønneland A, Tolstrup JS, Rimm E, Beulens JW, Verschuren WM, Onland-Moret NC, Hofker MH, Wannamethee SG, Whincup PH, Morris R, Vicente AM, Watkins H, Farrall M, Jukema JW, Meschia J, Cupples LA, Sharp SJ, Fornage M, Kooperberg C, LaCroix AZ, Dai JY, Lanktree MB, Siscovick DS, Jorgenson E, Spring B, Coresh J, Li YR, Buxbaum SG, Schreiner PJ, Ellison RC, Tsai MY, Patel SR, Redline S, Johnson AD, Hoogeveen RC, Hakonarson H, Rotter JI, Boerwinkle E, de Bakker PI, Kivimaki M, Asselbergs FW, Sattar N, Lawlor DA, Whittaker J, Davey Smith G, Mukamal K, Psaty BM, Wilson JG, Lange LA, Hamidovic A, Hingorani AD, Nordestgaard BG, Bobak M, Leon DA, Langenberg C, Palmer TM, Reiner AP, Keating BJ, Dudbridge F, Casas JP|date=juli 2014|title=Association between alcohol and cardiovascular disease: Mendelian randomisation analysis based on individual participant data|journal=BMJ|volume=349|doi=10.1136/bmj.g4164|pmc=4091648|pmid=25011450}}</ref> suggesting that alcohol itself may not be protective. Excessive alcohol intake increases the risk of cardiovascular disease<ref name="Mostofsky 979–987" /><ref>{{cite journal|vauthors=Klatsky AL|date=maj 2009|title=Alcohol and cardiovascular diseases|journal=Expert Review of Cardiovascular Therapy|volume=7|issue=5|pages=499–506|doi=10.1586/erc.09.22|pmid=19419257|s2cid=23782870}}</ref> and consumption of alcohol is associated with increased risk of a cardiovascular event in the day following consumption.<ref name="Mostofsky 979–987" /> * Smanjenje ne[[lipoprotein visoke gustoće|HDL holesterola]].<ref>{{cite journal|vauthors=McMahan CA, Gidding SS, Malcom GT, Tracy RE, Strong JP, McGill HC|date=oktobar 2006|title=Pathobiological determinants of atherosclerosis in youth risk scores are associated with early and advanced atherosclerosis|journal=Pediatrics|volume=118|issue=4|pages=1447–55|doi=10.1542/peds.2006-0970|pmid=17015535|s2cid=37741456}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Raitakari OT, Rönnemaa T, Järvisalo MJ, Kaitosaari T, Volanen I, Kallio K, Lagström H, Jokinen E, Niinikoski H, Viikari JS, Simell O|date=decembar 2005|title=Endothelial function in healthy 11-year-old children after dietary intervention with onset in infancy: the Special Turku Coronary Risk Factor Intervention Project for children (STRIP)|journal=Circulation|volume=112|issue=24|pages=3786–94|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.105.583195|pmid=16330680|doi-access=free}}</ref> [[Statin]] treatment reduces cardiovascular mortality by about 31%.<ref>{{cite journal|vauthors=Chou R, Dana T, Blazina I, Daeges M, Jeanne TL|date=novembar 2016|title=Statins for Prevention of Cardiovascular Disease in Adults: Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force|journal=JAMA|volume=316|issue=19|pages=2008–2024|doi=10.1001/jama.2015.15629|pmid=27838722|doi-access=free}}</ref> * [[Prestanak pušenja]] i izbjegavanje pasivnog pušenja.<ref name="NHS Direct" /> Prestanak pušenja smanjuje rizik za oko 35%.<ref>{{cite journal | vauthors = Critchley J, Capewell S | title = Smoking cessation for the secondary prevention of coronary heart disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = 2004-01-| pmid = 14974003 | doi = 10.1002/14651858.CD003041.pub2 | veditors = Critchley JA }} {{Retracted|doi=10.1002/14651858.CD003041.pub3|pmid=22336785|intentional=yes}}</ref> * Najmanje 150 minuta (dva sata i 30 minuta) umjerene vježbe sedmično.<ref>{{Cite web|url=https://health.gov/paguidelines/guidelines/chapter4.aspx|title=Chapter 4: Active Adults|website=health.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313131518/https://health.gov/paguidelines/guidelines/chapter4.aspx|archive-date=13. 3. 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nhs.uk/Livewell/fitness/Pages/physical-activity-guidelines-for-adults.aspx|title=Physical activity guidelines for adults|date=26. 4. 2018|website=NHS Choices|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219235702/http://www.nhs.uk/Livewell/fitness/Pages/physical-activity-guidelines-for-adults.aspx|archive-date=19. 2. 2017|url-status=live}}</ref> * Snižavanje krvnog pritiska, ako je povišen. Sniženje krvnog pritiska od 10 mmHg smanjuje rizik za oko 20%.<ref name="Ettehad 957–967">{{cite journal | vauthors = Ettehad D, Emdin CA, Kiran A, Anderson SG, Callender T, Emberson J, Chalmers J, Rodgers A, Rahimi K | title = Blood pressure lowering for prevention of cardiovascular disease and death: a systematic review and meta-analysis | journal = Lancet | volume = 387 | issue = 10022 | pages = 957–967 | date = mart 2016 | pmid = 26724178 | doi = 10.1016/S0140-6736(15)01225-8 | doi-access = free | bibcode = 2016Lanc..387..957E }}</ref> Lowering blood pressure appears to be effective even at normal blood pressure ranges.<ref>{{cite news |title=Many more people could benefit from blood pressure-lowering medication |url=https://medicalxpress.com/news/2021-04-people-benefit-blood-pressure-lowering-medication.html |access-date=14. 6. 2021 |work=medicalxpress.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=expert reaction to study looking at pharmacological blood pressure lowering for primary and secondary prevention of cardiovascular disease across different levels of blood pressure {{!}} Science Media Centre |url=https://www.sciencemediacentre.org/expert-reaction-to-study-looking-at-pharmacological-blood-pressure-lowering-for-primary-and-secondary-prevention-of-cardiovascular-disease-across-different-levels-of-blood-pressure/ |access-date=14. 6. 2021}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Adler A, Agodoa L, Algra A, Asselbergs FW, Beckett NS, Berge E, Black H, Brouwers FP, Brown M, Bulpitt CJ, Byington RP | title = Pharmacological blood pressure lowering for primary and secondary prevention of cardiovascular disease across different levels of blood pressure: an individual participant-level data meta-analysis | language = English | journal = Lancet | volume = 397 | issue = 10285 | pages = 1625–1636 | date = maj 2021 | pmid = 33933205 | pmc = 8102467 | doi = 10.1016/S0140-6736(21)00590-0 }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Available under [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ CC BY 4.0].</ref> * Nedovoljno sna također povećava rizik od [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]]. Odraslima je potrebno oko 7–9 sati sna. [[Apneja]] u snu također predstavlja veliki rizik jer uzrokuje kratkotrajni prestanak disanja, što može opteretiti tijelo, a time i povećati rizik od srčanih bolesti.<ref>{{Cite web |title=How to Prevent Heart Disease |url=https://medlineplus.gov/howtopreventheartdisease.html |access-date=19. 5. 2026 |website=medlineplus.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cardiovascular Disease and Complementary Health Approaches |url=https://www.nccih.nih.gov/health/cardiovascular-disease-and-complementary-health-approaches |access-date=19. 5. 2026 |website=NCCIH |language=en}}</ref> * Američko udruženje za srce je 2023. godine razvilo PREVENT-ASCVD (Predicting Risk of Cardiovascular Disease EVENTs - Predviđanje rizika od kardiovaskularnih bolesti), [[zaštitni znak]] alat koji mjeri potencijalne rizike od kardiovaskularnih bolesti, zatajenja srca i [[ateroskleroza|aterosklerotske]] kardiovaskularne bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Selvam |first1=Pooja V. |last2=Sharma |first2=Rahul |last3=Ganz |first3=Peter |last4=Blumenthal |first4=Roger S. |last5=Gulati |first5=Martha |date=decembar 2025 |title=Cardiovascular disease risk estimates using the new PREVENT Equation: The good, bad, and the ugly |journal=American Journal of Preventive Cardiology |volume=24 |doi=10.1016/j.ajpc.2025.101288 |issn=2666-6677 |pmc=12464685 |pmid=41018255}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barrett |first=Darcy |date=19. 8. 2025 |title=PREVENT™ Risk Calculator |url=https://ahahealthtech.org/prevent-risk-calculator/ |access-date=23. 4. 2026 |website=Center for Health Technology & Innovation |language=en-US}}</ref> Većina smjernica preporučuje kombinovanje preventivnih strategija. Postoje neki dokazi da intervencije koje imaju za cilj smanjenje više od jednog faktora rizika za kardiovaskularne bolesti mogu imati blagotvorne efekte na [[krvni pritisak]], [[indeks tjelesne mase]] i obim struka; međutim, dokazi su bili ograničeni i autori nisu mogli izvući čvrste zaključke o efektima na kardiovaskularne događaje i [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Uthman OA, Hartley L, Rees K, Taylor F, Ebrahim S, Clarke A | title = Multiple risk factor interventions for primary prevention of cardiovascular disease in low- and middle-income countries | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | date = august 2015 | volume = 2015 | pmid = 26272648 | doi = 10.1002/14651858.CD011163.pub2 | pmc = 6999125 | url = https://researchonline.lshtm.ac.uk/2274289/1/Multiple%20risk%20factor%20interventions%20for%20primary_GREEN%20VoR.pdf }}</ref> Postoje dodatni dokazi koji ukazuju na to da bi pružanje ljudima sistematskog skora rizika od kardiovaskularnih bolesti moglo smanjiti faktore rizika za malu količinu u poređenju sa uobičajenom njegom.<ref>{{cite journal | vauthors = Karmali KN, Persell SD, Perel P, Lloyd-Jones DM, Berendsen MA, Huffman MD | title = Risk scoring for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 3 | date = mart 2017 | issue = 6 | pmid = 28290160 | pmc = 6464686 | doi = 10.1002/14651858.CD006887.pub4 }}</ref> Međutim, postojala je određena nesigurnost u vezi s tim da li pružanje ovih rezultata ima ikakav uticaj na kardiovaskularne događaje. Nije jasno da li stomatološka njega kod osoba s [[parodontitis]]om utiče na njihov rizik od kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Ye |first1=Zelin |last2=Cao |first2=Yubin |last3=Miao |first3=Cheng |last4=Liu |first4=Wei |last5=Dong |first5=Li |last6=Lv |first6=Zongkai |last7=Iheozor-Ejiofor |first7=Zipporah |last8=Li |first8=Chunjie |date=4. 10. 2022 |title=Periodontal therapy for primary or secondary prevention of cardiovascular disease in people with periodontitis |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD009197.pub5 |issn=1469-493X |pmc=9531722 |pmid=36194420}}</ref> Prema studiji [[SZO]] iz 2021. godine, rad od 55+ sati sedmično povećava rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] za 35% i rizik od smrti od srčanih oboljenja za 17%, u poređenju sa radom od 35–40 sati sedmično..<ref>{{Cite journal |last1=Pega |first1=Frank |last2=Náfrádi |first2=Bálint |last3=Momen |first3=Natalie C. |last4=Ujita |first4=Yuka |last5=Streicher |first5=Kai N. |last6=Prüss-Üstün |first6=Annette M. |last7=Descatha |first7=Alexis |last8=Driscoll |first8=Tim |last9=Fischer |first9=Frida M. |last10=Godderis |first10=Lode |last11=Kiiver |first11=Hannah M. |last12=Li |first12=Jian |last13=Magnusson Hanson |first13=Linda L. |last14=Rugulies |first14=Reiner |last15=Sørensen |first15=Kathrine |date=1. 9. 2021 |title=Global, regional, and national burdens of ischemic heart disease and stroke attributable to exposure to long working hours for 194 countries, 2000–2016: A systematic analysis from the WHO/ILO Joint Estimates of the Work-related Burden of Disease and Injury |journal=Environment International |volume=154 |doi=10.1016/j.envint.2021.106595 |issn=0160-4120|doi-access=free |pmid=34011457 |pmc=8204267 |bibcode=2021EnInt.15406595P }}</ref> === Psihička prevencija === Smanjiti [[stres|psihosocijalni stres]].<ref>{{cite journal |vauthors=Linden W, Stossel C, Maurice J |date=april 1996 |title=Psychosocial interventions for patients with coronary artery disease: a meta-analysis |journal=Archives of Internal Medicine |volume=156 |issue=7 |pages=745–52 |doi=10.1001/archinte.1996.00440070065008 |pmid=8615707 |s2cid=45312858}}</ref> Ovu mjeru mogu otežati neprecizne definicije onoga što predstavlja psihosocijalne intervencije.<ref name="ThompsonSki2013">{{cite journal |vauthors=Thompson DR, Ski CF |date=decembar 2013 |title=Psychosocial interventions in cardiovascular disease--what are they? [|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:304930/Thompson_David_staffdata.pdf |journal=European Journal of Preventive Cardiology |volume=20 |issue=6 |pages=916–7 |doi=10.1177/2047487313494031 |pmid=24169589 |s2cid=35497445}}</ref> [[Miokardna ishemija]] izazvana mentalnim stresom povezana je s povećanim rizikom od srčanih problema kod osoba s prethodnim srčanim oboljenjima.<ref>{{cite journal |vauthors=Wei J, Rooks C, Ramadan R, Shah AJ, Bremner JD, Quyyumi AA, Kutner M, Vaccarino V |date=juli 2014 |title=Meta-analysis of mental stress-induced myocardial ischemia and subsequent cardiac events in patients with coronary artery disease |journal=The American Journal of Cardiology |volume=114 |issue=2 |pages=187–92 |doi=10.1016/j.amjcard.2014.04.022 |pmc=4126399 |pmid=24856319}}</ref> Težak emocijski i fizički stres dovodi do oblika srčane disfunkcije poznate kao [[Takotsubov sindrom]] kod nekih ljudi.<ref>{{cite journal |vauthors=Pelliccia F, Greco C, Vitale C, Rosano G, Gaudio C, Kaski JC |date=august 2014 |title=Takotsubo syndrome (stress cardiomyopathy): an intriguing clinical condition in search of its identity |journal=The American Journal of Medicine |volume=127 |issue=8 |pages=699–704 |doi=10.1016/j.amjmed.2014.04.004 |pmid=24754972 |hdl=11573/562721}}</ref> Specific relaxation therapies are of unclear benefit.<ref name="Relax2006">{{cite journal |vauthors=Dickinson HO, Mason JM, Nicolson DJ, Campbell F, Beyer FR, Cook JV, Williams B, Ford GA |date=februar 2006 |title=Lifestyle interventions to reduce raised blood pressure: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Journal of Hypertension |volume=24 |issue=2 |pages=215–33 |doi=10.1097/01.hjh.0000199800.72563.26 |pmid=16508562 |s2cid=9125890}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Abbott RA, Whear R, Rodgers LR, Bethel A, Thompson Coon J, Kuyken W, Stein K, Dickens C |date=maj 2014 |title=Effectiveness of mindfulness-based stress reduction and mindfulness based cognitive therapy in vascular disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |journal=Journal of Psychosomatic Research |volume=76 |issue=5 |pages=341–51 |doi=10.1016/j.jpsychores.2014.02.012 |pmid=24745774 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10871/19935}}</ref> Smanjenje psihičkog stresa može se postići ostvarivanjem pristupa uslugama i podršci, prepoznavanjem znakova i simptoma poremećaja mentalnog zdravlja, svjesnošću porodične historije i razumijevanjem koji poremećaji mentalnog zdravlja povećavaju rizik od kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=19. 2. 2025 |title=About Heart Disease and Mental Health |url=https://www.cdc.gov/heart-disease/about/about-heart-disease-and-mental-health.html#cdc_disease_basics_prevention-reducing-risk |access-date=23. 4. 2025 |website=Heart Disease |language=en-us}}</ref> Pokazalo se da programi psihosocijalne intervencije smanjuju rizik od razvoja kardiovaskularnih bolesti kod [[populacija]] s visokim rizikom.<ref>{{Cite journal |last1=Levine |first1=Glenn N. |last2=Cohen |first2=Beth E. |last3=Commodore-Mensah |first3=Yvonne |last4=Fleury |first4=Julie |last5=Huffman |first5=Jeff C. |last6=Khalid |first6=Umair |last7=Labarthe |first7=Darwin R. |last8=Lavretsky |first8=Helen |last9=Michos |first9=Erin D. |last10=Spatz |first10=Erica S. |last11=Kubzansky |first11=Laura D. |last12=On behalf of the American Heart Association Council on Clinical Cardiology; Council on Arteriosclerosis, Thrombosis and Vascular Biology; Council on Cardiovascular and Stroke Nursing; and Council on Lifestyle and Cardiometabolic Health |date=9. 3. 2021 |title=Psychological Health, Well-Being, and the Mind-Heart-Body Connection: A Scientific Statement From the American Heart Association |url=https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000000947 |journal=Circulation |volume=143 |issue=10 |pages=e763–e783 |doi=10.1161/CIR.0000000000000947|pmid=33486973 }}</ref> ===Ishrana=== {{Glavni|Hipoteza o lipidima|Zasićene masti i kardiovaskularne bolesti|So i kardiovaskularne bolesti}} Ishrana bogata [[voće]]m i [[povrće]]m smanjuje rizik od kardiovaskularnih bolesti i [[smrt]]i.<ref name="ReferenceB">{{cite journal|vauthors=Wang X, Ouyang Y, Liu J, Zhu M, Zhao G, Bao W, Hu FB|date=juli 2014|title=Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=BMJ|volume=349|doi=10.1136/bmj.g4490|pmc=4115152|pmid=25073782}}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da [[biljna prehrana]] može smanjiti rizik od kardiovaskularnih bolesti ako se konzumira zdrava biljna prehrana. Nezdrava biljna prehrana ne pruža prednosti u odnosu na prehrane koje uključuju meso.<ref name=":5"/> Slična meta-analiza i sistematski pregled također su istraživali obrasce prehrane i otkrili "da su prehrane s manje životinjske hrane i nezdrave biljne hrane, a više zdrave biljne hrane korisne za prevenciju kardiovaskularnih bolesti".<ref name=":6"/> Meta-analiza [[Opservacijske studije|opservacijskih studija]] iz 2018. godine zaključila je da je "u većini zemalja veganska prehrana povezana s povoljnijim kardio-metaboličkim profilom u usporedbi s omnivornom prehranom."<ref name=":7"/> Dokazi ukazuju na to da [[mediteranska prehrana]] može poboljšati kardiovaskularne ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Walker C, Reamy BV|date=april 2009|title=Diets for cardiovascular disease prevention: what is the evidence?|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-04-01_79_7/page/571|journal=American Family Physician|volume=79|issue=7|pages=571–8|pmid=19378874}}</ref> Također postoje dokazi da mediteranska prehrana može biti učinkovitija od prehrane s niskim udjelom [[masti]] u postizanju dugoročnih promjena faktora rizika za kardiovaskularne bolesti (npr. niži nivo [[holesterol]]a i [[krvni pritisak]]).<ref>{{cite journal|vauthors=Nordmann AJ, Suter-Zimmermann K, Bucher HC, Shai I, Tuttle KR, Estruch R, Briel M|date=septembar 2011|title=Meta-analysis comparing Mediterranean to low-fat diets for modification of cardiovascular risk factors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/featuredreviews/mediterraneandiet-2012/%20%20|journal=The American Journal of Medicine|volume=124|issue=9|pages=841–51.e2|doi=10.1016/j.amjmed.2011.04.024|pmid=21854893|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220200912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/featuredreviews/mediterraneandiet-2012/|archive-date=20. 12. 2013}}</ref> Dokazano je da [[DASH-dijeta]] (bogata orašastim plodovima, ribom, voćem i povrćem, a siromašna slatkišima, crvenim mesom i mastima) [[hipotenzija|smanjuje krvni pritisak]],<ref>{{cite journal | vauthors = Sacks FM, Svetkey LP, Vollmer WM, Appel LJ, Bray GA, Harsha D, Obarzanek E, Conlin PR, Miller ER, Simons-Morton DG, Karanja N, Lin PH | title = Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet. DASH-Sodium Collaborative Research Group | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 344 | issue = 1 | pages = 3–10 | date = januar 2001 | pmid = 11136953 | doi = 10.1056/NEJM200101043440101 | doi-access = free }}</ref> lower total and low density lipoprotein cholesterol<ref>{{cite journal | vauthors = Obarzanek E, Sacks FM, Vollmer WM, Bray GA, Miller ER, Lin PH, Karanja NM, Most-Windhauser MM, Moore TJ, Swain JF, Bales CW, Proschan MA | title = Effects on blood lipids of a blood pressure-lowering diet: the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) Trial | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 74 | issue = 1 | pages = 80–9 | date = juli 2001 | pmid = 11451721 | doi = 10.1093/ajcn/74.1.80 | doi-access = free }}</ref> and improve [[metabolic syndrome]];<ref>{{cite journal | vauthors = Azadbakht L, Mirmiran P, Esmaillzadeh A, Azizi T, Azizi F | title = Beneficial effects of a Dietary Approaches to Stop Hypertension eating plan on features of the metabolic syndrome | journal = Diabetes Care | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2823–31 | date = decembar 2005 | pmid = 16306540 | doi = 10.2337/diacare.28.12.2823 | doi-access = free }}</ref> ali dugoročne koristi su dovedene u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Logan AG | title = DASH Diet: time for a critical appraisal? | journal = American Journal of Hypertension | volume = 20 | issue = 3 | pages = 223–4 | date = mart 2007 | pmid = 17324730 | doi = 10.1016/j.amjhyper.2006.10.006 | doi-access = free }}</ref> Prehrana bogata dijetalnim [[vlakno|vlaknima]] povezana je s nižim rizikom od kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Hajishafiee M, Saneei P, Benisi-Kohansal S, Esmaillzadeh A | title = Cereal Fibre Intake and Risk of Mortality From All Causes, CVD, Cancer and Inflammatory Diseases: A Systematic Review and Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 116 | issue = 2 | pages = 343–52 | date = juli 2016 | pmid = 27193606 | doi = 10.1017/S0007114516001938 | doi-access = free }}</ref> <!-- Fat --> Širom svijeta, prehrambene smjernice preporučuju smanjenje [[zasićene masti|zasićenih masti]],<ref name="BMJ2013">{{cite journal | vauthors = Ramsden CE, Zamora D, Leelarthaepin B, Majchrzak-Hong SF, Faurot KR, Suchindran CM, Ringel A, Davis JM, Hibbeln JR | title = Use of dietary linoleic acid for secondary prevention of coronary heart disease and death: evaluation of recovered data from the Sydney Diet Heart Study and updated meta-analysis | journal = BMJ | volume = 346 | date = februar 2013 | pmid = 23386268 | pmc = 4688426 | doi = 10.1136/bmj.e8707 }}</ref> I iako je uloga prehrambenih [[masti]] u kardiovaskularnim bolestima složena i kontroverzna, postoji dugogodišnji konsenzus da je zamjena zasićenih masti nezasićenim mastima u prehrani dobar medicinski savjet.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Lichtenstein AH | title = Dietary Fat and Cardiovascular Disease: Ebb and Flow Over the Last Half Century | journal = Advances in Nutrition | volume = 10 | issue = Suppl_4 | pages = S332–S339 | date = novembar 2019 | pmid = 31728492 | pmc = 6855944 | doi = 10.1093/advances/nmz024 | url = }}</ref> Nije utvrđeno da je ukupni unos masti povezan sa kardiovaskularnim rizikom.<ref>{{cite book | author=Food and Agriculture Organization of the United Nations | title=Fats and fatty acids in human nutrition: report of an expert consultation, 10-14 November 2008, Geneva| publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations | publication-place=Rome | date=2010 | isbn=978-92-5-106733-8 | oclc=712123395 |url=http://www.who.int/nutrition/publications/nutrientrequirements/fatsandfattyacids_humannutrition/en/| archive-url=https://web.archive.org/web/20141228005244/http://www.who.int/nutrition/publications/nutrientrequirements/fatsandfattyacids_humannutrition/en/| archive-date=28. 12. 2014}}</ref><ref name="Will2012">{{cite journal | vauthors = Willett WC | s2cid = 43493760 | title = Dietary fats and coronary heart disease | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 272 | issue = 1 | pages = 13–24 | date = juli 2012 | pmid = 22583051 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02553.x }}</ref> Sistematski pregled iz 2020. godine pronašao je dokaze umjerene kvalitete da smanjenje unosa zasićenih masti tokom najmanje dvije godine uzrokuje smanjenje kardiovaskularnih problema.<ref>{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=21. 8. 2020 |volume=2020 |issue=8 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |doi-access=free|pmid=32827219 |pmc=8092457 |issn=1469-493X}}</ref> Međutim, meta-analiza opservacijskih studija iz 2015. nije pronašla uvjerljivu vezu između unosa zasićenih masti i kardiovaskularnih bolesti.<ref name="BMJ2015">{{cite journal | vauthors = de Souza RJ, Mente A, Maroleanu A, Cozma AI, Ha V, Kishibe T, Uleryk E, Budylowski P, Schünemann H, Beyene J, Anand SS | title = Intake of saturated and trans unsaturated fatty acids and risk of all cause mortality, cardiovascular disease, and type 2 diabetes: systematic review and meta-analysis of observational studies | journal = BMJ | volume = 351 | date = august 2015 | pmid = 26268692 | pmc = 4532752 | doi = 10.1136/bmj.h3978 }}</ref> Razlike u korištenju zasićenih masti mogu objasniti neke razlike u nalazima.<ref name=":1"/> Korist od zamjene [[polinezasićene masti|polinezasićenim mastima]] čini se najvećom,<ref name = "Sacks_2017">{{cite journal | vauthors = Sacks FM, Lichtenstein AH, Wu JH, Appel LJ, Creager MA, Kris-Etherton PM, Miller M, Rimm EB, Rudel LL, Robinson JG, Stone NJ, Van Horn LV | title = Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 136 | issue = 3 | pages = e1–e23 | date = juli 2017 | pmid = 28620111 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000510 | s2cid = 367602 | doi-access = free }}</ref> dok zamjena zasićenih masti [[ugljikohidrati]]ma ne izgleda da ima blagotvoran učinak.<ref name = "Sacks_2017"/> Prehrana bogata transmasnim kiselinama povezana je s većom stopom kardiovaskularnih bolesti,<ref name="Chow2014">{{cite journal | vauthors = Chowdhury R, Warnakula S, Kunutsor S, Crowe F, Ward HA, Johnson L, Franco OH, Butterworth AS, Forouhi NG, Thompson SG, Khaw KT, Mozaffarian D, Danesh J, Di Angelantonio E | s2cid = 52013596 | title = Association of dietary, circulating, and supplement fatty acids with coronary risk: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 160 | issue = 6 | pages = 398–406 | date = mart 2014 | pmid = 24723079 | doi = 10.7326/M13-1788 | url = https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/247312 }}</ref> a 2015., Uprava za hranu i lijekove (FDA) utvrdila je da „više ne postoji konsenzus među kvalifikovanim stručnjacima da su djelimično hidrogenizovana ulja (PHO), koja su primarni izvor industrijski proizvedenih trans masnih kiselina (IP-TFA) u ishrani, općenito priznata kao sigurna (GRAS) za bilo kakvu upotrebu u ljudskoj hrani“.<ref>{{cite journal | title = Final Determination Regarding Partially Hydrogenated Oils. Notification; declaratory order; extension of compliance date | journal = Federal Register | volume = 83 | issue = 98 | pages = 23358–9 | date = maj 2018 | pmid = 30019869 | last1 = Food Drug Administration | first1 = HHS }}</ref> Postoje kontradiktorni dokazi o tome da li dodaci prehrani [[omega-3 masnih kiselina]] (vrsta polinezasićenih esencijalnih masnih kiselina) u prehranu poboljšavaju kardiovaskularni rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Abdelhamid AS, Brown TJ, Brainard JS, Biswas P, Thorpe GC, Moore HJ, Deane KH, Summerbell CD, Worthington HV, Song F, Hooper L | title = Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 3 | date = februar 2020 | pmid = 32114706 | pmc = 7049091 | doi = 10.1002/14651858.CD003177.pub5 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Aung T, Halsey J, Kromhout D, Gerstein HC, Marchioli R, Tavazzi L, Geleijnse JM, Rauch B, Ness A, Galan P, Chew EY, Bosch J, Collins R, Lewington S, Armitage J, Clarke R | title = Associations of Omega-3 Fatty Acid Supplement Use With Cardiovascular Disease Risks: Meta-analysis of 10 Trials Involving 77 917 Individuals | journal = JAMA Cardiology | volume = 3 | issue = 3 | pages = 225–234 | date = mart 2018 | pmid = 29387889 | pmc = 5885893 | doi = 10.1001/jamacardio.2017.5205 }}</ref> Prednosti preporuke [[dijeta s niskim udjelom soli|dijete s niskim udjelom soli]] kod osoba s visokim ili normalnim krvnim pritiskom nisu jasne.<ref>{{cite journal | vauthors = Adler AJ, Taylor F, Martin N, Gottlieb S, Taylor RS, Ebrahim S | title = Reduced dietary salt for the prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 12 | date = decembar 2014 | volume = 2014 | pmid = 25519688 | pmc = 6483405 | doi = 10.1002/14651858.CD009217.pub3 }}</ref> Kod osoba sa srčanom insuficijencijom, nakon što je jedna studija izostavljena, ostala ispitivanja pokazuju trend koristi.<ref name=He2011>{{cite journal | vauthors = He FJ, MacGregor GA | title = Salt reduction lowers cardiovascular risk: meta-analysis of outcome trials | journal = Lancet | volume = 378 | issue = 9789 | pages = 380–2 | date = juli 2011 | pmid = 21803192 | doi = 10.1016/S0140-6736(11)61174-4 | s2cid = 43795786 | url = http://www.actiononsalt.org.uk/news/Salt%20in%20the%20news/2011/58301.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20131220235208/http://www.actiononsalt.org.uk/news/Salt%20in%20the%20news/2011/58301.pdf | archive-date = 20. 12. 2013 | access-date = 23. 8. 2013 }}</ref><ref name=Paterna2008>{{cite journal | vauthors = Paterna S, Gaspare P, Fasullo S, Sarullo FM, Di Pasquale P | s2cid = 2248777 | title = Normal-sodium diet compared with low-sodium diet in compensated congestive heart failure: is sodium an old enemy or a new friend? | journal = Clinical Science | volume = 114 | issue = 3 | pages = 221–30 | date = februar 2008 | pmid = 17688420 | doi = 10.1042/CS20070193 | url = https://hal.science/hal-00479386/file/PEER_stage2_10.1042%252FCS20070193.pdf }}{{Expression of Concern|doi=10.1042/CS-20070193_EOC|pmid=32677681}}</ref> Drugi pregled unosa soli u ishrani zaključio je da postoje jaki dokazi da visok unos soli u ishrani [[hipertenzija|povećava krvni pritisak]] i pogoršava hipertenziju, te da povećava broj kardiovaskularnih bolesti; i kao rezultat povećanog krvnog pritiska i vjerovatno putem drugih mehanizama.<ref name=Bochud2011>{{cite journal| vauthors = Bochud M, Marques-Vidal P, Burnier M, Paccaud F |title=Dietary Salt Intake and Cardiovascular Disease: Summarizing the Evidence|journal=Public Health Reviews|year=2012|volume=33|issue=2|pages=530–52|url=http://www.publichealthreviews.eu/show/f/85|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221091620/http://www.publichealthreviews.eu/show/f/85|archive-date=21. 12. 2013|doi=10.1007/BF03391649|doi-access=free}}</ref><ref name=Cook2007>{{cite journal | vauthors = Cook NR, Cutler JA, Obarzanek E, Buring JE, Rexrode KM, Kumanyika SK, Appel LJ, Whelton PK | title = Long term effects of dietary sodium reduction on cardiovascular disease outcomes: observational follow-up of the trials of hypertension prevention (TOHP) | journal = BMJ | volume = 334 | issue = 7599 | pages = 885–8 | date = april 2007 | pmid = 17449506 | pmc = 1857760 | doi = 10.1136/bmj.39147.604896.55 }}</ref> Pronađeni su umjereni dokazi da visok unos soli povećava smrtnost od kardiovaskularnih bolesti; a pronađeni su i neki dokazi o povećanju ukupne smrtnosti, [[moždani udar|moždanih udara]] i [[hipertrofija lijeve komore]].<ref name=Bochud2011/> ==== Povremeni post ==== Sveukupno, trenutni naučni dokazi nisu sigurni da li [[povremeni post]] može spriječiti kardiovaskularne bolesti.<ref name=":52">{{cite journal | vauthors = Allaf M, Elghazaly H, Mohamed OG, Fareen MF, Zaman S, Salmasi AM, Tsilidis K, Dehghan A | title = Intermittent fasting for the prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 3 | date = januar 2021 | pmid = 33512717 | pmc = 8092432 | doi = 10.1002/14651858.CD013496.pub2 | collaboration = Cochrane Heart Group }}</ref> Intermittent fasting may help people lose more weight than regular eating patterns, but was not different from energy restriction diets.<ref name=":52" /> ===Lijekovi=== Lijekovi za [[krvni pritisak]] smanjuju kardiovaskularne bolesti kod osoba koje su u riziku,<ref name="Ettehad 957–967"/> bez obzira na dob,<ref>{{cite journal | vauthors = Turnbull F, Neal B, Ninomiya T, Algert C, Arima H, Barzi F, Bulpitt C, Chalmers J, Fagard R, Gleason A, Heritier S, Li N, Perkovic V, Woodward M, MacMahon S | title = Effects of different regimens to lower blood pressure on major cardiovascular events in older and younger adults: meta-analysis of randomised trials | journal = BMJ | volume = 336 | issue = 7653 | pages = 1121–3 | date = maj 2008 | pmid = 18480116 | pmc = 2386598 | doi = 10.1136/bmj.39548.738368.BE }}</ref> osnovni nivo kardiovaskularnog rizika,<ref>{{cite journal | title = Blood pressure-lowering treatment based on cardiovascular risk: a meta-analysis of individual patient data | journal = Lancet | volume = 384 | issue = 9943 | pages = 591–598 | date = august 2014 | pmid = 25131978 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)61212-5 | author1 = Blood Pressure Lowering Treatment Trialists' Collaboration | s2cid = 19951800 }}</ref> ili početni krvni pritisak.<ref>{{cite journal | vauthors = Czernichow S, Zanchetti A, Turnbull F, Barzi F, Ninomiya T, Kengne AP, Lambers Heerspink HJ, Perkovic V, Huxley R, Arima H, Patel A, Chalmers J, Woodward M, MacMahon S, Neal B | title = The effects of blood pressure reduction and of different blood pressure-lowering regimens on major cardiovascular events according to baseline blood pressure: meta-analysis of randomized trials | journal = Journal of Hypertension | volume = 29 | issue = 1 | pages = 4–16 | date = januar 2011 | pmid = 20881867 | doi = 10.1097/HJH.0b013e32834000be | s2cid = 10374187 | url = https://figshare.com/articles/journal_contribution/20737240 }}</ref> Uobičajeno korišteni režimi liječenja imaju sličnu efikasnost u smanjenju rizika od svih većih kardiovaskularnih događaja, iako mogu postojati razlike između lijekova u njihovoj sposobnosti da spriječe specifične ishode.<ref name=":02">{{cite journal | vauthors = Turnbull F | title = Effects of different blood-pressure-lowering regimens on major cardiovascular events: results of prospectively-designed overviews of randomised trials | journal = Lancet | volume = 362 | issue = 9395 | pages = 1527–35 | date = novembar 2003 | pmid = 14615107 | doi = 10.1016/s0140-6736(03)14739-3 | s2cid = 10730075 | url = https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/270351 | type = Submitted manuscript | url-access = subscription }}</ref> Veća smanjenja krvnog pritiska dovode do većih smanjenja rizika,<ref name=":02"/> a većini ljudi s visokim krvnim pritiskom potrebno je više od jednog lijeka da bi se postiglo adekvatno sniženje krvnog pritiska.<ref>{{cite journal | vauthors = Go AS, Bauman MA, Coleman King SM, Fonarow GC, Lawrence W, Williams KA, Sanchez E | title = An effective approach to high blood pressure control: a science advisory from the American Heart Association, the American College of Cardiology, and the Centers for Disease Control and Prevention | journal = Hypertension | volume = 63 | issue = 4 | pages = 878–85 | date = april 2014 | pmid = 24243703 | doi = 10.1161/HYP.0000000000000003 | pmc = 10280688 | doi-access = free }}</ref> Pridržavanje terapije često je loše, i iako je slanje tekstualnih poruka putem mobilnog telefona pokušano poboljšati pridržavanje, nema dovoljno dokaza da to mijenja sekundarnu prevenciju kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Redfern |first1=Julie |last2=Tu |first2=Qiang |last3=Hyun |first3=Karice |last4=Hollings |first4=Matthew A. |last5=Hafiz |first5=Nashid |last6=Zwack |first6=Clara |last7=Free |first7=Caroline |last8=Perel |first8=Pablo |last9=Chow |first9=Clara K. |date=27. 3. 2024 |title=Mobile phone text messaging for medication adherence in secondary prevention of cardiovascular disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2024 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD011851.pub3 |issn=1469-493X |pmc=10966941 |pmid=38533994}}</ref> [[Statini]] jesu efikasni u prevenciji daljnjih kardiovaskularnih bolesti kod osoba sa istorijom kardiovaskularnih bolesti.<ref name="Statins20122">{{cite journal | vauthors = Gutierrez J, Ramirez G, Rundek T, Sacco RL | title = Statin therapy in the prevention of recurrent cardiovascular events: a sex-based meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 12 | pages = 909–19 | date = juni 2012 | pmid = 22732744 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.2145 | doi-access = free }}</ref> Budući da je stopa događaja veća kod muškaraca nego kod žena, smanjenje broja događaja se lakše uočava kod muškaraca nego kod žena.<ref name="Statins20122"/> Kod osoba koje su u riziku, ali nemaju anamnezu kardiovaskularnih bolesti (primarna prevencija), statini smanjuju rizik od smrti i kombinovane fatalne i nefatalne kardiovaskularne bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor F, Huffman MD, Macedo AF, Moore TH, Burke M, Davey Smith G, Ward K, Ebrahim S | title = Statins for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | date = januar 2013 | pmid = 23440795 | pmc = 6481400 | doi = 10.1002/14651858.CD004816.pub5 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/1496197/1/bmj.g280.full.pdf }}</ref> Korist je, međutim, mala.<ref>{{cite journal |title=Statins in primary cardiovascular prevention? |journal=Prescrire International |date=July–August 2018 |volume=27 |issue=195 |page=183 |url=http://english.prescrire.org/en/81/168/55118/0/NewsDetails.aspx |access-date=4. 8. 2018}}</ref> Smjernice Sjedinjenih Američkih Država preporučuju statine osobama koje imaju 12% ili veći rizik od kardiovaskularnih bolesti tokom sljedećih deset godina.<ref>{{cite journal | vauthors = Downs JR, O'Malley PG | title = Management of dyslipidemia for cardiovascular disease risk reduction: synopsis of the 2014 U.S. Department of Veterans Affairs and U.S. Department of Defense clinical practice guideline | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 163 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = august 2015 | pmid = 26099117 | doi = 10.7326/m15-0840 | doi-access = free }}</ref> [[Niacin]], [[fibrati]] i [[CETP inhibitori]], iako mogu povećati [[HDL holesterol]], ne utiču na rizik od kardiovaskularnih bolesti kod osoba koje već uzimaju statine.<ref>{{cite journal | vauthors = Keene D, Price C, Shun-Shin MJ, Francis DP | title = Effect on cardiovascular risk of high density lipoprotein targeted drug treatments niacin, fibrates, and CETP inhibitors: meta-analysis of randomised controlled trials including 117,411 patients | journal = BMJ | volume = 349 | date = juli 2014 | pmid = 25038074 | pmc = 4103514 | doi = 10.1136/bmj.g4379 }}</ref> Fibrati smanjuju rizik od kardiovaskularnih i koronarnih poteškoća, ali nema dokaza koji ukazuju na to da smanjuju smrtnost od svih uzroka.<ref>{{cite journal | vauthors = Jakob T, Nordmann AJ, Schandelmaier S, Ferreira-González I, Briel M | title = Fibrates for primary prevention of cardiovascular disease events | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | date = novembar 2016 | issue = 3 | pmid = 27849333 | pmc = 6464497 | doi = 10.1002/14651858.CD009753.pub2 | collaboration = Cochrane Heart Group }}</ref> [[Antidijabetik|Antidijabetici]] mogu smanjiti kardiovaskularni rizik kod osoba s [[dijabetes tipa 2|dijabetesom tipa 2]], iako dokazi nisu konačni.<ref>{{cite journal | vauthors = Holman RR, Sourij H, Califf RM | title = Cardiovascular outcome trials of glucose-lowering drugs or strategies in type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 383 | issue = 9933 | pages = 2008–17 | date = juni 2014 | pmid = 24910232 | doi = 10.1016/s0140-6736(14)60794-7 | s2cid = 5064731 }}</ref> Meta-analiza iz 2009. godine, koja je obuhvatila 27.049 učesnika i 2.370 većih vaskularnih događaja, pokazala je smanjenje relativnog rizika od kardiovaskularnih bolesti za 15% sa intenzivnijim snižavanjem glukoze tokom prosječnog perioda praćenja od 4,4 godine, ali povećan rizik od veće [[hipoglikemija|hipoglikemije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Turnbull FM, Abraira C, Anderson RJ, Byington RP, Chalmers JP, Duckworth WC, Evans GW, Gerstein HC, Holman RR, Moritz TE, Neal BC, Ninomiya T, Patel AA, Paul SK, Travert F, Woodward M | title = Intensive glucose control and macrovascular outcomes in type 2 diabetes | journal = Diabetologia | volume = 52 | issue = 11 | pages = 2288–98 | date = novembar 2009 | pmid = 19655124 | doi = 10.1007/s00125-009-1470-0 | doi-access = free }}</ref> Utvrđeno je da [[aspirin]] ima samo umjerenu korist kod osoba s niskim rizikom od srčanih bolesti, budući da je rizik od ozbiljnog krvarenja gotovo jednak zaštiti od kardiovaskularnih problema.<ref>{{cite journal| vauthors = Berger JS, Lala A, Krantz MJ, Baker GS, Hiatt WR | title = Aspirin for the prevention of cardiovascular events in patients without clinical cardiovascular disease: a meta-analysis of randomized trials | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2011-07_162_1/page/115 | journal = American Heart Journal | volume = 162 | issue = 1 | pages = 115–24.e2 | date = juli 2011 | pmid = 21742097 | doi = 10.1016/j.ahj.2011.04.006 }}</ref> Kod osoba s vrlo niskim rizikom, uključujući i one starije od 70 godina, ne preporučuje se.<ref>{{cite web|url=http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/aspirin-for-the-prevention-of-cardiovascular-disease-preventive-medication|title=Final Recommendation Statement Aspirin for the Prevention of Cardiovascular Disease: Preventive Medication|date=mart 2009|access-date=15. 1. 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041518/http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/aspirin-for-the-prevention-of-cardiovascular-disease-preventive-medication|archive-date=10. 1. 2015}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnett DK, Blumenthal RS, Albert MA, Buroker AB, Goldberger ZD, Hahn EJ, Himmelfarb CD, Khera A, Lloyd-Jones D, McEvoy JW, Michos ED, Miedema MD, Muñoz D, Smith SC, Virani SS, Williams KA, Yeboah J, Ziaeian B | title = 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 74 | issue = 10 | pages = e177–e232 | date = mart 2019 | pmid = 30894318 | doi = 10.1016/j.jacc.2019.03.010 | pmc = 7685565 | doi-access = free }}</ref> Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država ne preporučuje upotrebu aspirina za prevenciju kod žena mlađih od 55 godina i muškaraca mlađih od 45 godina; međutim, preporučuje se nekim starijim osobama.<ref>{{cite journal | title = Aspirin for the prevention of cardiovascular disease: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 150 | issue = 6 | pages = 396–404 | date = mart 2009 | pmid = 19293072 | doi = 10.7326/0003-4819-150-6-200903170-00008 | author1 = US Preventive Services Task Force | doi-access = free }}</ref> Upotreba vazoaktivnih lijekova kod osoba s plućnom hipertenzijom s bolešću lijevog srca ili hipoksemijskim bolestima pluća može uzrokovati štetu i nepotrebne troškove.<ref name="ACCPandATSfive2">{{Citation|title=Five Things Physicians and Patients Should Question|date=septembar 2013|url=http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-chest-physicians-and-american-thoracic-society/|author1=American College of Chest Physicians|author2=American Thoracic Society|work=Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation|publisher=American College of Chest Physicians and American Thoracic Society|access-date=6. 1. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103063427/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-chest-physicians-and-american-thoracic-society/|archive-date=3. 11. 2013}}</ref> ;Antibiotici za sekundarnu prevenciju koronarne bolesti srca' [[Antibiotici]] mogu pomoći pacijentima s koronarnom bolešću da smanje rizik od [[srčani udar|srčanih]] i [[moždani udar|moždanih udara]].<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Sethi NJ, Safi S, Korang SK, Hróbjartsson A, Skoog M, Gluud C, Jakobsen JC | title = Antibiotics for secondary prevention of coronary heart disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2 | issue = 5 | date = februar 2021 | pmid = 33704780 | pmc = 8094925 | doi = 10.1002/14651858.CD003610.pub4 | collaboration = Cochrane Heart Group }}</ref> Međutim, dokazi iz 2021. godine ukazuju na to da su antibiotici za sekundarnu prevenciju koronarne bolesti srca štetni, sa povećanom smrtnošću i pojavom moždanog udara;<ref name=":4"/> upotreba antibiotika nije podržana za prevenciju sekundarne koronarne bolesti srca. === Fizička aktivnost === Rehabilitacija srca zasnovana na [[fizička vježba|vježbanju]] nakon srčanog udara smanjuje rizik od smrti od kardiovaskularnih bolesti i dovodi do manjeg broja hospitalizacija.<ref name="AndersonThompson2021">{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |last4=Rees |first4=Karen |last5=Thompson |first5=David R. |last6=Zwisler |first6=Ann-Dorthe |last7=Taylor |first7=Rod S. |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=6. 11. 2021 |volume=2021 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |doi-access=free|pmid=34741536 |pmc=8571912 |issn=1469-493X}}</ref> Malo je visokokvalitetnih studija o koristima vježbanja kod osoba sa povećanim kardiovaskularnim rizikom, ali bez historije kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Seron P, Lanas F, Pardo Hernandez H, Bonfill Cosp X | title = Exercise for people with high cardiovascular risk | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | date = august 2014 | volume = 2014 | pmid = 25120097 | doi = 10.1002/14651858.CD009387.pub2 | pmc = 6669260 }}</ref> Sistematski pregled procjenjuje da je neaktivnost odgovorna za 6% tereta bolesti uzrokovanih koronarnom bolešću srca širom svijeta.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = juli 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 | bibcode = 2012Lanc..380..219L }}</ref> Autori su procijenili da se 121.000 smrtnih slučajeva od koronarne bolesti srca u Evropi 2008. godine moglo spriječiti da ljudi nisu bili fizički neaktivni. Dokazi niske kvalitete iz ograničenog broja studija ukazuju na to da joga ima blagotvorne učinke na [[krvni pritisak]] i [[holesterol]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hartley L, Dyakova M, Holmes J, Clarke A, Lee MS, Ernst E, Rees K | title = Yoga for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | date = maj 2014 | volume = 2014 | pmid = 24825181 | doi = 10.1002/14651858.CD010072.pub2 | pmc = 10075056 | url = http://wrap.warwick.ac.uk/61873/1/WRAP_Clarke_CD010072.pdf }}</ref> Preliminarni dokazi ukazuju na to da programi vježbanja kod kuće mogu biti efikasniji u poboljšanju pridržavanja vježbanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Ashworth NL, Chad KE, Harrison EL, Reeder BA, Marshall SC | title = Home versus center based physical activity programs in older adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = januar 2005 | volume = 2005 | pmid = 15674925 | pmc = 6464851 | doi = 10.1002/14651858.cd004017.pub2 }}</ref> ===Dodaci prehrani=== Iako je [[zdrava prehrana]] korisna, nije dokazano da učinak suplementacije [[antioksidans]] ima ([[vitamin E]], [[vitamin C]], itd.) ili vitamina štiti od kardiovaskularnih bolesti, a u nekim slučajevima može dovesti i do štetnih posljedica.<ref>{{cite journal | vauthors = Al-Khudairy L, Flowers N, Wheelhouse R, Ghannam O, Hartley L, Stranges S, Rees K | title = Vitamin C supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = mart 2017 | issue = 3 | pmid = 28301692 | pmc = 6464316 | doi = 10.1002/14651858.CD011114.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bhupathiraju SN, Tucker KL | title = Coronary heart disease prevention: nutrients, foods, and dietary patterns | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 412 | issue = 17–18 | pages = 1493–514 | date = august 2011 | pmid = 21575619 | pmc = 5945285 | doi = 10.1016/j.cca.2011.04.038 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Myung SK, Ju W, Cho B, Oh SW, Park SM, Koo BK, Park BJ | title = Efficacy of vitamin and antioxidant supplements in prevention of cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 346 | pages = f10 | date = januar 2013 | pmid = 23335472 | pmc = 3548618 | doi = 10.1136/bmj.f10 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kim J, Choi J, Kwon SY, McEvoy JW, Blaha MJ, Blumenthal RS, Guallar E, Zhao D, Michos ED | title = Association of Multivitamin and Mineral Supplementation and Risk of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes | volume = 11 | issue = 7 | doi = 10.1161/CIRCOUTCOMES.117.004224 | s2cid = 51615818 | doi-access = free }}</ref> [[Mineral]]ni dodaci također se nisu pokazali korisnima.<ref>{{cite journal | vauthors = Fortmann SP, Burda BU, Senger CA, Lin JS, Whitlock EP | title = Vitamin and mineral supplements in the primary prevention of cardiovascular disease and cancer: An updated systematic evidence review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 12 | pages = 824–34 | date = decembar 2013 | pmid = 24217421 | doi = 10.7326/0003-4819-159-12-201312170-00729 | doi-access = free }}</ref> [[Niacin]], vrsta vitamina B3, može biti izuzetak sa umjerenim smanjenjem rizika od kardiovaskularnih događaja kod osoba sa visokim rizikom.<ref>{{cite journal | vauthors = Bruckert E, Labreuche J, Amarenco P | title = Meta-analysis of the effect of nicotinic acid alone or in combination on cardiovascular events and atherosclerosis | journal = Atherosclerosis | volume = 210 | issue = 2 | pages = 353–61 | date = juni 2010 | pmid = 20079494 | doi = 10.1016/j.atherosclerosis.2009.12.023 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lavigne PM, Karas RH | title = The current state of niacin in cardiovascular disease prevention: a systematic review and meta-regression | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 61 | issue = 4 | pages = 440–446 | date = januar 2013 | pmid = 23265337 | doi = 10.1016/j.jacc.2012.10.030 | doi-access = free }}</ref> Suplementacija [[magnezij]]a snižava [[hipertenzija|visoki krvni pritisak]] na način koji zavisi od doze.<ref name="Jee2002">{{cite journal | vauthors = Jee SH, Miller ER, Guallar E, Singh VK, Appel LJ, Klag MJ | title = The effect of magnesium supplementation on blood pressure: a meta-analysis of randomized clinical trials | journal = American Journal of Hypertension | volume = 15 | issue = 8 | pages = 691–6 | date = august 2002 | pmid = 12160191 | doi = 10.1016/S0895-7061(02)02964-3 | doi-access = free }}</ref> Terapija magnezijem preporučuje se osobama s komorskom [[srčana aritmija|aritmijom]] povezanom s ''[[torsades de pointes]]'', koji imaju [[sindrom dugog QT intervala]], te za liječenje osoba s aritmijama izazvanim intoksikacijom digoksinom.<ref name="Zipes2006">{{cite journal | vauthors = Zipes DP, Camm AJ, Borggrefe M, Buxton AE, Chaitman B, Fromer M, Gregoratos G, Klein G, Moss AJ, Myerburg RJ, Priori SG, Quinones MA, Roden DM, Silka MJ, Tracy C, Smith SC, Jacobs AK, Adams CD, Antman EM, Anderson JL, Hunt SA, Halperin JL, Nishimura R, Ornato JP, Page RL, Riegel B, Blanc JJ, Budaj A, Dean V, Deckers JW, Despres C, Dickstein K, Lekakis J, McGregor K, Metra M, Morais J, Osterspey A, Tamargo JL, Zamorano JL | title = ACC/AHA/ESC 2006 Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines (writing committee to develop Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death): developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association and the Heart Rhythm Society | journal = Circulation | volume = 114 | issue = 10 | pages = e385-484 | date = septembar 2006 | pmid = 16935995 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.106.178233 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da je suplementacija [[omega-3 masna kiselina|omega-3 masnim kiselinama]] korisna.<ref>{{cite journal | vauthors = Kwak SM, Myung SK, Lee YJ, Seo HG | title = Efficacy of omega-3 fatty acid supplements (eicosapentaenoic acid and docosahexaenoic acid) in the secondary prevention of cardiovascular disease: a meta-analysis of randomized, double-blind, placebo-controlled trials | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 9 | pages = 686–94 | date = maj 2012 | pmid = 22493407 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.262 | doi-access = free }}</ref> U pregledu iz 2022. godine utvrđeno je da neki [[dodaci prehrani]], uključujući [[mikronutrijent]]e, mogu smanjiti faktore rizika za kardiovaskularne bolesti.<ref>{{cite journal|last1=An |first1=Peng |last2=Wan |first2=Sitong |last3=Luo |first3=Yongting |last4=Luo |first4=Junjie |last5=Zhang |first5=Xu |last6=Zhou |first6=Shuaishuai |last7=Xu |first7=Teng |last8=He |first8=Jingjing |last9=Mechanick |first9=Jeffrey I. |last10=Wu |first10=Wen-Chih |last11=Ren |first11=Fazheng |last12=Liu |first12=Simin |title=Micronutrient supplementation to reduce cardiovascular risk |journal=Journal of the American College of Cardiology |date=13. 12. 2022 |volume=80 |issue=24 |pages=2269–2285 |doi=10.1016/j.jacc.2022.09.048 |pmid=36480969 |s2cid=254343574 |language=en |issn=0735-1097|doi-access=free }}</ref> ==Upravljanje== Kardiovaskularne bolesti mogu se liječiti, a početni tretman prvenstveno je usmjeren na promjene u prehrani i načinu života.<ref name=WHO2011/> [[Gripa]] može povećati vjerovatnoću srčanih i moždanih udara i stoga [[vakcinacija protiv gripe]] može smanjiti rizik od kardiovaskularnih događaja i smrti kod osoba sa srčanim bolestima.<ref>{{cite journal | vauthors = Clar C, Oseni Z, Flowers N, Keshtkar-Jahromi M, Rees K | s2cid = 205176857 | title = Influenza vaccines for preventing cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | date = maj 2015 | volume = 2015 | pmid = 25940444 | doi = 10.1002/14651858.CD005050.pub3 | pmc = 8511741 }}</ref> Pravilno liječenje kardiovaskularnih bolesti (KVB) zahtijeva fokus na slučajeve infarkta miokarda (IM) i moždanog udara zbog njihove kombinovane visoke stope smrtnosti, imajući na umu isplativost bilo koje intervencije, posebno u zemljama u razvoju sa niskim ili srednjim nivoom prihoda.<ref name=":0" /> Što se tiče IM-a, strategije koje koriste aspirin, atenolol, streptokinazu ili aktivator tkivnog plazminogena upoređene su za godine života prilagođene kvalitetu (QALY) u regijama sa niskim i srednjim prihodima. Troškovi za jedan QALY za aspirin i atenolol bili su manji od 25 USD, streptokinazu oko 680 USD, a t-PA 16.000 USD.<ref name=Zip2018/> [[Aspirin]], ACE inhibitori, [[beta-blokator]]i i [[statin]]i korišteni zajedno za sekundarnu prevenciju KVB u istim regijama pokazali su pojedinačne troškove QALY od 350 USD.<ref name=Zip2018>{{cite book | vauthors = Zipes DP, Libby P, Bonow RO, Mann DL, Tomaselli GF |title=Braunwald's Heart Disease E-Book: A Textbook of Cardiovascular Medicine |date=2018 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-55593-7 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=LwBGDwAAQBAJ&pg=PA15 |language=en}}</ref> Postoje i hirurške ili proceduralne intervencije koje mogu spasiti nečiji život ili ga produžiti. Kod problema sa srčanim zaliscima, osoba može imati operaciju zamjene zaliska. Kod aritmija, može se ugraditi vještački srčani [[pejsmejker]], kako bi se smanjio abnormalni srčani ritam, a za [[srčani udar]] postoji više opcija, dvije od njih su koronarna angioplastika i operacija koronarnog arterijskog [[bajpas]]a.<ref>{{Cite web |title=What is Cardiovascular Disease? |url=https://www.heart.org/en/health-topics/consumer-healthcare/what-is-cardiovascular-disease |date=31. 5. 2017|website=www.heart.org |language=en}}</ref> Vjerovatno nema dodatne koristi u smislu smrtnosti i ozbiljnih neželjenih događaja kada su ciljne vrijednosti krvnog pritiska smanjene na ≤ 135/85 mmHg sa ≤ 140 na 160/90 do 100 mmHg.<ref>{{Cite journal |last1=Saiz |first1=Luis Carlos |last2=Gorricho |first2=Javier |last3=Garjón |first3=Javier |last4=Celaya |first4=Concepcion |last5=Erviti |first5=Juan |last6=Leache |first6=Leire |date=18. 11. 2022 |title=Blood pressure targets for the treatment of people with hypertension and cardiovascular disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD010315.pub5 |issn=1469-493X |pmc=9673465 |pmid=36398903}}</ref> ==Epidemiologija== {{owidslider |start = 2021 |list = Template:OWID/deaths from cardiovascular disease ghe#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:Deaths from cardiovascular disease ghe, World, 2021 (cropped).svg|thumb|upright=1.65| Smrtnost od kardiovaskularnih bolesti]] |startingView = World }} Kardiovaskularne bolesti su vodeći uzrok smrti širom svijeta i u svim regijama osim Afrike.<ref name="WHO2011" /> U 2008. godini, 30% svih globalnih smrtnih slučajeva pripisano je kardiovaskularnim bolestima. Smrti uzrokovane kardiovaskularnim bolestima također su veće u zemljama s niskim i srednjim prihodima, jer se preko 80% svih globalnih smrtnih slučajeva uzrokovanih kardiovaskularnim bolestima dogodilo u tim zemljama. Također se procjenjuje da će do 2030. godine preko 23 miliona ljudi umirati od kardiovaskularnih bolesti svake godine. Procjenjuje se da će se 60% svjetskog tereta kardiovaskularnih bolesti pojaviti na južnoazijskom potkontinentu, iako on čini samo 20% svjetske populacije. Ovo može biti posljedica kombinacije genetske predispozicije i faktora okoline. Organizacije poput [[Indijsko udruženje za srce|Indijskog udruženja za srce]] rade sa [[Svjetska federacija za srce|Svjetskom federacijom za srce]], kako bi podigle svijest o ovom problemu.<ref name="Indian Heart">{{cite web| vauthors = Roo S |publisher=Indian Heart Association|title= Cardiac Disease Among South Asians: A Silent Epidemic|url=http://indianheartassociation.org/why-indians-why-south-asians/overview/ |access-date=31. 12. 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518111218/http://indianheartassociation.org/why-indians-why-south-asians/overview/ |archive-date=18. 5. 2015 }}</ref> ==Istraživanje== {{Glavni|Srce-na-čipu|Sud-na-čipu}} Postoje dokazi da su kardiovaskularne bolesti postojale u prahistoriji,<ref>{{cite journal | vauthors = Thompson RC, Allam AH, Lombardi GP, Wann LS, Sutherland ML, Sutherland JD, Soliman MA, Frohlich B, Mininberg DT, Monge JM, Vallodolid CM, Cox SL, Abd el-Maksoud G, Badr I, Miyamoto MI, el-Halim Nur el-Din A, Narula J, Finch CE, Thomas GS | title = Atherosclerosis across 4000 years of human history: the Horus study of four ancient populations | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-6-12-2013_381_9873/page/n60 | journal = Lancet | volume = 381 | issue = 9873 | pages = 1211–22 | date = april 2013 | pmid = 23489753 | doi = 10.1016/s0140-6736(13)60598-x | s2cid = 16928278 }}</ref> a istraživanja kardiovaskularnih bolesti datiraju najmanje iz 18. stoljeća.<ref>{{Cite journal| vauthors = Alberti FB |date=1. 5. 2013|title=John Hunter's Heart|journal=The Bulletin of the Royal College of Surgeons of England|volume=95|issue=5|pages=168–69|doi=10.1308/003588413X13643054409261|issn=1473-6357|doi-access=free}}</ref> Uzroci, prevencija i/ili liječenje svih oblika kardiovaskularnih bolesti ostaju aktivna područja biomedicinskih istraživanja, sa stotinama naučnih studija koje se objavljuju svake sedmice. Nedavna područja istraživanja uključuju vezu između [[upala]] i [[ateroskleroza|ateroskleroze]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ruparelia N, Chai JT, Fisher EA, Choudhury RP | title = Inflammatory processes in cardiovascular disease: a route to targeted therapies | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 133–144 | date = mart 2017 | pmid = 27905474 | pmc = 5525550 | doi = 10.1038/nrcardio.2016.185 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mason |first1=J. C. |last2=Libby |first2=P. |title=Cardiovascular disease in patients with chronic inflammation: mechanisms underlying premature cardiovascular events in rheumatologic conditions |journal=European Heart Journal |date=2. 2. 2015 |volume=36 |issue=8 |pages=482–489 |doi=10.1093/eurheartj/ehu403 |pmid=25433021 |pmc=4340364 }}</ref> potencijal za nove terapijske intervencije,<ref>{{cite journal | vauthors = Tang WH, Hazen SL | title = Atherosclerosis in 2016: Advances in new therapeutic targets for atherosclerosis | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 14 | issue = 2 | pages = 71–72 | date = januar 2017 | pmid = 28094270 | pmc = 5880294 | doi = 10.1038/nrcardio.2016.216 }}</ref> i [[genetika]] koronarne bolesti srca.<ref>{{cite journal | vauthors = Swerdlow DI, Humphries SE | title = Genetics of CHD in 2016: Common and rare genetic variants and risk of CHD | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 14 | issue = 2 | pages = 73–74 | date = februar 2017 | pmid = 28054577 | doi = 10.1038/nrcardio.2016.209 | s2cid = 13738641 }}</ref> {{-}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Cardiovascular deseaes}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds) WHO fact sheet on cardiovascular diseases] * [https://academic.oup.com/eurheartj/article-pdf/42/34/3227/40326030/ehab484.pdf 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice] * [http://www.medicinenet.com/heart_disease_coronary_artery_disease/article.htm Heart Disease] [[MedicineNet]] — Slides, photos, descriptions * [https://www.mdcalc.com/framingham-risk-score-hard-coronary-heart-disease Risk calculator] * [https://kennis-research.shinyapps.io/CVRisk-App/ Interactive CV Risk Calculator] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 28808 | ICD10 = {{ICD10|I|51|6|i|30}} | ICD9 = {{ICD9|429.2}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D002318 }} {{Patologija cirkulatornog sistema}} {{Vaskularne bolesti}} {{Određena stanja koja potiču iz perinatalnog perioda}} {{Simptomi i znaci kardiovaskularnog sistema}} {{Grupe bolesti}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cardiovascular Disease}} [[Kategorija:Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Kardiovaskularne bolesti]] [[Kategorija:Kardiologija]] q3zpn3cvfes26nvrn6af4fqbtb06wtp 0 535942 3921929 3914018 2026-08-24T21:23:07Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921929 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Katherine Pulaski | serija = ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'' | slika = Katherine Pulaski.jpg | prvo = "The child" (1988)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'') | zadnje = "Shades of Gray" (1989) | kreator = [[Gene Roddenberry]]<br/>[[Jaron Summers]]<br/>[[Jon Povill]]<br/>[[Maurice Hurley]] | portretirao = [[Diana Muldaur]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Čovjek]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = Doktor | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Katherine Pulaski''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', koju glumi [[Diana Muldaur]]. Služila je kao glavni medicinski oficir na federacijskom zvjezdanom brodu [[USS Enterprise-D]]. Tokom svog boravka na brodu, njene medicinske vještine spasile su živote kapetana [[Jean-Luc Picard|Jean-Luca Picarda]] i komandanta [[William T. Riker|Williama Rikera]]. Nehotice je uzrokovala da [[Geordi La Forge]] stvori hologram [[Profesor Moriarty|profesora Moriartyja]] koji je postao samosvjestan, nakon opklade koja je uključivala sposobnosti komandanta poručnika [[Data (Zvjezdane staze)|Date]]. Pulaski se činila odbojnom prema većini novih tehnologija i radije je izbjegavala transporter, ali je bila prisiljena osloniti se na njega kako bi spasila vlastiti život od genetski modificirane infekcije. Prije dolaska na Enterprise-D, prethodno je služila na [[USS Repulse]]u. Jedno vrijeme u prošlosti bila je romantično povezana s William Rikerovim ocem, Kyleom Rikerom, s kojim je održavala prijateljstvo. Ulogu koju glumi glumica Diana Muldaur, Pulaski zamijenila je lik komandantice [[Beverly Crusher]] u drugoj sezoni nakon što joj [[Gates McFadden]] nije obnovio ugovor. Tako se Pulaski prvi put pojavila u uvodnoj epizodi druge sezone, "The Child", a posljednji put se pojavila u završnoj epizodi sezone, "Shades of Gray". Prije nego što je igrala ulogu Pulaski u seriji ''Sljedeća generacija'', Muldaur se pojavila u [[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalnoj seriji]], igrajući različite likove u epizodama "Return to Tomorrow" i "Is There in Truth No Beauty?". Kasnije je radila sa kreatorom serije [[Gene Roddenberry|Geneom Roddenberryjem]] na pilot epizodi za seriju ''[[Planet Earth (1974)|Planet Earth]]''. McFadden se vratila da zamijeni Muldaur u trećoj sezoni, ponavljajući svoju ulogu dr. Crusher do kraja serije. Recenzenti su kritikovali Pulaskin pristup, kao i njenu nemogućnost da se uklopi u posadu. Kritičari su primijetili da je njena fobija od transportera podsjećala na dr. [[Leonard McCoy|Leonarda McCoya]] iz ''Originalne serije'', kao i njen odnos sa Datom; Pulaskina interakcija sa Datom izazvala je poređenja sa interakcijom McCoya i [[Spock]]a iz ''Originalne serije''. Epizode s Pulaski u glavnoj ulozi izazvale su podijeljena mišljenja među kritičarima, pri čemu su neki opisali "Neprirodnu selekciju" kao ključnu epizodu, dok su drugi tvrdili da je pokazala samo negativnu stranu njene uloge. == Koncept i razvoj == Pred kraj prve sezone serije ''Sljedeće generacije'', članovi osoblja uvjerili su Genea Roddenberryja da iz serije izbaci Gates McFadden kao dr. Beverly Crusher. Izvršni producent [[Rick Berman]] usprotivio se ovoj odluci.<ref name=nemecek64/> Kako bi omogućio McFaddenin povratak u budućnosti, Roddenberry je napisao je odlazak lika Crusher umjesto da je ubije.<ref name=reeves76>[[#Reeves-Stevens1998|Reeves-Stevens (1998)]]: p. 76</ref> McFaddenin odlazak doveo je do otvaranja mjesta za novog člana glumačke ekipe.<ref name=gross171>[[#grossaltman1993|Gross; Altman (1993)]]: p. 171</ref> Producenti su kontaktirali glumicu Dianu Muldaur, nesvjesni njene prošle umiješanosti u Roddenberryjevu pilot epizodu ''Zvjezdanih staza'' i ''[[Planet Earth (1974)|Planet Earth]]''.<ref name=starlog141>{{cite journal|last1=Warren|first1=Bill|title=Diana Muldaur, Ship's Doctor|journal=Starlog|date=april 1989|issue=141|pages=30–33|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-141|access-date=7. 9. 2014}}</ref> U ''Originalnoj seriji'', Muldaur je glumila ulogu doktorice u dvije epizode: kao dr. Ann Mulhall u "Povratku u sutra" i kao dr. Miranda Jones u "Is There in Truth No Beauty?"<ref name=torchild/> Muldaur je također radila na pilot epizodi za ''Planet Ear''th nakon što je upoznala Roddenberryja i njegovu suprugu, Majel Barrett, kroz njihove godišnje božićne zabave u ''Zvjezdanim stazama''.<ref name=stinterview2>{{cite web|title=Catching Up With Diana Muldaur, Part 2|url=http://www.startrek.com/article/catching-up-with-diana-muldaur-part-2|publisher=Star Trek.com|date=12. 1. 2013|access-date=14. 7. 2014}}</ref> Muldaur nije išla na audiciju za ulogu Pulaski.<ref name="stinterview1">{{cite web|date=11. 1. 2013|title=Catching Up With Diana Muldaur, Part 1|url=http://www.startrek.com/article/catching-up-with-diana-muldaur-part-1|access-date=14. 7. 2014|publisher=Star Trek.com}}</ref> Umjesto toga, dobila je 15 VHS kaseta prve sezone. Smatrala ju je "vrlo uzbudljivom", napominjući da je "postajala sve bolja i bolja i bolja" kako ju je gledala.<ref name=starlog141/> [[Christina Pickles]] je također bila razmatrana za ulogu Pulaski, odluku koju je Berman opisao kao "vrlo tešku".<ref name=nemecek64>[[#Nemecek2003|Nemecek (2003)]]: p. 64</ref> Muldaur je konačno pristala igrati ulogu, ali je zamolila Roddenberryja da promijeni ime lika u Kate, što je postalo Katherine.<ref name=stinterview2/> Pulaski je debitovala u epizodi druge sezone "The Child", zajedno s [[Whoopi Goldberg]] koja se prvi put pojavila kao [[Guinan (Zvjezdane staze)|Guinan]] u istoj epizodi. Iako je Muldaur bila redovan lik u ''Sljedećoj generaciji'', navedena je u uvodnoj špici kao "Specijalna gostujuća zvijezda".[<ref name=torchild>{{cite web|last1=Decandido|first1=Keith|title=Star Trek: The Next Generation Rewatch: "The Child"|url=http://www.tor.com/blogs/2011/08/star-trek-the-next-generation-rewatch-qthe-childq|publisher=[[Tor Books|Tor.com]]|date=11. 8. 2011|access-date=14. 7. 2014}}</ref> Muldaur je napustila seriju na kraju druge sezone. Muldaur je poslala isječke iz svoje epizode "Unnatural Selection" producentima ''[[L.A. Law]]'', koji su je dodijelili za ulogu Rosalind Shays u toj seriji.<ref name=stinterview2/> Gates McFadden se vratila u Sljedeća generacija kako bi nastavila svoju ulogu dr. Crusher, ulogu koju je igrala do kraja serije.<ref name=toroverview>{{cite web|last=DeCandido|first=Keith|title=Star Trek: The Next Generation Rewatch: Second Season Overview|url=http://www.tor.com/blogs/2011/10/star-trek-the-next-generation-second-season-overview|publisher=Tor.com|date=31. 10. 2011|access-date=14. 7. 2013}}</ref> == Prijem == U svojoj knjizi iz 1998, ''Zvjezdane staze 101'', [[Terry J. Erdmann]] i [[Paula M. Block]] nazvali su "Neprirodnu selekciju" ključnom Pulaskijevom epizodom.<ref name=erdmann65>[[#erdmannblock1998|Erdmann & Block (1998)]]: p. 65</ref> Pisac naučne fantastike [[Keith DeCandido]] opisao je Pulasku kao "dosadnu" i primijetio da se taj osjećaj odražavao na ekranu i kod kapetana Picarda.<ref>{{cite web|last1=Decandido|first1=Keith|title=Star Trek: The Next Generation Rewatch: "Samaritan Snare"|url=http://www.tor.com/blogs/2011/10/star-trek-the-next-generation-rewatch-qsamaritan-snareq|publisher=[[Tor Books|Tor.com]]|date=10. 10. 2011|access-date=18. 10. 2014}}</ref> U knjizi "Naučna fantastika televizija: Historija", autor [[M. Keith Booker]] primijetio je da se "Pulaski nikada nije sasvim uklopila s ostatkom posade".<ref>[[#booker2004|Booker (2004)]]: p. 194</ref> Događaji iz knjige "Elementary Dear Data" naveli su profesora filma [[Zoran Samardžija|Zorana Samardžiju]] da pretpostavi da je lik Pulaske možda bila inspirisana djelima [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschea]].<ref name=Samarddzija300/> U knjizi "Sherlock Holmes i filozofija: Stope gigantskog uma" (2011), Samardžija primjećuje da Pulaskin argument da Dati nedostaje intuicija podsjeća na dijelove Nietzscheovog djela iz 1878, "Ljudski, previše ljudski".<ref name=Samarddzija300>[[#Samarddzija2011|Samardžija (2011)]]: p. 300</ref><ref name=Samarddzija299>[[#Samarddzija2011|Samardžija (2011)]]: p. 299</ref> Odnos između Pulaske i Date dalje je razmatrala [[Rhonda V. Wilcox]] u svom članku "Dating Data: Miscegenation in Star Trek: The Next Generation" (1993). Wilcox primjećuje da Pulaski "često izaziva Datu u smislu njegove mašinske prirode".<ref name="harrison"/> Ona upoređuje Datino bezemocionalno stanje sa ropstvom zbog reference u "The Child" na djelo Maye Angelou iz 1969. "Znam zašto ptica u kavezu pjeva".<ref name="harrison">[[#zones1996|Harrison et al. (1996)]]: str. 76</ref> Časopis [[Wired]] je 2016 Pulasku rangirao kao 39. najvažniji lik [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]] unutar naučnofantastičnog univerzuma ''Zvjezdanih staza'', od 100 likova.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=5. 9. 2016|magazine=Wired|access-date=20. 3. 2019|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2019, [[CBS]] ju je uvrstio među podcijenjene likove univerzuma ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbs.com/shows/star-trek-discovery/news/1009112/the-most-underrated-star-trek-characters-ever/|title=The Most Underrated Star Trek Characters Ever|website=www.cbs.com|language=en|access-date=12. 7. 2019}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{refbegin}} * {{cite book|last1=Ayers|first1=Jeff|title=Voyages of Imagination|url=https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer|year=2006|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-416-50349-1 |ref=ayers2006}} * {{cite book|last1=Booker|first1=M.Keith|title=Science Fiction Television: A History|date=2004|publisher=Praeger|location=Westport, Conn|isbn=9780313052132|url=https://www.questia.com/read/107026354/science-fiction-television-a-history|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821201714/http://www.questia.com/read/107026354/science-fiction-television-a-history|url-status=dead|archive-date=21. 8. 2012|ref=booker2004}}{{Subscription required}} * {{cite book|last1=Erdmann|first1=Terry J.|last2=Block|first2=Paula M.|title=Star Trek 101|year=1998|publisher=Pocket|location=London|isbn=978-0-743-49723-7 |ref=erdmannblock1998}} * {{cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A.|title=Captains' Logs: The Unauthorized Complete Trek Voyages|year=1995|publisher=Little Brown & Co.|location=Boston|isbn=978-0-316-32957-6|ref=grossaltman1995|url=https://archive.org/details/captainslogsunau00gros}} * {{cite book|last1=Harrison|first1=Taylor|last2=Projansky|first2=Sarah|last3=Ono|first3=Kent A.|last4=Helford|first4=Elyce Rae|title=Enterprise Zones: Critical Positions on Star Trek|year=1996|publisher=Westview Press|location=Boulder, CO|isbn=978-0-8133-2898-0|url=https://archive.org/details/isbn_9780813328997|ref=zones1996}}{{Subscription required}} * {{cite book|last=Nemecek|first=Larry|title=Star Trek: The Next Generation Companion|year=2003|edition=3rd|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn= 0-7434-5798-6|ref=Nemecek2003}} * {{cite book|last1=Reeves-Stevens|first1=Judith|last2=Reeves-Stevens |first2=Garfield|title=Star Trek: The Next Generation: The Continuing Mission|year=1998|publisher=Pocket Books|location=New York|edition=2nd|isbn=978-0-671-02559-5|ref=Reeves-Stevens1998}} * {{cite book|last=Relke|first=Diana M. A.|title=Drones, Clones, and Alpha Babes: Retrofitting Star Trek's Humanism, Post-9/11|url=https://archive.org/details/Dronesclones2006|year=2006|publisher=University of Calgary Press|location=Calgary, Alberta, Canada|isbn=978-1-55238-164-9|ref=relke2006}} * {{cite journal|last=Samardzija|first=Zoran|editor=Steiff, Joseph|title=Moriarty's Final Human Problem in Star Trek: The Next Generation|journal=Sherlock Holmes and Philosophy: The Footprints of a Gigantic Mind|year=2011|publisher=Open Court|location=Chicago|url=https://books.google.com/books?id=2-AYJf3hc1cC&q=%22Katherine+Pulaski%22&pg=PA299|isbn=978-0-812-69731-5|ref=Samarddzija2011}} * {{cite book|last1=Wagner|first1=Jon|last2=Lundeen|first2=Jan|title=Deep Space and Sacred Time: Star Trek in the American Mythos|year=1998|publisher=Praeger|location=Westport, CT|isbn=978-0-275-96225-8|url=https://archive.org/details/isbn_9780275962258|ref=wagnerlundeen1998}}{{Subscription required}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Katherine_Pulaski Katherine Pulaski] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Sljedeća generacija}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] c8voksfnugc8tnyk2pr5zwg60qup1n2 0 535952 3921915 3906444 2026-08-24T20:42:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921915 wikitext text/x-wiki '''Glavni urednik''' (poznat i kao '''glavni i odgovorni urednik''' ili jednostavno '''urednik''') rukovodi [[Uređivanje|uredništvom]] publikacije i snosi krajnju odgovornost za njen uređivački sadržaj i uređivačku politiku.<ref name="Careerstint_EditorInChief_2019">{{cite web |url=https://careerstint.com/editor-in-chief-responsibilities |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106072828/https://careerstint.com/editor-in-chief-responsibilities |archive-date=6. 1. 2019 |url-status=dead |title=Job Responsibilities of an Editor-in-chief You Were Totally Unaware Of |website=Careerstint |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="TheFreeDictionary_EditorInChief_2026">{{cite web |url=https://www.thefreedictionary.com/editor+in+chief |title=Editor in chief |website=The Free Dictionary |publisher=Farlex |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ScienceDirect_EditorInChief_2026">{{cite web |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/editor-in-chief |title=Editor-in-chief |website=ScienceDirect |publisher=Elsevier |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> Glavni urednik koordiniše rad uredništva, raspoređuje zadatke članovima redakcije i nadzire cjelokupan proces pripreme publikacije za objavljivanje. Ovaj naziv se najčešće koristi u [[Novine|novinama]], [[Časopis|magazinima]], [[Godišnjak|godišnjacima]] i [[Televizija|televizijskim informativnim]] programima. Glavni urednik obično predstavlja poveznicu između izdavača ili vlasnika i uredničkog osoblja. == Odgovornosti == Uobičajene odgovornosti glavnog urednika obuhvataju sljedeće poslove:<ref name="Careerstint_EditorInChief_2019" /> * Osiguravanje [[Novinarska objektivnost|novinarske objektivnosti]] sadržaja<ref name="Nesvisky_CoveringYourCampus_2008">{{cite book |last=Nesvisky |first=Matt |title=Covering Your Campus: A Guide for Student Newspapers |year=2008 |publisher=Bloomsbury Academic |series=G - Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series |isbn=9780742553897 |url=https://books.google.ba/books?id=x1nMMBh_4-gC&pg=PA35 |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[Provjera činjenica]], pravopisa, gramatike, stila pisanja, dizajna stranica i fotografija * Odbijanje tekstova za koje se sumnja da su plagijat, napisani od strane [[Pisac iz sjene|pisca iz sjene]], već objavljeni na drugim mjestima ili od male važnosti za čitaoce * Vrednovanje i uređivanje pristiglog sadržaja<ref name="Young_DeathSexMoney_2007">{{cite book |last=Young |first=Michael |title=Death, Sex & Money: Life Inside a Newspaper |year=2007 |publisher=Melbourne Univ. Publishing |isbn=9780522853445 |url=https://books.google.ba/books?id=V4TJRabjLnQC&pg=PA46 |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Smith_SpringboardToJournalism_1991">{{cite book |editor-last=Smith |editor-first=Helen F. |title=Springboard to Journalism |edition=5. |year=1991 |publisher=Columbia Scholastic Press Advisers Association of Columbia University |isbn=9780916082031 |url=https://books.google.ba/books?id=uIvsAAAAMAAJ |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * Pisanje uvodnika i uredničkih komentara * Motivisanje i profesionalni razvoj uredničkog osoblja<ref name="Young_DeathSexMoney_2007" /> * Rješavanje pritužbi čitalaca i preuzimanje odgovornosti za probleme nastale nakon objavljivanja * Provjera citata i bibliografskih referenci u knjigama i naučnim časopisima * Unapređenje kvaliteta i uspješnosti publikacije<ref name="Niblock_InsideJournalism_1996">{{cite book |last=Niblock |first=Sarah |title=Inside Journalism |year=1996 |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=_XqOAgAAQBAJ&pg=PA62 |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * U pojedinim organizacijama, učestvovanje u zapošljavanju i upravljanju uredničkim osobljem<ref name="Niblock_InsideJournalism_1996" /> === U naučnim časopisima === U [[Naučni časopis|naučnim časopisima]] glavni urednik odgovoran je za donošenje konačne odluke o prihvatanju, doradi ili odbijanju rukopisa, nakon razmatranja mišljenja [[Recenzija|recenzenata]] i preporuka urednika zaduženih za pojedine oblasti. U većim časopisima dio uredničkih poslova povjerava se pomoćnim urednicima, koji vode postupak recenzije rukopisa iz svojih stručnih oblasti.<ref name="Nestel_PeerReview_2019">{{cite book |last1=Nestel |first1=Debra |last2=Kunkler |first2=Kevin |last3=Scerbo |first3=Mark W. |chapter=Peer Review for Publications: A Guide for Reviewers |editor1-last=Nestel |editor1-first=Debra |editor2-last=Hui |editor2-first=Joshua |editor3-last=Kunkler |editor3-first=Kevin |editor4-last=Scerbo |editor4-first=Mark W. |title=Healthcare Simulation Research: A Practical Guide |year=2019 |publisher=Springer International Publishing |place=Cham |pages=325–329 |doi=10.1007/978-3-030-26837-4_43 |isbn=978-3-030-26837-4 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-26837-4_43 |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Wiley_PeerReviewProcess_2026">{{cite web |url=https://authors.wiley.com/Reviewers/journal-reviewers/what-is-peer-review/the-peer-review-process.html |title=The Peer Review Process |website=Wiley Author Services |publisher=John Wiley & Sons |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Novinarska etika]] * [[Novinarski intervencionizam]] * [[Vrijednosni sud]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book|title=Making a Newspaper|url=https://archive.org/details/makinganewspape00givegoog|author=John La Porte Given|chapter=The Editor-in-Chief|pages=[https://archive.org/details/makinganewspape00givegoog/page/n40 30]–35|location=New York|date=1907|publisher=H. Holt and Company}} * {{cite book|title=The Handbook of Journalism: All about Newspaper Work: Facts and Information|url=https://archive.org/details/handbookofjourna00fowlrich|author=Nathaniel Clark Fowler|chapter=The Editor-in-Chief|location=New York|date=1913|publisher=Sully and Kleinteich}} * {{cite book|title=The New Fowler's Modern English Usage|url=https://archive.org/details/newfowlersmodern00fowl|editor-last=Burchfield|editor-first=Robert W.|edition=3. |location=Oxford|date=1996|publisher=Clarendon Press}} / {{cite book|title=Garner's Modern American Usage|url=https://archive.org/details/garnersmodername0003garn|author=Bryan A. Garner|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=New York}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Urednici po vrstama]] [[Kategorija:Rukovodioci organizacija]] ph6mmm1igpxoroeye02lgzoteecsoti 0 535967 3921947 3918433 2026-08-24T22:48:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921947 wikitext text/x-wiki {{Short description|Politička podjela moći među kulturnim grupama}} '''Konsocijacionalizam''' je oblik demokratske [[Podjela vlasti|podjele moći]].<ref>{{cite book|last1=O'Leary|first1=Brendan|title=From Power Sharing to Democracy: Post-Conflict Institutions in Ethnically Divided Societies|editor=Noel, Sid JR|publisher=McGill-Queen's Press|location=Montreal |year=2005|pages=3–43|chapter=Debating consociational politics: Normative and explanatory arguments|isbn=0-7735-2948-9|url=https://books.google.com/books?id=oQHX2Xz185EC}}</ref> [[Političke nauke|Politolozi]] definišu konsocijacijsku [[Država|državu]] kao onu koja ima velike unutrašnje podjele po etničkim, vjerskim ili jezičkim linijama, ali koja ostaje stabilna zahvaljujući konsultacijama među [[Elita (sociologija)|elitama]] tih grupa. Konsocijacijske države se često upoređuju s državama koje imaju [[Većinski izborni sistem|većinske izborne sisteme]]. Ciljevi konsocijacionalizma su stabilnost vlade, opstanak aranžmana podjele vlasti, opstanak [[demokratija|demokratije]] i izbjegavanje [[Nasilje|nasilja]]. Kada je konsocijacionalizam organizovan po vjerskim konfesionalnim linijama, kao u [[Liban]]u, poznat je kao [[Konfesionalizam (politika)|konfesionalizam]]. Konsocijacionalizam se ponekad smatra analognim [[Korporatizam|korporatizmu]],<ref>{{Cite journal|last=McRae|first=Kenneth D.|date=septembar 1979|title=Comment: Federation, Consociation, Corporatism—An Addendum to Arend Lijphart|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0008423900051726/type/journal_article|journal=[[Canadian Journal of Political Science]]|language=en|volume=12|issue=3|pages=517–522 at 520|doi=10.1017/S0008423900051726|s2cid=154995368 |issn=0008-4239|quote=… [[federalism]], consociationalism, and neo-corporatism can be viewed as alternative institutional devices for alleviating strain or overload on central governments and for distributing part of the burden among other sectors of the political system.|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=du Toit|first=Pierre|date=juli 1987|title=Consociational Democracy and Bargaining Power|url=https://archive.org/details/sim_comparative-politics_1987-07_19_4/page/419|journal=Comparative Politics|volume=19|issue=4|pages=419–430 at 425|doi=10.2307/421815|jstor=421815|quote=While consociational democracy applies to joint decision making among societal groups, neither of which has a dominant power position, corporatism (especially 'state' corporatism) describes a decision making model where the state is the dominant participant in joint decision making. Both models, however, describe the decision making as characterized by consensus and bargaining.}}</ref> a neki naučnici smatraju konsocijacionalizam oblikom korporatizma. Drugi tvrde da je ekonomski korporatizam dizajniran da reguliše [[klasni sukob]], dok se konsocijacionalizam razvio na osnovu pomirenja društvene fragmentacije po etničkim i vjerskim linijama.<ref>{{cite book|author = Anke Hassel |title= Wage setting, Social Pacts and the Euro: A New Role for the State |url = https://archive.org/details/wagesettingsocia00hass |url-access = limited |location= Amsterdam, Netherlands |publisher= Amsterdam University Press | year= 2006 | page= [https://archive.org/details/wagesettingsocia00hass/page/n281 281]|jstor = j.ctt46mxdx|isbn= 9789053569191 }} ([[Open access]])</ref> [[Konkurentna većina]] može biti preteča konsocijacionalizma. Konsocijacijska demokratija se razlikuje od [[Konsenzusna demokratija|konsenzusne demokratije]] (npr. u [[Švicarska|Švicarskoj]]) po tome što konsocijacijska demokratija predstavlja konsenzus predstavnika uz pravo manjinskog veta, dok konsenzusna demokratija zahtijeva konsenzus širom biračkog tijela.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1111/spsr.12363 | doi=10.1111/spsr.12363 | title=The United States as a Plural Society: Towards a Consociational Solution? | date=2019 | last1=Howe | first1=Philip J. | journal=[[Swiss Political Science Review]] | volume=25 | issue=4 | pages=476–497 }}</ref> Ova ideja je dobila značajne kritike u pogledu njene primjenjivosti na demokratske političke sisteme, posebno u vezi sa podjelom vlasti. == Porijeklo == Konsocijacija je prvi put spomenuta u 17. vijeku u [[Konfederacija Nove Engleske|Konfederaciji Nove Engleske]]. Opisivala je međusobno udruživanje i saradnju učesničkih samoupravnih [[Kongregacionalistička crkva|kongregacionalističkih crkava]] raznih kolonijalnih naselja u [[Kolonija zaljeva Massachusetts|Koloniji zaljeva Massachusetts]]. One su bile ovlaštene u civilnom zakonodavstvu i magistraturi.<ref>W.H. Whitmore (ed.), ''The Colonial Laws of Massachusetts'' (Rockwell and Churchill, Boston 1890): 'The Body of Liberties of 1641', [https://archive.org/details/coloniallawsofma1890mass/page/n77 at pp. 29-68]; 'Records of the Court of Assistants, 1641-1644', [https://archive.org/details/coloniallawsofma1890mass/page/n23 pp. xix-xliii] (Google).</ref> O tome se detaljno raspravljalo na Bostonskom sinodu 1662. godine.<ref>J. Mitchel, ''Propositions concerning the subject of baptism and consociation of churches, collected and confirmed out of the word of God, by a synod of elders and messengers of the churches in Massachusetts-Colony in New England. Assembled at Boston, ... in the year 1662'' (Printed by S.G. [i.e., Samuel Green] for Hezekiah Usher at Boston in New-England, Cambridge Mass., 1662). Page views at [https://archive.org/details/propositionsconc00cong Internet Archive]. Full text at [https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=evans;cc=evans;rgn=div2;view=toc;idno=N00035.0001.001;node=N00035.0001.001%3A4.2 Evans/tcp] (open).</ref> To se desilo u vrijeme kada je episkopalni [[Akt o uniformnosti iz 1662.]] uvođen u [[Engleska|Engleskoj]]. O konsocijacionalizmu je u akademskom smislu prvi raspravljao [[Političke nauke|politolog]] [[Arend Lijphart]]. Međutim, Lijphart je izjavio da je "samo otkrio ono što su politički praktičari više puta – i nezavisno od akademskih stručnjaka, kao i jedni od drugih – izmislili godinama ranije".<ref>{{cite journal|first1=Arend|last1=Lijphart|s2cid=19665603|year=2004|url=http://ksghome.harvard.edu/~pnorris/Acrobat/stm103%20articles/lijphart%20Constitutional_Design.pdf|title=Constitutional design for divided societies|journal=[[Journal of Democracy]]|volume=15|issue=2|pages=96–109 [97]|doi=10.1353/jod.2004.0029|access-date=22. 7. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20061028102639/http://ksghome.harvard.edu/~pnorris/Acrobat/stm103%20articles/lijphart%20Constitutional_Design.pdf|archive-date=28. 10. 2006|url-status=dead}}</ref> Teorijski gledano, konsocijacionalizam je [[Induktivno rezonovanje|induktivno izveden]] iz Lijphartovih zapažanja političkog prilagođavanja u Nizozemskoj, nakon čega je zagovarao generalizirajući konsocijacijski pristup za regulaciju etničkih sukoba.<ref>{{cite book |last1=Lijphart |first1=Arend |title=The Politics of Accommodation: Pluralism and Democracy in the Netherlands |url=https://archive.org/details/politicsofaccomm00aren_0 |date=1968 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=9780520007512}}</ref> Kao konsocijacijska država, Nizozemska je između 1857. i 1967. bila podijeljena na četiri neteritorijalna [[Pilarizacija|stuba]]: [[Demokršćanstvo u Nizozemskoj|kalvinistički]], [[Demokršćanstvo u Nizozemskoj|katolički]], [[Socijalizam u Nizozemskoj|socijalistički]] i [[Liberalizam u Nizozemskoj|liberalni]], iako je do 1917. postojao [[Većinski izborni sistem|većinski]] ("first past the post") [[izborni sistem]] umjesto [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog]]. Na svom vrhuncu, svaki je obuhvatao usko organizirane grupe, škole, univerzitete, bolnice i novine, koji su svi bili podijeljeni duž [[Balkanizacija|balkanizirane]] društvene strukture. Prema Lijphartu, ova teorija se fokusira na ulogu društvenih elita, njihov sporazum i saradnju, kao ključ za stabilnu demokratiju. Na osnovu ove početne studije konsocijacijske demokratije, [[John McGarry]] i [[Brendan O'Leary]] prate porijeklo konsocijacionalizma do 1917. godine, kada je prvi put primijenjen u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], dok [[Gerhard Lehmbruch]] sugeriše "preteče" konsocijacionalizma već u [[Augsburški mir|Augsburškom miru 1555. godine]].<ref>{{cite book|first1=John|last1=McGarry|author2=O'Leary, Brendan|year=1993|chapter=Introduction: The macro-political regulation of ethnic conflict|editor=McGarry, John|editor2=O'Leary, Brendan|title=The Politics of Ethnic Conflict Regulation: Case Studies of Protracted Ethnic Conflicts|location=London|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/politicsofethnic0000unse/page/n18 1]–40|isbn=0-415-07522-X|url=https://archive.org/details/politicsofethnic0000unse|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lehmbruch |first1=Gerhard |title=Consociational Democracy in the International System |journal=European Journal of Political Research |date=decembar 1975 |volume=3 |issue=4 |page=383 |doi=10.1111/j.1475-6765.1975.tb01252.x}}</ref> == Izgradnja države == Iako je Lijphartova početna teorija uglavnom crpila inspiraciju iz zapadnoevropskih demokratija pri formuliranju konsocijacionalizma, ona je posljednjih decenija stekla ogromnu popularnost u postkonfliktnim kontekstima [[Izgradnja države|izgradnje države]].<ref name="A culture of power sharing">{{Cite book |title=Consociational Theory |date=20. 3. 2009 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-96256-5 |pages=222–236 |language=en |chapter=A culture of power sharing |doi=10.4324/9780203962565-19 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/culture-power-sharing-michael-kerr/10.4324/9780203962565-19}}</ref><ref name="auto">{{Cite journal |last1=McGarry |first1=J. |last2=O'Leary |first2=B. |date=28. 9. 2007 |title=Iraq's Constitution of 2005: Liberal consociation as political prescription |journal=International Journal of Constitutional Law |volume=5 |issue=4 |pages=670–698 |doi=10.1093/icon/mom026 |issn=1474-2640 |doi-access=free}}</ref> Ovaj razvoj odrazio se i na širenje povoljnih uslova na vanjske faktore u literaturi.<ref name="A culture of power sharing" /><ref name="auto"/><ref name="auto1">{{Cite journal |last=Zuercher |first=Christoph |date=1. 4. 2006 |title=Is More Better? Evaluating External-Led State Building After 1989 |url=https://cddrl.fsi.stanford.edu/publications/is_more_better_evaluating_externalled_state_building_after_1989 |journal=CDDRL Working Papers |language=en}}</ref> Umjesto da ih interno grade državne elite, ove nedavne primjere karakteriše olakšavanje, a ponekad i nametanje izvana, kroz međunarodne aktere.<ref name="A culture of power sharing" /><ref name="auto"/><ref name="auto1"/> U tom procesu, konsocijacijski aranžmani često su korišteni za transformaciju neposrednih nasilnih sukoba i učvršćivanje mirovnih sporazuma u izuzetno krhkim kontekstima duboko podijeljenih društava.<ref name="McGarry 2019 538–555">{{Cite journal |last=McGarry |first=John |date=2019 |title=Classical Consociational Theory and Recent Consociational Performance |journal=[[Swiss Political Science Review]] |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=538–555 |doi=10.1111/spsr.12378 |issn=1662-6370 |s2cid=211380638 |doi-access=free}}</ref> Nestabilna okruženja u kojima su implementirani ovi nedavni primjeri pokazala su potrebu za vanjskim miješanjem, ne samo radi njihove početne implementacije, već i radi njihovog daljnjeg postojanja.<ref name="A culture of power sharing" /><ref name="auto1"/> Kao takvi, niz međunarodnih aktera preuzelo je uloge posrednika i podrške kako bi sačuvali sporazume o podjeli vlasti u ciljnim državama. Najistaknutije u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], to je uključivalo "međunarodno regulatorno tijelo" u obliku [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika]] koji je u jednom periodu često intervenisao u unutrašnja politička pitanja države kako bi sproveo zakone oko kojih su domaće elite oklijevale postići dogovor.<ref name="Merdzanovic 22–35">{{Cite journal |last=Merdzanovic |first=Adis |date=2. 1. 2017 |title='Imposed consociationalism': external intervention and power sharing in Bosnia and Herzegovina |url=https://doi.org/10.1080/21647259.2016.1264918 |journal=Peacebuilding |volume=5 |issue=1 |pages=22–35 |doi=10.1080/21647259.2016.1264918 |issn=2164-7259 |s2cid=157355747|url-access=subscription }}</ref> Iako su trenutni rezultati konsocijacijskih aranžmana implementiranih u postkonfliktnim nastojanjima [[Izgradnja države|izgradnje države]] bili pomiješani, naučnici poput O'Learyja i McGarryja tvrde da su se oni često pokazali kao najpraktičniji pristup za okončanje neposrednih sukoba i stvaranje potrebne stabilnosti za odvijanje izgradnje mira.<ref name="McGarry 2019 538–555" /> Njegova korisnost uočena je u njegovom transformativnom aspektu, fleksibilnosti i "realističnom" pristupu postojećim identitetskim formacijama koje je teško uključiti u većinski sistem.<ref name="McGill-Queen's University Press">{{Cite book |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt801dg |title=From Power Sharing to Democracy: Post-Conflict Institutions in Ethnically Divided Societies |date=2005 |publisher=McGill-Queen's University Press |isbn=978-0-7735-2947-2 |jstor=j.ctt801dg}}</ref> == Karakteristike == Lijphart navodi četiri ključne karakteristike konsocijacijskih demokratija:<ref name="Lijphart 1977">{{cite book|first1=Arend|last1=Lijphart|year=1977|title=Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration|url=https://archive.org/details/democracyinplura0000lijp|url-access=registration|location=New Haven, CT|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-02494-0}}</ref> {| class="wikitable" border="1" |- !Naziv !Objašnjenje |- |Velika koalicija |Elite svakog stuba se okupljaju kako bi vladale u interesu društva jer prepoznaju opasnosti od nesaradnje. |- |Uzajamni veto |Konsenzus među grupama potreban je za potvrdu pravila većine. Uzajamnost znači da je malo vjerovatno da će [[Manjinska grupa|manjina]] uspješno blokirati većinu. Ako jedna grupa blokira drugu u nekom pitanju, velika je vjerovatnoća da će potonja zauzvrat blokirati prvu. |- |Proporcionalnost |Zastupljenost se zasniva na broju stanovnika. Ako jedan stub čini 30% ukupnog društva, onda oni zauzimaju 30% pozicija u policiji, državnoj službi i u ostalim nacionalnim i građanskim segmentima društva. |- |Segmentalna autonomija |Stvara osjećaj individualnosti i omogućava različite zakone zajednice zasnovane na kulturi. |} Lijphart je također napisao: "Ključna karakteristika konsocijacijske demokratije nije toliko bilo kakav konkretan institucionalni aranžman koliko namjerni zajednički napor elita da stabilizuju sistem."<ref>{{Cite journal |last=Lijphart |first=Arend |date=1969 |title=Consociational Democracy |url=https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/consociational-democracy/BB47BF2A5A4EBAE341FD3FA4E262410F |journal=World Politics |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=207–225 |doi=10.2307/2009820 |issn=1086-3338|url-access=subscription }}</ref> Konsocijacijske politike često imaju ove karakteristike:<ref>Lijphart, Arend; Crepaz, Markus M. L. : Corporatism and Consensus Democracy in Eighteen Countries: Conceptual and Empirical Linkages; British Journal of Political Science, Vol. 21, No. 2 (Apr., 1991), pp. 235–46</ref> *[[Koaliciona vlada|Koalicioni kabineti (vlade)]], gdje se izvršna vlast dijeli između stranaka, a ne koncentriše u jednoj. Mnogi od ovih kabineta su preveliki, što znači da uključuju stranke koje nisu neophodne za parlamentarnu većinu; *Ravnoteža moći između [[Izvršna vlast|izvršne]] i [[Zakonodavna vlast|zakonodavne vlasti]]; *Decentralizovana i federalna vlada, gdje (regionalne) [[Manjina|manjine]] imaju značajnu nezavisnost; *Neusaglašeni [[bikameralizam]] (dvodomnost), gdje je jednoj stranci vrlo teško ostvariti većinu u oba doma. Obično jedan dom predstavlja regionalne, a drugi [[Nacionalni interes|nacionalne interese]]; *[[Proporcionalni izborni sistem|Proporcionalna zastupljenost]], koja omogućava i (malim) [[manjina]]ma da dobiju svoje predstavnike; *Organizirane i [[Korporatizam|korporativne]] interesne grupe, koje predstavljaju [[Manjina|manjine]]; *[[Kruti ustav]], koji sprečava vladu da mijenja [[ustav]] bez pristanka manjina; *[[Sudska revizija]] (ustavno sudstvo), koja omogućava [[manjina]]ma da se obrate sudovima kako bi tražile pravdu protiv zakona koje smatraju nepravednim; *Elementi [[Direktna demokratija|direktne demokratije]], koji omogućavaju [[manjina]]ma da donesu ili spriječe zakone; *Proporcionalno zapošljavanje u [[Javni sektor|javnom sektoru]]; *Neutralan [[šef države]], bilo [[Monarhija|monarh]] sa samo ceremonijalnim dužnostima ili [[Indirektni izbori|indirektno izabrani]] predsjednik, koji se nakon izbora odriče stranačke pripadnosti; *[[Referendum]]i se koriste samo kako bi se omogućilo [[manjina]]ma da blokiraju zakone: to znači da moraju proisteći iz [[Građanska inicijativa|građanske inicijative]] i da nema obaveznog glasanja; *Jednakost među ministrima u kabinetu, [[premijer]] je samo ''[[primus inter pares]]'' (prvi među jednakima); *Nezavisna [[centralna banka]], gdje stručnjaci, a ne političari, utvrđuju monetarnu politiku. == Povoljni uslovi == Lijphart je također identifikovao niz "povoljnih uslova" pod kojima je konsocijacionalizam vjerovatno uspješan. Vremenom je donekle mijenjao specifikaciju ovih uslova.<ref>{{cite journal|last1=Bogaards|first1=Matthijs|year=1998|title=The favourable factors for consociational democracy: A review|url=https://archive.org/details/sim_european-journal-of-political-research_1998-06_33_4/page/475|journal=European Journal of Political Research|pages=475–96|doi=10.1111/1475-6765.00392|volume=33|issue=4|s2cid=144101944 }}</ref> Michael Kerr je sažeo Lijphartove najistaknutije povoljne faktore kao:<ref name=Kerr>{{cite book|last1=Kerr|first1=Michael|title=Imposing Power-Sharing: Conflict and Coexistence in Northern Ireland and Lebanon|publisher=Irish Academic Press|location=Dublin|pages=27–28|url=https://books.google.com/books?id=bAHTAAAACAAJ&q=Imposing+Power-sharing:+Conflict+and+Coexistence+in+Northern+Ireland+and+Lebanon | isbn=978-0-7165-3383-2|year=2006}}</ref> *Segmentalna izolacija etničkih zajednica *Višestruka ravnoteža moći *Prisustvo vanjskih prijetnji zajedničkih za sve zajednice *Sveobuhvatna lojalnost državi *Tradicija elita da prave kompromise (prilagođavaju se) *Socioekonomska jednakost *Mali broj stanovnika, što smanjuje pritisak na politiku *Umjeren višestranački sistem sa segmentnim strankama Lijphart naglašava da ovi uslovi nisu ni neizostavni ni dovoljni da objasne uspjeh konsocijacionalizma.<ref name="Lijphart 1977"/> To je navelo Rinusa van Schendelena da zaključi da "uslovi mogu biti prisutni i odsutni, neophodni i nepotrebni, ukratko – uslovi ili uopće nikakvi uslovi".<ref name="van Schendelen">{{Cite journal |last1=van Schendelen|first1=M.C.P.M. | title = The views of Arend Lijphart and collected criticisms | journal = [[Acta Politica]] | volume = 19 | issue = 1 | pages = 19–49 | publisher = Palgrave Macmillan | date = 1984 | url = http://www.palgrave-journals.com/ap }}</ref> [[John McGarry]] i [[Brendan O'Leary]] tvrde da su tri uslova ključna za uspostavljanje demokratske konsocijacijske podjele vlasti: elite moraju biti motivisane da se angažuju u regulaciji sukoba; elite moraju voditi segmente pune poštovanja; i mora postojati višestruka ravnoteža moći, ali, što je još važnije, subkulture moraju biti stabilne.<ref>{{cite book|last1=McGarry|first1=John|author2=O'Leary, Brendan|title=Explaining Northern Ireland: Broken Images|publisher=Blackwell|location=Oxford|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=RPtXDMarWTEC&q=Explaining+Northern+Ireland&pg=PP1|page=339 | isbn=978-0-631-18349-5}}</ref> Michael Kerr, u svojoj studiji o ulozi vanjskih aktera u aranžmanima podjele vlasti u Sjevernoj Irskoj i Libanu, dodaje na listu McGarryja i O'Learyja uslov: "postojanje pozitivnih vanjskih regulatornih pritisaka, od državnih do nedržavnih aktera, koji unutrašnjim elitama pružaju dovoljne podsticaje i motive za prihvatanje i podršku konsocijaciji".<ref name="Kerr" /> == Argumenti u korist == U konsocijacijskoj državi sve su grupe, uključujući manjine, predstavljene na političkoj i ekonomskoj sceni. Pristalice konsocijacionalizma tvrde da je on realnija opcija u duboko podijeljenim društvima u odnosu na [[Socijalna integracija|integracijske]] pristupe [[Upravljanje sukobima|upravljanju sukobima]].<ref>{{cite journal|first1=John|last1=McGarry|author2=O'Leary, Brendan|year=2006|title=Consociational theory, Northern Ireland's conflict, and its agreement 2: What critics of consociation can learn from Northern Ireland|journal=Government and Opposition|volume=41|issue=2|pages=249–77|doi=10.1111/j.1477-7053.2006.00178.x|s2cid=51859873}}</ref> == Kritike == Mnoge kritike upućene su protiv implementacije konsocijacionalizma u izgradnji države. Kritikovan je kao pristup koji institucionalizuje i produbljuje postojeće podjele,<ref>{{Cite journal|last=McCulloch|first=Allison|date=16. 4. 2014|title=Consociational settlements in deeply divided societies: the liberal-corporate distinction|url=https://doi.org/10.1080/13510347.2012.748039|journal=Democratization|volume=21|issue=3|pages=501–518|doi=10.1080/13510347.2012.748039|s2cid=144946531|issn=1351-0347|url-access=subscription}}</ref> jer strogo zavisi od vanjske podrške za opstanak,<ref name="A culture of power sharing"/><ref name="McGarry 2019 538–555"/> i privremeno zamrzava, ali ne rješava sukobe.<ref name="McGill-Queen's University Press"/> S obzirom na očiglednu neophodnost vanjske regulacije ovih sporazuma, mnogi naučnici su ove projekte izgradnje države okarakterizirali kao duboko invazivne.<ref name="Merdzanovic 22–35"/><ref name="CHANDLER 2006">{{Cite book|last=Chandler|first=David|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt18fs393|title=Empire in Denial: The Politics of State-Building|date=2006|publisher=Pluto Press|doi=10.2307/j.ctt18fs393 |jstor=j.ctt18fs393|isbn=978-0-7453-2428-9}}</ref> Jedna od stalnih briga u tome je erozija odgovornosti vladajuće elite prema svom stanovništvu i njegovanje klijentelističke politike.<ref name="Merdzanovic 22–35"/><ref name="CHANDLER 2006"/><ref>{{Cite web|title=Power Sharing in Lebanon: Foreign Protectors, Domestic Peace, and Democratic Failure {{!}} Request PDF|url=https://www.researchgate.net/publication/308345107|access-date=27. 1. 2021|website=ResearchGate|language=en}}</ref> Ovakve dinamike istaknute su kao prepreke rješavanju dubokih podjela koje bi konsocijacije trebale ublažiti.<ref name="McGill-Queen's University Press"/><ref>{{Cite journal|last=Dodge|first=Toby|date=2020|title=Iraq's Informal Consociationalism and Its Problems|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|language=en|volume=20|issue=2|pages=145–152|doi=10.1111/sena.12330|issn=1754-9469|doi-access=free}}</ref> Daljnje kritike ističu da su konsocijacije ponekad poticale uslove "[[Krhka država|krhkih država]]", što bi izgradnja države inače trebala spriječiti.<ref name="CHANDLER 2006"/> === Brian Barry === [[Brian Barry]] je doveo u pitanje prirodu podjela koje postoje u zemljama koje Lijphart smatra "klasičnim slučajevima" konsocijacijskih demokratija. Na primjer, on tvrdi da u švicarskom slučaju "političke stranke prelaze društvene rascjepe i pružaju sliku izvanrednog konsenzusa, a ne visoko strukturiranog sukoba ciljeva".<ref name="Barry 1975a">{{cite journal|first1=Brian|last1=Barry|year=1975|title=Political accommodation and consociational democracy|journal=British Journal of Political Science|volume=5|issue=4|pages=477–505|jstor=193439|doi=10.1017/S0007123400008322|s2cid=155019866 }}</ref> U slučaju Nizozemske, on tvrdi da je "cijeli uzrok neslaganja bio osjećaj nekih Nizozemaca... da je bitno u šta vjeruju svi stanovnici te zemlje. Zahtjevi za politikama usmjerenim na proizvodnju vjerske ili sekularne uniformnosti pretpostavljaju brigu... o stanju milosti svojih sugrađana". On to upoređuje sa slučajem društva obilježenog sukobima, u ovom slučaju [[Sjeverna Irska|Sjevernom Irskom]], gdje tvrdi da "stanovnici... nikada nisu pokazali mnogo brige o izgledima da će sljedbenici druge religije otići u pakao".<ref name="Barry1975b">{{cite journal|first1=Brian|last1=Barry|year=1975|title=The consociational model and its dangers|journal=European Journal of Political Research|volume=3|issue=4|pages=393–412|doi=10.1111/j.1475-6765.1975.tb01253.x}}</ref> Barry zaključuje da je u nizozemskom slučaju konsocijacionalizam [[Tautologija (retorika)|tautološki]] i tvrdi da je "relevantnost 'konsocijacijskog' modela za druga podijeljena društva mnogo sumnjivija nego što se obično pretpostavlja".<ref name="Barry 1975a"/> === Rinus van Schendelen === [[Rinus van Schendelen]] je tvrdio da Lijphart selektivno koristi dokaze. [[Pilarizacija]] je "ozbiljno slabila", čak i 1950-ih, međukonfesionalna saradnja se povećavala, a ranije koherentne političke potkulture su se raspadale. Tvrdio je da elite u Nizozemskoj nisu bile motivisane preferencijama koje potiču iz opšteg interesa, već iz vlastitog interesa. One su formirale koalicije ne da bi uspostavile konsocijacijske pregovore između segmenata, već da bi poboljšale moć svojih stranaka. Tvrdio je da je Nizozemska bila "stabilna" po tome što je imala malo protesta ili nereda, ali da je to bila i prije konsocijacionalizma, te da nije bila stabilna s obzirom na učestale promjene vlade. On je doveo u pitanje stepen do kojeg se Nizozemska, ili zapravo bilo koja zemlja koja se označava kao konsocijacijski sistem, može nazvati demokratijom, te da li se nazivanje konsocijacijske zemlje demokratijom na neki način ne isključuje po samoj definiciji. Vjerovao je da je Lijphart imao ozbiljnih problema s rigoroznošću pri utvrđivanju da li su određene podjele bile rascjepi, da li su određeni rascjepi bili segmentirani i da li su određeni rascjepi prelazili jedni preko drugih.<ref name="van Schendelen"/> === Lustick o hegemonističkoj kontroli === [[Ian Lustick]] je tvrdio da akademicima nedostaje alternativni pristup "kontrole" za objašnjavanje stabilnosti u duboko podijeljenim društvima i da je to dovelo do empirijskog prekomjernog proširenja konsocijacijskih modela.<ref>{{cite journal|first1=Ian|last1=Lustick|year=1979|jstor=2009992|title=Stability in deeply divided societies: Consociationalism versus control|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1979-04_31_3/page/325|journal=World Politics|volume=31|issue=3|pages=325–44|doi=10.2307/2009992|s2cid=145353881 }}</ref> Lustick tvrdi da Lijphart ima "impresionistički metodološki stav, fleksibilna pravila za kodiranje podataka i neumornu, retorički zavodljivu posvećenost promoviranju konsocijacionalizma kao široko primjenjivog principa političkog inženjeringa",<ref name="Lustick 1997">{{cite journal|first1=Ian|last1=Lustick|year=1997|title=Lijphart, Lakatos, and consociationalism|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1997-10_50_1/page/88|journal=World Politics|volume=50|issue=1|pages=88–117|doi=10.1017/S0043887100014738|jstor=25054028|s2cid=143123926 }}</ref> što rezultira time da primjenjuje konsocijacijsku teoriju na studije slučaja kojima ona ne odgovara. Nadalje, Lustick navodi da "Lijphartova definicija 'prilagođavanja'... uključuje elaboriranu tvrdnju da probleme koji dijele polarizovane blokove rješavaju lideri uvjereni u potrebu za dogovorom".<ref name="Lustick 1997"/> === Horowitz i centripetalna kritika konsocijacionalizma === Konsocijacionalizam se fokusira na divergentne identitete kao što je etnička pripadnost umjesto integrirajućih identiteta poput klase, te institucionalizuje i učvršćuje prve. Nadalje, on se oslanja na saradnju suparnika, što je inherentno nestabilno. Fokusira se na unutardržavne odnose i zanemaruje odnose s drugim državama. [[Donald L. Horowitz]] tvrdi da konsocijacionalizam može dovesti do reifikacije etničkih podjela, budući da su "velike koalicije malo vjerovatne zbog dinamike međuetničke konkurencije. Sam čin formiranja multietničke koalicije stvara međuetničku konkurenciju – napadanje s boka (flanking) – ako već ne postoji".<ref>{{cite book|last1=Horowitz|first1=Donald|url=https://archive.org/details/ethnicgroupsinco00horo|title=Ethnic Groups in Conflict|publisher=University of California Press|year=1985|isbn=0-520-22706-9|location=Berkeley, CA|page=[https://archive.org/details/ethnicgroupsinco00horo/page/575 575]|url-access=registration}}</ref> U skladu s Horowitzovim tvrdnjama, Dawn Brancati smatra da federalizam/teritorijalna autonomija, kao element konsocijacionalizma, jača etničke podjele ako je osmišljen na način koji osnažuje regionalne stranke, što zauzvrat potiče etničke sukobe.<ref>Dawn Brancati, ''Peace by Design: Managing Intrastate Conflict through Decentralization'', Oxford University Press, 2009.</ref> James Anderson također podržava Horowitzovu tvrdnju da podjela vlasti u konsocijaciji izgrađena oko različitih identiteta može učvrstiti i zaoštriti ove podjele. Navodeći primjer [[Sjeverna Irska|Sjeverne Irske]], Anderson tvrdi da takvi pristupi imaju tendenciju "davanje prioriteta istom opštem tipu teritorijalnog identiteta kao i etno-nacionalisti". Ipak, Anderson priznaje da teškoća leži u činjenici da se takvi identiteti ne mogu tek tako izbrisati prostom željom, za što tvrdi da se pokušava učiniti kada se fokus stavi isključivo na individualna prava na račun grupnih prava.<ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=James|date=2008|title= Partition, consociation, border-crossing: some lessons from the national conflict in Ireland/Northern Ireland |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1469-8129.2008.00340.x|journal=Nations and Nationalism|language=en|volume=14|issue=1|pages=85–104|doi=10.1111/j.1469-8129.2008.00340.x |url-access=subscription}}</ref> Kao alternativu konsocijacionalizmu Horowitz je predložio drugi model – [[centripetalizam]]. Centripetalizam ima za cilj depolitizaciju etničke pripadnosti i podsticanje multietničkih stranaka, a ne jačanje etničkih podjela kroz političke institucije.<ref>{{Cite journal|last=Reilly|first=Benjamin|date=juni 2012|title=Institutional Designs for Diverse Democracies: Consociationalism, Centripetalism and Communalism Compared|url=http://link.springer.com/10.1057/eps.2011.36|journal=European Political Science|language=en|volume=11|issue=2|pages=259–270|doi=10.1057/eps.2011.36|s2cid=144295799|issn=1680-4333|url-access=subscription}}</ref> === Ostale kritike === Godine 2022., Yascha Mounk je tvrdio da je argument za konsocijacionalizam i podjelu vlasti značajno oslabio otkako je prvi put predložen na osnovu eksperimenata i zapažanja iz stvarnog života. On tvrdi da u nekim slučajevima to može donijeti kratkoročni mir, ali da je on uvijek privremen i da će vjerovatno dugoročno pogoršati tenzije.<ref>{{Cite book |last=Mounk |first=Yascha |title=The great experiment: why diverse democracies fall apart and how they can endure |url=https://archive.org/details/greatexperimentw0000moun |date=2022 |publisher=Penguin Press |isbn=978-0-593-29681-3 |location=New York}}</ref> Kritičari ističu da je konsocijacionalizam opasan u sistemu različitih [[Antagonizam|antagonističkih]] [[ideologija]], generalno [[Konzervativizam|konzervativizma]] i [[Komunizam|komunizma]].{{Citation needed|date=novembar 2009}} Oni navode da moraju postojati posebni uslovi da bi tri ili više grupa razvile višestranački sistem sa snažnim liderima. Ovom filozofijom dominiraju elite, pri čemu mase koje su skrajnute u korist elita imaju manje za izgubiti ako izbije rat. Konsocijacionalizam se ne može imperijalno primijeniti. Na primjer, on se ne primjenjuje efektivno na [[Austrija|Austriju]]. Kritičari također ukazuju na neuspjeh ovakvog rasuđivanja u [[Liban]]u, zemlji koja je iskusila građanski rat, i gdje je poslijeratna elita iskoristila konsocijacijski aranžman da preuzme kontrolu nad državnim institucijama i resursima.<ref>{{Cite journal |last=Salloukh |first=Bassel F. |date=2. 1. 2024 |title=The State of Consociationalism in Lebanon |url=https://doi.org/10.1080/13537113.2023.2187970 |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=30 |issue=1 |pages=8–27 |doi=10.1080/13537113.2023.2187970 |issn=1353-7113}}</ref> Istinski se primjenjuje samo u [[Švicarska|Švicarskoj]], [[Belgija|Belgiji]] i Nizozemskoj, a ne u dublje podijeljenim društvima. Ako jedna od tri grupe dobije pola plus jedan glas, onda su ostale grupe u vječnoj opoziciji, što je uglavnom nespojivo s konsocijacionalizmom.{{Citation needed|date=maj 2025}} Konsocijacionalizam pretpostavlja da je svaka grupa kohezivna i da ima snažno vodstvo. Iako manjina može blokirati odluke, za to je potreban 100-postotni dogovor. Prava se daju zajednicama, a ne pojedincima, što dovodi do prezastupljenosti nekih pojedinaca u društvu i nedovoljne zastupljenosti drugih. Malo je vjerovatno da će doći do velikih koalicija zbog dinamike etničke konkurencije. Svaka grupa traži više moći za sebe. Konsocijacionalisti su kritizirani zbog prevelikog fokusiranja na uspostavu institucija, a nedovoljno na tranzicijska pitanja koja prevazilaze te institucije. Na kraju, tvrdi se da konsocijacijske institucije promovišu [[sektaštvo]] i učvršćuju postojeće identitete.{{Citation needed|date=maj 2025}} == Primjeri == Politički sistemi brojnih zemalja funkcionišu ili su funkcionisali na konsocijacijskoj osnovi, uključujući [[Politika Belgije|Belgiju]], [[Politika Italije|Italiju]], [[Politika Kipra#Ujedinjeni Kipar|Kipar]] (na snazi 1960–1963),<ref>{{cite book|last1=Wolff|first1=Stefan|title=Disputed Territories: The Transnational Dynamics of Ethnic Conflict Settlement|date=2004 |publisher=Berghahn Books|pages=30–31|isbn=9781571817181|url=https://books.google.com/books?id=QYTKZ0z6QygC}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wippman|first1=David|editor1-last=Wippman|editor1-first=David|title=International Law and Ethnic Conflict|date=1998|publisher=Cornell University Press|page=220|url=https://books.google.com/books?id=uy1CCqO6qUIC|chapter=Practical and Legal Constraints on Internal Power Sharing|isbn=9780801434334}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bahcheli|first1=Tozun|last2=Noel|first2=Sid|editor1-last=Noel|editor1-first=Sid|title=Relations of Ruling: Class and Gender in Postindustrial Societies|date=2005|publisher=McGill-Queen's University Press|page=215|url=https://books.google.com/books?id=oQHX2Xz185EC|chapter=Power Sharing for Cyprus (Again)? European Union Accession and the Prospects for Reunification|isbn=9780773529489}}</ref> [[Prva Čehoslovačka Republika|Prvu Čehoslovačku Republiku]],<ref>{{cite book |last1=Lorman |first1=Thomas |title=The Making of the Slovak People's Party: Religion, Nationalism and the Culture War in Early 20th-Century Europe |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing |location=London |isbn=978-1-350-10938-4 |language=en|page=225|quote=... an interwar Czechoslovak regime that sought to accommodate the SĽS <nowiki>[</nowiki>[[Slovak People's Party]]<nowiki>]</nowiki> within a system that is best described in modern times as 'conscociational'.}}</ref> [[Status quo (Izrael)|Izrael]], [[Politika Libana|Liban]], [[Politika Nizozemske|Nizozemsku]] (1917–1967), [[Politika Sjeverne Irske|Sjevernu Irsku]], [[Politika Švicarske|Švicarsku]] (konsultacije uglavnom po ideološkim linijama), [[Politika Etiopije|Etiopiju]], [[Zimbabve Rodezija|Zimbabve-Rodeziju]] i [[Politika Južnoafričke Republike|Južnoafričku Republiku]]. Neki akademici također tvrde da [[Evropska unija]] podsjeća na konsocijacijsku demokratiju, s konsultacijama koje prelaze ideološke granice.<ref>{{cite journal|last1=Gabel|first1=Matthew J.|year=1998|title=The endurance of supranational governance: A consociational interpretation of the European Union|url=https://archive.org/details/sim_comparative-politics_1998-07_30_4/page/463|jstor=422334|journal=Comparative Politics|volume=30|issue=4|pages=463–75|doi=10.2307/422334}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bogaards|first1=Matthijs|author2=Crepaz, Markus M.L.|s2cid=155088134|year=2002|title=Consociational interpretations of the European Union|journal=[[European Union Politics]]|volume=3|issue=3|pages=357–81|doi=10.1177/1465116502003003004}}</ref> Pored toga, brojni mirovni sporazumi su konsocijacijski, uključujući: * [[Dejtonski sporazum]] koji je okončao [[rat u Bosni i Hercegovini]] od 1992. do 1995. godine, a koji je [[Sumantra Bose]] opisao kao "klasičan primjer konsocijacijskog sporazuma"<ref>{{cite book|first1=Sumantra|last1=Bose|year=2002|title=Bosnia After Dayton: Nationalist Partition and International Intervention|url=https://archive.org/details/bosniaafterdayto0000bose|location=Oxford |publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/bosniaafterdayto0000bose/page/216 216]|isbn=1-85065-585-5}}</ref> te Roberto Belloni kao "ideal-tipičnu konsocijacijsku demokratiju".<ref>{{cite journal|first1=Roberto |last1=Belloni|s2cid=144376666|year=2004|title=Peacebuilding and consociational electoral engineering in Bosnia and Herzegovina|journal=International Peacekeeping|volume=11|issue=2|pages=334–53 [336]|doi=10.1080/1353331042000237300}}</ref> * [[Sporazum na Veliki petak]] iz 1998. u [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]]<ref>{{cite book|last1=O'Leary|first1=Brendan|year=2001|chapter=The character of the 1998 Agreement: Results and prospects|pages=[https://archive.org/details/aspectsofbelfast0000unse/page/49 49]–83|editor=Wilford, Rick|title=Aspects of the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/aspectsofbelfast0000unse|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-924262-3}}</ref> (i njegovo naknadno pojačavanje sa [[Sporazum u St Andrewsu|Sporazumom iz St Andrewsa]] iz 2006. godine), koji Brendan O'Leary opisuje kao "podjelu vlasti plus".<ref>{{cite journal|first1=Brendan|last1=O'Leary|year=1999|title=The 1998 British-Irish Agreement: Power-sharing plus|journal=Scottish Affairs|volume=26|pages=14–35|doi=10.3366/scot.1999.0003}}</ref> * [[Ohridski sporazum]] iz 2001. godine koji postavlja ustavni okvir za podjelu vlasti u [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]].<ref name="Fontana2016">{{cite book|last=Fontana|first=Giuditta|title=Education Policy and Power-Sharing in Post-Conflict Societies: Lebanon, Northern Ireland, and Macedonia|url=https://books.google.com/books?id=KJTlDAAAQBAJ&pg=PA102|year=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-31426-6|page=102}}</ref> Politički sistem [[Islamska Republika Afganistan|Islamske Republike Afganistan]] također je opisan kao konsocijacijski,<ref>{{cite book|last1=Lijphart|first1=Arend|title=Thinking about Democracy: Power Sharing and Majority Rule in Theory and Practice|publisher=Routledge|location=Abingdon|year=2008|page=5|isbn=978-0-415-77268-6|url=https://books.google.com/books?id=YC_EvUn5inkC&pg=PA5}}</ref> iako mu je nedostajalo etničkih kvota.<ref>{{cite journal|last1=Adeney|first1=Katharine|year=2008|title=Constitutional design and the political salience of 'community' identity in Afghanistan: Prospects for the emergence of ethnic conflicts in the post-Taliban era|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2008_48_4/page/535|journal=Asian Survey|volume=48|issue=4|pages=535–57|doi=10.1525/as.2008.48.4.535}}</ref> Pored [[Rješenje s dvije države|rješenja o dvije države]] za rješavanje [[Arapsko-izraelski sukob|arapsko-izraelskog sukoba]], neki su zagovarali [[rješenje o jednoj državi]] u okviru konsocijacijske demokratije u državi [[Izrael]], ali ovo rješenje nije vrlo popularno, niti se o njemu ozbiljno raspravljalo na mirovnim pregovorima.<ref>{{Cite book |last=Cohen |first=Asher |url=https://books.google.com/books?id=fSQQBdRFmwIC&dq=Israeli+Consociationalism&pg=PA127 |title=Israel and the Politics of Jewish Identity: The Secular-Religious Impasse |last2=Susser |first2=Bernard |date=16. 6. 2000 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-6345-5 |language=en}}</ref> Tokom 1980-ih, južnoafrička vlada je pokušala reformisati [[aparthejd]] u konsocijacijsku demokratiju. [[Ustav Južnoafričke Republike iz 1983.|Ustav Južne Afrike iz 1983.]] primijenio je Lijphartove ideje o podjeli vlasti uspostavljanjem [[Trikameralni parlament|trikameralnog (trodomnog) parlamenta]]. Tokom [[Pregovori o okončanju aparthejda u Južnoafričkoj Republici|pregovora o okončanju aparthejda tokom 1990-ih]], [[Nacionalna stranka (Južnoafrička Republika)|Nacionalna stranka]] (NP) i [[Inkatha slobodarska stranka]] (IFP) predložile su sporazum zasnovan na konsocijacionalizmu. [[Afrički nacionalni kongres]] (ANC) suprotstavio se konsocijacionalizmu i umjesto toga predložio sporazum zasnovan na većinskoj demokratiji. NP je napustila konsocijacionalizam kada se [[State Department|Ministarstvo vanjskih poslova SAD-a (State Department)]] 1992. godine izjasnilo u korist modela većinske demokratije.<ref>{{cite journal|first1=James|last1=Hamill|year=2003|title=A disguised surrender? South Africa's negotiated settlement and the politics of conflict resolution |journal=Diplomacy & Statecraft|volume=14|issue=3 |pages=17–18|doi=10.1080/09592290312331295546 }}</ref> == Također pogledajte == * [[Upravljanje sukobima]] * [[Konsenzusna demokratija]] * [[Korporativni federalizam]] * [[Direktorijalni sistem]] * [[Horizontalidad]] * [[Manjinska grupa|Manjinske grupe]] * [[Manjinska prava]] * [[Negarhija]] * [[Pilarizacija]] * [[Pluralno društvo]] * [[Policentrični zakon]] * ''[[Sui iuris]]'' == Reference == {{Reflist}} == Dodatno čitanje == * O'Leary, Brendan. 2020. "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/spsr.12385 Consociation in the Present.]" [[Swiss Political Science Review]]. * Bogaards, Matthijs; Helms, Ludger; Lijphart, Arend. 2020. "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/spsr.12384 The Importance of Consociationalism for Twenty‐First Century Politics and Political Science.]" [[Swiss Political Science Review]]. * Selway, Joel and K. Templeman. 2012. "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0010414011425341 The Myth of Consociationalism]." ''Comparative Political Studies'' 45: 1542–1571. * {{cite journal | last1 = Issacharoff | first1 = S. | author-link = Samuel Issacharoff | title = Constitutionalizing Democracy in Fractured Societies | journal = Texas Law Review | volume = 82 | page = 2004 }} {{Wiktionary|consociationalism|consociation}} {{Ethnicity}} {{Authority control}} [[Kategorija:Komparativna politika]] [[Kategorija:Demokratija]] [[Kategorija:Politički koncepti]] [[Kategorija:Etnička pripadnost u politici]] [[Kategorija:Političke teorije]] [[Kategorija:Podjela vlasti]] [[Kategorija:Korporatizam]] qlu1v4nicwedme1dfvcu8fto42o5qn6 0 535974 3921908 3919206 2026-08-24T19:55:41Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921908 wikitext text/x-wiki [[Slika:GreenTeaYokan.jpg|thumb| Yōkan s okusom zelenog čaja, popularni [[japan]]ski žele od [[pasta od crvenog graha|crvenog graha]] napravljen od agar-agara]] [[Slika:Agarplate redbloodcells edit.jpg|thumb| Ploča s [[krvni agar|krvnim agarom]] koja se koristi za kultivaciju bakterija i dijagnosticiranje infekcije]] '''Agar''' ili '''agar-agar''', je [[želatin]]olika supstanca koja se sastoji od neke vrste [[polisaharid]]a, dobijene od [[ćelijski zid|ćelijskih zidova]] [[alge|algi]] ([[koljeno (biologija)|koljena]] [[Rhodophyta]]) prvenstveno iz [[rod (biologija)|roda]] ''[[Gracilaria]]'' (irska mahovina, ogonori) i [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Gelidiaceae]]'' (tengusa).<ref>{{cite web |last=Shimamura |first=Natsu |date=4. 8. 2010 |title=Agar |website=The Tokyo Foundation |url=http://www.tokyofoundation.org/en/topics/japanese-traditional-foods/vol.-4-agar |access-date=19. 12. 2016}}</ref><ref>{{cite book |year=2005 |title=Oxford Dictionary of English |edition=2nd |title-link=Oxford Dictionary of English}}</ref> Ove alge poznate su kao [[agarofite]].<ref>{{cite book |last=Balfour |first=Edward Green |author-link=Edward Balfour |year=1871 |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia, commercial, industrial and scientific: products of the mineral, vegetable and animal kingdoms, useful arts and manufactures |chapter=agar |chapter-url=https://archive.org/details/cyclopdiaindiaa00unkngoog/page/n63 | publisher=Scottish and Adelphi Presses |page=50}}</ref><ref name="oxford">{{cite book |last=Davidson |first=Alan |date=2006 |title=The Oxford Companion to Food |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280681-9 |url=https://books.google.com/books?id=JTr-ouCbL2AC}}</ref> Kako što se nalazi u prirodi, agar je mješavina dvije komponente, linearnog polisaharida [[agaroza|agaroze]] i heterogene mješavine manjih molekula nazvanih [[agaropektin]].<ref name="Williams2000">{{cite book |last1=Williams |first1=Peter W. |last2=Phillips |first2=Glyn O. |year=2000 |title=Handbook of hydrocolloids |chapter=2: Agar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dXS7qnh-ZOEC&pg=PA28 |publisher=Woodhead |location=Cambridge, England |isbn=1-85573-501-6 |page=91 |quote=Agar is made from seaweed and it is attracted to bacteria.}}</ref> Formira potpornu strukturu u ćelijskim zidovima određenih vrsta algi i oslobađa se ključanjem. Obradom agar-agara prehrambenog kvaliteta uklanja se agaropektin, a komercijalni proizvod je u suštini čista agaroza. Agar se koristi kao sastojak u desertima širom Azije, a također i kao čvrsti supstrat za uzgoj u [[mikrobiološki medij|mikrobiološkim medijima]]. Agar se može koristiti kao [[laksativ]]; sredstvo za suzbijanje apetita; veganska zamjena za [[želatin]], zgušnjivač za supe, u želeima, [[sladoled]]u i drugim desertima, kao sredstvo za bistrenje u pivarstvu i za dimenzioniranje papira i tkanina.<ref>{{cite web |title=Showing Food Agar |website=The Metabolomics Innovation Centre (TMIC) |url=https://foodb.ca/foods/FOOD00284 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509052540/https://foodb.ca/foods/FOOD00284 |archive-date=9. 5. 2021}}</ref><ref>{{cite book |last=Balfour |first=Edward Green |year=1857 |title=Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia, commercial, industrial and scientific... |publisher=Scottish Press |page=13 |url=https://archive.org/details/b28708921_0002/page/13}}</ref> == Etimologija == Riječ ''agar'' potiče od ''agar-agar'', [[malajski jezik|malajskog]] naziv za crvene alge (''[[Gigartina]]'', ''[[Eucheuma]]'',<ref>{{cite book |last1=Chapman |first1=V. J. |last2=Chapman |first2=D.J. |date=1980 |title=Seaweeds and their Uses |url=https://archive.org/details/seaweedstheiruse0000vale |edition=third |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |isbn=978-94-009-5808-1 |page=[https://archive.org/details/seaweedstheiruse0000vale/page/148 148]}}</ref> ''[[Gracilaria]]'') od kojih se proizvodi žele.<ref>{{cite book |last=Balfour |first=Edward |year=1885 |title=The cyclopædia of India and of eastern and southern Asia: commercial, industrial and scientific, products of the mineral, vegetable, and animal kingdoms, useful arts and manufactures |publisher=B. Quaritch |page=71 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283118/page/n76}}</ref><ref name=Wilkinson>{{cite encyclopedia |last=Wilkinson |first=Richard James |date=1932 |title=agar |dictionary=A Malay-English dictionary (romanised) |publisher=Salavopoulos & Kinderlis |location=Mytilene, Greece |volume=I |page=9 |via=Trove, National Library of Australia |url=https://nla.gov.au/nla.obj-60272771/view?partId=nla.obj-435838799#page/n18/}}</ref> Takođe je poznat i kao ''kanten'' ({{jez-ja|寒天}}) (od fraze ''kan''-zarashi [[Tokoroten]] ({{jez-ja|寒晒;し心太}}) ili "japanac izložen hladnoći" je '' japanska trava'', ''cejlonska mahovina'' i ''Jaffa mahovina''.<ref>[http://www.agar-agar.org/en/ Agar-Agar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903170258/http://www.agar-agar.org/en/ |date=3. 9. 2011 }} at Agar-Agar.org</ref> ''[[Gracilaria edulis]]'' ili njen sinonim ''G.&nbsp;lichenoides'' posebno se naziva ''agal-agal'' ili ''cejlonski agar''.<ref>{{cite web |title=Agar-Agar |publisher=Botanical.com |url=http://www.botanical.com/botanical/mgmh/a/agara012.html |access-date=22. 1. 2017}}</ref> == Historija == {{glavni|Jestive morske alge|Uzgoj morskih algi}} [[Datoteka:Ogo.jpg|thumb|upright|[[Ogonori]], najčešće [[crvene alge]] koje se koriste za proizvodnju agara]] Makroalge su se široko koristile kao hrana u obalnim kulturama, posebno u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]].<ref>{{cite book |last=Hopley |first=David |year=2010 |title=Encyclopedia of Modern Coral Reefs: Structure, Form and Process |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-90-481-2638-5 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=5umXDDmqxwIC&q=agar+gelling+southeast+asia+dessert&pg=PA31}}</ref><ref name="Zaneveld"/> Na [[Filipini]]ma, ''[[Gracilaria]]'', poznata kao ''[[gulaman]]'' (također ''guraman'', ''gar-garao'' ili ''gulaman dagat'', između ostalih imena) na [[tagalog]]u, bere se i koristi kao hrana stoljećima, jedući se sveže ili sušene na suncu i pretvarajući u želea. [Najraniji historijski zapis potiče iz ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) od strane [[jezuit]]skih svećenika Juana de Nocede i Pedra de Sanlucara, gdje je ''golaman'' ili ''gulaman'' definiran kao ''"una yerva, de que se haze conserva a modo de Halea, naze en la mar"'' ("biljka od koje se pravi pekmez, raste u moru"), s dodatnim unosom za ''guinolaman'' koji se odnosi na hranu napravljenu od želea.<ref name=Zaneveld/><ref>{{cite journal |last=Wells |first=Albert H. |date=1916 |title=Possibilities of Gulaman Dagat as a Substitute for Gelatin in Food |journal=The Philippine Journal of Science |volume=11 |pages=267–271}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Noceda |first1=Juan |last2=de Sanlucar |first2=Pedro |date=1754 |title=Vocabulario de la lengua Tagala |publisher=Imprenta de la compañia de Jesus |pages=101, 215}}</ref> [[Karagenan]], izveden od gusô (''[[Eucheuma]]'' spp.), koji se takođe zgrušava u teksturu nalik na gel, takođe se koristi na sličan način među visajanskim narodima i zabolježen je u još ranijem ''Diccionario De La Lengua Bisaya, Hiligueina y Haraia de Panas de las Sumala islas'' (oko 1637.) od [[Augustinaca]] misionara [[:es:Alonso de Méntrida|Alonso de Méntrida]]. U knjizi Méntrida opisuje gusô kako se kuha dok se ne otopi, a zatim ostavlja da se zgusne u kiselo jelo.<ref>{{cite book |last1=de Mentrida |first1=Alonso |date=1841 |title=Diccionario De La Lengua Bisaya, Hiligueina Y Haraya de la isla de Panay |publisher=En La Imprenta De D. Manuel Y De D. Felis Dayot |page=380}}</ref> Na [[Ostrvo Ambon|ostrvu Ambon]] na [[Malučka ostrva|Malučkim ostrvima]] u [[Indonezija|Indoneziji]], agar se ekstrahuje iz biljke ''Graciliaria'' i jede kao vrsta kiselog krastavca ili sosa.<ref name="Zaneveld"/> Želatinozne morske alge su također bile omiljene i sakupljane od strane [[Malajci (etnička grupa)|malajskih]] zajednica koje su živjele na obalama [[Riau arhipelag]]a i [[Singapur]]a u jugoistočnoj Aziji, stoljećima. Zapisi iz 19. stoljeća pokazuju da je sušena ''Graciliaria'' bila jedan od glavnih izvoznih artikala [[Britanska Malaja|Britanske Malaje]] u Kinu. Oblozi od agar-agara također su korišteni za otečene zglobove koljena i rane u [[Johore]]u i Singaporu.<ref name=Zaneveld>{{cite journal |last=Zaneveld |first=Jacques S. |date=1959 |title=The Utilization of Marine Algae in Tropical South and East Asia |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_april-june-1959_13_2/page/n4 |journal=Economic Botany |doi=10.1007/BF02859244 |jstor=4288011 |bibcode=1959EcBot..13...89Z |volume=13 |issue=2 |pages=89–131 }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Johari |first=Khir |date=Oct–Dec 2021 |title=The Role of Foraging in Malay Cuisine |magazine=BiblioAsia |publisher=National Library Board, Singapore |volume=17 |issue=3 |pages=20–23 |url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-3/oct-dec-2021/}}</ref> Primjena agara kao aditiva za hranu u Japanu navodno je otkrivena 1658.[godine od strane Mino Tarōzaemona ([[japanski|ja|美濃]] (太郎左; 衞|門), vlasnika gostionice u današnjem [[Fushimi-ku, Kyoto]], za kojeg se kaže da je bacio višak supe od morskih algi ([[Tokoroten]]) i primijetio da se kasnije želira nakon smrzavanja tokom zimske noći.<ref name=DifcoMan>{{cite book |editor1-last=Zimbro |editor1-first=Mary Jo |editor2-last=Power |editor2-first=David A. |editor3-last=Miller |editor3-first=Sharon M. |editor4-last=Wilson |editor4-first=George E. |editor5-last=Johnson |editor5-first=Julie A. |title=Difco & BBL Manual |edition=2nd |publisher=Becton Dickinson and Company |page=6 |url=http://www.bd.com/ds/technicalCenter/misc/difcobblmanual_2nded_lowres.pdf |access-date=17. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606174455/http://www.bd.com/ds/technicalCenter/misc/difcobblmanual_2nded_lowres.pdf |archive-date=6. 6. 2012}}</ref> Agar-agar obično se stvrdnjava na sobnoj temperaturi bez potrebe za zamrzavanjem.<ref>{{cite web |title=All About Agar |url=https://www.sciencebuddies.org/science-fair-projects/references/grow-microbes-agar |website=Science Buddies |access-date=8. 7. 2025}}</ref> Agar je prvi put podvrgnut hemijskoj analizi 1859. od strane francuskog hemičara Anselmea Payena, koji je agar dobio iz morske alge ''Gelidium corneum''.<ref>Payen, Anselme (1859) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3006f/f523.image.langEN "Sur la gélose et le nids de salangane"] (On agar and swiftlet nests), ''Comptes rendus'' ..., '''49''' : 521–530, appended remarks 530–532.</ref> Počevši od kraja 19. stoljeća, agar se počeo koristiti kao čvrsti medij za uzgoj raznih mikroba. Agar je prvi put opisao za upotrebu u mikrobiologiji 1882. njemački mikrobiolog [[Walther Hesse]], asistent koji je radio u [[Robert Koch|Kochovok]] laboratoriji, na prijedlog svoje supruge [[Fanny Hesse]].<ref>Robert Koch (10 April 1882) [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015020075001;view=1up;seq=235 "Die Aetiologie der Tuberculose"] (The etiology of tuberculosis), ''Berliner Klinische Wochenschrift'' (Berlin Clinical Weekly), '''19''' : 221–230. From p. 225: ''"Die Tuberkelbacillen lassen sich auch noch auf anderen Nährsubstraten kultiviren, wenn letztere ähnliche Eigenschaften wie das erstarrte Blutserum besitzen. So wachsen sie beispielsweise auf einer mit Agar-Agar bereiteten, bei Blutwärme hart bleibenden Gallerte, welche einen Zusatz von Fleischinfus und Pepton erhalten hat."'' (The tubercule bacilli can also be cultivated on other media, if the latter have properties similar to those of congealed blood serum. Thus they grow, for example, on a gelatinous mass which was prepared with agar-agar, which remains solid at blood temperature, and which has received a supplement of meat broth and peptone.)</ref><ref name=ln>{{cite magazine |last=Smith |first=A. |date=1. 11. 2005 |title=History of the Agar Plate |magazine=Laboratory News |url=http://www.labnews.co.uk/features/history-of-the-agar-plate/ |access-date=3. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014060019/http://www.labnews.co.uk/features/history-of-the-agar-plate/ |archive-date=14. 10. 2012}}</ref> Agar je brzo zamijenio želatin kao osnovu mikrobioloških medija, zbog svoje više temperature topljenja, omogućavajući mikrobima da rastu na višim temperaturama bez ukapljivanja medija.<ref name=hesse>{{cite journal |last=Hesse |first=W. |translator=Gröschel, D.H.M. |year=1992 |title=Walther and Angelina Hesse–Early Contributors to Bacteriology |journal=ASM News |volume=58 |issue=8 |pages=425–428 |url=http://www.asm.org/ccLibraryFiles/FILENAME/0000000227/580892p425.pdf |access-date=22. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630173511/https://www.asm.org/ccLibraryFiles/FILENAME/0000000227/580892p425.pdf |archive-date=30. 6. 2017}}</ref> S njegovom novootkrivenom upotrebom u mikrobiologiji, proizvodnja agara se brzo povećala. Ova proizvodnja je bila usmjerena na Japan, koji je proizvodio većinu agara u svijetu do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name=Loban>{{cite book |last1=Lobban |first1=Christopher S. |last2=Wynne |first2=Michael James |year=1981 |title=The Biology of Seaweeds |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04585-9 |url=https://books.google.com/books?id=QG4tqjFPWJ0C&q=agar+gelling+malay+japan&pg=PA734 |pages=734–735}}</ref> Međutim, s izbijanjem Drugog svjetskog rata, mnoge nacije su bile prisiljene uspostaviti domaće industrije agara kako bi nastavile mikrobiološka istraživanja.<ref name=Loban/> Otprilike u vrijeme Drugog svjetskog rata, godišnje se proizvodilo otprilike 2.500 tona agara.<ref name=Loban/> Do sredine 1970-ih, proizvodnja širom svijeta dramatično se povećala na otprilike 10.000 tona godišnje.<ref name=Loban/> Od tada, proizvodnja agara je fluktuirala zbog nestabilnih i ponekad prekomjerno iskorištenih populacija morskih algi.<ref>{{cite journal |last=Callaway |first=Ewen |date=8. 12. 2015 |title=Lab staple agar hit by seaweed shortage |journal=Nature |publisher=Nature News |doi=10.1038/528171a |doi-access=free |pmid=26659158 |bibcode=2015Natur.528..171C |volume=528 |issue=7581 |pages=171–172}}</ref> == Hemijski sastav == [[Datoteka:Agarose polymere.svg|right|thumb| Struktura [[agaroza|agaroznog]] polimera]] Agar se sastoji od smjese dva [[polisaharid]]a: agaroze i agaropektina. Agaroza čini oko 70% smjese, dok agaropektin čini oko 30%.<ref name=FAO3/> Agaroza je linearni polimer sastavljen od ponavljajućih jedinica [[Agaroza|agarobioze]], [[disaharid]]a sastavljenog od [[D-galaktoza|D-galaktoze]] i 3,6-anhidro-L-galaktopiranoze.<ref name=FAO1/> Agaropektin je heterogena smjesa [[mala molekula|manjih molekula]] koje se javljaju u manjim količinama, a sastoji se od naizmjeničnih jedinica D-galaktoze i L-galaktoze, jako modificiranih kiselim bočnim grupama, kao što su [[sulfat]], [[glukuronat]] i [[piruvat]].<ref name=FAO3>{{cite book|chapter-url=http://www.fao.org/docrep/field/003/AB730E/AB730E03.htm |title=Training manual on Gracilaria culture and seaweed processing in China |chapter=III: Properties, Manufacture, and Application of Seaweed Polysaccharides – Agar, Carageenan, and Algin |publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations|date=august 1990 |access-date=27. 4. 2011}}</ref><ref name=FAO1>{{cite book|chapter-url=http://www.fao.org/docrep/x5822e/x5822e03.htm |title=Production and Utilization of Products from Commercial Seaweeds|chapter=Chapter 1 – Production, Properties and Uses of Agar |author1=Rafael Armisen |author2=Fernando Galatas |publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations |date=1987 |editor=McHugh DJ |isbn=92-5-102612-2}}</ref><ref>{{cite web |access-date=21. 3. 2023 |url=https://water.lsbu.ac.uk/water/agar.html |title=Agar |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926200632/https://water.lsbu.ac.uk/water/agar.html |archive-date=26. 9. 2022 |website=London South Bank University}}</ref> == Fizička svojstva == Agar pokazuje fenomen poznat kao [[histereza]] pri čemu se, kada se pomiješa s vodom, stvrdnjava i formira [[gel]] ispod otprilike 32–42|C|K F}}, što se naziva [[tačka geliranja]], a topi se iznad 85|C|K F}}, što je [[tačka topljenja]].<ref>{{cite web|url=https://www.sciencebuddies.org/science-fair-projects/references/grow-microbes-agar |title=Agar and Its Use in Chemistry and Science |last1=Liu |first1=Shijun |last2=Usinger |first2=Laurie |date=2008<!-- latest source access date --> |website=Science Buddies |access-date=21. 3. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110603081846/http://www.sciencebuddies.org/science-fair-projects/project_ideas/MicroBio_Agar.shtml| archive-date= 3. 6. 2011 | url-status= live}}</ref> [[Hysteresis]] is the property of having a difference between the gel point and melting point temperatures.<ref>{{Cite web |title=Hispanagar {{!}} Hysteresis, what is this peculiar word? |url=https://www.hispanagar.com/en/hysteresis-what-peculiar-word#:~:text=Hysteresis%20is,before. |access-date=21. 3. 2023 |website=www.hispanagar.com}}</ref> Ovo svojstvo pruža odgovarajuću ravnotežu između lahkog topljenja i dobre stabilnosti gela na relativno visokim temperaturama.<ref>{{Cite journal |last1=Das |first1=N. |last2=Tripathi |first2=N. |last3=Basu |first3=S. |last4=Bose |first4=C. |last5=Maitra |first5=S. |last6=Khurana |first6=S. |date=23. 7. 2015 |title=Progress in the development of gelling agents for improved culturability of microorganisms |journal=Frontiers in Microbiology |volume=6 |issue=698 |page=698 |doi=10.3389/fmicb.2015.00698 |pmid=26257708 |pmc=4511835 |doi-access=free }}</ref> Budući da mnoge naučne primjene zahtijevaju inkubaciju na temperaturama bliskim temperaturi ljudskog tijela (37&nbsp;°C), agar je prikladniji od drugih sredstava za učvršćivanje koja se tope na ovoj temperaturi, poput [[želatin]]a.<ref>{{Cite web |title=Agar-Agar: Definition, Producing and Uses |url=https://microbiologie-clinique.com/laboratory-agar.html#:~:text=Agar-Agar%20quickly%20supplanted,liquefied. |access-date=21. 3. 2023 |website=microbiologie-clinique.com}}</ref> ==Upotreba== === Kulinarska === [[Slika:Sago Gulaman.jpg|thumb|''[[Sago]] u [[gulaman]]'' u filipinskoj kuhinji pravi se od agara (''[[gulaman]]''), bisernog [[saga]] i šećernog sirupa začinjenog [[Pandanus amaryllifolius|pandanom]].]] Agar-agar je prirodni biljni ekvivalent [[želatinu]]u.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wings of Success |title=The Advantages of Being a Vegetarian: Selected Tips |pages=9–10}}</ref><ref>{{Cite book |last=Livlaid |first=Nele |title=Plant-Based Made Easy: The Complete Practical Guide to Transitioning to Healthy Whole Food Diet |publisher=Nutriplanet (Swing & Step OU) |year=2018 |isbn=978-9949-88-246-5}}</ref> Bijele je boje i poluproziran kada se prodaje u pakovanjima kao oprane i osušene trake ili u obliku praha<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Stobart |first=Tom |title=Cook's Encyclopaedia |publisher=Grub Street Publishing |year=2016 |isbn=978-1-910690-83-3}}</ref> Može se koristiti za pravljenje želea,<ref>{{Cite book |last1=Zhang |first1=Louisa |title=Home Economics S2 Tb (nt) |last2=Seng |first2=Teo Kiok |last3=Hixson |first3=Sue |last4=Kwone |first4=Eileen |publisher=Longman |year=2022 |isbn=978-981-4079-47-1 |location=Singapore |pages=145}}</ref> > [[puding]]a i [[krema]].<ref>{{Cite book |last=Ash |first=Michael |title=Handbook fo Fillers, Extenders, and Diluents |publisher=Synapse Information Resources |year=2007 |isbn=978-1-890595-96-8 |pages=233}}</ref> Prilikom pravljenja želea, kuha se u vodi dok se čvrste materije ne otope. Zatim se dodaju zaslađivač, aroma, boja, [[voće]] i/ili [[povrće]], a tečnost se sipa u kalupe za oblikovanje kako bi se poslužila kao deserti i aspik od povrća ili se ukombinovala s drugim desertima, poput sloja želea u kolaču.<ref name=":1"/> Agar-agar sastoji se od približno 80% dijetalnih vlakana, tako da može poslužiti kao regulator crijevne funkcije.<ref>{{Cite journal |last=Marden |first=Orison Swett |date=1921 |title=Constipation is a Crime |journal=The New Success: Marden's Magazine |publisher=Lowrey-Marden |volume=5 |page=113}}</ref> Njegova sposobnost povećanja volumena je bila uzrok popularnih dijeta u Aziji, na primjer dijete ''kanten'' (japanska riječ za agar-agar). Nakon što se unese, ''kanten se utrostruči i apsorbira vodu. To rezultira osjećajem sitosti kod korisnika. ==== Azijska kuhinja ==== Jedna od upotreba agar-agara u [[japanska kuhinja|japanskoj kuhinji]] je u ''[[anmits]]u'', desertu napravljenom od malih kockica agar-agarnog želea i posluženom u zdjeli s raznim voćem ili drugim sastojcima. Također je glavni sastojak u [[japanski|ja]] ''mizu yōkan'', još jednoj popularnoj japanskoj hrani. U [[filipinska kuhinja|filipinski kuhinji]], koristi se za pravljenje žele pločica u raznim [[gulaman]] osvježavajućim napicima poput ''[[sago't gulaman]]'', ''[[samalamig]]'' ili desertima kao što su ''[[buko pandan]]'', ''agar flan'', ''[[halo-halo]]'', ''voćni koktel žele'' i crno-crveni ''gulaman'' koji se koristi u raznim voćnim salatama. U [[vijetnamska kuhinja|vijetnamskoj kuhinji]], želei napravljeni od aromatiziranih slojeva agar-agara, nazvani ''thạch'', popularan su desert i često se prave u ukrašenim kalupima za posebne prilike. U [[indijska kuhinja|indijskoj kuhinji]], agar se koristi za pravljenje deserta. U [[burmanska kuhinja|burmanskoj kuhinji]], slatki žele poznat kao ''kyauk kyaw'' pravi se od agara. ==== Ostala kulinarska upotreba ==== [[Slika:00114jfCuisine of Bulacan Food Cakes Delicaciesfvf 30.jpg|thumb|''[[Crema de fruta]]'', tradicionalni [[Filipini|filipinski]] voćni kolač, pravi se sa slojem agara na vrhu kako bi se voćne komponente zadržale na mjestu.]] Može se koristiti kao dodatak (ili kao zamjena za) [[pektin]] u želeu, džemu ili marmeladi, kao zamjena za želatin zbog njegovih superiornih svojstava želiranja i kao sastojak za jačanje u sufleima i kremama. Druga upotreba agar-agara je u jelu [[ruska kuhinja|ruskog]] ''ptičje mleko'' ([[ptičje mleko]]), bogatom želeu (ili mekom [[mering]]u) koji se koristi kao nadjev za kolače ili glaziran čokoladom kao pojedinačni slatkiši. Agar-agar se također može koristiti kao sredstvo za želiranje u bistrenju gela, kulinarskoj tehnici koja se koristi za bistrenje temeljaca, sosova i drugih tečnosti. [[Meksiko]] ima tradicionalne bombone napravljene od agar-agarnog želatina, većina njih u šarenim, polukružnim oblicima koji podsjećaju na krišku voća dinje ili lubenice, a obično su prekriveni šećerom. Na španskom su poznati kao ''Dulce de Agar'' (agar slatkiši). Agar-agar je dozvoljeni neorganski/nesintetički aditiv koji se koristi kao zgušnjivač, sredstvo za želiranje, teksturizator, ovlaživač, emulgator, pojačivač okusa i apsorbent u certificiranoj organskoj hrani.<ref>[http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELPRDC5096516 Agar-agar Review Sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620112844/http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELPRDC5096516 |date=20. 6. 2015 }}, USDA Organic Materials Review, April 1995.</ref> === Mikrobiologija === ====Agarna ploča ==== {{Glavni| Agarna ploča }} [[Slika::Agar Plate.jpg|right|thumb|{{cvt|100|mm|adj=on}} promjera [[Petrijeve zdjelice]] koje sadrže agar gel za bakterijsku kulturu]] Agarna ploča ili [[Petrijeva posuda]] koristi se za obezbjeđivanje [[medij za rast|medija za rast]], korištenjem mješavine agara i drugih hranjivih tvari u kojoj se [[mikroorganizmi]], uključujući [[bakterije]] i [[gljive]], mogu kultivirati i posmatrati pod mikroskopom. Agar je neprobavljiv za mnoge organizme, tako da rast mikroba ne utiče na korišteni gel i on ostaje stabilan. Agar se obično komercijalno prodaje kao prah koji se može pomiješati s vodom i pripremiti slično želatinu, prije upotrebe kao medija za rast. Obično se dodaju hranjive tvari, kako bi se zadovoljile nutritivne potrebe [[mikroorganizm]]a, čije formulacije mogu biti "nedefinirane", gdje je precizan sastav nepoznat ili "definirane" gdje je tačan hemijski sastav poznat. Agar se često dozira pomoću sterilnog [[dozator medija|dozatora medija]]. Različite [[alge]] proizvode različite vrste agara. Svaki agar ima jedinstvena svojstva, koja odgovaraju različitim svrhama. Zbog agarozne komponente, agar se stvrdnjava. Kada se zagrijava, [[agaroza]] ima potencijal da se otopi, a zatim stvrdne. Zbog ovog svojstva, nazivaju se "fizičkim gelovima". Nasuprot tome, polimerizacija [[poliakrilamid]]a je nepovratan proces, a rezultirajući proizvodi poznati su kao hemijski gelovi. Postoji niz različitih vrsta agara koji podržavaju rast različitih mikroorganizama. Hranjivi agar može biti permisivan, omogućavajući uzgoj bilo kojih nezahtjevnih mikroorganizama; često korišteni hranjivi agar za bakterije je Luria Bertani (LB) agar koji sadrži [[lizogeni bujon]], hranjivi medij bogat hranjivim tvarima koji se koristi za rast bakterija.<ref>{{Cite journal |date=1. 3. 2009 |title=LB agar |url=http://cshprotocols.cshlp.org/content/2009/3/pdb.rec11683 |journal=Cold Spring Harbor Protocols |language=en |volume=2009 |issue=3 |doi=10.1101/pdb.rec11683 |issn=1940-3402|url-access=subscription }}</ref> Osim toga, [[Marine agar|2216 Marine Broth (MB) agar]], s visokim sadržajem [[soli]], optimiziran je za uzgoj [[heterotrof]]nih morskih bakterija poput onih iz roda ''Vibrio'',<ref name=":02">{{Cite journal |last=Zobell|first=Claude|date=1. 1. 1941|title=Studies on marine bacteria. I. The cultural requirements of heterotrophic aerobes|url=https://elischolar.library.yale.edu/journal_of_marine_research/582|journal=Journal of Marine Research|volume=4|issue=1}}</ref> dok se agar Terrific Broth (TB) koristi za neselektivnu kultivaciju visokih prinosa bakterije ''[[E. coli]]''. Općenito, obogaćeni medij je vrsta agara koja je prožeta potrebnim hranjivim tvarima potrebnim zahtjevnim organizmima za rast. Uprkos velikoj raznolikosti agarnog medija, ekstrakt kvasca je uobičajeni sastojak u svim vrstama jer je makronutrijent koji osigurava izvor [[dušik]]a za sve tipove bakterijskih ćelija. [[Datoteka:Lactose fementing (LF), and non-lactose fermenting (NLF) colonies on MacConkey agar.jpg|thumb]] Ostali zahtjevni organizmi mogu zahtijevati dodavanje različitih bioloških tekućina kao što su konjska ili ovčja krv, serum, žumanjak i tako dalje.<ref>{{Citation |last1=Clark |first1=David P. |title=Chapter 7 – Cloning Genes for Synthetic Biology |date=1. 1. 2019 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128132883000070 |work=Molecular Biology (Third Edition) |pages=199–239 |editor-last=Clark |editor-first=David P. |publisher=Academic Cell |language=en |doi=10.1016/b978-0-12-813288-3.00007-0 |isbn=978-0-12-813288-3 |access-date=12. 12. 2022 |last2=Pazdernik |first2=Nanette J. |last3=McGehee |first3=Michelle R. |s2cid=91889487 |editor2-last=Pazdernik |editor2-first=Nanette J. |editor3-last=McGehee |editor3-first=Michelle R.|url-access=subscription }}</ref> Agarne ploče također mogu biti selektivne i mogu se koristiti za podsticanje rasta bakterija od interesa, a istovremeno inhibirati rast drugih. Različite hemikalije mogu se dodati kako bi se stvorilo okruženje povoljno za određene vrste bakterija ili [[bakterije]] s određenim svojstvima, ali nepovoljno za rast drugih. Naprimjer, [[antibiotici]] mogu se dodati u eksperimentima kloniranja, u kojima se odabiru bakterije s [[plazmid]]om otpornim na antibiotike.<ref>{{cite web |url=https://asm.org/Articles/2020/September/Why-Differential-Selective-Media-Are-Invaluable-To |title=Why Differential & Selective Media Remain Invaluable Tools|date=25. 9. 2020 |work=American Society for Microbiology}}</ref> Pored agara tretiranog antibioticima, druge selektivne i indikatorske agarne ploče uključuju TCBS agar i MacConkey agar. Agar sa tiosulfat-citratom i [[žuč]]nim solima saharoze (TCBS) koristi se za diferencijaciju ''Vibrio'' [[vrsta]], na osnovu njihovog [[metabolizam|metabolizma]] [[saharoza|saharoze]], budući da će samo neke metabolizirati saharozu na ploči i promijeniti njen [[pH]]. Indikatorske boje uključene u gel će vizualno prikazati promjenu pH promjenom boje gela iz zelene u žutu. MacConkeyev agar sadrži žučne soli i kristal ljubičastu boju za selektivni rast [[Gram-negativna bakterija|gram-negativnih bakterija]] i razlikovanje između vrsta pomoću pH-indikatorskih boja koje pokazuju svojstva metabolizma [[laktoza|laktoze]]. [[Datoteka:Microorganisms-11-01566-g008.webp|thumb]] ==== Testovi pokretljivosti ==== Kao gel, agar ili agarozni medij porozan je i stoga se može koristiti za mjerenje pokretljivosti i mobilnosti mikroorganizama. Poroznost gela je direktno povezana s koncentracijom agaroze u mediju, tako da se mogu odabrati različiti nivoi efektivne viskoznosti (sa "stanovišta" ćelije), ovisno o eksperimentalnim ciljevima. Uobičajeni test identifikacije uključuje kultiviranje uzorka organizma duboko unutar bloka hranjivog agara. Ćelije će pokušati rasti unutar strukture gela. Pokretne vrste moći će migrirati, iako sporo, kroz gel, a brzine infiltracije se tada mogu vizualizirati, dok će nepokretne vrste pokazivati ​​rast samo duž sada praznog puta uvedenog invazivnim početnim taloženjem uzorka. Drugi postav koji se obično koristi za mjerenje [[hemotaksija]] i hemokineze koristi test migracije ćelija ispod agaroze, pri čemu se sloj agaroznog gela postavlja između ćelijske populacije i hemoatraktanta. Kako se difuzijom hemoatraktanta u gel razvija [[gradijent koncentracije]], različite ćelijske populacije kojima su potrebni različiti nivoi stimulacije za migraciju mogu se vizualizirati tokom vremena pomoću mikrofotografije dok se probijaju kroz gel protiv gravitacije duž gradijenta. === Botanika === [[Slika:Physcomitrella growing on agar plates.jpg|thumb| Biljke vrste ''[[Physcomitrella patens]]'' rastu [[akseničnost|aksenično]] [[in vitro]] na agarnim pločama. [[Petrijeva posuda]] ima prečnik od {{cvt|9|cm|adj=on}}.]] Agar istraživačkog kvaliteta se široko koristi u [[biljke|biljnoj]] biologiji jer se opcijski dopunjuje mješavinom [[nutrijent|hranjivih tvari]] i/ili [[vitamin]]a koja omogućava klijanje sadnica u Petrijevim zdjelicama pod sterilnim uslovima (pod uslovom da se i sjeme sterilizuje). Dodatak hranjivih tvari i/ili vitamina za ''[[Arabidopsis thaliana]]'' standardan je u većini eksperimentalnih uslova. Općenito se koristi mješavina hranjivih tvari [[Murashige i Skoog podloga|Murashige & Skoog]] (MS) i mješavina vitamina B₅ [[Oluf L. Gamborg|Gamborg]]'. Otopina od 1,0% agara/0,44% MS + vitamina dH₂O pogodna je za medij za rast između normalnih temperatura rasta. Prilikom korištenja agara, unutar bilo kojeg medija za rast, važno je znati da skrućivanje agara zavisi od pH vrijednosti. Optimalni raspon za skrućivanje je između 5,4 i 5,7.<ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Se-Kwon|title=Handbook of marine macroalgae: biotechnology and applied phycology|date=2011|publisher=John Wiley & Sons Inc.|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-470-97918-1|edition=1st imp.}}</ref> Obično je potrebna primjena [[kalij-hidroksid]]a, kako bi se pH povećao do ovog raspona. Opća smjernica je oko 600 μl 0,1M KOH na 250 ml GM-a. Cijela ova smjesa može se sterilizirati korištenjem tekućeg ciklusa autoklava. Ovaj medij se dobro uklapa u primjenu specifičnih koncentracija fitohormona itd. kako bi se izazvali specifični obrasci rasta, tako da se lahko može pripremiti [[raszvor]] koji sadrži željenu količinu [[hormon]]a, dodati je poznatoj zapremini GM-a i autoklavirati radi sterilizacije i isparavanja bilo kojeg [[rastvarač]]a, koji je možda korišten za otapanje često polarnih hormona. Ova otopina hormona/GM-a može se rasporediti po površini Petrijevih zdjelica zasijanih proklijalim i/ili etioliranim klijancima. Međutim, eksperimenti sa [[mahovine|mahovinom]] ''[[Physcomitrella patens]]'' pokazali su da izbor sredstva za želiranje – agara ili [[gelan guma|Gelrite]] – utiče na osjetljivost biljbe [[ćelijska kultura|ćelijske kulture]] na [[fitohormon]].<ref name="Birgit Hadeler">{{cite journal|title=Gelrite and agar differently influence cytokinin-sensitivity of a moss |journal=Journal of Plant Physiology |volume=146 |issue=3 |pages=369–371|author1 = Birgit Hadeler|author2 = Sirkka Scholz|author3=Ralf Reski |author-link3=Ralf Reski |doi=10.1016/s0176-1617(11)82071-7|year=1995 |bibcode=1995JPPhy.146..369H }}</ref> === Ostale upotrebe === Agar se koristi: * u [[stomatologija|stomatologiji]], kao [[materijal za otiske zuba|materijal za otiske]] * kao medij za preciznu orijentaciju uzorka tkiva i njegovo učvršćivanje '''prethodnim ugradnjom u agar''' (posebno korisno za male uzorke [[biopsija]] za endoskopiju) za [[histopatologija|histopatološku]] obradu <ref>{{cite journal|title = Improvised double-embedding technique of minute biopsies: A mega boon to histopathology laboratory |journal = Indian Journal of Pathology and Microbiology |url = https://www.researchgate.net/publication/272189364 |date = februar 2015|volume = 58|issue =1|pages =12–6|doi = 10.4103/0377-4929.151156 |first1= Lokenddra |last1=Yadav|first2= Sarega |last2=Thomas|first3=Usha|last3= Kini|pmid = 25673584 |doi-access = free}}</ref> * u [[elektrohemija|lektrohemiji]], za izradu [[most od soli|mosta od soli]] i gel čepova za upotrebu * u [[formikarij]]ima, kao prozirna zamjena za pijesak i izvor hranjivih tvari. * kao prirodni sastojak u oblikovanju [[glina za modeliranje]] za igru ​​male djece. * u organskoj [[poljoprivreda|poljoprivredi]], kao dozvoljena komponenta biođubriva.<ref>[https://books.google.com/books?id=icgrAQAAQBAJ&dq=agar+organic+farming&pg=PA184 Integrated Organic Farming Handbook], H. Panda, Asia Pacific Business Press Inc., Oct 4, 2013</ref> * u [[imunologija|imunologiji]], kao supstrat za [[Precipitin|precipitinske reakcije]] * u različitim vremenima kao zamjena za [[želatin]] u [[fotografska emulzija|fotografskim emulzijama]], [[korijen aroura]] u pripremi srebrnog papira i kao zamjena za [[životinjsko ljepilo|riblje ljepilo]] u nagrizanju otpornim nagrizanjem.<ref>{{Cite journal|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19870000744.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19870000744.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live|title=Black-and-White Photographic Chemistry|last=Walker|first=Ernie|date=juni 1986|website=NASA Technical Reports Server}}</ref> * u [[Magnetnorezonantna elastografija|magnetnorezonantnoj elastografiji]], kao [[MRI]] elastični gel fantom za imitiranje mehaničkih svojstava tkiva.<ref>{{cite journal |last1=McIlvain |first1=Grace |last2=Ganji |first2=Elahe |last3=Cooper |first3=Catherine |last4=Killian |first4=Megan L. |last5=Ogunnaike |first5=Babatunde A. |last6=Johnson |first6=Curtis L. |title=Reliable preparation of agarose phantoms for use in quantitative magnetic resonance elastography |journal=Journal of the Mechanical Behavior of Biomedical Materials |date=septembar 2019 |volume=97 |pages=65–73 |doi=10.1016/j.jmbbm.2019.05.001|pmid=31100487 |pmc=6699912 }}</ref> * u [[umjetnost]]i, naprimjer u "[[mikrobna umjetnost|mikrobnoj umjetnosti]]" u kojoj agar djeluje kao platno, a mikrobi kao oblik boje Gelidij agar prvenstveno se koristi za bakteriološke ploče. Gracilaria agar se uglavnom koristi u prehrambenoj industriji. Godine 2016., japanska kompanija AMAM razvila je prototip za komercijalni sistem pakovanja na bazi agara pod nazivom Agar Plasticity, namijenjen kao zamjena za plastičnu ambalažu na bazi ulja.<ref>{{Cite web|url=https://www.good.is/articles/agar-plasticity-amam-araki-maetani-muraoka-packaging|title=New Seaweed-Based Material Could Replace Plastic Packaging|website=Good Magazine|access-date=3. 4. 2016|date=9. 3. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fastcompany.com/3055784/design-award/design-looks-ahead|title=Design Looks Ahead|website=Fast Company|date=26. 1. 2016|language=en-US|access-date=3. 4. 2016}}</ref> == Također pogledajte == {{div col|colwidth=25em}} * [[Elektroforeza na agaroznom gelu]] * [[Algakultura]] * [[Alginska kiselina]] * [[Asepsa]] * [[Bakterijska celuloza]] * [[Karagenan]] * [[Gelan guma]] * [[Imunodifuzija]] * [[Imunoelektroforeza]] * [[Agar od lima graha]] * [[Dvostruka imunodifuzija Ouchterlonyja]] * [[R2A agar]] * [[Radijalna imunodifuzija]] * [[SEAgel]] * [[Tokoroten]] {{div col end}} == Reference == {{Refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== *{{Wiktionary|agar}} {{ Vegetarijanstvo |state=collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorija:Dijetalna vlakna]] [[Kategorija:Jestiva sredstva za zgušnjavanje]] [[Kategorija:Mikrobiološko sredstvo za želiranje]] [[Kategorija:Stomatološki materijali]] [[Kategorija:Sastojci hrane od algi]] [[Kategorija:Crvene alge]] [[Kategorija:Gelovi]] [[Kategorija:Polisaharidi]] [[Kategorija:Japanski izumi]] [[Kategorija:Stabilizatori hrane]] [[Kategorija:Džemovi i želei]] [[Kategorija:Aditivi s E-brojem]] [[Kategorija:Materijal za otiske]] mpcqgc795z1q0wnegchsbgqnmxp4qh4 0 535976 3921899 3914207 2026-08-24T18:53:59Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921899 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Foramen magnum | Latinsli = ''Foramen magnum'' | Image = Crane4 Foramen magnum.png | Caption = Gornja površina ljudske [[lobanjsko dno|kranijske baze]]; otvor označen strelicom je ''foramen magnum''. | Image2 = Gray130.png | Caption2 = Potiljačna kost: unutrašnja površina. |PartOf=[[Potiljačna kost]] |System=[[Skelet]]ni |Precursor=[[Mezoderm]] }} '''''Foramen magnum''''' ([[latinski|lat]] ''foramen'' = rupa, otvor, kratki prolaz + ''magnum'' = veliki) jest veliki, ovalni otvor u potiljačnoj kosti [[lobanja|lobanje]]. To je jedan od [[lista otvora ljudskog tijela|nekoliko ovalnih ili kružnih otvora (foramina)]] u [[baza lobanje|lobanjskoj bazi]]. Produžetak [[Kičmena moždina|kičmene moždine]], [[produžena kičmena moždina]], prolazi kroz foramen magnum dok izlazi iz lobanjske šupljine. Osim prenosa produžene moždine i njenih membrana, foramen magnum prenosi [[vertebralna arterija|vertebralne arterije]], [[prednja spinalna arterija|prednju]] i [[strežnja spinalna arterija|stražnje spinalne arterije]], [[tektorijska membrana atlanto-aksijalnog zgloba|tektorijske membrane]] i [[krilasti ligament|alarne ligamente]]. Također prenosi pomoćni nerv u lobanju. Dvonožne vrste obično pokazuju anteriorno postavljen foramen magnum kako bi uravnotežile glavu na vrhu kičmenog stuba. Kod [[honininae|hominina]], ovo prednje pomicanje je jedinstveno povezano sa povećanom fleksijom kranijalne baze. Studije položaja foramen magnuma pokazale su njegovu vezu sa držanjem i [[kretanje]]m. Ovo postavljanje prema naprijed je očigledno kod [[bipedalizam|dvonožnih]] hominina kao što su [[moderni ljudi]], ''[[Australopithecus africanus]]'' i ''[[Paranthropus boisei]]''. Ova zajednička karakteristika dvonožnih hominina glavni je argument koji paleontolog [[Michel Brunet (paleontolog)|Michel Brunet]] koristi kako bi podržao tvrdnju da je ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' bio dvonožan i da je možda najraniji poznati dvonožni hominin. Prepoznavanje ove karakteristike dalo je naučnicima još jedan alat za identifikaciju dvonožnih sisara.<ref>{{cite journal|last1=Russo|first1=Gabrielle A.|last2=Kirk|first2=Christopher E.|title=Foramen magnum position in bipedal mammals|journal=Journal of Human Evolution |date=novembar 2013|volume=65|issue=5|pages=656–670|doi=10.1016/j.jhevol.2013.07.007|pmid=24055116|citeseerx=10.1.1.591.2458}}</ref> == Struktura == Foramen magnum je veliki, ovalni otvor ([[foramen]]) u potiljačnoj kosti [[lobanja|lobanje]].<ref name=":0">{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Pedro|chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978032337101800031X|title=Swaiman's Pediatric Neurology|last2=Graham|first2=John M.|publisher=Elsevier|year=2017|isbn=978-0-323-37101-8|edition=6th|pages=233–241|language=en|chapter=31 - Congenital Anomalies of the Skull|doi=10.1016/B978-0-323-37101-8.00031-X}}</ref> Prisutan je kod [[ljudi]], kao i kod mnogih drugih životinja. Sprijeda je ograničen bazipotilačnom kosti.<ref name=":0"/> Straga ograničen je supraokciputom.<ref name=":0"/> Lateralno je ograničen [[potiljačni nastavci|okcipitalnim kondilima]].<ref name=":0"/> Na okcipitalnoj kosti, foramen magnum predstavlja dvije srednje linije [[cefalometrijska analiza|cefalometrijske orijentacijske tačke]]. '''Opisthion''' je središnja tačka na stražnjoj ivici foramen magnuma. '''Basion''' se nalazi na središnjoj tački na prednjoj ivici foramen magnuma. [[Alarni ligament]], koji je sa svake strane pričvršćen za tuberkul okcipitalnog kondila, dijeli foramen magnum na prednji manji i stražnji veći odjeljak.<ref name="A.K. DUTTA 2013">{{cite book|last=Dutta|first=Asim Kumar|title=Essentials of Human Anatomy Head & Neck|year=2013|publisher=Current books international|location=Kolkata|isbn=978-81-86793-79-4|pages=56–57}}</ref> == Varijacija == Veličina, položaj i mjesto gdje se nalazi, foramen magnum mogu pomoći u određivanju mnogih faktora. Kod ljudi se foramen magnum nalazi i pozicionira anteriorno.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Russo |first1=Gabrielle A. |last2=Kirk |first2=E. Christopher |date=1. 4. 2017 |title=Another look at the foramen magnum in bipedal mammals |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248417300507 |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=105 |pages=24–40 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.01.018 |pmid=28366198 |issn=0047-2484|url-access=subscription }}</ref> Kod nekih [[glodar]]a i [[sisar]]a, foramen magnum se može naći anteriorno u lubanji.<ref name=":13"/> Veličina foramen magnuma varira između pojedinaca. Ranija [[osifikacija]] okcipitalne kosti dovodi do manjeg foramena.<ref name=":02">{{Cite book |last1=Sanchez |first1=Pedro |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978032337101800031X |title=Swaiman's Pediatric Neurology |last2=Graham |first2=John M. |publisher=Elsevier |year=2017 |isbn=978-0-323-37101-8 |edition=6th |pages=233–241 |language=en |chapter=31 - Congenital Anomalies of the Skull |doi=10.1016/B978-0-323-37101-8.00031-X}}</ref> Veličina i oblik foramen magnuma variraju u poređenju različitih [[populacija]]. Kod ljudi, muškarci obično imaju veći foramen magnum od žena, ali je ukupni oblik konzistentan.<ref>{{Cite journal |last1=Zdilla |first1=Matthew J |last2=Russell |first2=Michelle L |last3=Bliss |first3=Kaitlyn N |last4=Mangus |first4=Kelsey R |last5=Koons |first5=Aaron W |date=2017 |title=The size and shape of the foramen magnum in man |journal=Journal of Craniovertebral Junction & Spine |volume=8 |issue=3 |pages=205–221 |doi=10.4103/jcvjs.JCVJS_62_17 |issn=0974-8237 |pmc=5634107 |pmid=29021672 |doi-access=free }}</ref> Kod ljudi, foramen magnum nalazi se dalje ispod glave nego kod ostalih [[veliki majmuni|velikih majmuna]]. Stoga, kod ljudi, mišići vrata (uključujući [[mišić occipitofrontalis]]) ne moraju biti toliko robusni da bi držali glavu uspravno. Poređenja položaja foramen magnuma kod ranih vrsta hominida korisna su za određivanje koliko je određena vrsta bila udobna pri hodanju na dva uda ([[bipedalizam]]) umjesto na četiri ([[kvadripedalizam]]). === Foramen magnum u obliku srca === Kod ranog hominina, ''[[Paranthropus boisei]]'', također poznat kao ''Australopithecus boisei'', ima foramen magnum koji je sličan obliku srca ili [[kardioid]]ni oblik.<ref name=":22">{{Cite journal |last1=Tobias |first1=Phillip V. |last2=Symons |first2=Joel A. |date=1992 |title=Functional, Morphogenetic and Phylogenetic Significance of Conjunction between Cardioid Foramen Magnum and Enlarged Occipital and Marginal Venous Sinuses |url=https://www.jstor.org/stable/40386950 |journal=Archaeology in Oceania |volume=27 |issue=3 |pages=120–127 |doi=10.1002/j.1834-4453.1992.tb00295.x |jstor=40386950 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Kada je fosil [[KNM-ER 406]] ispitan među drugim vrstama, foramen magnum se razlikovao. U poređenju sa uobičajenim ovalnim foramenom, oblik foramen magnuma ''Australopithecus boisei'' izgleda skraćen. Kod foramen magnuma ''Australopithecus boisei'', i prednji i zadnji dio razlikuju se po veličini i prečniku. Prednji dio foramen magnuma imao je veći lateralni prečnik i bio je širi u poređenju sa drugim ranim hominidima. Dok je lateralni prečnik zadnjeg foramen magnuma skraćen kako bi se stvorio više kardioidni oblik. Prednjim ivicama foramen magnuma kod ''Australopithecus boisei'' nedostaje ovalna krivina koja bi se normalno pojavila kod drugih [[vrsta]] koje imaju ovalni do kružni foramen magnum. Jedinstveni oblik foramen magnuma također je uočen kod nekih odljeva vrsta iz Hadara.<ref name=":22"/> Hadar pokazuje osobine i karakteristike sličnog kardioidnog oblika.<ref name=":22"/> Promjena oblika foramen magnuma proučavana je kako bi se identificirala mogućnost različitih funkcija. Postoji potencijalna [[korelacija]] između promjene oblika foramen magnuma i načina na koji on funkcionira u tijelu. Iako nije dokazano, u usporedbi s drugim homininima, put kojim krv prolazi kroz foramen magnum kod ''Australopithecus boisei'' je ravniji i direktniji.<ref name=":22"/> S povećanjem i širenjem prednjeg foramen magnuma, omogućuje se veća venska drenaža iz okcipitalnih i marginalnih sinusa.<ref name=":22"/> == Funkcija == Foramen magnum prenosi niz važnih struktura između vrata i neurokranija.<ref>{{Cite book |last=Moore |first=Keith L. |title=Clinically Oriented Anatomy |url=https://archive.org/details/clinicallyorient0000moor_l0e7 |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. |publisher=Wolters Kluwer |year=2014 |isbn= |edition=7th |pages=[https://archive.org/details/clinicallyorient0000moor_l0e7/page/813 813]–815}}</ref> Strukture koje prolaze kroz prednji odjeljak (oseoligamentni odjeljak) uključuju: * [[apikalni ligament]] i vrh [[anatomija densa|densa]]. * gornji pojas [[ukršteni ligament atlasa|ukrštenog ligamenta]] [[Atlas (anatomija)|atlasa]] ([[C1 pršljen]]). * [[Tektorijalna membrana atlanto-aksijalnog zgloba|membrana tectoria]]. Strukture koje prolaze kroz zadnji odjeljak (neurovaskularni odjeljak) uključuju: * donji kraj [[produžena moždina|produžene moždine]], okružen [[moždana opna|moždanim opnama]]. * četvrti dio [[vertebralna arterija|vertebralne arterije]], okružen simpatičkim pleksusom živaca. * [[Akcesorni nwrv|dodatnim živcima]]. * prednje i stražnje [[kičmena arterija (višeznačna odrednica)|kičmene arterije]]. * krajnik [[mali mozak|malog mozga]] (povremeno) kao kod tonzilarne hernije poznate kao Chiarijeva malformacija. == Klinički značaj == Foramen magnum može biti prevelik, premalen ili nepravilnog oblika.<ref name=":0"/> Mali foramen magnum može uzrokovati neurološke probleme, a smanjena cirkulacija cerebrospinalne tekućine može uzrokovati [[hidrocefalus]].<ref name=":0"/> Ovo se može liječiti subokcipitalnom [[Dekompresivna kraniektomija|kraniektomijom]].<ref name=":0"/> == Ostale životinje == [[Datoteka:Gorilla Male skull base.png|thumb|upright|[[Lobanjska baza]] [[gorile|zapadnog gorile]]. Foramen magnum je postavljen prilično daleko pozadi.]] Prednji foramen magnum se može naći i kod drugih dvonožnih sisara osim ljudi.<ref name="Russo and Kirk223">{{Cite journal |last1=Russo |first1=Gabrielle A. |last2=Kirk |first2=E. Christopher |date=1. 11. 2013 |title=Foramen magnum position in bipedal mammals |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248413001681 |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=65 |issue=5 |pages=656–670 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.07.007 |pmid=24055116 |issn=0047-2484|url-access=subscription }}</ref> [[Jerboa]], dvonožni [[glodar]], također ima foramen magnum. == Evolucija u fosilima == Iako nije u potpunosti dokazana, postoje mnoge studije koje pokazuju mogućnost <ref name="Russo and Kirk223"/> da je položaj foramen magnuma u lubanji je značajan kod [[fosil]]a. Mogućnostima lociranja foramen magnuma, antropolozi i drugi istraživači mogu utvrditi da li je vrsta bila dvonožna (između ostalih faktora). Promjena položaja foramen magnuma tokom vremena može se vidjeti kod različitih fosila.<ref name=":13"/> Analizirajući foramen magnum u fosilima poput ''[[Ardipithecus ramidus]]'', povezuje se fosil s drugim ranijim i kasnijim hominidima koji dijele sličan prednji foramen magnum i druge karakteristike dvonožnog hodanja. Iako nije dokazano, postoje korelacije između anteriornijeg položaja foramen magnuma i sposobnosti sisara da hodaju na dva uda. U poređenju s drugim životinjama, poput nekih [[primati|primata]], foramen magnum se nalazi više posteriorne pozicije u lubanji.<ref name=":13"/> S obzirom na to da se foramen magnum nalazi anteriorno u lobanji, tijelo dvonožnih sisara ima drugačiji centar gravitacije u poređenju s četveronožnim sisarima. Prednji foramen magnum pomiče težinu tijela više na karlicu i femur sisara, što je prisutno kod nekih primata, poput velikih majmuna. Sa stražnjim foramen magnumom, poravnanje i težina tijela padaju lateralnije ispod glave. To omogućava ljudima i drugim dvonožnim sisarima da hodaju na dva uda. Čak i sa stražnjim foramen magnumom, neki [[primati]] i dalje mogu koristiti svoja donja dva uda za hodanje. Sa zajedničkim prednjim foramen magnumom u fosilima, fosili se mogu proučavati i istraživati ​​kako bi se sisari povezali s drugima koji su potencijalno dvonožni.<ref name=":13" /> S više [[korelacija]] i sličnosti fosila koji imaju prednji foramen magnum; to se povezuje s idejom da bi ove vrste mogle biti dvonožne. Pomicanje foramen magnuma prema prednjem položaju u lubanji dovodi do ideje o mogućem [[bipedalizam|bipedalizmu]]. == Dodatne slike == <gallery> File:Medulla oblongata and foramen magnum animation small.gif| Lobanja gledana odozdo. Otvor kroz koji prolazi [[produžena moždina]] (prikazan crvenom bojom) je foramen magnum.. File:Occipital bone Opisthion01.png| Opistion – prikazan crvenom bojom File:Occipital bone Basion05.png| Unutrašnja površina potiljačne kosti (bazion prikazan crvenom bojom) </gallery> == Također pogledajte == * [[Stražnja kranijalna jama]] – dio [[lobanjska šupljina|kranijalne šupljine]] između foramen magnuma i [[cerebelarni tentorij|cerebelarnog tentorija]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{Gray's}} {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category|Foramen magnum}} * {{cite web|url=http://www.tk.de/rochelexikon/pics/s34257.000-1.html|title=Anatomy diagram: 34257.000-1|work= Roche Lexicon - illustrated navigator|publisher= Elsevier|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722052131/http://www.tk.de/rochelexikon/pics/s34257.000-1.html|archive-date=22. 7. 2012}} * [http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/makro1/201o004i.htm Diagram 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201343/http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/makro1/201o004i.htm |date=4. 3. 2016 }} * [http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/makro1/201o004u.htm Diagram 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304072848/http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/makro1/201o004u.htm |date=4. 3. 2016 }} {{Lobanja}} {{Lobanjski otvori}} {{Portal|Anatomija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Lobanjski otvori]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] eabdiyx5y6v6wvyw2jk0hmrk4cq25oj 0 535980 3921942 3918452 2026-08-24T22:18:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921942 wikitext text/x-wiki '''Stablo života''' ili '''univerzalno stablo života''' jeste [[metafora]], [[konceptualni model]] i istraživački alat koji se koristi za istraživanje [[evolucija|evolucije]] života i opisivanje odnosa između [[organizam]]a, i živih i izumrlih, kako je opisano u poznatom odlomku u djelu [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] ''O porijeklu vrsta'' (1859).<ref name="Mindell 2013">{{cite journal |last=Mindell |first=D. P. |title=The Tree of Life: Metaphor, Model, and Heuristic Device |journal=Systematic Biology |date=3. 1. 2013 |volume=62 |issue=3 |pages=479–489 |doi=10.1093/sysbio/sys115 |pmid=23291311 |doi-access=free }}</ref> {{Blockquote |Srodnost svih bića iste klase ponekad je predstavljena velikim drvetom. Vjerujem da ovo poređenje uglavnom govori istinu. |author=Charles Darwin<ref name="origin">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=On the origin of species by means of natural selection, or, The preservation of favoured races in the struggle for life |date=1859 |publisher=John Murray |location=London |page=129 |edition=First Edition, First Thousand |chapter-url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=image&pageseq=1 |chapter=Four: Natural Selection; or the Survival of the Fittest}}</ref>}} Dijagrami stabla nastali su u [[srednji vijek|srednjovjekovnoj eri]], kako bi predstavljali [[porodično stablo|genealoške odnose]]. Dijagrami [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] u evolucijskom smislu datiraju iz sredine devetnaestog stoljeća. Termin [[filogenija]] za evolucijske odnose [[vrsta]] kroz vrijeme skovao je [[Ernst Haeckel]], koji je otišao dalje od [[Charles Darwin|Darwina]] u predlaganju [[filogenetika|filogenetičkih]] historija života. U savremenoj upotrebi, „stablo života“ odnosi se na kompilaciju sveobuhvatnih filogenetskih [[baza podataka]], ukorijenjenih u [[LUCA|posljednjem univerzalnom zajedničkom pretku]] života na [[Zemlja|Zemlji]]. Dvije javne baze podataka za stablo života su ''[[TimeTree]]'', za filogeniju i vremena divergencije, i ''[[Otvoreno stablo života]]'', za filogeniju. {{clear}} == Historija == === Rana prirodna klasifikacija === {{glavni|Historija evolucijske misli}} [[Datoteka:Edward Hitchcock Paleontological Chart.jpg|thumb|upright=1.7|Paleontološka karta [[Edward Hitchcock|Edwarda Hitchcocka]] na rasklapanje u njegovom djelu ''Elementarna geologija'' iz 1840. godine]] Iako se dijagrami u obliku stabla dugo koriste za organiziranje znanja i iako su dijagrami grananja poznati kao ''claves'' (''ključevi'') bili sveprisutni u osamnaestom stoljeću [[historija prirode|prirodne historije]], čini se da je najraniji dijagram stabla prirodnog reda bio "Arbre botanique" (Botaničko stablo) francuskog učitelja i katoličkog svećenika [[Augustin Augier|Augustina Augiera]] iz 1801. godine.<ref name="Hellström 2019">{{cite journal |last=Hellström |first=Petter |url=https://www.academia.edu/40660349 |title=Trees of Knowledge. Science and the Shape of Genealogy (doctoral thesis) |journal=Uppsala: Acta Universitatis Upsalienses |publisher=Acta Universitatis Upsalienses |year=2019 |location=Uppsala |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Augier |first=Augustin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/87725 |title=Essai d'une nouvelle classification des végétaux: conforme à l'ordre que la nature paroît avoir suivi dans le règne végétal; d'ou résulte une méthode qui conduit a la connoissance des plantes & de leurs rapports naturels |publisher=Bruyset Ainé et Comp. |year=1801 |location=Lyons }}</ref> Ipak, iako je Augier svoje stablo opisivao u izrazito genealoškim terminima, i iako je njegov dizajn jasno oponašao vizualne konvencije savremenog [[porodično stablo|porodičnog stabla]], njegovo stablo nije uključivalo nikakav evolucijski ili vremenski aspekt. U skladu s Augierovim svećeničkim pozivom, botaničko stablo je radije prikazivalo savršeni poredak prirode kakav je Bog uspostavio u trenutku Stvaranja.<ref>{{cite journal |last1=Hellström |first1=Petter |last2=Gilles |first2=André |last3=Philippe |first3=Marc |date=2017 |title=Life and works of Augustin Augier de Favas (1758–1825), author of "Arbre botanique" (1801) |url=https://www.academia.edu/32184058 |journal=Archives of Natural History |volume=44 |pages=43–62 |doi=10.3366/anh.2017.0413 }}</ref> U 1809., Augierov poznatiji sunarodnjak [[Jean-Baptiste Lamarck]] (1744–1829), koji je bio upoznat s Augierovim "Botaničkim stablom",<ref>{{cite journal |last1=Hellström |first1=Petter |last2=Gilles |first2=André |last3=Philippe |first3=Marc |date=2017 |title=Augustin Augier's Botanical Tree. Transcripts and translations of two unknown sources |url=https://www.academia.edu/33403519 |journal=[[Huntia (journal)|Huntia]] |volume=16 |pages=17–38}}</ref> uključio dijagram grananja životinjskih vrsta u svoj ''Philosophie Zoologique''.<ref>{{cite book |last=Lamarck |first=Jean-Baptiste |title=Philosophie zoologique |volume=2 |date=1809 |publisher=Dentu |location=Paris, France |page=463 |language=fr }} Available at: [https://web.archive.org/web/20191014012720/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/darwin/id/458 Linda Hall Library, University of Missouri (Kansas City, Missouri, USA)]</ref> Međutim, za razliku od Augiera, Lamarck nije razmatrao svoj dijagram u smislu genealogije ili stabla, već ga je nazvao ''tableau'' ("prikaz").<ref name="Hellström 2012"/> Lamarck je vjerovao u transmutaciju životnih oblika, ali nije vjerovao u zajedničko porijeklo; umjesto toga, vjerovao je da se život razvija u paralelnim lozama (ponavljajuća, spontana generacija) napredujući od jednostavnijih ka složenijim oblicima.<ref>{{cite book |last=Bowler |first=Peter J. |author-link=Peter J. Bowler |year=2003 |title=Evolution. The History of an Idea |url=https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |edition=Third |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0-520-23693-6 |pages=[https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/90 90]–91}}</ref> U 1840., američki geolog [[Edward Hitchcock]] (1793–1864) objavio je prvu [[paleontologija|paleontologiju]] u obliku stabla u svojoj knjizi ''Elementarna geologija'', s dva odvojena stabla za biljke i životinje. Ova stabla su (grafički) okrunjena [[palma]]ma i čovjekom.<ref>{{cite journal |last1=Archibald |first1=J. David |year=2009 |title=Edward Hitchcock's Pre-Darwinian (1840) 'Tree of Life' |doi=10.1007/s10739-008-9163-y |pmid=20027787 |journal=Journal of the History of Biology |volume=42 |issue=3 |pages=561–592 |citeseerx=10.1.1.688.7842 |s2cid=16634677 }}</ref> Prvo izdanje knjige [[Robert Chambers|Roberta Chambersa]] ''Ostaci prirodne historije stvaranja'', objavljene anonimno 1844. godine u Engleskoj, sadržavalo je dijagram u obliku stabla u poglavlju "Hipoteza o razvoju biljnog i životinjskog carstva".{{sfnp |Chambers |1844 |p=[https://archive.org/details/vestigesofnatura00unse/page/212 212]}} Prikazuje model embriološkog razvoja gdje [[ribe]] (F), [[gmizavci]] (R) i [[ptice]] (B) predstavljaju grane s puta koji vodi do [[sisar]]a (M). U tekstu se ova ideja o stablu grananja okvirno primjenjuje na historiju života na Zemlji: "može doći do grananja".<ref>{{cite book |last=Chambers |first=Robert |title=Vestiges of the Natural History of Creation |date=1844 |publisher=John Churchill |location=London, England |url=https://archive.org/details/vestigesofnatura00unse/page/190 |page=191 }}</ref> U 1858., godinu dana prije Darwinovog "Porijekla vrsta", paleontolog [[Heinrich Georg Bronn]] (1800–1862) objavio je hipotetsko stablo označeno slovima.<ref>{{cite book |last1=Bronn |first1=H. G. |title=Untersuchungen über die Entwicklungs-Gesetze der organischen Welt während der Bildungs-Zeit unserer Erd-Oberfläche |trans-title=Investigations of the laws of the development of the organic world during the period of formation of our Earth's surface |date=1858 |publisher=F. Schweizerbart |location=Stuttgart, (Germany) |pages=481–482 |url=https://books.google.com/books?id=J6WCP3J7GIUC&pg=PA481 |language=de}}</ref> Iako nije kreacionista, Bronn nije predložio mehanizam promjene.<ref>{{cite journal |last1=Archibald |first1=J. David |year=2009 |title=Edward Hitchcock's Pre-Darwinian (1840) 'Tree of Life' |doi=10.1007/s10739-008-9163-y |pmid=20027787 |journal=[[Journal of the History of Biology]] |volume=42 |issue=3 |page=568 |citeseerx=10.1.1.688.7842 |s2cid=16634677 }}</ref> <gallery mode="packed" widths="184" heights="277"> File:Augier tree of life.jpg|[[Augustin Augier]] "Arbre botanique" ("Botaničko drvo") iz 1801.<ref name="Hellström 2019"/> File:Lamark's depiction of the origins of the animals.gif|[[Jean-Baptiste Lamarck]]-ov prikaz porijekla životinjskih grupa u njegovom djelu „Zoološka filozofija“ (''Philosophie zoologique'') iz 1809. godine s grananjem evolucijskih puteva, ne smatra se evolucijskim stablom File:Vestiges dev diag labelled.svg| Dijagram u knjizi [[Robert Chambers]]a iz 1844. godine pod nazivom „Ostaci prirodne historije stvaranja“ </gallery> === Darwin === {{Glavni|Evolucija| Zajednički predak}} [[Charles Darwin]] (1809–1882) koristio je metaforu "stabla života" da bi konceptualizirao svoju teoriju evolucije. U djelu ''O porijeklu vrsta putem prirodnog odabiranja...'' (1859) predstavio je apstraktni dijagram dijela većeg [[vremensko stablo|vremenskog stabla]] za vrste neimenovanog velikog [[rod (biologija)|roda]] (vidi sliku). Na horizontalnoj osnovnoj liniji hipotetske vrste unutar ovog roda označene su sa A – L i nepravilno su razmaknute kako bi se pokazalo koliko se međusobno razlikuju, te se nalaze iznad isprekidanih linija pod različitim uglovima, što sugerira da su se odvojile od jednog ili više zajedničkih predaka. Na vertikalnoj osi, podjele označene sa I – XIV predstavljaju hiljadu generacija. Od A, divergentne linije pokazuju grananje porijekla koje proizvodi nove varijante, od kojih neke [[izumiranje|izumiru]], tako da su nakon deset hiljada generacija potomci vrste A postali različite nove varijante ili čak podvrste a¹⁰, f¹⁰ i m¹⁰. Slično tome, potomci vrste I su se diverzificirali i postali nove sorte w¹⁰ i z¹⁰. Proces se ekstrapolira na daljnje četiri hiljade generacija tako da potomci vrste A i I postaju četrnaest novih vrsta označenih od a¹⁴ do z¹⁴. Dok je vrsta F opstala četrnaest hiljada generacija relativno nepromijenjena, vrste B, C, D, E, G, H, K i L su izumrle. Darwinovim riječima: "Dakle, male razlike koje razlikuju sorte iste vrste, stalno će se povećavati dok ne budu jednake većim razlikama između [[vrsta]] istog roda, ili čak različitih rodova."{{sfnp|Darwin|1859|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=131 116–130]}} Darwinovo drvo nije stablo života, već mali dio stvoren da pokaže princip evolucije. Budući da pokazuje odnose ([[filogeneza|filogenezu]]) i vrijeme ([[generacija|generacije]]), to je vremensko stablo. Nasuprot tome, [[Ernst Haeckel]] je 1866. godine ilustrovao filogenetsko drvo (samo grananje), koje nije skalirano u vremenu, i koje predstavlja stvarne vrste i više [[takson]]e. U svom sažetku ovog odjeljka, Darwin je svoj koncept predstavio metaforom stabla života: {{blockquote|Afiniteti svih bića iste klase ponekad su predstavljeni velikim drvetom. Vjerujem da ovo poređenje uglavnom govori istinu. Zelene i pupoljaste grančice mogu predstavljati postojeće vrste; a one proizvedene tokom svake prethodne godine mogu predstavljati dugi niz izumrlih vrsta. U svakom periodu rasta sve rastuće grančice pokušavale su se granati na sve strane i preplaviti i ubiti okolne grančice i grane, na isti način na koji su vrste i grupe vrsta pokušavale nadvladati druge vrste u velikoj bitci za život. Grane podijeljene na velike grane, a ove na sve manje i manje grane, i same su nekada, kada je drvo bilo malo, bile pupoljaste grančice; i ovo spajanje bivših i sadašnjih pupoljaka granajućim granama može predstavljati klasifikaciju svih izumrlih i živih vrsta u grupe podređene grupama. Od mnogih grančica koje su cvjetale kada je drvo bilo samo grm, samo dvije ili tri, sada su izrasle u velike grane, ali preživljavaju i nose sve ostale grane; tako je i sa vrstama koje su živjele tokom davnih geoloških perioda, vrlo malo njih sada ima žive i modificirane potomke. Od prvog rasta drveta, mnoge grane i grane su istrunule i otpale; i ove izgubljene grane različitih veličina mogu predstavljati cijele redove, porodice i rodove koji sada nemaju žive predstavnike i koji su nam poznati samo po tome što su pronađeni u fosilnom stanju. Kao što tu i tamo vidimo tanku, raštrkanu granu koja izvire iz račve nisko na drvetu, i koja je nekim slučajem bila favorizirana i još uvijek je živa na njegovom vrhu, tako povremeno vidimo životinju poput [[Platypus|Ornithorhynchus]] ili [[Južnoamerička dvodihalica|Lepidosiren]], koja u nekoj maloj mjeri povezuje svojim afinitetima dvije velike grane života, i koja je očigledno spašena od fatalne konkurencije time što je nastanjivala [[ekološka niša|zaštićenu stanicu]]. Kao što pupoljci rastom daju nove pupoljke, a oni, ako su snažni, granaju se i prekrivaju sa svih strana mnoge slabije grane, tako je, vjerujem, [[generacija]]ma bilo i s velikim Drvetom života, koje svojim mrtvim i slomljenim granama ispunjava koru zemlje i prekriva površinu svojim vječno razgranatim i prekrasnim granama.|[[Charles Darwin|Darwin]], 1859.{{sfn|Darwin|1859|loc=pp. [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=147&itemID=F373&viewtype=text 129–130]: {{Source-attribution|inline=y}} }}}} Značenje i važnost Darwinove upotrebe metafore drveta života opširno su raspravljali naučnici i akademci. [[Stephen Jay Gould]], naprimjer, tvrdio je da je Darwin smjestio poznati odlomak citiran gore "na ključno mjesto u svom tekstu", gdje je označio zaključak njegovog argumenta za prirodnu selekciju, ilustrujući i međusobnu povezanost organizama porijeklom, kao i njihov uspjeh i neuspjeh u historiji života.<ref>{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay|year=1993 |title=Eight Little Piggies |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-03716-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/eightlittlepiggi0000goul }} p. 300</ref> [[David Penny]] napisao je da Darwin nije koristio drvo života da opiše odnos između grupa organizama, već da sugeriše da su, kao i kod grana u živom drvetu, loze vrsta konkurirale i zamjenjivale jedna drugu.<ref>{{cite journal |last=Penny |first=D. |year=2011 |title=Darwin's Theory of Descent with Modification, versus the Biblical Tree of Life |journal=PLOS Biology |volume=9 |issue=7 |doi=10.1371/journal.pbio.1001096 |pmid=21750664 |pmc=3130011 |doi-access=free }}</ref> Petter Hellström je tvrdio da je Darwin svjesno nazvao svoje drvo po biblijskom [[Drvo života (biblijsko)|Drvetu života]], kako je opisano u [[Priča o stvaranju u Postanku|Postanak]], povezujući tako svoju teoriju s religijskom tradicijom.<ref name="Hellström 2012">{{cite journal |last1=Hellström |first1=Petter |year=2012 |title=Darwin and the Tree of Life: The Roots the Evolutionary Tree |url=https://www.academia.edu/4613148 |journal=Archives of Natural History |volume=39 |issue=2 |pages=234–252 |doi=10.3366/anh.2012.0092 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="255px"> File:Darwin Tree 1837.png| Stranica iz Darwinovih bilježnica (otprilike juli 1837.) s njegovom prvom skicom evolucijskog stabla i riječima "Mislim" na vrhu File:Origin of Species.svg| Dijagram u Darwinovom djelu ''Porijeklo vrsta putem prirodnog odabiranja...'', 1859.<br/>To je bila jedina ilustracija u knjizi. Slova A–L predstavljaju različita porijekla. Svaka horizontalna linija predstavlja 1000 generacija. Porijeklo A ima 3 postojeće vrste nakon 10000 generacija. Porijeklo I ima 2. Porijekla E i F imaju po 1. Ostala porijekla su izumrla. </gallery> === Haeckel === [[Ernst Haeckel]] (1834–1919) konstruisao je nekoliko stabala života. Njegova prva skica, iz 1860-ih, prikazuje "''Pithecanthropus alalus''" kao pretka vrste ''[[Homo sapiens]]''.<ref>{{cite journal |last=Gliboff |first=Sander |title=Ascent, Descent, and Divergence: Darwin and Haeckel on the Human Family Tree |journal=Konturen |date=2014 |volume=6 |page=103 |doi=10.5399/uo/konturen.7.0.3523 |url=http://journals.oregondigital.org/konturen/article/view/3523/3284 |hdl=1794/24398 |hdl-access=free |access-date=27. 6. 2022 |archive-date=20. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120123351/http://journals.oregondigital.org/konturen/article/view/3523/3284 }}</ref> Njegovo drvo života iz 1866. godine, iz djela „Opća morfologija organizama“, prikazuje tri carstva: [[Plantae]], [[Protista]] i [[Animalia]]. Ovo je opisano kao „najraniji model biodiverziteta 'drveta života'“<ref name="Hossfeld Levit 2016">{{cite journal |last1=Hossfeld |first1=Uwe |last2=Levit |first2=Georgy S. |title='Tree of life' took root 150 years ago |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-12-01_540_7631/page/38 |journal=[[Nature]] |volume=540 |issue=7631 |date=30. 11. 2016 |doi=10.1038/540038a |page=38|pmid=27905437 |s2cid=414511 |doi-access=free }}</ref> Njegov "Rodoslov čovjeka" iz 1879. godine objavljen je u njegovoj knjizi "Evolucija čovjeka" iz 1879. godine. U njoj se prati praćenje svih oblika života do [[Monera]], a [[Čovjek]]a (označenog kao [[njemački|de]] "Menschen") stavlja na vrh stabla.<ref>{{cite web |last1=Carr |first1=Steven M. |title=Haeckel's Tree of Life |url=https://www.mun.ca/biology/scarr/Haeckel_Tree_of_Life.html |publisher=Memorial University of Newfoundland |access-date=27. 6. 2022 |date=2005}}</ref> <gallery mode="packed" heights="255px"> File:Ernst Haeckel - Tree of Life.jpg|[[Ernst Haeckel|Haeckelov]] ''Stammbaum der Primaten'' (1860.) File:Haeckel arbol bn.png| Haeckelovo drvo života u ''Generelle Morphologie der Organismen'' (1866.) File:Tree of life by Haeckel.jpg| Drvo života kako ga je vidio Haeckel u djelu „Evolucija čovjeka“ (''The Evolution of Man'') (1879.) </gallery> ===Razvoj od 1990. godine=== {{Glavni|Carstvo (biologija)}} [[Slika:PhylogeneticTree, Woese 1990.PNG|thumb|upright=2.2| Univerzalno filogenetsko stablo u ukorijenjenom obliku, koje prikazuje tri [[domen (biologija)|domene]] (Woese, Kandler, Wheelis 1990, p. 4578<ref name="Woese_1990"/>)]] U 1990., [[Carl Woese]], [[Otto Kandler]] i [[Mark Wheelis]] predložili su novo "drvo života" koje se sastoji od tri linije porijekla za koje su uveli termin [[Domen (biologija)|domen]] kao najviši rang klasifikacije. Predložili su i formalno definirali termine [[Bakterije]], [[Arheje]] i [[Eukarioti|Eukaryote]] za tri domene života.<ref name="Woese_1990">{{cite journal |last1=Woese |first1=Carl R. |author-link1=Carl Woese |last2=Kandler |first2=Otto |last3=Wheelis |first3=Mark L.|author-link3=Mark Wheelis |title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya |journal=PNAS |volume=87 |issue=12 |pages=4576–4579 |year=1990 |pmid=2112744 |doi=10.1073/pnas.87.12.4576 |pmc=54159 |bibcode=1990PNAS...87.4576W |doi-access=free}}</ref> Bilo je to prvo drvo zasnovano na molekularnoj [[filogenetika|filogenetici]] i [[mikrob]]noj evoluciji kao osnovi.<ref name="Sapp2009">{{Cite book |last=Sapp |first=Jan A. |url=https://books.google.com/books?id=d7zOviXnbSYC |title=The new foundations of evolution: on the tree of life |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-199-73438-2 |location=New York |author-link=Jan Sapp}}</ref><ref>{{Cite book |last=Harold |first=Franklin M. |url=https://books.google.com/books?id=XjOOBAAAQBAJ&q=In+Search+of+Cell+History |title=In Search of Cell History: The Evolution of Life's Building Blocks |publisher=University of Chicago Press |year=2014 |isbn=978-0-226-17428-0 |location=Chicago, London |page=35}}</ref> Model drveta se i dalje smatra validnim za [[eukariot]]ske oblike života. Stablo je predloženo sa četiri <ref name=Burki2008>{{Cite journal |last1=Burki |first1=Fabien |last2=Shalchian-Tabrizi |first2=Kamran |last3=Pawlowski |first3=Jan |year=2008 |title=Phylogenomics reveals a new 'megagroup' including most photosynthetic eukaryotes |journal=Biology Letters |volume=4 |pages=366–369 |doi=10.1098/rsbl.2008.0224 |name-list-style=amp |pmid=18522922 |issue=4 |pmc=2610160 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.apollon.uio.no/vis/art/2007_4/Artikler/The_Tree_of_Life |title=Apollon: The Tree of Life Has Lost a Branch |access-date=23. 1. 2008 |archive-date=28. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028022834/http://www.apollon.uio.no/vis/art/2007_4/Artikler/The_Tree_of_Life }}</ref> ili dvije podgrupe.<ref name=KimGraham2008>{{cite journal |last1=Kim |first1=E. |last2=Graham |first2=L. E. |last3=Redfield |first3=Rosemary Jeanne |author-link3=Rosemary Redfield |editor-last=Redfield |year=2008 |title=EEF2 analysis challenges the monophyly of Archaeplastida and Chromalveolata |journal=PLOS ONE |volume=3|doi=10.1371/journal.pone.0002621 |pmid=18612431 |pmc=2440802 |doi-access=free |bibcode=2008PLoSO...3.2621K }}</ref> Čini se da, u tom pogledu, još uvijek ne postoji konsenzus; u preglednom članku iz 2009. godine, Roger i Simpson zaključuju da "s trenutnim tempom promjena u našem razumijevanju eukariotskog stabla života, trebali bismo postupati s oprezom."<ref>{{Cite journal |last1=Roger |first1=A. J. |last2=Simpson |first2=A. G. B. |year=2009 |title=Evolution: Revisiting the Root of the Eukaryote Tree |journal=Current Biology |volume=19 |issue=4 |pages=R165–7 |doi=10.1016/j.cub.2008.12.032 |pmid=19243692 |s2cid=13172971 |name-list-style=amp |doi-access=free }}</ref> U 2015., objavljena je treća verzija [[TimeTree]], sa 2.274 studije i 50.632 vrste, predstavljene u spiralnom stablu života,<ref name="Hedges 835–845">{{Cite journal |last1=Hedges |first1=S. Blair |last2=Marin |first2=Julie |last3=Suleski |first3=Michael |last4=Paymer |first4=Madeline |last5=Kumar |first5=Sudhir |date=april 2015 |title=Tree of Life Reveals Clock-Like Speciation and Diversification |url=https://academic.oup.com/mbe/article-lookup/doi/10.1093/molbev/msv037 |journal=Molecular Biology and Evolution |language=en |volume=32 |issue=4 |pages=835–845 |doi=10.1093/molbev/msv037 |issn=1537-1719 |pmc=4379413 |pmid=25739733}}</ref> besplatno za preuzimanje. Godine 2015. objavljen je i prvi nacrt [[Otvoreno stablo života|Otvorenog stabla života]], u kojem su informacije iz gotovo 500 prethodno objavljenih stabala objedinjene u jednu online bazu podataka, besplatnu za pregledavanje i preuzimanje.<ref>{{cite news |last1=Pennisi |first1=Elizabeth |url=https://www.science.org/content/article/first-comprehensive-tree-life-shows-how-related-you-are-millions-species |title=First comprehensive tree of life shows how related you are to millions of species |journal=Science |date=21. 9. 2015 |doi=10.1126/science.aad4597 |access-date=30. 1. 2023}}</ref> Druga [[baza podataka]], ''TimeTree'', pomaže biolozima da procijene [[filogenija|filogeniju]] i vremena divergencije.<ref>{{cite web |title=TimeTree of Life |url=http://www.timetree.org/ |website=Timetree.org |access-date=27. 6. 2022}}</ref> U 2016., Objavljeno je novo stablo života (bez korijena), koje sažima evoluciju svih poznatih oblika života, ilustrujući najnovija genetička otkrića da su grane uglavnom sastavljene od bakterija. Nova studija obuhvatila je preko hiljadu novootkrivenih [[bakterija]] [[Archaea]].<ref name="NYT-20160411">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=11. 4. 2016 |title=Scientists Unveil New 'Tree of Life' |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/04/12/science/scientists-unveil-new-tree-of-life.html |access-date=11. 4. 2016 }}</ref><ref name="TS-20160411">{{Cite web |last=Taylor |first=Ashley P. |title=Branching Out: Researchers create a new tree of life, largely {{sic|comprised|hide=y|of}} mystery bacteria |url=http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/45793/title/Branching-Out/ |date=11. 4. 2016 |work=The Scientist |access-date=11. 4. 2016}}</ref><ref name="NM-20160411">{{cite journal |last1=Hug |first1=Laura A. |last2=Baker |first2=Brett J. |last3=Anantharaman |first3=Karthik |last4=Brown |first4=Christopher T. |last5=Probst |first5=Alexander J. |last6=Castelle |first6=Cindy J. |last7=Butterfield |first7=Cristina N. |last8=Hernsdorf |first8=Alex W. |last9=Amano |first9=Yuki |last10=Ise |first10=Kotaro |last11=Suzuki |first11=Yohey |last12=Dudek |first12=Natasha |last13=Relman |first13=David A. |last14=Finstad |first14=Kari M. |last15=Amundson |first15=Ronald |display-authors=4 |date=11. 4. 2016 |title=A new view of the tree of life |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=5 |at=16048 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.48 |pmid=27572647 |doi-access=free |last16=Thomas |first16=Brian C. |last17=Banfield |first17=Jillian F.}}</ref> U 2022., objavljena je peta verzija [[TimeTree]], koja uključuje 4.185 objavljenih studija i 148.876 [[vrsta]], što predstavlja najveće vremensko stablo života na osnovu stvarnih podataka (neimputiranih).<ref>{{Cite journal |last1=Kumar |first1=Sudhir |last2=Suleski |first2=Michael |last3=Craig |first3=Jack M |last4=Kasprowicz |first4=Adrienne E |last5=Sanderford |first5=Maxwell |last6=Li |first6=Michael |last7=Stecher |first7=Glen |last8=Hedges |first8=S Blair |date=3. 8. 2022 |title=TimeTree 5: An Expanded Resource for Species Divergence Times |url=https://academic.oup.com/mbe/article/doi/10.1093/molbev/msac174/6657692 |journal=Molecular Biology and Evolution |language=en |volume=39 |issue=8 |doi=10.1093/molbev/msac174 |issn=0737-4038 |pmc=9400175 |pmid=35932227}}</ref> ==Horizontalni transfer gena i ukorjenjivanje stabla života== {{Glavni|Horizontalni transfer gena}} [[Prokarioti]] (dva [[domen (biologija)|domena]]: [[bakterije]] i [[arhaea]]) i određene [[životinje]], poput [[rotifera|bdelloidnih rotifera]] <ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/bdelloids-surviving-borrowed-dna |title=Bdelloids Surviving on Borrowed DNA |author=Watson, Traci |date=15. 11. 2012 |publisher=Science/AAAS News}}</ref> slobodno prenose genetičke informacije između nepovezanih organizama putem [[horizontalnu transfer gena|horizontalnog transfera gena]]. [[genetička rekobinacija|Rekombinacija]], [[delecija (genetika)|gubitak gena]], [[duplikacija (genetika)|duplikacija]] i stvaranje gena su neki od procesa kojima se geni mogu prenositi unutar i između bakterijskih i arhejskih vrsta, uzrokujući varijacije koje nisu posljedica vertikalnog transfera.<ref name="pmid10097118">{{Cite journal |last1=Jain |first1=R. |last2=Rivera |first2=M. C. |last3=Lake |first3=J. A. |title=Horizontal gene transfer among genomes: the complexity hypothesis |journal=PNAS |volume=96 |issue=7 |pages=3801–6 |year=1999 |pmid=10097118 |doi=10.1073/pnas.96.7.3801 |pmc=22375 |bibcode=1999PNAS...96.3801J |doi-access=free }}</ref><ref name="Lawton">{{cite magazine |first=Graham |last=Lawton |title=Why Darwin was wrong about the tree of life |date=21. 1. 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20126921.600-why-darwin-was-wrong-about-the-tree-of-life.html?page=1 |access-date=12 Feb 2009 |magazine=[[New Scientist]] Magazine |issue= 2692}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |year=2000 |title=Uprooting the tree of life |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |journal=Scientific American |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907081933/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=7. 9. 2006 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D }}</ref> Postoje novi dokazi o horizontalnom transferu gena unutar prokariota na nivou jedne i više ćelija, tako da stablo života ne objašnjava punu složenost situacije kod prokariota.<ref name="Lawton"/> Ovo je veliki problem za stablo života jer postoji konsenzus da su [[eukarioti]] nastali fuzijom bakterija i arheja, što znači da stablo života nije u potpunosti račvasto i ne bi trebalo biti predstavljeno kao takvo za taj važan čvor.<ref>{{Cite journal |last=Doolittle |first=W. Ford |date=25. 11. 1997 |title=Fun with genealogy |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=94 |issue=24 |pages=12751–12753 |doi=10.1073/pnas.94.24.12751 |issn=0027-8424 |pmc=34172 |pmid=9398070|bibcode=1997PNAS...9412751D |doi-access=free }}</ref> Drugo, neukorijenjene [[filogenetička mreža|filogenetičke mreže]] nisu prava evolucijska stabla (ili stabla života) jer ne postoji usmjerenost, te stoga stablu života treba korijen.<ref>{{Cite journal |last1=Iwabe |first1=N |last2=Kuma |first2=K |last3=Hasegawa |first3=M |last4=Osawa |first4=S |last5=Miyata |first5=T |date=decembar 1989 |title=Evolutionary relationship of archaebacteria, eubacteria, and eukaryotes inferred from phylogenetic trees of duplicated genes. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1989-12_86_23/page/9355 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=86 |issue=23 |pages=9355–9359 |doi=10.1073/pnas.86.23.9355 |pmid=2531898 |pmc=298494 |bibcode=1989PNAS...86.9355I |issn=0027-8424|doi-access=free }}</ref> <gallery mode="packed" heights="255"> File:Circular timetree-of-life 2009.jpg| Hedgesovo i Kumarovo kružno vremensko stablo života, od 1.610 porodica <ref>{{Cite book |title=The timetree of life |date=2009 |publisher=Oxford University Press |others=S. Blair Hedges, Sudhir Kumar |isbn=978-0-19-156015-6 |location=Oxford |oclc=320914412}}</ref> File:Spiral timetree.jpg| Hedges i saradnici, spiralno vremensko stablo života iz 2015. godine, za 50.632 vrste.<ref name="Hedges 835–845"/> File:Tree of life SVG.svg|[[David Hillis|Hillisov]] nacrt stabla života iz 2008. godine, zasnovan na potpuno sekvenciranim [[genom]]ima File:A Novel Representation Of The Tree Of Life.png| Prikaz stabla života (bez korijena) iz 2016. ([[Metagenomika|metagenomički]]) korištenjem sekvenci [[ribosomski protein|ribosomskih proteina]]<ref name="NM-20160411"/> </gallery> ==Također pogledajte== {{div col|colwidth=30}} * [[Bakterijska koljena]] * [[Kladistika]] * [[Zajedničko porijeklo]] * [[Korali života]] * [[Porodično stablo]] * [[Simbiogeneza]] * [[Vremensko stablo]] * [[Web projekat Stablo života]] {{div col end}} ==Reference== {{refspisak|colwidth=30em}} ==Dodatni izvori== * {{cite book|ref=none |last=Darwin |first=Charles |author-link=Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition=1st |location=London |publisher=John Murray |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 |isbn=978-1-4353-9386-8 }} * {{cite book|ref=none |last=Darwin |first=Charles |author-link=Charles Darwin |year=1872 |title=The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition=6th |location=London |publisher=John Murray |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F391&viewtype=text&pageseq=1 |isbn=978-1-4353-9386-8 }} * {{Cite journal|ref=none |last1=Doolittle |first1=W. F. |last2=Bapteste |first2=E. |doi=10.1073/pnas.0610699104 |title=Inaugural Article: Pattern pluralism and the Tree of Life hypothesis |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=7 |pages=2043–2049 |year=2007 |pmid= 17261804|pmc=1892968|bibcode=2007PNAS..104.2043D |doi-access=free }} * {{cite book|last=Sapp |first=Jan A. |url=https://books.google.com/books?id=d7zOviXnbSYC |title=The new foundations of evolution: on the tree of life |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-199-73438-2 |location=New York |ref=none}} ==Vanjski linkovi== * [http://tolweb.org/Life_on_Earth/1 Tree of Life Web Project] - explore complete phylogenetic tree interactively * [https://opentreeoflife.github.io/ Tree of Life Evolution] Links species on Earth through a shared evolutionary history * [https://demonstrations.wolfram.com/TheTreeOfLife/ The Tree of Life] by Garrett Neske, [[The Wolfram Demonstrations Project]]: "presents an interactive tree of life that allows you to explore the relationships between many different kinds of organisms by allowing you to select an organism and visualize the clade to which it belongs." * [http://ucjeps.berkeley.edu/map2.html The Green Tree of Life] - [[Hyperbolic tree]] University of California/Jepson Herbaria * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/CommonTree/wwwcmt.cgi NCBI's taxonomy database common tree] * [https://www.onezoom.org/ OneZoom Tree of Life Explorer] {{Filozofija biologije}} {{Portal|Biologija|Evolucijska biologija|Nauka}} {{DEFAULTSORT:Tree Of Life (Biology)}} [[Kategorija:Historija biologije]] [[Kategorija:Život| ]] hmjjd8qnfhje3mjtw295leiezrh4eu8 0 535982 3921988 3920273 2026-08-25T02:07:55Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921988 wikitext text/x-wiki {{evolucija}} '''Evolucija genoma''' jeste proces kojim [[genom]] mijenja strukturu (sekvencu) ili veličinu tokom vremena. Proučavanje evolucije genoma obuhvata više oblasti kao što su strukturna analiza genoma, proučavanje genomskih parazita, [[duplikacija (genetika)|duplikacije gena]] i drevnih genoma, [[poliploidija]] i komparativna [[genomika]]. [[Evolucija]] genoma jesre oblast koja se stalno mijenja i razvija zbog stalno rastućeg broja sekvenciranih genoma, i [[prokariot]]skih i [[eukariot]]skih, dostupnih naučnoj zajednici i široj javnosti. [[Slika:Mycobacterium leprae circular genome.png|thumb|350 px|right| Kružni prikaz genoma ''Mycobacterium leprae'', kreiranog korištenjem JCVI online alata za genom.]] ==Historija== Od kada su prvi sekvencirani genomi postali dostupni krajem 1970-ih,<ref>{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Duerinck F, Haegeman G, Iserentant D, Merregaert J, Min Jou W, Molemans F, Raeymaekers A, Van den Berghe A, Volckaert G, Ysebaert M | display-authors = 6 | title = Complete nucleotide sequence of bacteriophage MS2 RNA: primary and secondary structure of the replicase gene | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-04-08_260_5551/page/500 | journal = Nature | volume = 260 | issue = 5551 | pages = 500–7 | date = april 1976 | pmid = 1264203 | doi = 10.1038/260500a0 | bibcode = 1976Natur.260..500F | s2cid = 4289674 }}</ref> koristei se komparativna [[genomika]], za proučavanje razlika i sličnosti između različitih genoma. [[Sekvenciranje genoma]] je vremenom napredovalo i obuhvatilo sve složenije genome, uključujući i konačno sekvenciranje cijelog [[ljudski genom|ljudskog genoma]] u 2001.<ref>{{cite journal | vauthors = Venter JC, Adams MD, Myers EW, Li PW, Mural RJ, Sutton GG, etal | title = The sequence of the human genome | journal = Science | volume = 291 | issue = 5507 | pages = 1304–51 | date = februar 2001 | pmid = 11181995 | doi = 10.1126/science.1058040 | doi-access = free | bibcode = 2001Sci...291.1304V }}</ref> ==Prokariotski i eukariotski genomi== ===Prokarioti=== [[Slika:Forces of Prokaryote evolution.png|thumb|400px| Glavne evolucijske sile kod prokariota i njihovi efekti na genome [[Archaea]] i [[bakterija]]. Horizontalna linija prikazuje veličinu genoma arhea i bakterija na [[logaritamska skala|logaritamskoj skali]] (u mega[[bazni par|baznim parovima]]) i približan odgovarajući broj gena (u zagradama). Efekti glavnih evolucijskih sila prokariotskog genoma označeni su trouglovima koji su, otprilike, pozicionirani preko raspona veličina genoma za koje se smatra da su odgovarajući efekti najizraženiji.]] [[Prokarioti|Prokariotski]] genomi imaju dva glavna mehanizma evolucije: [[mutacija|mutacije]] i [[horizontalni transfer gena]].<ref>{{cite book | vauthors = Toussaint A, Chandler M | chapter = Prokaryote Genome Fluidity: Toward a System Approach of the Mobilome | volume = 804 | pages = 57–80 | year = 2012 | pmid = 22144148 | doi = 10.1007/978-1-61779-361-5_4 | isbn = 978-1-61779-360-8 | series = Methods in Molecular Biology | title = Bacterial Molecular Networks }}</ref> Treći mehanizam, [[spolno razmnožavanje|seksualna reprodukcija]], istaknut je kod eukariota, a javlja se i kod bakterija. Prokarioti mogu steći novi genetički materijal putem procesa [[bakterijska konjugacija|bakterijske konjugacije]] u kojem se i [[plazmid]]i i cijeli [[hromosom]]i mogu prenositi između organizama. Često navođen primjer ovog procesa je prijenos [[otpornosti na antibiotike]], korištenjem plazmidne DNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruiz J, Pons MJ, Gomes C | title = Transferable mechanisms of quinolone resistance | journal = International Journal of Antimicrobial Agents | volume = 40 | issue = 3 | pages = 196–203 | date = septembar 2012 | pmid = 22831841 | doi = 10.1016/j.ijantimicag.2012.02.011 }}</ref> Drugi mehanizam evolucije genoma pruža [[transdukcija (genetika)|transdukcija]], pri čemu [[bakteriofag]]i unose novu DNK u bakterijski genom. Glavni mehanizam seksualne interakcije je [[transformacija (genetika)|prirodna genetička transformacija]], koja uključuje prijenos [[DNK]] iz jedne prokariotske ćelije u drugu, kroz posredni medij. Transformacija je uobičajeni način prijenosa DNK i poznato je da je najmanje 67 prokariotskih vrsta sposobno za transformaciju.<ref name="pmid17997281">{{cite journal | vauthors = Johnsborg O, Eldholm V, Håvarstein LS | title = Natural genetic transformation: prevalence, mechanisms and function | journal = Research in Microbiology | volume = 158 | issue = 10 | pages = 767–78 | date = decembar 2007 | pmid = 17997281 | doi = 10.1016/j.resmic.2007.09.004 | doi-access = free }}</ref> Evolucija genoma kod bakterija dobro je shvaćena, zbog hiljada dostupnih potpuno sekvenciranih bakterijskih genoma. Genetičke promjene mogu dovesti do povećanja ili smanjenja genomske složenosti zbog adaptivnog pojednostavljenja genoma i selekcije pročišćavanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Koonin EV, Wolf YI | title = Genomics of bacteria and archaea: the emerging dynamic view of the prokaryotic world | journal = Nucleic Acids Research | volume = 36 | issue = 21 | pages = 6688–719 | date = decembar 2008 | pmid = 18948295 | pmc = 2588523 | doi = 10.1093/nar/gkn668 }}</ref> Općenito, slobodnoživeće bakterije razvile su veće genome s više gena, kako bi se lakše prilagodile promjenjivim uvjetima okoline. Nasuprot tome, većina [[parazit]]skih bakterija ima smanjene genome jer njihovi domaćini osiguravaju mnoge, ako ne i većinu hranjivih tvari, tako da njihov genom ne mora [[kodon|kodirati]] [[enzim]]e koji sami proizvode te [[nutrijent|hranjive tvari]].<ref>{{Cite book |title=Microbiology: An Introduction |url=https://archive.org/details/microbiologyintr0000tort | vauthors = Tortora GJ |year=2015 | publisher = Pearson |isbn=978-0-321-92915-0 |oclc=913562643 |edition=12th }}</ref> {| class="wikitable" |- ! align="left"|'''[[Svojstvo]]'''!! align="left"|''''' Genom [[E. coli]]'' ''' !! align="left"|'''[[Ljudski genom]]''' |- | '''Veličina genoma ([[bazni par|bp]])''' || align= "right" | 4,6 Mb || align= "right" |3,2 Gb |- | '''Struktura genoma''' || align= "right" | Kružni || align= "right" | Linearni |- | '''Broj [[hromosom]]a''' || align= "right" | 1 || align= "right" | 46 |- | '''Prisustvo [[plazmid]]a''' || align= "right" | Da || align= "right" | Ne |- | '''Prisustvo [[histon]]a''' || align= "right" | Ne || align= "right" | Da |- | '''DNK segregirana u [[ćelijsko jedro|jedru]]''' || align= "right" |Ne ||align= "right" |Da |- | '''Broj [[gen]]a''' || align= "right" | 4.288 || align= "right" |20.000 |- | '''Prisustvo [[Intron]]a''' || align= "right" |Ne* || align= "right" |Da |- | '''Prosječna veličina gena''' || align= "right" |700 bp || align= "right" |27.000 bp |- |+ * ''E.coli'' u genima uglavnom sadrži samo [[egzon]]e. Međutim, sadrži malu količinu [[prerada RNK|samosplajsujućih]] [[intron]]a (Grupa II).<ref>{{cite journal | vauthors = Dai L, Zimmerly S | title = The dispersal of five group II introns among natural populations of Escherichia coli | journal = RNA | volume = 8 | issue = 10 | pages = 1294–307 | date = oktobar 2002 | pmid = 12403467 | pmc = 1370338 | doi = 10.1017/S1355838202023014 }}</ref> |} ===Eukarioti=== [[Eukariot]]ski genomi općenito su veći od genoma prokariota. Dok je genom ''[[E. coli]]'' dug otprilike 4,6 Mb,<ref>{{cite journal | vauthors = Blattner FR, Plunkett G, Bloch CA, Perna NT, Burland V, Riley M, Collado-Vides J, Glasner JD, Rode CK, Mayhew GF, Gregor J, Davis NW, Kirkpatrick HA, Goeden MA, Rose DJ, Mau B, Shao Y | display-authors = 6 | title = The complete genome sequence of Escherichia coli K-12 | journal = Science | volume = 277 | issue = 5331 | pages = 1453–62 | date = septembar 1997 | pmid = 9278503 | doi = 10.1126/science.277.5331.1453 | doi-access = free }}</ref> u poređenju s tim, ljudski genom je mnogo veći, sa veličinom od približno 3,2 Gb.<ref>{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = [[Nature]] | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | date = oktobar 2004 | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | bibcode = 2004Natur.431..931H | doi-access = free }}</ref> Eukariotski genom je linearan i može se sastojati od više [[hromosom]]a, upakovanih u [[ćelijsko jedro]]. Nekodirajući dijelovi gena, poznati kao [[intron]]i, koji uglavnom nisu prisutni kod prokariota, uklanjaju se [[prerada RNK|preradom RNK]] prije nego što se može dogoditi [[Translacija (biologija)|translacija]] proteina. Eukariotski genomi evoluiraju tokom vremena kroz mnoge mehanizme, uključujući [[spolno razmnožavanje]], koje potomstvu donosi mnogo veću genetičku raznolikost nego uobičajeni prokariotski proces replikacije u kojem su potomci teorijski genetički klonovi roditeljske ćelije. ==Veličina genoma== {{Glavni|Veličina genoma}} [[Genom|Veličina genoma]] obično se mjeri u [[bazni par|baznim parovima]] (ili [[nukleobaza]]ma u [[jednolančana DNK|jednolančanoj DNK]] ili [[RNK]]). [[C-vrijednost]] je još jedna mjera veličine genoma. Istraživanja prokariotskih genoma pokazuju da postoji značajna pozitivna [[korelacija]] između prokariotske [[C-vrijednost]]i i količine gena koji čine genom.<ref>{{cite journal | vauthors = Gregory TR | title = Coincidence, coevolution, or causation? DNA content, cell size, and the C-value enigma | journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society | volume = 76 | issue = 1 | pages = 65–101 | date = februar 2001 | pmid = 11325054 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2000.tb00059.x |doi-access=free }}</ref> Ovo ukazuje na to da je broj gena glavni faktor koji utiče na veličinu [[prokariot]]skog genoma. Kod [[eukariot]]skih organizama uočen je paradoks, naime da broj gena koji čine genom ne korelira s veličinom genoma. Drugim riječima, veličina genoma je mnogo veća nego što bi se očekivalo s obzirom na ukupan broj gena koji kodiraju proteine.<ref>{{cite journal | vauthors = Gregory TR | title = A bird's-eye view of the C-value enigma: genome size, cell size, and metabolic rate in the class aves | journal = Evolution; International Journal of Organic Evolution | volume = 56 | issue = 1 | pages = 121–30 | date = januar 2002 | pmid = 11913657 | doi = 10.1111/j.0014-3820.2002.tb00854.x | doi-access = free }}</ref> Veličina genoma može se povećati [[duplikacija gena|duplikacijom]], [[insercija (genetika)|insercijom]] ili [[poliploidija|poliploidizacijom]] . [[Genetička rekombinacija|Rekombinacija]] može dovesti i do gubitka ili do dobitka DNK. Genomi se također mogu smanjiti zbog [[delecija gena|delecija]]. Poznati primjer takvog propadanja gena je genom ''[[Mycobacterium leprae]]'', uzročnika [[huna|gube]]. ''M. leprae'' je s vremenom izgubio mnoge nekada funkcionalne gene zbog formiranja [[pseudogen]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Singh P, Cole ST | title = Mycobacterium leprae: genes, pseudogenes and genetic diversity | journal = Future Microbiology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 57–71 | date = januar 2011 | pmid = 21162636 | pmc = 3076554 | doi = 10.2217/fmb.10.153 }}</ref> To je očigledno ako se pogleda njegov najbliži pretak, ''Mycobacterium tuberculosis''.<ref>{{cite journal | vauthors = Eiglmeier K, Parkhill J, Honoré N, Garnier T, Tekaia F, Telenti A, Klatser P, James KD, Thomson NR, Wheeler PR, Churcher C, Harris D, Mungall K, Barrell BG, Cole ST | display-authors = 6 | title = The decaying genome of Mycobacterium leprae | journal = Leprosy Review | volume = 72 | issue = 4 | pages = 387–98 | date = decembar 2001 | pmid = 11826475 | doi = 10.5935/0305-7518.20010054 | doi-access = free }}</ref> ''M. leprae'' živi i replicira se unutar domaćina i zbog ovog aranžmana nema potrebu za mnogim genima koje je nekada nosila, a koji su joj omogućavali da živi i napreduje izvan domaćina. Stoga su vremenom ovi geni izgubili svoju funkciju kroz mehanizme poput [[mutacija]], što ih je učinilo [[pseudogen]]ima. Korisno je za organizam da se riješi neesencijalnih gena, jer to znatno ubrzava [[replikacija DNK|replikaciju njegove DNK]] i zahtijeva manje [[energija|energije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Rosengarten R, Citti C, Glew M, Lischewski A, Droesse M, Much P, Winner F, Brank M, Spergser J | display-authors = 6 | title = Host-pathogen interactions in mycoplasma pathogenesis: virulence and survival strategies of minimalist prokaryotes | journal = International Journal of Medical Microbiology | volume = 290 | issue = 1 | pages = 15–25 | date = mart 2000 | pmid = 11043978 | doi = 10.1016/S1438-4221(00)80099-5 }}</ref> Primjer povećanja veličine genoma tokom vremena vidi se kod filamentoznih biljnih [[patogen]]a. Genomi ovih biljnih patogena su tokom godina rasli zbog širenja, uzrokovanog ponavljanjima. Regije bogate ponavljanjima sadrže gene koji kodiraju proteine interakcije s domaćinom. Dodavanjem sve više ponavljanja ovim regijama, biljke povećavaju mogućnost razvoja novih faktora virulencije putem mutacija i drugih oblika [[genetička rekombinacija|genetičke rekombinacije]]. Na taj način je korisno za ove biljne patogene da imaju veće genome.<ref>{{cite journal | vauthors = Raffaele S, Kamoun S | title = Genome evolution in filamentous plant pathogens: why bigger can be better | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 10 | issue = 6 | pages = 417–30 | date = maj 2012 | pmid = 22565130 | doi = 10.1038/nrmicro2790 | s2cid = 6169712 }}</ref> == Hromosomska evolucija == [[Slika:Chromosome 2 merge en.svg|thumb| Fuzija hromosoma, što dovodi do smanjenog broja hromosoma (ovdje spojeni [[Hromosom 2|ljudski hromosom 2]], s dva odvojena hromosoma koja su i dalje prisutna kod [[čimpanze|čimpanzi]] i drugih [[majmun]]a).]] '''Evolucija genoma''' može se impresivno prikazati promjenom broja i strukture [[hromosom]]a tokom vremena. Naprimjer, predački hromosomi koji odgovaraju [[Projekat genoma čimpanze|hromosomima 2A i 2B čimpanze]] spojeni su da bi proizveli [[hromosom 2|ljudski hromosom 2]]. Slično tome, hromosomi udaljenije srodnih vrsta pokazuju hromosome koji su tokom evolucije razbijeni na više dijelova. To se može demonstrirati [[FISH|fluorescentna in situ hibridizacija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ferguson-Smith MA, Pereira JC, Borges A, Kasai F | title = Observations on chromosome-specific sequencing for the construction of cross-species chromosome homology maps and its resolution of human:alpaca homology | journal = Molecular Cytogenetics | volume = 15 | issue = 1 | date = oktobar 2022 | pmid = 36207754 | pmc = 9547437 | doi = 10.1186/s13039-022-00622-0 | doi-access = free }}</ref> ==Mehanizmi== ===Duplikacija gena=== {{glavni|Duplikacija (genetika)}} Duplikacija genoma javlja se putem različitih mehanizama navedenih u nastavku <ref>{{cite web |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s42764-025-00174-8 |title=DNA repeats: origins, conservation, and role in human disease |publisher=Springer}}</ref>. [[Duplikacija gena]] proces je kojim se duplicira regija [[DNK]] koja kodira gen. To se može dogoditi kao rezultat greške u [[Genetička rekombinacija|rekombinaciji]] ili putem [[retrotranspozicija]]. Duplikati gena su često imuni na [[selektivni pritisak]] pod kojim geni normalno postoje. Kao rezultat toga, veliki broj mutacija može se akumulirati u dupliciranom genskom kodu. To može učiniti gen nefunkcionalnim ili u nekim slučajevima donijeti određenu korist organizmu.<ref>{{cite journal|title=Evolution by gene duplication: an update|journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=18|issue=6 |pages=292–8 |doi=10.1016/S0169-5347(03)00033-8 | vauthors = Zhang J |year=2003}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Taylor JS, Raes J | title = Duplication and divergence: the evolution of new genes and old ideas | journal = Annual Review of Genetics | volume = 38 | pages = 615–43 | year = 2004 | pmid = 15568988 | doi = 10.1146/annurev.genet.38.072902.092831 }}</ref> ===Duplikacija cijelog genoma=== Slično duplikaciji gena, duplikacija cijelog genoma proces je kojim se kopiraju sve genetičke informacije organizma, jednom ili više puta, što je poznato kao [[poliploidija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Song C, Liu S, Xiao J, He W, Zhou Y, Qin Q, Zhang C, Liu Y | title = Polyploid organisms | journal = Science China Life Sciences | volume = 55 | issue = 4 | pages = 301–11 | date = april 2012 | pmid = 22566086 | doi = 10.1007/s11427-012-4310-2 | doi-access = free }}</ref> Ovo može pružiti evolucijsku korist organizmu tako što ga opskrbljuje višestrukim kopijama gena, stvarajući tako veću mogućnost funkcionalnih i selektivno favoriziranih gena. Međutim, testovi za poboljšanu brzinu i inovacije kod riba [[prave košljoribe|Teleostei]] s dupliciranim genomima u usporedbi s njihovim bliskim srodnicima [[Holostei]] ribama (bez dupliciranih genoma) otkrili su da je postojala mala razlika između njih tokom prvih 150 miliona godina njihove evolucije.<ref>{{cite journal | vauthors = Clarke JT, Lloyd GT, Friedman M | title = Little evidence for enhanced phenotypic evolution in early teleosts relative to their living fossil sister group | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 41 | pages = 11531–6 | date = oktobar 2016 | pmid = 27671652 | pmc = 5068283 | doi = 10.1073/pnas.1607237113 | bibcode = 2016PNAS..11311531C | doi-access = free }}</ref> U 1997., Wolfe & Shields dali su dokaze o drevnoj duplikaciji genoma ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' ([[kvasac]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Wolfe KH, Shields DC | title = Molecular evidence for an ancient duplication of the entire yeast genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-06-12_387_6634/page/708 | journal = Nature | volume = 387 | issue = 6634 | pages = 708–13 | date = juni 1997 | pmid = 9192896 | doi = 10.1038/42711 | bibcode = 1997Natur.387..708W | doi-access = free }}</ref> U početku primijećeno je da ovaj genom kvasca sadrži mnogo pojedinačnih [[duplikacija gena]]. Wolfe i Shields su pretpostavili da je to zapravo rezultat duplikacije cijelog genoma u dalekoj evolucijskoj historiji kvasca. Pronašli su 32 para [[homologni hromosom|homolognih hromosomskih regija]], što čini više od polovine genoma kvasca. Također su primijetili da iako su [[homologni hromosom]]i prisutni, često su se nalazili na različitim hromosomima. Na osnovu ovih zapažanja, utvrdili su da je ''Saccharomyces cerevisiae'' prošao kroz duplikaciju cijelog genoma ubrzo nakon evolucijskog odvajanja od ''Kluyveromyces'', roda askomicetnih kvasaca. Vremenom su mnogi duplikati gena izbrisani i postali nefunkcionalni. Brojna hromosomska preuređenja razbila su originalne duplikate hromosoma u trenutnu manifestaciju homolognih hromosomskih regija. Ova ideja je dodatno učvršćena proučavanjem genoma bliskog srodnika kvasca ''Ashbya gossypii''.<ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich FS, Voegeli S, Brachat S, Lerch A, Gates K, Steiner S, Mohr C, Pöhlmann R, Luedi P, Choi S, Wing RA, Flavier A, Gaffney TD, Philippsen P | title = The Ashbya gossypii genome as a tool for mapping the ancient Saccharomyces cerevisiae genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/304 | journal = Science | volume = 304 | issue = 5668 | pages = 304–7 | date = april 2004 | pmid = 15001715 | doi = 10.1126/science.1095781 | bibcode = 2004Sci...304..304D | s2cid = 26130646 }}</ref> Duplikacija cijelog genoma uobičajena je kod gljiva, kao i kod biljnih vrsta. Primjer ekstremne duplikacije genoma predstavlja obična vrpca (''Spartina anglica'') koja je dodekaploid, što znači da sadrži 12 hromosomskih setova,<ref>{{cite journal | vauthors = Buggs RJ | title = Monkeying around with ploidy | journal = Molecular Ecology | volume = 21 | issue = 21 | pages = 5159–61 | date = novembar 2012 | pmid = 23075066 | doi = 10.1111/mec.12005 | bibcode = 2012MolEc..21.5159B | s2cid = 5799005 }}</ref> u oštroj suprotnosti s ljudskom diploidnom strukturom u kojoj svaka jedinka ima samo dva seta od 23 hromosoma. ===Transpozabilni elementi=== {{glavni|Transpozabilni element}} [[Transpozabilni element]]i su regije DNK koje se mogu umetnuti u [[genetički kod]], putem jednog od dva mehanizma. Ovi mehanizmi rade slično funkcionalnostima "izreži i zalijepi" i "kopiraj i zalijepi" (eng. coppy – paste) u programima za obradu teksta. Mehanizam "izreži i zalijepi" funkcionira tako što izrezuje DNK s jednog mjesta u genomu i ubacuje se na drugo mjesto u kodu. Mehanizam "kopiraj i zalijepi" funkcionira tako što pravi genetičku kopiju ili kopije određene regije DNK i ubacuje te kopije negdje drugdje u kodu.<ref>{{cite journal | vauthors = Wicker T, Sabot F, Hua-Van A, Bennetzen JL, Capy P, Chalhoub B, Flavell A, Leroy P, Morgante M, Panaud O, Paux E, SanMiguel P, Schulman AH | title = A unified classification system for eukaryotic transposable elements | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 973–82 | date = decembar 2007 | pmid = 17984973 | doi = 10.1038/nrg2165 | s2cid = 32132898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ivics Z, Izsvák Z | title = A whole lotta jumpin' goin' on: new transposon tools for vertebrate functional genomics | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2005-01_21_1/page/8 | journal = Trends in Genetics | volume = 21 | issue = 1 | pages = 8–11 | date = januar 2005 | pmid = 15680506 | doi = 10.1016/j.tig.2004.11.008 }}</ref> Najčešći transpozabilni element u [[ljudski genom|ljudskom genomu]] je [[Alu sekvenca]], koja je prisutna u genomu preko milion puta.<ref>{{cite journal | vauthors = Oler AJ, Traina-Dorge S, Derbes RS, Canella D, Cairns BR, Roy-Engel AM | title = Alu expression in human cell lines and their retrotranspositional potential | journal = Mobile DNA | volume = 3 | issue = 1 | date = juni 2012 | pmid = 22716230 | pmc = 3412727 | doi = 10.1186/1759-8753-3-11 | doi-access = free }}</ref> ===Mutacija=== {{glavni|Mutacija}} Često se javljaju spontane [[mutacije]] koje mogu uzrokovati različite promjene u genomu. Mutacije mogu ili promijeniti identitet jednog ili više [[nukleotid]]a ili rezultirati dodavanjem ili brisanjem jedne ili više [[nukleinska baza|nukleotidnih baza]]. Takve promjene mogu dovesti do [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]], što uzrokuje da se cijeli kod čita drugačijim redoslijedom od originala, što često rezultira time da protein postane nefunkcionalan.<ref>{{cite journal | vauthors = Griffiths A | title = Slipping and sliding: frameshift mutations in herpes simplex virus thymidine kinase and drug-resistance | journal = Drug Resistance Updates | volume = 14 | issue = 6 | pages = 251–9 | date = decembar 2011 | pmid = 21940196 | pmc = 3195865 | doi = 10.1016/j.drup.2011.08.003 }}</ref> Mutacija u [[prmotor (genetika)|promotorskoj regiji]], pojačivačkoj regiji ili regiji vezivanja [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] također može rezultirati gubitkom funkcije ili pojačanom ili smanjenom regulacijom u [[transkripcija (genetika)|transkripciji]] gena na koji djeluju ovi regulatorni elementi. Mutacije se stalno događaju u genomu organizma i mogu uzrokovati negativan učinak, pozitivan ili neutralan učinak (bez ikakvog učinka).<ref>{{cite journal | vauthors = Eyre-Walker A, Keightley PD | title = The distribution of fitness effects of new mutations | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 8 | issue = 8 | pages = 610–8 | date = august 2007 | pmid = 17637733 | doi = 10.1038/nrg2146 | s2cid = 10868777 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gillespie JH | title = Molecular Evolution over the Mutational Landscape | url = https://archive.org/details/sim_evolution_1984-09_38_5/page/1116 | journal = Evolution; International Journal of Organic Evolution | volume = 38 | issue = 5 | pages = 1116–29 | date = septembar 1984 | pmid = 28555784 | doi = 10.2307/2408444 | jstor = 2408444 }}</ref> ===Pseudogen=== {{glavni|Pseudogen}} [[Slika:Pseudogenes Mycobacteria.png|thumb|600x600px| ProS lokusi u ''Mycobacterium leprae'' i ''M. tuberculosis'', pokazujući 3 pseudogena (označena križićima) u ''M. leprae'' koji i dalje predstavljaju funkcionalne gene u ''M. tuberculosis''. Homologni geni su označeni identičnim bojama i vertikalnim, šrafiranim trakama. Modificirano prema Cole et al. 2001.<ref name="l">{{cite journal | vauthors = Cole ST, Eiglmeier K, Parkhill J, James KD, Thomson NR, Wheeler PR, Honoré N, Garnier T, Churcher C, Harris D, Mungall K, Basham D, Brown D, Chillingworth T, Connor R, Davies RM, Devlin K, Duthoy S, Feltwell T, Fraser A, Hamlin N, Holroyd S, Hornsby T, Jagels K, Lacroix C, Maclean J, Moule S, Murphy L, Oliver K, Quail MA, Rajandream MA, Rutherford KM, Rutter S, Seeger K, Simon S, Simmonds M, Skelton J, Squares R, Squares S, Stevens K, Taylor K, Whitehead S, Woodward JR, Barrell BG | display-authors = 6 | title = Massive gene decay in the leprosy bacillus | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1007 | journal = [[Nature]] | volume = 409 | issue = 6823 | pages = 1007–11 | date = februar 2001 | pmid = 11234002 | doi = 10.1038/35059006 | s2cid = 4307207 | bibcode = 2001Natur.409.1007C }}</ref>]] Često kao rezultat spontane [[mutacije]], [[pseudogen]]i su disfunkcionalni geni izvedeni iz prethodno funkcionalnih srodnih gena. Postoje mnogi mehanizmi kojima funkcionalni gen može postati pseudogen, uključujući [[delecija (genetika)|deleciju]] ili [[insercija (genetika)|inserciju]] jednog ili više [[nukleotid]]a. To može rezultirati pomicanjem [[okvir čitanja|okvira čitanja]], uzrokujući da gen više ne kodira očekivani protein, uvodi preuranjeni [[stop kodon]] ili mutaciju u [[Promotor (genetika)|promotorskoj]] regiji.<ref>{{cite journal | vauthors = Pink RC, Wicks K, Caley DP, Punch EK, Jacobs L, Carter DR | title = Pseudogenes: pseudo-functional or key regulators in health and disease? | journal = RNA | volume = 17 | issue = 5 | pages = 792–8 | date = maj 2011 | pmid = 21398401 | pmc = 3078729 | doi = 10.1261/rna.2658311 }}</ref> Često citirani primjeri pseudogena unutar ljudskog genoma uključuju nekada funkcionalne [[mirisni režanj|olfaktorne]] genske porodice. Vremenom su mnogi olfaktorni geni u ljudskom genomu postali [[pseudogen]]i i više nisu bili u stanju proizvoditi funkcionalne proteine, što objašnjava slabiji osjećaj mirisa koji ljudi posjeduju u poređenju sa svojim srodnicima [[sisari]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Sharon D, Glusman G, Pilpel Y, Horn-Saban S, Lancet D | title = Genome dynamics, evolution, and protein modeling in the olfactory receptor gene superfamily | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 855 | issue = 1 | pages = 182–93 | date = novembar 1998 | pmid = 9929603 | doi = 10.1111/j.1749-6632.1998.tb10564.x | bibcode = 1998NYASA.855..182S | s2cid = 29725250 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mombaerts P | title = The human repertoire of odorant receptor genes and pseudogenes | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 2 | pages = 493–510 | year = 2001 | pmid = 11701659 | doi = 10.1146/annurev.genom.2.1.493 | doi-access = free }}</ref> Slično tome, bakterijski pseudogeni obično nastaju iz [[adaptacije]] slobodnoživućih bakterija na [[Parazitizam|parazitski]] način života, tako da mnogi metabolički geni postaju suvišni kako se ove vrste prilagođavaju svom domaćinu. Nakon što parazit dobije hranjive tvari (kao što su [[aminokiseline]] ili [[vitamini]]) od svog domaćina, nema potrebu da sam proizvodi te hranjive tvari i često gubi gene potrebne za njihovu proizvodnju. ===Premještanje egzona=== {{glavni|Premještanje egzona}} [[Premještanje egzona]] mehanizam je kojim se stvaraju novi geni. To se može dogoditi kada se dva ili više [[egzon]]a iz različitih gena kombinuju ili kada se egzoni dupliciraju. Premještanje egzona rezultira novim genima promjenom trenutne strukture [[intron]]-egzon. To se može dogoditi bilo kojim od sljedećih procesa: premještanje posredovano [[transpozon]]ima, seksualna rekombinacija ili nehomologna rekombinacija (također nazvana [[nelegitimna rekombinacija]]). Miješanje egzona može uvesti nove gene u genom koji mogu biti ili selektirani i izbrisani ili selektivno favorizirani i konzervirani.<ref>{{cite journal | vauthors = Liu M, Grigoriev A | title = Protein domains correlate strongly with exons in multiple eukaryotic genomes--evidence of exon shuffling? | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-09_20_9/page/399 | journal = Trends in Genetics | volume = 20 | issue = 9 | pages = 399–403 | date = septembar 2004 | pmid = 15313546 | doi = 10.1016/j.tig.2004.06.013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Froy O, Gurevitz M | title = Arthropod and mollusk defensins--evolution by exon-shuffling | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2003-12_19_12/page/684 | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 12 | pages = 684–7 | date = decembar 2003 | pmid = 14642747 | doi = 10.1016/j.tig.2003.10.010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Roy SW | title = Recent evidence for the exon theory of genes | url = https://archive.org/details/sim_genetica_2003-07_118_2-3/page/251 | journal = Genetica | volume = 118 | issue = 2–3 | pages = 251–66 | date = juli 2003 | pmid = 12868614 | doi = 10.1023/A:1024190617462 | s2cid = 2266380 }}</ref> ===Redukcije genoma i gubitak gena=== Mnoge vrste pokazuju redukciju genoma kada podskupovi njihovih gena više nisu potrebni. To se obično događa kada se organizmi prilagode [[parazit]]skom načinu života, npr. kada im domaćin osigurava hranjive tvari. Kao posljedica toga, gube gene potrebne za proizvodnju tih hranjivih tvari. U mnogim slučajevima postoje i slobodno živeće i parazitske vrste koje se mogu usporediti i identificirati njihovi izgubljeni geni. Dobri primjeri su genomi ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' i ''[[Mycobacterium leprae]]'', od kojih potonji ima dramatično smanjen genom (vidi sliku pod ''pseudogeni'' iznad). Još jedan lijep primjer su [[endosimbiont]]ne vrste. Naprimjer, ''[[Polynucleobacter necessarius]]'' opisan je prvi put kao [[citoplazma]]tski endosimbiont cilijate ''[[Euplotes aediculatus]]''. Potonja vrsta umire ubrzo nakon što se izliječi od endosimbionata. U nekoliko slučajeva u kojima ''P. necessarius'' nije prisutan, drugačija i rjeđa bakterija očigledno obavlja istu funkciju. Nijedan pokušaj uzgoja simbiotske ''P. necessarius'' izvan njihovih domaćina još nije bio uspješan, što snažno ukazuje na to da je odnos obavezan za oba partnera. Ipak, identificirani su blisko povezani slobodnoživući srodnici ''P. necessarius''. [[Endosimbiont]]i imaju značajno smanjeni genom u poređenju sa svojim slobodnoživućim srodnicima (1,56 Mbp u odnosu na 2,16 Mbp).<ref name="Boscaro2013">{{cite journal | vauthors = Boscaro V, Felletti M, Vannini C, Ackerman MS, Chain PS, Malfatti S, Vergez LM, Shin M, Doak TG, Lynch M, Petroni G | title = Polynucleobacter necessarius, a model for genome reduction in both free-living and symbiotic bacteria | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 46 | pages = 18590–5 | date = novembar 2013 | pmid = 24167248 | pmc = 3831957 | doi = 10.1073/pnas.1316687110 | bibcode = 2013PNAS..11018590B | doi-access = free }}</ref> == Specijacija == [[Slika:Melanochromis auratus femelle dominante.jpg|thumb|280px|Ciklide poput ''[[Tropheops tropheops]]'' iz [[jezero Malawi|jezera Malawi]] pružaju modele za evoluciju genoma.]] Glavno pitanje evolucijske biologije je kako se genomi mijenjaju da bi stvorili nove vrste. [[Specijacija]] zahtijeva promjene u [[Etologija|ponašanju]], [[Morfologija (biologija)|morfologija]], [[fiziologija]] ili [[metabolizam]] (ili njihove kombinacije). Evolucija genoma tokom specijacije proučavana je tek nedavno s dostupnošću tehnologija [[sekvenciranje DNK|sekvenciranje sljedeće generacije]]. Naprimjer, [[Ciklide|ribe ciklide]] u afričkim jezerima razlikuju se i morfološki i po svom ponašanju. Genomi pet vrsta otkrili su da su se i sekvence, ali i obrazac ekspresije mnogih gena brzo promijenili u relativno kratkom vremenskom periodu (100.000 do nekoliko miliona godina). Značajno je da je 20% parova [[Duplikacija gena|duplikat gena]] dobilo potpuno novi [[Ekspresija gena|tkivno specifični ekspresijski]] obrazac, što ukazuje na to da su i ovi geni dobili nove funkcije. S obzirom na to da ekspresiju gena pokreću kratke [[regulatorna sekvenca|regulatorne sekvence]], što pokazuje da je za pokretanje specijacije potrebno relativno malo mutacija. Genomi ciklida također su pokazali povećane evolucijske stope u [[mikroRNK]] koje su uključene u ekspresiju gena.<ref name="Brawand2014">{{cite journal | vauthors = Brawand D, Wagner CE, Li YI, Malinsky M, Keller I, Fan S, Simakov O, Ng AY, Lim ZW, Bezault E, Turner-Maier J, Johnson J, Alcazar R, Noh HJ, Russell P, Aken B, Alföldi J, Amemiya C, Azzouzi N, Baroiller JF, Barloy-Hubler F, Berlin A, Bloomquist R, Carleton KL, Conte MA, D'Cotta H, Eshel O, Gaffney L, Galibert F, Gante HF, Gnerre S, Greuter L, Guyon R, Haddad NS, Haerty W, Harris RM, Hofmann HA, Hourlier T, Hulata G, Jaffe DB, Lara M, Lee AP, MacCallum I, Mwaiko S, Nikaido M, Nishihara H, Ozouf-Costaz C, Penman DJ, Przybylski D, Rakotomanga M, Renn SC, Ribeiro FJ, Ron M, Salzburger W, Sanchez-Pulido L, Santos ME, Searle S, Sharpe T, Swofford R, Tan FJ, Williams L, Young S, Yin S, Okada N, Kocher TD, Miska EA, Lander ES, Venkatesh B, Fernald RD, Meyer A, Ponting CP, Streelman JT, Lindblad-Toh K, Seehausen O, Di Palma F | display-authors = 6 | title = The genomic substrate for adaptive radiation in African cichlid fish | journal = Nature | volume = 513 | issue = 7518 | pages = 375–381 | date = septembar 2014 | pmid = 25186727 | pmc = 4353498 | doi = 10.1038/nature13726 | bibcode = 2014Natur.513..375B }}</ref><ref name="Jiggins">{{cite journal | vauthors = Jiggins CD | title = Evolutionary biology: Radiating genomes | journal = Nature | volume = 513 | issue = 7518 | pages = 318–9 | date = septembar 2014 | pmid = 25186726 | doi = 10.1038/nature13742 | bibcode = 2014Natur.513..318J | doi-access = free }}</ref> == Ekspresija gena == Mutacije mogu dovesti do promjene funkcije gena ili, vjerovatno češće, do promjene obrazaca [[ekspresija gena|ekspresije gena]]. U stvari, studija na 12 životinjskih vrsta pružila je snažne dokaze da je tkivno specifična ekspresija gena u velikoj mjeri [[konzervirana sekvenca|konzervirana između ortologa kod različitih vrsta]]. Međutim, paralozi unutar iste vrste često imaju drugačiji obrazac ekspresije. To jest, nakon duplikacije gena, oni često mijenjaju svoj obrazac ekspresije, naprimjer, tako što se eksprimiraju u drugom tkivu i time usvajaju nove uloge.<ref>{{cite journal | vauthors = Kryuchkova-Mostacci N, Robinson-Rechavi M | title = Tissue-Specificity of Gene Expression Diverges Slowly between Orthologs, and Rapidly between Paralogs | journal = PLOS Computational Biology | volume = 12 | issue = 12 | date = decembar 2016 | pmid = 28030541 | pmc = 5193323 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1005274 | bibcode = 2016PLSCB..12E5274K | doi-access = free }}</ref> ==Sastav nukleotida (GC-sadržaj)== [[Genetički kod]] sastoji se od sekvenci četiri [[nukleotid]]ne baze: [[adenin]], [[guanin]], [[citozin]] i [[timin]], koje se obično nazivaju A, G, C i T. G-C sadržaj je procenat G i C baza unutar genoma. G-C sadržaj se uveliko razlikuje između različitih organizama.<ref>{{cite journal | vauthors = Li W | title = On parameters of the human genome | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 288 | pages = 92–104 | date = novembar 2011 | pmid = 21821053 | doi = 10.1016/j.jtbi.2011.07.021 | bibcode = 2011JThBi.288...92L }}</ref> Pokazalo se da [[kodirajuća regija|regije čiji geni kodiraju]] imaju veći sadržaj GC i što je gen duži, to je veći postotak prisutnih G i C baza. Veći sadržaj GC donosi korist jer se veza guanin-citozin sastoji od tri [[vodikova veza|vodikove veze]], dok se veza adenin-timin sastoji od samo dvije. Dakle, tri vodikove veze daju veću stabilnost lancu DNK. Stoga ne čudi da važni geni često imaju veći sadržaj GC od drugih dijelova genoma organizma.<ref>{{cite journal | vauthors = Galtier N | title = Gene conversion drives GC content evolution in mammalian histones | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2003-02_19_2/page/65 | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 2 | pages = 65–8 | date = februar 2003 | pmid = 12547511 | doi = 10.1016/S0168-9525(02)00002-1 }}</ref> Iz tog razloga, mnoge vrste koje žive na vrlo visokim temperaturama, poput [[ekosistem]]a koji okružuju [[higrotermalni otvor|hidrotermalne izvore]], imaju vrlo visok sadržaj GC. Visok sadržaj GC se također vidi u regulatornim sekvencama kao što su promotori koji signaliziraju početak gena. Mnogi [[promotor (genetika)|promotori]] sadrže [[CpG-otok]]e, područja genoma gdje se citozinski nukleotid javlja pored guaninskog nukleotida u većem omjeru. Također je pokazano da široka distribucija sadržaja GC između vrsta unutar roda pokazuje starije porijeklo. Budući da su vrste imale više vremena za evoluciju, njihov sadržaj GC se dalje razišao. ==Evolucija translacije genetičkog koda== [[Aminokiseline]] sastoje se od tri bazna [[kodon]]a i [[glicin]]ski i [[alanin]]ski karakteriziraju kodoni s guanin-citozinskim vezama na prve dvije bazne pozicije kodona. Ova GC veza daje veću stabilnost strukturi DNK. Postoji hipoteza da su prvi organizmi, koji su evoluirali u okruženju visoke temperature i pritiska, bili potrebni za stabilnost ovih GC veza u svom [[genetički kod|genetičkom kodu]].<ref>{{cite journal | vauthors = Šmarda P, Bureš P, Horová L, Leitch IJ, Mucina L, Pacini E, Tichý L, Grulich V, Rotreklová O | display-authors = 6 | title = Ecological and evolutionary significance of genomic GC content diversity in monocots | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 111 | issue = 39 | pages = E4096-102 | date = septembar 2014 | pmid = 25225383 | pmc = 4191780 | doi = 10.1073/pnas.1321152111 | bibcode = 2014PNAS..111E4096M | doi-access = free }}</ref> ==''De novo'' porijeklo gena== {{Glavni|De novo nastanak gena}} Novi geni mogu nastati iz [[nekodirajuća DNK|nekodirajuće DNK]]. ''De novo'' porijeklo (gena koji kodiraju proteine) zahtijeva samo dvije karakteristike, naime generiranje [[otvoreni okvir čitanja|otvorenog okvira čitanja]] i stvaranje mjesta vezivanja za [[transkripcijski faktor]]. Naprimjer, Levine i kolege izvijestili su o porijeklu pet novih gena u genomu ''[[Drosophila melanogaster|D. melanogaster]]'' iz nekodirajuće DNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Levine MT, Jones CD, Kern AD, Lindfors HA, Begun DJ | title = Novel genes derived from noncoding DNA in Drosophila melanogaster are frequently X-linked and exhibit testis-biased expression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 26 | pages = 9935–9 | date = juni 2006 | pmid = 16777968 | pmc = 1502557 | doi = 10.1073/pnas.0509809103 | bibcode = 2006PNAS..103.9935L | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhou Q, Zhang G, Zhang Y, Xu S, Zhao R, Zhan Z, Li X, Ding Y, Yang S, Wang W | title = On the origin of new genes in Drosophila | journal = Genome Research | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1446–55 | date = septembar 2008 | pmid = 18550802 | pmc = 2527705 | doi = 10.1101/gr.076588.108 }}</ref> Naknadno je [[De novo porijeklo gena|''de novo'' porijeklo gena]] također dokazano i kod drugih organizama kao što su [[Saccharomyces cerevisiae|kvasac]],<ref>{{cite journal | vauthors = Cai J, Zhao R, Jiang H, Wang W | title = De novo origination of a new protein-coding gene in Saccharomyces cerevisiae | journal = Genetics | volume = 179 | issue = 1 | pages = 487–96 | date = maj 2008 | pmid = 18493065 | pmc = 2390625 | doi = 10.1534/genetics.107.084491 }}</ref> [[riža]]<ref>{{cite journal | vauthors = Xiao W, Liu H, Li Y, Li X, Xu C, Long M, Wang S | title = A rice gene of de novo origin negatively regulates pathogen-induced defense response | journal = PLOS ONE | volume = 4 | issue = 2 | year = 2009 | pmid = 19240804 | pmc = 2643483 | doi = 10.1371/journal.pone.0004603 | veditors = El-Shemy HA | bibcode = 2009PLoSO...4.4603X | doi-access = free }}</ref> i [[ljudi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Knowles DG, McLysaght A | title = Recent de novo origin of human protein-coding genes | journal = Genome Research | volume = 19 | issue = 10 | pages = 1752–9 | date = oktobar 2009 | pmid = 19726446 | pmc = 2765279 | doi = 10.1101/gr.095026.109 }}</ref> Naprimjer, Wu i saradnici (2011) su izvijestili o 60 pretpostavljenih ''de novo'' gena specifičnih za ljude, od kojih su svi kratki i sastoje se od jednog [[egzon]]a (osim jednog).<ref name="Wu 2011">{{cite journal | vauthors = Wu DD, Irwin DM, Zhang YP | title = De novo origin of human protein-coding genes | journal = PLOS Genetics | volume = 7 | issue = 11 | date = novembar 2011 | pmid = 22102831 | pmc = 3213175 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002379 | doi-access = free }}</ref> Kod [[bakterija]], 'uzemljeni' profagi (tj. integrirani [[fag]]i, koji ne mogu proizvesti nove fage) su tampon zone koje bi tolerirale varijacije, čime se povećava [[vjerovatnoća]] formiranja de novo gena.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramisetty BC, Sudhakari PA | title = Bacterial 'Grounded' Prophages: Hotspots for Genetic Renovation and Innovation | language = en | journal = Frontiers in Genetics | volume = 10 | page = 65 | date = 2019 | pmid = 30809245 | pmc = 6379469 | doi = 10.3389/fgene.2019.00065 | doi-access = free }}</ref> Ovi uzemljeni profagi i drugi slični genetički elementi mjesta su gdje se geni mogu steći putem [[horizontalni transfer gena|horizontalnog transfera gena]] (HGT). ==Porijeklo života i prvi genomi== Da bi se razumjelo kako je genom nastao, potrebno je poznavanje hemijskih puteva koji omogućavaju formiranje ključnih gradivnih blokova genoma pod vjerojatnim [[abiogeneza|prebiotskim uslovima]]. Prema hipotezi o [[RNK-svijet]]u, slobodno plutajući [[ribonukleotid]]i bili su prisutni u primitivnoj supi. To su bili fundamentalnr molekule koje su se kombinovali u seriju i formirali originalni [[RNK]] genom. Molekule složene poput RNK morale su nastati iz [[mala molekula|malih molekula]], čijom je reaktivnošću upravljao fizičko-hemijski proces. RNK se sastoji od [[purin]]skih i [[pirimidin]]skih [[nukleotid]]a, od kojih su oba neophodna za pouzdan transfer informacija, a time i za Darwinovsku [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] i [[evolucija|evoluciju]].Nam et al.<ref>{{cite journal |vauthors=Nam I, Nam HG, Zare RN |title=Abiotic synthesis of purine and pyrimidine ribonucleosides in aqueous microdroplets |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=115 |issue=1 |pages=36–40 |date=januar 2018 |pmid=29255025 |pmc=5776833 |doi=10.1073/pnas.1718559115 |doi-access=free |bibcode=2018PNAS..115...36N }}</ref> demonstrirali su direktnu kondenzaciju nukleobaza s ribozom, dajući ribonukleozide u vodenim mikrokapljicama, ključni korak koji dovodi do formiranja RNK genoma. Također, uvjerljiv prebiotski proces za sintezu pirimidinskih i purinskih ribonukleotida koji dovodi do formiranja genoma korištenjem vlažno-suhih ciklusa predstavili su Becker et al.<ref>{{cite journal |vauthors=Becker S, Feldmann J, Wiedemann S, Okamura H, Schneider C, Iwan K, Crisp A, Rossa M, Amatov T, Carell T |title=Unified prebiotically plausible synthesis of pyrimidine and purine RNA ribonucleotides |url=https://archive.org/details/science_2019-10-04_366_6461/page/76 |journal=Science |volume=366 |issue=6461 |pages=76–82 |date=oktobar 2019 |pmid=31604305 |doi=10.1126/science.aax2747 |bibcode=2019Sci...366...76B }}</ref> ==Također pogledajte== * [[De novo rođenje gena]] * [[Model dvostrukog rezanja i spajanja]] * [[Premještanje eksona]] * [[Fuzijski gen|Fuzija gena]] * [[Duplikacija gena]] * [[Horizontalni transfer gena]] * [[transpozon|Mobilni genetički elementi]] == Reference == {{refspisak|30em}} [[Kategorija:Proširena evolucijska sinteza]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Molekularna evolucija]] gqoktclpf9jpa0n19wfdl5xqei2dl76 0 535994 3921934 3914031 2026-08-24T21:45:58Z InternetArchiveBot 118070 Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921934 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Janice Rand | serija = ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'' | slika = Grace Lee Whitney Star Trek (cropped).JPG | prvo = "The Man Trap" (1966)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'') | zadnje = "Flashback..." (1996)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | kreator = [[Gene Roddenberry]] | portretirao = [[Grace Lee Whitney]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Čovjek]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = Yeoman | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Janice Rand''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'' tokom njene prve sezone, kao i u tri filma ''Zvjezdanih staza'', koju glumi [[Grace Lee Whitney]]. Ona je kapetanova pomoćnica na brodu [[USS Enterprise]] (NCC-1701), a prvi put se pojavila u epizodi "The Man Trap". Imala je značajne uloge u epizodama "The Enemy Within", u kojoj se bori protiv zle verzije kapetana [[James T. Kirk|Jamesa T. Kirka]]; "Charlie X", u kojoj se mladić s božanskim moćima zaljubljuje u nju; i "Miri", u kojoj se zarazi smrtonosnom bolešću dok je na misiji i otmu je ljubomorna djeca. Rand je glumila američka glumica [[Grace Lee Whitney]], koja je prethodno radila s kreatorom ''Zvjezdanih staza'' [[Gene Roddenberry|Geneom Roddenberryjem]] u pilot epizodi za seriju koju je on stvorio pod nazivom "Police Story". Whitney kao Rand bila je uključena u promociju ''Zvjezdanih staza'' prije emitiranja, ali se nije pojavila u prve dvije pilot epizode. Roddenberry je predstavio Whitney ulogu Rand, rekavši da su ona i Kirk trebali imati osjećaje jedno prema drugom, ali da ih nikada ne bi trebali slijediti. Sredinom prve sezone, Whitney je otpuštena. Zvanično objašnjenje bilo je da je produkcijski tim želio osloboditi Kirka kako bi mogao imati veze s drugim ženama, ali to je bilo neophodno zbog Whitneyine zloupotrebe droga.{{sfn |Shatner| 1993| pp=208-209}} Nije jasno ko je predložio da se njen ugovor raskine niti ko je donio konačnu odluku. Roddenberry je kasnije okrivio [[NBC]] za njeno otpuštanje i rekao da žali zbog toga.{{sfn|Whitfield|Roddenberry|1991|pp=130–131}} Nakon što je Whitney ponovo predstavljena ''Zvjezdanim stazama'' putem konvencija, ponovo je stupila u kontakt s Roddenberryjem, koji je želio uključiti Rand u novu seriju koja je tada bila u razvoju, ''[[Zvjezdane staze: Faza II]]''. Ovo je naknadno otkazano, ali se ona ponovo pojavila u ''[[Zvjezdane staze: Film|prvom filmu]]''. Whitney se ponovo pojavila kao Rand u ''[[Zvjezdane staze 4: Putovanje kući|Putovanju kući]]'' i ''[[Zvjezdane staze 6: Neotkrivena zemlja|Neotkrivenoj zemlji]]'', kao i u scenama u epizodi "Flashback" ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyagera]]'' smještenoj tokom događaja iz potonjeg filma. Whitney se ponovo pojavila kao Rand u fan serijama ''[[Zvjezdane staze: New Voyages|New Voyages]]'' i ''[[Zvjezdane staze: Of Gods and Men|Of Gods and Men]]'', a Rand je također glumila Meghan King Johnson u ''New Voyagesu''. Prije početka ''Originalne serije'', Whitney je promovisala seriju i bila je popularna u medijima. Kritičari su kasnije lik u njenim prvim pojavljivanjima nazvali stereotipnim, ali proširenje uloge u "Flashbacku" je pohvaljeno. == Koncept i razvoj == Gene Roddenberryjeva originalna prezentacija za ''Zvjezdane staze'' prikazivala je žensku kapetansku službenicu po imenu "Colt". Opisana je kao "plavuša i s figurom koju čak ni uniforma nije mogla sakriti". U ovoj prvoj verziji ''Zvjezdanih staza'', radila je kao "sekretarica, reporterka, knjigovođa kapetana Roberta April, i nesumnjivo želi da mu može služiti u ličnijim ulogama". Roddenberryjev opis nje završavao se sa "Nije glupa; ona je vrlo ženstvena, uznemirujuće."{{sfn |Roddenberry| 1964| p=8}} Ovaj lik je odabran za prvu pilot epizodu serije, "Kavez", s [[Laurel Goodwin]] u toj ulozi. Sličan lik je kreiran za drugu pilot epizodu, "Gdje nijedan čovjek nije otišao prije", ovaj put pod nazivom "Smith", a glumila ju je manekenka [[Andrea Dromm]].{{sfn |Solow|Justman| 1996| p=75}} Međutim, tokom razgovora s direktorom kastinga u ''Zvjezdanim stazama'', Roddenberry je u procesu kastinga stao u odbranu tri žene s kojima je ranije radio - [[Majel Barrett]], [[Nichelle Nichols]] i [[Grace Lee Whitney]].{{sfn |Solow|Justman| 1996| p=75}} Whitney se prethodno pojavila u Roddenberryjevoj neprodanoj pilot epizodi "Police Story", gdje je glumila policijsku poručnicu Lily Monroe. Bila je dostupna za pojavljivanje u seriji i odmah je dobila ulogu, plaćenu 750 dolara po epizodi i zagarantovano joj je pojavljivanje u sedam od prvih trinaest epizoda.{{sfn |Solow|Justman| 1996| p=156}}{{sfn |Cushman|Osborn| 2013| p=107}} Kasting je doveo do glasina da su ona i Roddenberry ranije bili u romantičnoj vezi, što je ona kasnije žestoko negirala rekavši da "nikada nisam imala romantičnu vezu s Geneom Roddenberryjem prije ''Zvjezdanih staza'', tokom ''Zvjezdanih staza'' ili nakon ''Zvjezdanih staza''." Priznala je da joj se on više puta udvarao, ali je ona željela da njihova veza ostane samo profesionalna.{{sfn |Cushman|Osborn| 2013| p=107}}{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=73}} [[File:William Shatner Star Trek.JPG|thumb|upright|left|alt=A black and white photo of a Caucasian man.|[[Gene Roddenberry|Roddenberry]] je želio da [[James T. Kirk|Kirk]] i Rand osjećaju prikrivenu naklonost, ali da nikada ne djeluju u skladu s tim.]] Roddenberry je objasnio Whitney da želi da Rand bude od povjerenja Kirku, ali da nikada nije želio da izražavaju svoju naklonost jedno prema drugom; umjesto toga, želio je da se to prikazuje kao stalna podstruja. Na ranim promotivnim fotografijama, Whitney je bila odjevena na isti način kao i žene u dvije pilot epizode - široka zlatna tunika i crne hlače. Žalila se Roddenberryju da joj skrivaju "noge plesačice",{{sfn |Cushman|Osborn| 2013| p=107}} pa je on zamolio [[William Ware Theiss|Williama Warea Theissa]] da joj dizajnira kratku suknju i tuniku{{sfn |Solow|Justman| 1996| p=156}} uniformu koju su usvojili i ostali ženski likovi u seriji.{{sfn |Cushman|Osborn| 2013| p=107}} Rekla je da je odjeća bila "senzacionalna" i da je "zaustavljala saobraćaj".{{sfn |Asherman| 1988| p=87}} Uprkos tome što je odjeća bila posebno dizajnirana za Whitney, Theiss je bila zabrinuta i govorila joj je da smrša.{{sfn |Whitfield|Roddenberry| 1991| p=117}} Nakon toga joj je doktor propisao [[amfetamin]]e radi mršanja. Whitney je izjavila da je to bio početak njene ovisnosti o njima i da bi se skinula s njih noću, počela je piti navečer kako bi uklonila "oštrinu".{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=86}} Također je razvio njene frizure za seriju, za koje je Roddenberry insistirao da moraju biti jedinstvene i futurističke kako bi gledaoci mogli vjerovati da vide budućnost na televiziji.{{sfn |Solow|Justman| 1996| p=157}} Prvobitno se na promotivnim fotografijama pojavljivala s ravnom kosom,{{sfn |Asherman| 1988| p=87}} ali je to promijenjeno u košnicu, koja je izgledala tako čvrsto da se [[Bob Justman]] našalio: "Mogli biste je udariti maljem i nikada ne biste napravili udubljenje."{{sfn |Solow|Justman| 1996| p=157}} Nastala je tako što su dvije perike Max Factora ispreplele u mrežasti konus.{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=77}} Whitney je opisala primjenu perike rekavši "svako jutro su mi je pribijali na glavu."<ref name=starlog105>{{cite journal|last1=Dickholtz|first1=Daniel|title=The Grace & Wit of Grace Lee Whitney|journal=[[Starlog]]|date=april 1986|issue=105|pages=48–50|url=https://archive.org/stream/starlog_magazine-105/105#page/n47/mode/1up|access-date=6. 5. 2015}}</ref> Nastala je tako što je stavila konus na glavu, a zatim ispreplela plavu kosu iz dvije odvojene perike, što je rezultiralo tako neobičnim izgledom da je Whitney rekla da je neprepoznatljiva bez nje.{{sfn |Cushman|Osborn| 2013| p=123}} U štampi je objasnila da bi u seriji Rand stavila glavu u mašinu koja bi joj odmah namjestila kosu.<ref>{{cite news|last1=Johnson|first1=Erskine|title=Grace Lee Whitney Going Into Orbit On TV Next Fall|url=https://www.newspapers.com/clip/2369872//|access-date=7. 5. 2015|work=The North Adams Transcript|date=9. 7. 1966|page=17|via=[[Newspapers.com]]}} {{open access}}</ref> Perika je kasnije ukradena iz Desilua nakon što Whitney više nije glumila u seriji; nikada nije pronađena.{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=73}} Kada su je mediji u to vrijeme intervjuisali, Whitney je izrazila oduševljenje ulogom i naučnom fantastikom općenito. Opisala je Randinu ulogu na Enterpriseu kao "Ona je zadužena za ostale žene na svemirskom brodu. Ona je Miss Efikasnost."<ref name=leap>{{cite news|title=Now She Prefers Leap in Space|url=https://www.newspapers.com/clip/2369080//|access-date=7. 5. 2015|work=Weekend Daily Reporter|date=17. 9. 1966|page=6|via=[[Newspapers.com]]}} {{open access}}</ref> Također je dodala da lik nije otišao u svemir "da bi uhvatio muškarca".<ref name=leap/> U to vrijeme, mediji su Randinu poziciju na Enterpriseu opisivali kao "glavnu izvršnu direktoricu",<ref name=leap/> a njena slika je korištena za promociju serije prije nego što je počela da se emituje.<ref>{{cite news|title=Yeoman Janice Rand|url=https://www.newspapers.com/clip/2369420//|access-date=7. 5. 2015|work=The Odessa American|date=3. 9. 1966|page=6|via=[[Newspapers.com]]}} {{open access}}</ref> Whitney je uživala u nekoliko epizoda u kojima se pojavila i bilo joj je teško da se odluči između "Neprijatelja iznutra", "Charlie X" i "Miri".<ref name=starlog105/> Bila je posebno naklonjena ovoj potonjoj jer joj je omogućavala da se pojavi pred kamerama sa svoje dvoje djece,<ref name=starlog105/> i rekla je da joj je to omiljena.{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=103}} Određene elemente Randine karakterizacije razvili su Whitney i Shatner; Whitney bi stala na Shatnerovu stranu kada bi njihovi likovi bili u opasnosti - kao odgovor, Shatner bi je zagrlio,{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=76}} kao u "Balance of Terror".{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=82}} Lik je napisan iz epizode "Dagger of the Mind", koju je Whitney pripisala romantičnoj vezi koju Kirk ima sa glavnom ženskom glumicom u toj epizodi, koja je bila toliko otvorena da bi izazvala probleme u kasnijim zapletima. To je bilo zato što je scenario prikazivao Kirka i glavnu žensku glumicu kako spavaju jedno s drugim. Iako je Whitney bilo teško gledati jer je njen lik uklonjen iz epizode, razumjela je zašto.<ref name=starlog105/>{{sfn |Whitney|Denney| 1998| p=103}} Dio njene odjeće bio je diktiran pokušajem povećanja dužnosti Kapetanovog Yeomana na ekranu. Kako bi pružila podršku dok je dio izviđačkog tima na planeti, Roddenberry je predložio da može nositi uređaj na remenu preko ramena koji bi mogla koristiti kao elektronsku kameru. Također je odmah predložio da se može proširiti kako bi se prodavao kao igračka za mlade djevojčice. Ovo je bio dio razvojnog procesa koji je doveo do stvaranja trikordera.{{sfn |Whitfield|Roddenberry| 1991| p=148}} == Reference == {{Refspisak|30em}} === Izvori === {{refbegin|40em}} * {{Cite book |last=Alexander |first=David |year=1995 |title=Star Trek Creator: The Authorized Biography of Gene Roddenberry |publisher=Roc |location=New York |isbn=0-451-45440-5 |url=https://archive.org/details/startrekcreator00davi }} *{{cite book|last=Asherman|first=Allan|title=The Star Trek Interview Book|year=1988|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-61794-3|url=https://archive.org/details/startrekintervie00ashe}} * {{cite book|last=Ayers|first=Jeff|title=Voyages of Imagination|url=https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer|year=2006|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-4165-0349-1 }} *{{cite book|last1=Cushman|first1=Marc|last2=Osborn|first2=Susan|title=These are the Voyages: TOS, Season One|url=https://archive.org/details/thesearevoyagest0000marc_w5y0|year=2013|publisher=Jacobs Brown Press|location=San Diego, CA|isbn=978-0-9892381-1-3}} *{{cite book|last1=Erdmann|first1=Terry J.|last2=Block|first2=Paula M.|title=Star Trek 101|year=2008|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-7434-9723-7 }} *{{cite book|last=Johnson-Smith|first=John|title=American Science Fiction TV: Star Trek, Stargate and Beyond|year=2005|publisher=I.B. Tauris|location=London|isbn=978-1-4175-8364-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/americansciencef0000john_j6p5}} * {{cite book|last=Roddenberry|first=Gene|title=Star Trek|year=1964|publisher=Desilu Studios|location=Los Angeles|url=http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/1_Original_Series/Star_Trek_Pitch.pdf|access-date=5. 5. 2015|archive-date=12. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512162509/http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/1_Original_Series/Star_Trek_Pitch.pdf|url-status=dead}} *{{cite book|last1=Sackett|first1=Susan|last2=Roddenberry|first2=Gene|title=The Making of Star Trek: The Motion Picture|year=1980|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-25181-9|url=https://archive.org/details/makingofstartrek0000rodd}} *{{cite book|last=Shatner|first=William|title=Star Trek Memories: The Inside Story of the Classic TV Series|url=https://archive.org/details/startrekmemories0000shat_s8y1|year=1993|publisher=HarperCollins|location=London}} *{{cite book|last1=Solow|first1=Herbert F.|last2=Justman|first2=Robert H.|title=Inside Star Trek: The Real Story|year=1996|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-89628-7|url=https://archive.org/details/isbn_9780671896287}} *{{cite book|last1=Whitfield|first1=Stephen E.|last2=Roddenberry|first2=Gene|title=The Making of Star Trek|url=https://archive.org/details/makingofstartrek0000step|year=1991|publisher=Titan Books|location=London|isbn=978-1-85286-363-0}} *{{cite book|last1=Whitney|first1=Grace Lee|last2=Denney|first2=Jim|title=The Longest Trek: My Tour of the Galaxy|url=https://archive.org/details/longesttrekmytou0000whit|year=1998|publisher=Quill Driver Books|location=Clovis, CA|isbn=978-1-884956-03-4 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Janice_Rand Janice Rand] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Originalna serija}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] abzqs5s7np3jl8ag737linhnc6427lf 0 536018 3921945 3914052 2026-08-24T22:37:37Z InternetArchiveBot 118070 Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921945 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Christine Chapel | serija = ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'' | slika = Christine Chapel Promotional Image.jpg | prvo = "The Naked Time" (1966)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'') | zadnje = "Strange New Worlds..." (1996)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Čudni novi svjetovi|Čudni novi svjetovi]]'') | kreator = [[Gene Roddenberry]] | portretirao = {{Nowrap|[[Majel Barrett]] (1966–1986)}}<br />{{Nowrap|[[Jess Bush]] (2022–danas)}} | glas = | oznaka6 = Puno ime | podaci6 = Christine Chapel | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Čovjek]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Christine Chapel''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]''. Pojavljuje se u sve tri sezone ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalne serije]]'', kao i ''[[Zvjezdane staze: Animirana serija|Animirane serije]]'', te filmovima ''[[Zvjezdane staze: Film]]'' i ''[[Zvjezdane staze 4: Putovanje kući|Putovanje kući]]''. Također se pojavljuje u svim sezonama serije [[Zvjezdane staze: Čudni novi svjetovi|Čudni novi svjetovi]]. Glumi je [[Majel Barrett]], a bila je medicinska sestra na brodu Zvjezdane flote [[USS Enterprise]]. Mlađa verzija Chapel pojavljuje se kao istaknutiji lik u seriji ''Čudni novi svjetovi'' iz 2022, koju glumi [[Jess Bush]]. Barrett je prethodno dobila ulogu Broja Jedan u prvoj pilot epizodi serije "The Cage" tokom romantične veze s kreatorom serije [[Gene Roddenberry|Geneom Roddenberryjem]]. Ali nakon povratnih informacija od rukovodilaca mreže, nije bila u glumačkoj postavi za drugu pilot epizodu. Prvi put se pojavila u epizodi "The Naked Time" nakon što je Roddenberry prepravio scenarij. Inspiraciju je pronašao nakon što je Barrett ofarbala kosu u plavo za potencijalnu ulogu u epizodi "Od čega su napravljene male djevojčice?", što ga je uvjerilo da rukovodioci NBC-a možda neće primijetiti ako Barrett preoblikuje u drugi lik u ''Zvjezdanim stazama''. Međutim, rukovodioci su odmah prepoznali Barrett. Chapel se pojavila u nekoliko epizoda koje su pokrivale nekoliko širokih tema, poput pokazivanja njenih osjećaja prema [[Spock]]u i razloga zašto se pridružila [[Zvjezdana flota|Zvjezdanoj floti]]. Do vremena filma, Chapel je prikazana kao potpuno obučena doktorica Zvjezdane flote, a u epizodi "Putovanje kući" bila je stacionirana u Komandi Zvjezdane flote. Izvršni producent [[Robert H. Justman]] je u početku kritikovao Barrettinu izvedbu kao Chapel, ali je povukao to mišljenje nakon njenog pojavljivanja kao Lwaxana Troi u [[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedećoj generaciji]]. Samoj Barrett nije bio drag lik Chapel, a [[David Gerrold]] je smatrao da ona samo demonstrira Spockovo bezemocionalno ponašanje. Kritičari su Chapel smatrali degradacijom za Barrett u poređenju s njenim prvim likom. Dok se pozicija medicinske sestre smatrala stereotipom, njeno unapređenje u doktoricu je bilo pohvaljeno. Određene epizode u kojima se pojavljuje su kritikovane, poput "Amok Time", gdje ju je radnja spriječila da ima vezu sa Spockom, i "What Are Little Girls Made Of?", gdje je sugerisano da je prikazana na štetu drugih likova. Među fanovima, u početku je bila nepopularna zbog svojih osjećaja prema Spocku, ali prije filma Zvjezdane staze iz 2009, postojala je želja da se vidi njen povratak. U ''Čudnim novim svjetovima'', Chapel dobija mnogo više razvoja lika; fokusirana je na karijeru i gradi svoje samopouzdanje kao medicinska službenica na Enterpriseu. Prije nego što je bila na Enterpriseu, bila je medicinska sestra tokom Klingonskog rata, služeći na mjesecu J'Gal sa dr. Josephom M'Bengom, i prikazano je da ima borbeno iskustvo. == Koncept i razvoj == [[Image:Majel Barrett in 2006 cropped.png|thumb|upright|alt=A dark haired woman looks at the camera.|Majel Barrett (na slici iz 2007) je prvi put upoznala Genea Roddenberryja dok je ovaj razvijao pilot epizode za Screen Gems.]] Prije rada na ''Zvjezdanim stazama'', Gene Roddenberry je razvijao razne televizijske pilot epizode za [[Screen Gems]]. Jedna od glumica koju je odabrao na audiciji bila je Majel Leigh Hudec, koja će kasnije koristiti ime [[Majel Barrett]].<ref name=cush52>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 52</ref> Kasnije, kada je stvorio dramsku seriju ''Poručnik'', dodijelio joj je ulogu u epizodi "U najvišoj tradiciji". Brzo su postali prijatelji i stupili u romantičnu vezu iako je Roddenberry u to vrijeme bio oženjen.<ref>[[#shatnerkreski1993|Shatner & Kreski (1993)]]: str. 14</ref><ref>[[#alexander1995|Alexander (1995)]]: str. 54–55</ref> Tokom razvoja prve pilot epizode za ''Originalnu seriju'' ("Kavez"), Roddenberry je napisao ulogu Broja Jedan (drugog po komandi broda) posebno za Barrett.<ref name=cush52/><ref name=alex210>[[#alexander1995|Alexander (1995)]]: str. 210</ref> Rukovodstvo NBC-a je oklijevalo da pristane na glumicu koja je bila gotovo nepoznata.<ref name=cush53>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 53</ref> Roddenberry je vidio i druge glumice za tu ulogu, ali niko drugi nije razmatran.<ref name=alex210/> Izvršni producent [[Herbert Franklin Solow]] pokušao ih je uvjeriti da bi novo lice donijelo uvjerljivost ulozi, ali su bili svjesni da je ona Roddenberryjeva djevojka. Uprkos tome, pristali su na njenu ulogu, ne želeći uznemiriti Roddenberryja u ovoj fazi produkcije.<ref name=cush53/> Nakon što je pilot epizoda odbijena,<ref>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 65</ref> producirana je druga pilot epizoda.<ref>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 69</ref> Iako je općenito objašnjeno da televizijskoj mreži nije bio drag ženski lik kao zamjenica komandanta Enterprisea, Solow je imao drugačije mišljenje o događajima. Rekao je: "Nikome se nije svidjela njena gluma... bila je fina žena, ali stvarnost je bila da nije znala glumiti."<ref>[[#engel1994|Engel (1994)]]: str. 65</ref> "Where No Man Has Gone Before" uspješno je doveo ''Zvjezdane staze'' do narudžbe za seriju.<ref>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 101</ref> Barrett je dobila ulogu da posudi glas računaru na USS Enterpriseu, ali je zahtijevala da je Roddenberry upiše u glavnu glumačku postavu.<ref name=solow224>[[#solowjustman1996|Solow & Justman (1996)]]: str. 224</ref> Nakon što je vidjela početni prijedlog za "What Are Little Girls Made Of?", Barrett je osjetila da bi mogla glumiti ženu koja je otišla u svemir da pronađe svog zaručnika. Ofarbala je kosu u plavo pokušavajući da se uklopi u ulogu.<ref name=cush225>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 225</ref> Barrett je pokušala iznenaditi Roddenberryja u njegovoj kancelariji, ali on je prošao pored nje, ne prepoznajući ko je ona. Tek kada se vratio da da svojoj sekretarici neke papire, shvatio je da je to Barrett. Imali su ideju da bi je to moglo dovesti do toga da prođe pored rukovodilaca NBC-a i vrati se u seriju.<ref>[[#dillardsackett1994|Dillard & Sackett (1994)]]: str. 21</ref> Lik Christine Ducheaux je Roddenberry naknadno promijenio u Christine Chapel, kao predstavu o Sikstinskoj kapeli. Nijedna druga glumica nije razmatrana za tu ulogu.<ref name=solow224/> U isto vrijeme, urednik priče [[John D. F. Black]] napisao je početni scenarij za "The Naked Time", također na početku prve sezone.<ref>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 178</ref> Priča je prikazivala virus koji se prenosio među posadom broda, što je uklonilo njihove inhibicije.<ref>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 179</ref> Jedan element Blackove priče uključivao je dodavanje medicinske sestre u ambulantu, koja je radila s doktorom [[Leonard McCoy|Leonardom McCoyem]].<ref name=cush183>[[#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]]: str. 183</ref> Chapel je Roddenberry napisao u obje ove epizode.<ref name=cush225/> Obmana nije uspjela, a izvršni direktor NBC-a [[Jerry Stanley]] je jednostavno komentirao Solowu "Pa, pa - pogledajte ko se vratio".<ref name=solow224/> Roddenberry se pobrinula da lik Christine Chapel postane stalan lik kroz seriju, ravan [[Nyota Uhura|Uhuri]].<ref name=solow224/> Ostala je nezadovoljna ulogom, ali je cijenila da, budući da ju je NBC već jednom otpustio, Roddenberry nije mogla proširiti ulogu.<ref>{{cite journal |last1=Nazzaro |first1=Joe |title=Majel Barrett: The First Lady of ''Star Trek'' |journal=[[Star Trek Monthly]] |date=maj 1997 |issue=27 |pages=42–47 }}</ref> Za [[Zvjezdane staze: Animirana serija|Animiranu seriju]], Barrett je prvobitno trebala reprizirati ulogu Chapel, kao i posuditi glas Uhuri. Slično tome, [[James Doohan]] je trebao posuditi glas i svom Scottyju, kao i [[Hikaru Sulu]]u. Međutim, nakon intervencije [[Leonard Nimoy|Leonarda Nimoya]], [[Nichelle Nichols]] i [[George Takei]] su vraćeni da posude glas svojim likovima.<ref>{{cite news |last1=Di Nunzio |first1=Miriam |title=Animated ''Star Trek'' a blast for Takei |url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-1420934.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220195133/https://www.highbeam.com/doc/1P2-1420934.html |url-status=dead |archive-date=20. 2. 2016 |access-date=6. 2. 2016 |work=[[Chicago Sun-Times]] |publisher=[[HighBeam Research]] |date=24. 11. 2006 |url-access=subscription }}</ref> Barrett se vratila u ''[[Zvjezdane staze: Film|Film]]'' kao Chapel, koju je opisala kao "vrlo minimalnu ulogu",<ref name="womanofenterprise"/> rekavši da "Da me niko nije nazvao Komandantica Chapel, publika ne bi zaista znala da sam tamo."<ref name="womanofenterprise"/> Barrett je rekla da se Chapel u filmskoj franšizi izgubila usput, ne pojavljujući se u drugom ili trećem filmu uprkos njenom mišljenju da je bila glavni lik u Originalnoj seriji. Nimoy je vratio Chapela za ''Povratak kući'', a Barrett je bio zahvalan na njegovoj odluci.<ref name="womanofenterprise">{{cite journal |last1=Greenberger |first1=Robert |title=Majel Barrett Roddenberry: A Woman of Enterprise |journal=[[Starlog]] |date=mart 1987 |issue=116| pages=16–18 |url=https://archive.org/stream/starlog_magazine-116/116#page/n14/mode/1up |access-date=6. 2. 2016 }}</ref> Chapel je naknadno spomenut u filmu ''[[Zvjezdane staze (film)|Zvjezdane staze]]'' iz 2009,<ref name=yahoodarkness/> u kojem su likovi iz ''Originalne serije'' ponovo odabrani.<ref>{{cite magazine |last1=Kamen |first1=Matt |title=''Star Trek'' is finally returning to television |url=https://www.wired.co.uk/article/star-trek-returns-to-tv |access-date=15. 8. 2021 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |archive-date=15. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074902/https://www.wired.co.uk/article/star-trek-returns-to-tv |url-status=live }}</ref> Chapel je bila jedna od predloženih mogućnosti za Alice Eve da glumi u nastavku, [[Zvjezdane staze: U tami|U tami]].<ref name=yahoodarkness>{{cite news |last1=Enk |first1=Bryan |title=Does the Enterprise sink – and does Spock die – in ''Star Trek Into Darkness''? |url=https://www.yahoo.com/movies/bp/does-enterprise-sink-spock-die-star-trek-darkness-173527530.html |archive-date=6. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206234635/https://www.yahoo.com/movies/bp/does-enterprise-sink-spock-die-star-trek-darkness-173527530.html |access-date=6. 2. 2016 |work=[[Yahoo News|Yahoo! News]] |date=6. 12. 2012 |url-status=live }}</ref> Kasnije je otkriveno da je glumila [[Carol Marcus]].<ref>{{cite web |last1=Goldberg |first1=Matt |title=Alice Eve's Character in ''Star Trek Into Darkness'' Revealed|url=https://collider.com/star-trek-2-into-darkness-alice-eve-carol-marcus/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518131432/http://collider.com/star-trek-2-into-darkness-alice-eve-carol-marcus/|archive-date=18. 5. 2015 |publisher=[[Collider (website)|Collider]] |access-date=15. 8. 2021 |date=11. 12. 2012 |url-status=live }}</ref> U filmu ''[[Zvjezdane staze: Čudni novi svjetovi|Čudni novi svjetovi]]'', lik Chapel se vratio u franšizu, ovaj put je glumila australijska glumica Jess Bush. Bush odlučuje da ne koristi svoj maternji australski naglasak za izvedbu, izbor koji, kako ona navodi, pomaže joj da se fizički i mentalno uživi u lik.<ref>{{Citation |title=''Star Trek: Strange New Worlds'' interview with Jess Bush on playing Christine Chapel |date=juni 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NdHTUk-rMbc |access-date=1. 8. 2023 |language=en }}</ref> U razgovoru za [[The Daily Beast]] sredinom 2023. o [[LGBTQ+]] reprezentaciji u seriji Star Trek: Strange New Worlds – i svom portretu biseksualnog lika – Bush je bez oklijevanja rekla novinaru: "Ja sam queer".<ref name="Ennis">{{Cite news |last=Ennis |first=Dawn |date=15. 6. 2023 |title=The 'Star Trek' Cast on the Show's Radical LGBT+ Portrayal |language=en |work=[[The Daily Beast]] |url=https://www.thedailybeast.com/obsessed/star-trek-strange-new-worlds-cast-on-its-radical-lgbt-portrayal |access-date=1. 8. 2023}}</ref> Bush je o ulozi rekla: "Jako sam oduševljena što u ''Zvjezdanim stazama'' postoji veća reprezentacija svih izraza seksualnosti i roda. To mi je zaista uzbudljivo i zaista sam ponosna što sam dio te reprezentacije."<ref name="Ennis"/> Godine 2022. Bush je nominovana za svoju ulogu za nagradu Saturn za najbolju sporednu glumicu u streaming televizijskoj seriji.<ref>{{Cite web |last=Tinoco |first=Armando |date=12. 8. 2022 |title=Saturn Awards Nominations: ''The Batman'', ''Nightmare Alley'', ''Spider-Man'', ''Better Call Saul'' Top List |url=https://deadline.com/2022/08/saturn-awards-2022-nominations-list-movies-tv-1235089636/ |access-date=1. 8. 2023 |website=[[Deadline Hollywood]] |language=en-US}}</ref> == Reference == {{Refspisak|30em}} === Izvori === {{refbegin|40em}} * {{Cite book |last=Alexander |first=David |year=1995 |title=Star Trek Creator: The Authorized Biography of Gene Roddenberry |publisher=Roc |location=New York |isbn=978-0-451-45440-9 |ref=alexander1995 |url=https://archive.org/details/startrekcreator00davi }} * {{cite book|last1=Coppa|first1=Francesca|editor1-last=Brode|editor1-first=Douglas|editor2-last=Brode|editor2-first=Shea T.|title=The Audience as Auteur. Women, Star Trek and "Vidding"|journal=Gene Roddenberry's Star Trek: The Original Cast Adventures|date=2015|url=https://books.google.com/books?id=YOdyCQAAQBAJ&q=%22christine+chapel%22&pg=PA169|publisher=Lanham|location=Boulder; New York|isbn=978-1-442-24987-5|ref=coppa2015|access-date=5. 11. 2020|archive-date=14. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414090214/https://books.google.com/books?id=YOdyCQAAQBAJ&q=%22christine+chapel%22&pg=PA169|url-status=live}} * {{cite book|last1=Cushman|first1=Marc|last2=Osborn|first2=Susan|title=These are the Voyages: TOS, Season One|url=https://archive.org/details/thesearevoyagest0000marc_w5y0|year=2013|publisher=Jacobs Brown Press|location=San Diego, CA|isbn=978-0-9892381-1-3|ref=cushmanosborn2013}} * {{cite book|last=Dariotis|first=Wei Ming|editor-last=Geralty|editor-first=Lincoln|title=Crossing the Racial Frontier: Star Trek and Mixed Heritage Identities|url=https://archive.org/details/influenceofstart0000unse|journal=The Influence of Star Trek on Television, Film and Culture|year=2008|publisher=McFarland|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-786-43034-5|ref=geralty2008}} * {{cite book|last1=Dillard|first1=J.M.|last2=Sackett|first2=Susan|title=Star Trek: Where No One Has Gone Before|url=https://archive.org/details/startrekwherenoo0000dill_d3n1|url-access=registration|year=1996|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-51149-4|ref=dillardsackett1994}} * {{Cite book |last=Engel |first=Joel |year=1994 |title=Gene Roddenberry: The Myth and the Man Behind Star Trek |publisher=Hyperion |location=New York |isbn=978-0-7868-6004-3 |ref=engel1994 |url=https://archive.org/details/generoddenberrym00enge }} * {{Cite book |last=Gerrold|first=David|year=1974|edition=3rd |title=The World of Star Trek |url=https://archive.org/details/worldofstartrek00gerr|publisher=Ballantine Books|location=New York|ref=gerrold1974}} *{{cite book|last=Johnson-Smith|first=Jan|title=American Science Fiction TV|year=2005|publisher=IB Taurus & Co.|location=London; New York|isbn=978-1-86064-882-3|ref=johnsonsmith2005}} * {{Cite book |last=Knight |first=Gladys L. |year=2010|title=Female Action Heroes: A Guide to Women in Comics, Video Games, Film, and Television |url=https://archive.org/details/femaleactionhero0000knig |publisher=Greenwood|location=Santa Barbara, CA|isbn=978-0-313-37613-9 |ref=knight2010}} * {{Cite book |last=O'Dell |first=Cary|year=2013|title=June Cleaver Was a Feminist!: Reconsidering the Female Characters of Early Television |url=https://archive.org/details/junecleaverwasfe0000odel |publisher=Jefferson, NC|location=McFarland |isbn=978-0-786-47177-5 |ref=odell2013}} * {{cite book|last1=Shatner|first1=William|last2=Kreski|first2=Chris|title=Star Trek Memories|year=1993|publisher=HarperCollinsPublishers|location=New York|isbn=978-0-060-17734-8|ref=shatnerkreski1993|url=https://archive.org/details/startrekmemories00shat}} * {{cite book|last1=Solow|first1=Herbert F.|last2=Justman|first2=Robert H.|title=Inside Star Trek: The Real Story|year=1996|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-89628-7|ref=solowjustman1996|url=https://archive.org/details/isbn_9780671896287}} * {{cite Q|Q94238764|last1=Whitfield|first1=Stephen E.|last2=Roddenberry|first2=Gene|title=The Making of Star Trek|year=1968|url = https://archive.org/details/makingofstartrek0000unse/mode/2up?q=chapel |publisher=Ballantine Books|location=New York|ref=whitfieldroddenberry1968}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Christine_Chapel Christine Chapel] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Originalna serija}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 0xiv9eh93r001c0wipzl1j6ee3bs442 0 536024 3921974 3914033 2026-08-25T01:03:50Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921974 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Khan Noonien Singh | serija = ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'' | slika = Khan1.jpg | prvo = "Space Seed" (1967)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'') | zadnje = | kreator = [[Gene Roddenberry]]<br />[[Gene L. Coon]]<br />[[Carey Wilber]] | portretirao = {{Nowrap|[[Ricardo Montalbán]] (1967–1982)}}<br />{{Nowrap|[[Benedict Cumberbatch]] (2013)}}<br />{{Nowrap|[[Desmond Sivan]] (2023)}}<br />{{Nowrap|[[Naveen Andrews]] (2025)}} | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Khan Noonien Singh''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', genetski modificirani nadčovjek koji se prvi put pojavio kao glavni antagonist u epizodi "Space Seed" (1967) ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalne serije]]'', a glumio ga je [[Ricardo Montalbán]], koji je ponovio svoju ulogu u filmu Zvjezdane staze II: Gnjev Kana iz 1982. U filmu Zvjezdane staze U tamu iz 2013. glumi ga Benedict Cumberbatch. Khan je kontrolirao više od četvrtine Zemlje tokom Eugeničkih ratova 1990-ih.<ref>{{cite episode|title=Space Seed|episode-link=Space Seed|series=Star Trek|series-link=Star Trek: The Original Series|network=[[NBC]]|date=16. 2. 1967|season=1|number=22|minutes=30:40}}</ref> Nakon što ga je 2267. posada zvjezdanog broda Enterprise oživjela iz suspendirane animacije, on pokušava zarobiti zvjezdani brod, ali ga James T. Kirk osujećuje i prognan je na Ceti Alpha V, gdje ima priliku stvoriti novo društvo sa svojim narodom. U epizodi [[Zvjezdane staze 2: Khanov bijes|Khanov bijes]], koja se odvija 15 godina nakon "Space Seeda", Khan bježi iz egzila i kreće u osvetu [[James T. Kirk|Kirk]]u. U filmu ''[[Zvjezdane staze: U tami|U tami]]'', smještenom u alternativni kontinuitet uspostavljen u ''Zvjezdanim stazama'' (2009), Khan se budi gotovo deset godina prije događaja iz epizode "Space Seed". Dobija lažni identitet John Harrison i admiral Marcus ga prisiljava da napravi oružje za [[Sekcija 31|Sekciju 31]] i [[Zvjezdana flota|Zvjezdanu flotu]] u zamjenu za živote Khanove posade. Na kraju se pobuni i dođe u sukob s posadom Enterprisea. == Analiza == Površno, Khan je upoređivan sa [[Friedrich Nietzsche]]ovim konceptom "[[Übermensch]]a" (nadčovjeka). Khan je mentalno i fizički superiorniji od bilo kojeg normalnog čovjeka. U epizodi "Borderland" serije ''[[Zvjezdane staze: Enterprise|Enterprise]]'', Malik, vođa grupe "supermena" stvorenih iz istog projekta genetskog inženjeringa kao i Khan, citira Nietzschea, govoreći Archeru da je "Čovječanstvo nešto što treba nadmašiti". Profesor [[William J. Devlin]] i koautor [[Shai Biderman]] ispitali su Khanov karakter u poređenju sa Übermenschom i otkrili da je Khanova slijepa potraga za osvetom protivna Nietzscheovim idealima transcendencije i samo-stvaranja smislenog života. Umjesto toga, autori nude Spockovo samožrtvovanje u ''Khanovom bijesu'' kao bolji primjer Übermenscha.<ref name="wrath of nietzsche">{{cite book |author1=Biderman, Shai |author2=Devlin, William J |editor1=Kevin Decker |editor2=Jason Eberl |title=Star Trek and Philosophy: The Wrath of Kant |year=2008 |publisher=Open Court |location=Chicago, Illinois |isbn=978-0-8126-9649-3 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780812696493/page/47 47–59] |chapter=The Wrath of Nietzsche |edition=Trade Paperback |url=https://archive.org/details/isbn_9780812696493/page/47 }}</ref> == Prijem i naslijeđe == Montalbánova izvedba Khana bila je povoljno prihvaćena od strane kritičara. Raspravljajući o filmovima ''Zvjezdanih staza'', [[Associated Press]] je primijetio da se filmovi ''Zvjezdanih staza'' mjere po tome koliko je njihov neprijatelj bio prijeteći, te da je Khan bio među najboljima u serijalu;<ref name="ctv-villain">{{cite news|agency=Associated Press|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/1039704049152_130/?hub=Entertainment |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225112942/https://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/1039704049152_130?hub=Entertainment |url-status=dead |archive-date=25. 2. 2021 |title=Patrick Stewart envious of villain roles|date=2. 12. 2002|publisher=[[CTV.ca]]|access-date=4. 12. 2007}}</ref> recenzija filmova ''Zvjezdanih staza'' iz 2002. rangirala je Khana kao najvećeg neprijatelja viđenog u bilo kojem od filmova.<ref>{{cite news |last=Germain |first=David |date=13. 12. 2002|title=Best of the baddies: No Star Trek evil one was nastier than lunatic Khan|work=[[The Gazette (Montreal)|The Gazette]]|page=D13}}</ref> Recenzenti filma ''Khanov bijes'', poput [[Roger Ebert|Rogera Eberta]], ocijenili su Khana kao jedan od najjačih aspekata filma.<ref name="ebert-rev">{{cite web |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |date=1. 1. 1982|url=https://www.rogerebert.com/reviews/star-trek-ii-the-wrath-of-khan-1982|title=Star Trek II: The Wrath of Khan}}</ref><ref>{{cite news|author=Zacharek, Stephanie |date=22. 8. 2000|title='Star Trek II' DVD Review|work=[[Salon (magazine)|Salon]]}}</ref> Kritičarka [[New Yorker]]a, Pauline Kael, rekla je da je Montalbánova izvedba "bila jedina potvrda koju je ikada imao za svoju moć da vlada velikim platnom."<ref>{{cite news|last=Muñoz|first=Lorenza|url=http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-montalban15-2009jan15,0,4099069,full.story|title=Ricardo Montalban dies at 88; 'Fantasy Island' actor|access-date=18. 4. 2012|newspaper=Los Angeles Times|date=15. 1. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323034931/http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-montalban15-2009jan15,0,4099069,full.story|archive-date=23. 3. 2012|df=mdy-all}}</ref> Kritičar [[Christopher Null]] primjećuje da je "sada gotovo jevanđelje među Trekkijima da... ''Khanov bijes'' je neosporno najbolji film u serijalu i vjerovatno nikada neće naći sebi ravnog", te naziva Khana "najvećom ulogom [Montalbánove] karijere".<ref>{{cite news |url=http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/4a70265ecf80030388256e2500834f36/3f2427e0a8050d9b88256c05000e83e4?OpenDocument |title=Star Trek II: The Wrath of Khan |author=Christopher Null |author-link=Christopher Null |year=2002 |publisher=[[Filmcritic.com]] |access-date=4. 12. 2007 }}{{Mrtav link}}</ref> Iako je smatrao da je negativac iz filma ''Zvjezdane staze'', V'Ger, bio cerebralniji i zanimljiviji, autor [[James Iaccino]] primjećuje da je većina obožavatelja i gledatelja filmova preferirala arhetipsku borbu dobra protiv zla koju predstavlja borba između Khana i Kirka.<ref name="iaccino">{{cite book|author=Iaccino, James|year=1998|title=Jungian Reflections Within the Cinema: A Psychological Analysis of Sci-Fi and Fantasy Archetypes|url=https://archive.org/details/jungianreflectio0000iacc|publisher=Praeger/Greenwood|isbn= 0-275-95048-4|pages=[https://archive.org/details/jungianreflectio0000iacc/page/18 18]–21}}</ref> Zlikovci u kasnijim filmovima ''Zvjezdanih staza'' mjereni su prema Khanovom standardu, a Paramount je obećao obožavateljima da će negativac iz ''[[Zvjezdane staze: Generacije|Generacija]]'' biti jednak genetskom supermanu.<ref>{{cite news|author=Khoorsed, Jehan|date=18. 11. 1994|title=Star Trek fans facing major disappointment |work=[[The Ottawa Citizen]]|page=B6}}</ref> [[IGN]] je rangirao Khana kao najboljeg negativca u ''Zvjezdanim stazama'', napominjući da je on postavio obrazac za negativce koji traže osvetu u seriji; u decenijama nakon izlaska filma, "čak i oni s površnim interesom [za Zvjezdane staze] znaju ime."<ref>{{cite web|author1=Pirrello, Phil |author2=Jim Vejvoda, Scott Collura |date=29. 4. 2009|url=http://stars.ign.com/articles/977/977989p5.html|title=Trek's best villains|publisher=IGN|page=5|access-date=2. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714231603/http://www.ign.com/articles/2009/04/29/treks-best-villains?page=5|archive-date=14. 7. 2014|url-status=live}}</ref> Producent ''Zvjezdanih staza'' [[Rick Berman]] nazvao je negativca "prijetećim i nezaboravnim".<ref name="ctv-villain"/> Khan je također prepoznat kao veliki negativac izvan ''Zvjezdanih staza''. Associated Press je lik nazvao "jednim od najvećih negativaca naučne fantastike".<ref name="ctv-villain"/> Godine 2002, 132 člana Društva filmskih kritičara na internetu izglasali su Khana za 10. najvećeg filmskog negativca svih vremena, jedinog lika iz ''Zvjezdanih staza'' koji se pojavio na listi.<ref name="courier-ofc">{{cite news|author=Melloy, Neil|date=8. 10. 2002|title=Vader our most wanted villain|work=[[The Courier-Mail|Courier Mail]]|page=18}}</ref> Godine 2006, časopis Emmy izglasao je Khana za "Najizvanredniji lik na TV-u", pobijedivši druge naučnofantastične likove poput [[Doctor Who|Doctora]] i [[William Adama|Zapovjednika Adame]]. Urednici su napisali da je "Khan bio toliko cool da bismo kupili Chrysler Cordobu da nam je rekao", aludirajući na reklamnu kampanju u kojoj se Montalbán pojavio za Chrysler.<ref>{{cite news|author=Staff |title=Montalban's Singh Tops out-of-this-world poll|date=12. 6. 2006|publisher=[[World Entertainment News Network]]}}</ref> Lik je također imao kulturni utjecaj izvan fandoma ''Zvjezdanih staza''; isječak iz Khanovog gnjeva u kojem Kirk viče "Khaaan!" bio je jedna popularno-kulturna aproprijacija koja je postala "popularni hir" koji je doveo do uspjeha web stranice YTMND.<ref>{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12625924_ITM|title=Humorous Web site YTMND.com rising in popularity|author=Turnage, Jeremy |date=5. 2. 2006|work=[[Financial Times]]|access-date=4. 12. 2007}}</ref> Godine 2004. franšiza ''Zvjezdane staze'' vratila se Khanovoj pozadinskoj priči u priči od tri epizode u [[Zvjezdane staze: Enterprise|Enterpriseu]].<ref>{{cite web|url=http://www.startrek.com/startrek/view/news/article/6193.html |title=Producers Reveal Tidbits about Season 4 |access-date=14. 10. 2008 |work=StarTrek.com |publisher=[[CBS Paramount Television]] |date=21. 7. 2004 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014015107/http://www.startrek.com/startrek/view/news/article/6193.html |archive-date=14. 10. 2004 }}</ref> U epizodama "Borderland", "Cold Station 12" i "The Augments", naučnik iz 22. vijeka prikazan je kao neko ko je oživio genetski modificirane embrije iz Khanovog vremena i odgojio ih kao "Augmentse".<ref>{{cite web|url=http://www.startrek.com/startrek/view/news/article/6486.html |title=Production Report: Brent Spiner Begins Trilogy with "Borderland" |access-date=14. 10. 2008 |work=StarTrek.com |publisher=CBS Paramount Television |date=27. 8. 2004 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108033310/http://www.startrek.com/startrek/view/news/article/6486.html |archive-date=8. 1. 2009 }}</ref> Producent Enterprisea, [[Manny Coto]], opisao je ove likove kao "mini Khan Noonien Singh".<ref>{{cite news|title=''Enterprise'' Raises Khan |url=http://www.scifi.com/scifiwire/art-tv.html?2004-10/08/13.00.tv |work=[[Sci Fi Wire]] |publisher=[[Syfy|Sci Fi Channel]] |date=8. 10. 2004 |access-date=15. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050525152103/http://www.scifi.com/scifiwire/art-tv.html?2004-10%2F08%2F13.00.tv |archive-date=25. 5. 2005 |url-status=dead }}</ref> Khanov potomak, La'an Noonien-Singh, pojavljuje se u [[Zvjezdane staze: Čudni novi svjetovi|Čudnim novim svjetovima]];<ref name="Chong104THR">{{Cite web |last=Parker |first=Ryan |date=26. 5. 2022 |title='Star Trek: Strange New Worlds' Star Christina Chong Discusses Her Heartbreaking Childhood Connection to La'an Noonien-Singh |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/star-trek-strange-new-worlds-christina-chong-laan-noonien-singh-1235153893/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526130046/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/star-trek-strange-new-worlds-christina-chong-laan-noonien-singh-1235153893/ |archive-date=26. 5. 2022 |access-date=5. 7. 2022 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> u epizodi o putovanju kroz vrijeme "Tomorrow and Tomorrow and Tomorrow", Khan se pojavljuje kao dijete kojeg glumi [[Desmond Sivan]].<ref name="nerdist_2023-06-29">{{cite web|last=Diaz|first=Eric|date=29. 6. 2023|url=https://nerdist.com/article/how-star-trek-strange-new-worlds-just-rewrote-important-star-trek-history-time-travel-khan/|title=How 'Strange New Worlds' Just Rewrote Important Star Trek History|website=[[Nerdist]]|access-date=29. 6. 2023}}</ref> Gluma [[Benedict Cumberbatch|Benedicta Cumberbatcha]] u ''[[Zvjezdane staze: U tami|U tami]]'' dobila je pohvale kritičara, a [[Peter Travers]] iz časopisa [[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]] nazvao ju je "djelom s kojim se treba računati", a njegov lik "zlikovcem za sva vremena".<ref>{{cite web|last=Travers|first=Peter|title=Star Trek Into Darkness review|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/star-trek-into-darkness-20130516|publisher=Rolling Stone|access-date=27. 5. 2013|date=16. 5. 2013|archive-date=18. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118044910/https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/star-trek-into-darkness-99529/|url-status=dead}}</ref> [[Joe Neumaier]] iz njujorškog [[Daily News]]a napisao je da je Cumberbatch pružio "jednog od najboljih blokbaster zlikovaca u novijoj historiji".<ref>{{cite news|last=Neumaier|first=Joe|title='Star Trek Into Darkness' movie review|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/star-trek-darkness-movie-review-article-1.1343071|access-date=27. 5. 2013|newspaper=New York Daily News|date=13. 5. 2013}}</ref> [[Jonathan Romney]] iz [[The Independenta]] posebno je istakao Cumberbatchov glas rekavši da je bio "Toliko grobno rezonantan da je mogao biti sintetiziran iz kombinovanih tonova [[Ian McKellen|Iana McKellena]], [[Patrick Stewart|Patricka Stewarta]] i [[Alan Rickman|Alana Rickmana]] koji su održavali takmičenje u elokaciji u bunaru."<ref>{{cite news|last=Romney|first=Jonathan|title=Jonathan Romney on Star Trek Into Darkness: Benedict Cumberbatch, a supervillain worlds apart|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/jonathan-romney-on-star-trek-into-darkness-benedict-cumberbatch-a-supervillain-worlds-apart-8612323.html|access-date=27. 5. 2013|newspaper=The Independent|date=11. 5. 2013}}</ref> [[The New York Times]] je pohvalio njegovo prisustvo na ekranu rekavši: "On spaja Byronovu karizmu s nestrpljivom, imperativnom inteligencijom koja kao da podiže ambijentalni IQ kad god je na ekranu."<ref>{{cite news|last=Scott|first=A. O.|date=15. 5. 2013|title=Kirk and Spock, in Their Roughhousing Days|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2013/05/16/movies/star-trek-into-darkness-directed-by-j-j-abrams.html|access-date=14. 9. 2020}}</ref> [[Christian Blauvelt]] sa web stranice Hollywood.com kritikovao je Khanovu audiciju za film ''[[Zvjezdane staze: U tami|U tami]]'', rekavši da je "zatamnjena u zaborav".<ref>{{cite web | url=http://www.hollywood.com/news/movies/55014633/star-trek-into-darkness-fan-review-betrayal-star-wars-prequels | title=A 'Star Trek Into Darkness' Fan Review: Your 'Star Wars' Prequel Anger Is What I Feel Now | publisher=Hollywood.com | work=2. Khan | date=18. 5. 2013 | access-date=19. 5. 2013 | author=Blauvelt, Christian | page=1}}</ref> Glumac iz ''Voyagera'', [[Garrett Wang]], tvitao je: "Audicija Cumberbatcha bila je greška producenata. Ne kritikujem glumca ili njegov talenat, samo audiciju."<ref>{{cite tweet|user=GarrettRWang|author=Garrett Wang (王 以 瞻)|number=336050614255628288|date=19. 5. 2013|title=The casting of Cumberbatch was a mistake on the part of the producers. I am not being critical of the actor or his talent, just the casting}}</ref> Koproducent i koscenarista [[Roberto Orci]] osvrnuo se na pitanje audicije: {{Quote|U osnovi, kako smo prolazili kroz proces audicije i počeli se fokusirati na teme filma, postalo mi je neugodno podržavati demonizaciju bilo koga boje kože, posebno bilo koga bliskoistočnog porijekla ili bilo koga ko to podsjeća. Jedna od poenti filma je da moramo biti oprezni sa negativcem u nama, a ne sa nekom drugom rasom.<ref>{{cite web|url=http://trekmovie.com/2013/05/20/sticky-into-darkness-open-week-thread-polls/ |title=Into Darkness Open Week Thread + Polls |publisher=TrekMovie.com |date=20. 5. 2013 |access-date=3. 6. 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Orci|first=Bob|url=http://24.media.tumblr.com/0a0fc777cbcf3cb3b86e17df94d4a3b6/tumblr_mnebv4bCSY1rm73mfo1_1280.png|title=sure, why not?|work=Trekmovie.com|publisher=tumblr.com|access-date=10. 6. 2013}}</ref>}} == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatna literatura == * {{cite journal|journal=Leviathan: A Journal of Melville Studies|volume=8|issue=2|pages=101–106|date=juni 2006|first=Wyn|last=Kelley|title=All Astir |doi=10.1111/j.1750-1849.2006.01138.x|s2cid=201792961}} Kelley discusses parallels between Khan and Captain Ahab. * {{cite book | title=The Eugenics Wars Vol. 2: The Rise and Fall of Khan Noonien Singh (Star Trek) | publisher=Simon & Schuster | last=Cox | first=Greg | author-link=Greg Cox (writer) | page=[https://archive.org/details/eugenicswarsvol200greg_0/page/23 23] | date=1. 3. 2003 | isbn=0743406443 | url=https://archive.org/details/eugenicswarsvol200greg_0/page/23 }} Development of character by Greg Cox. * {{cite book | title=To Reign in Hell: The Exile of Khan Noonien Singh (Star Trek: The Original) | publisher=Pocket Books | last=Cox | first=Greg | date=1. 5. 2006 | location=English | page=[https://archive.org/details/toreigninhell00greg/page/140 140] | isbn=0743457129 | url=https://archive.org/details/toreigninhell00greg/page/140 }} Spin off book into the character and history of Khan. == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Khan_Noonien_Singh Christine Khan Noonien Singh] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Originalna serija}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 11w3qh1sbwdtvak8r8g1lh99q9gpovf 0 536075 3921940 3918816 2026-08-24T22:11:42Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921940 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Efekat očeve dobi}} [[Slika:2017 Gianna Nannini - by 2eight - DSC3677.jpg|thumb| Italijanska pjevačica [[Gianna Nannini]] je imala 56 godina kada se [[porođaj|porodila]] 2010. godine.]] [[Slika:Hazell Dean at Lets Rock Liverpool (81).jpg|thumb|Britanska pjevačica [[Hazell Dean]] imala je 52 godine kada je [[porođaj|rodila]] 2004.]] '''Napredna majčinska dob''' je slučaj žene starije dobi u fazi reprodukcije, iako postoje različite definicije specifične dobi i faze reprodukcije.<ref name=Fretts2012> {{cite web |author=Fretts, Ruth C. |date=3. 12. 2012 |title=Effect of advanced age on fertility and pregnancy in women |website=[[UpToDate]] |url=http://www.uptodate.com/contents/effect-of-advanced-age-on-fertility-and-pregnancy-in-women |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619172839/http://www.uptodate.com/contents/effect-of-advanced-age-on-fertility-and-pregnancy-in-women |archive-date=19. 6. 2016 |editor1=Wilkins-Haug, Louise |editor2=Barss, Vanessa A. }}</ref> Varijabilnost u definicijama djelimično se objašnjava efektima povećanja dobi koji se javljaju kao kontinuum (mjerenje) a ne kao prag.<ref name=Fretts2012 /> Prosječna '''dob pri prvom porođaju''' se povećava, posebno u zemljama [[OECD]], među kojima je najviša prosječna starost 32,6 godina ([[Južna Koreja]]), a zatim 32,1 godina ([[Irska]] i [[Španija]]).<ref> {{cite web |title=¿A qué edad tienen las madres su primer hijo? |language=es |trans-title=At what age do mothers have their first child? |website=El Orden Mundial (elordenmundial.com) |date=12. 8. 2020 |url=https://elordenmundial.com/mapas-y-graficos/edad-madres-primer-hijo/ }} </ref> U nizu evropskih zemalja (npr. Španija), prosječna starost žena pri prvom porođaju prešla je prag od 30 godina.<ref> {{cite report |title=Mean age of mothers at first childbirth |id=SF2.3 |website=oecd.org |place=Paris, FR |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |url=http://www.oecd.org/els/soc/SF2.3%20Mean%20age%20of%20mother%20at%20first%20childbirth%20-%20updated%20240212.pdf |access-date=27. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222133841/http://www.oecd.org/els/soc/SF2.3%20Mean%20age%20of%20mother%20at%20first%20childbirth%20-%20updated%20240212.pdf |archive-date=22. 12. 2014 }} </ref> Ovaj proces nije ograničen samo na Evropu. Azija, [[Japan]] i [[Sjedinjene Američke Države]] bilježe porast prosječne starosti pri prvom porođaju, a proces se sve više širi i na zemlje u razvoju kao što su [[Kina]], [[Turska]] i [[Iran]]. U SAD-u prosječna starost pri prvom porođaju 2018. bila je 26,9 godina.<ref name=cdc-natality> {{cite report |title=Births and natality |website=cdc.org |publisher=U.S. [[Centers for Disease Control]] |url=https://www.cdc.gov/nchs/fastats/births.htm |url-status=live |access-date=8. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112144911/https://www.cdc.gov/nchs/fastats/births.htm |archive-date=12. 11. 2019 }}</ref> Starost majke povezana je s nepovoljnim ishodima za majku i perineonatusni period. Moguće komplikacije majke uzrokovane starijom dobi uključuju [[prijevremeni porođaj|prijevremeni trudovi]], [[preeklampsija|preeklampsiju]], [[gestacijski dijabetes|gestacijski dijabetes melitus]], [[mrtvorođenče]], [[hromosomske mutacije|hromosomske abnormalnosti]], spontani [[pobačaj]] i [[carski rez]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Glick |first1=Itamar |last2=Kadish |first2=Ela |last3=Rottenstreich |first3=Misgav |date=10. 8. 2021 |title=Management of Pregnancy in Women of Advanced Maternal Age: Improving Outcomes for Mother and Baby |journal=International Journal of Women's Health |language=English |volume=13 |pages=751–759 |doi=10.2147/IJWH.S283216 |doi-access=free |pmc=8364335 |pmid=34408501}}</ref> Napredna dob također može povećati rizik od [[ženska neplodnost|neplodnosti]].<ref name="Leridon2004" /> Neki od mogućih ishoda za fetus zbog napredne dobi majke uključuju prijem na [[jedinica intenzivne njege za novorođenčad|jedinicu intenzivne njege za novorođenčad]] ([[jedinica intenzivne njege za novorođenčad|NICU]]), [[intrauterino ograničenje rasta]], nizak [[Apgar skor]], [[hromosomske mutacije|hromosomske abnormalnosti]] i dojenčad manju za [[gestacijska dob|gestacijsku dob]].<ref name=":0" /><ref name="morris" /> Odgovarajući [[efekat očeve dobi]] manje je izražen.<ref name="Tournaye-2009"> {{cite book |last=Tournaye |first=Herman |date=juni 2009 |chapter=Male reproductive ageing |editor1-last=Bewley |editor1-first=Susan |editor2-last=Ledger |editor2-first=William |editor3-last=Nikolaou |editor3-first=Dimitrios |title=Reproductive Ageing |pages=95–104 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-906985-13-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-SlaAQAAQBAJ&pg=PA95 |access-date=24. 10. 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104220433/https://books.google.com/books?id=-SlaAQAAQBAJ&pg=PA95 |archive-date=4. 11. 2020 }}</ref><ref name="Kidd-2001"> {{cite journal |last1=Kidd |first1=Sharon A. |last2=Eskenazi |first2=Brenda |last3=Wyrobek |first3=Andrew J. |date=februar 2001 |title=Effects of male age on semen quality and fertility: A review of the literature |journal=Fertility and Sterility |volume=75 |issue=2 |pages=237–248 |doi=10.1016/s0015-0282(00)01679-4 |pmid=11172821 |doi-access=free }}</ref> == Historija == {{owidslider |početak = 2023 |lista = Šablon:OWID/period prosječna starost majki#galerija |lokacija = commons |naslov = |naslov = |jezik = |file = [[Slika:period average age of mothers, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.7|left|Prosječna starost majki]] |startingView = Svijet }} Rađanje djece duboko u srednjim godinama nije bilo izuzetak u prošlosti, kada su porodice bile veće i žene su često nastavljale rađati djecu do kraja svoje reproduktivne dobi. Ono što je toliko radikalno u vezi s ovom nedavnom transformacijom jeste da je to dob u kojoj žene rađaju svoje prvo dijete, koja postaje relativno visoka, ostavljajući sve suženiji prozor bioloških mogućnosti za drugo i narednu djecu, ukoliko ih žele. Nije iznenađujuće da visoka dob prvog porođaja i visoke stope odgađanja rađanja prate nisku i najnižu stopu [[natalitet]]a.<ref> {{cite news |title=U.S. women more likely to have children than a decade ago |date=18. 1. 2018 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project |language=en-US |url=https://www.pewsocialtrends.org/2018/01/18/theyre-waiting-longer-but-u-s-women-today-more-likely-to-have-children-than-a-decade-ago/ |access-date=29. 10. 2020 }}</ref> Ova povezanost je sada postala posebno jasna, budući da odgađanje prvih porođaja u brojnim zemljama nastavlja se nesmanjenim intenzitetom već više od tri decenije i postalo je jedna od najistaknutijih karakteristika obrazaca plodnosti u razvijenim društvima. Razni autori (posebno Lesthaeghe) tvrdili su da odgađanje plodnosti predstavlja "obilježje" onoga što je postalo poznato kao "druga demografska tranzicija". Drugi su predložili da sam proces odgađanja predstavlja zasebnu "treću tranziciju".<ref> {{cite journal |last1=Kohler |first1=Hans-Peter |last2=Billari |first2=Francesco C. |last3=Ortega |first3=Jose Antonio |date=decembar 2002 |title=The emergence of lowest-low fertility in Europe during the 1990s |url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_2002-12_28_4/page/641 |journal=Population and Development Review |volume=28 |issue=4 |pages=641–680 |doi=10.1111/j.1728-4457.2002.00641.x }} </ref> Prema ovom drugom gledištu, moderna razvijena društva pokazuju svojevrsni dvojni obrazac fertiliteta, pri čemu je većina porođaja koncentrirana ili među vrlo mladim ili sve starijim majkama. Ovo se ponekad naziva "rektangularizacija" obrazaca fertiliteta. ==Mogući faktori koji utiču na dob za rađanje djece== Postoji mnogo faktora koji mogu uticati na dob za rađanje djece kod žena, iako su uglavnom [[Korelacija ne podrazumijeva uzročnost|korelacije bez određenih uzročnosti]]. Naprimjer, starija dob majke pri prvom porođaju povezana je s višim stepenom obrazovanja i prihodima.<ref>{{cite journal |last1=Shadyab |first1=Aladdin H. |last2=Gass |first2=Margery L.S. |last3=Stefanick |first3=Marcia L. |last4=Waring |first4=Molly E. |last5=Macera |first5=Caroline A. |last6=Gallo |first6=Linda C. |last7=Shaffer |first7=Richard A. |last8=Jain |first8=Sonia |last9=LaCroix |first9=Andrea Z. |display-authors=6 |date=januar 2017 |title=Maternal age at childbirth and parity as predictors of longevity among women in the United States: The Women's Health Initiative |journal=American Journal of Public Health |volume=107 |issue=1 |pages=113–119 |doi=10.2105/AJPH.2016.303503 |pmid=27854529 |pmc=5308150 }}</ref> Dvije studije pokazuju da velikodušne naknade za roditeljsko odsustvo u Britaniji podstiču mlado majčinstvo i da naknade za roditeljsko odsustvo smanjuju odlaganje u Švedskoj.<ref name=balbo2013>{{cite journal |last1=Balbo |first1=Nicoletta |last2=Billari |first2=Francesco C. |last3=Mills |first3=Melinda |title=Fertility in Advanced Societies: A Review of Research |journal=European Journal of Population |date=februar 2013 |volume=29 |issue=1 |pages=1–38 |doi=10.1007/s10680-012-9277-y |pmid=23440941 |pmc=3576563 }}</ref> == Efekti == === Smanjena plodnost === [[Slika:Age and female fertility.svg|thumb|280px| Kumulativni procenat i prosječna starost žena koje dostižu [[subfertilnost]], [[neplodnost|sterilnost]], [[neredovna menstruacija|neredovne menstruacije]] i [[mebopauza|menopauzu]]<ref>{{cite journal |last1=te Velde |first1=E. R. |last2=Pearson |first2=PL |title=The variability of female reproductive ageing |journal=Human Reproduction Update |date=1. 3. 2002 |volume=8 |issue=2 |pages=141–154 |doi=10.1093/humupd/8.2.141 |pmid=12099629 |doi-access=free }}</ref>]] {{Glavni|Dob i ženska plodnost}} Ženska plodnost dostiže vrhunac tokom dvadesetih i prve polovine tridesetih godina, nakon čega počinje opadati. Napredna dob majke uzrokuje povećan rizik od [[ženska neplodnost|ženske neplodnosti]]. Individualni nivo plodnosti žene može se testirati različitim metodama.<ref>{{Cite web|url=https://essentialparent.com/access/|title=Access required?|website=Essentialparent.com|access-date=3. 5. 2022}}</ref> Prema riječima Henrija Leridona, doktora nauka i epidemiologa Francuskog instituta za zdravlje i medicinska istraživanja, žene koje pokušavaju zatrudnjeti bez upotrebe lijekova za plodnost ili oplodnje ''[[in vitro]]'':<ref name=Leridon2004>{{cite journal |last1=Leridon |first1=H. |title=Can assisted reproduction technology compensate for the natural decline in fertility with age? A model assessment |journal=Human Reproduction |date=1. 7. 2004 |volume=19 |issue=7 |pages=1548–1553 |doi=10.1093/humrep/deh304 |pmid=15205397 |doi-access=free }}</ref> * Sa 30 godina, 75% će imati [[oplodnja|začeće]] koje će završiti živim porođajem u roku od jedne godine, a 91% će imati začeće koje će završiti živim porođajem u roku od četiri godine. * Sa 35 godina, 66% će imati začeće koje će završiti živim porođajem u roku od jedne godine, a 84% će imati začeće koje će završiti živim porođajem u roku od četiri godine. * Sa 40 godina, 44% će imati začeće koje će završiti živim porođajem u roku od jedne godine, a 64% će imati začeće koje će završiti živim porođajem u roku od četiri godine. [[Menopauza]] javlja se obično između 44. i 58. godine starosti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Morabia A, Costanza MC |date=decembar 1998 |title=International variability in ages at menarche, first livebirth, and menopause. World Health Organization Collaborative Study of Neoplasia and Steroid Contraceptives |journal=American Journal of Epidemiology |volume=148 |issue=12 |pages=1195–205 |doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a009609 |pmid=9867266 |doi-access=free}}</ref> DNK testiranje provodi se rijetko, kako bi se potvrdile tvrdnje o majčinstvu u starijoj dobi, ali u jednoj velikoj studiji, među 12.549 afričkih i bliskoistočnih majki imigrantica, potvrđenih DNK testiranjem, utvrđeno je da su samo dvije majke starije od pedeset godina; najstarija majka imala je 52,1 godinu s prirodnim začećem (a najmlađa majka 10,7 godina).<ref name="ForsterEtAl">{{Cite journal |last1=Forster |first1=Peter |last2=Hohoff |first2=Carsten |last3=Dunkelmann |first3=Bettina |last4=Schürenkamp |first4=Marianne |last5=Pfeiffer |first5=Heidi |last6=Neuhuber |first6=Franz |last7=Brinkmann |first7=Bernd |date=22. 3. 2015 |title=Elevated germline mutation rate in teenage fathers |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=282 |issue=1803 |doi=10.1098/rspb.2014.2898|pmid=25694621 |pmc=4345458 }}</ref> IVF (vještačka oplodnja) može se koristiti i nakon menopauze, pri čemu je najstarija potvrđena majka ovom metodom imala 73 godine.<ref>{{cite web|title=Indian woman gives birth to twins at age of 73|last1=Gupta|first1=Swati|last2=Pokharel|first2=Sugam|website=CNN|date=6. 9. 2019|url=https://www.cnn.com/2019/09/06/health/india-woman-73-gives-birth-scli-intl|access-date=27. 3. 2026}}</ref> === Rizik od urođenih mahana === Rizik da žena rodi dijete sa [[hromosomska mutacija|hromosomskim abnormalnostima]] povećava se s njenim godinama. [[Downov sindrom]] je najčešća hromosomski [[kongenitalni poremećaj|urođena mahana]], a rizik da žena rodi dijete sa Downovim sindromom je:<ref name=morris> {{cite journal |last1=Morris |first1=J.K. |last2=Mutton |first2=D.E. |last3=Alberman |first3=E. |date=mart 2002 |title=Revised estimates of the maternal age specific live birth prevalence of Down's syndrome |journal=Journal of Medical Screening |volume=9 |issue=1 |pages=2–6 |pmid=11943789 |doi=10.1136/jms.9.1.2 |doi-access= }} </ref><ref> {{cite web |title=About Down syndrome |website=ndss.org |publisher=National Syndrome Down Society |url=https://www.ndss.org/about-down-syndrome/down-syndrome/ }} </ref> ;Rizik od rađanja djeteta sa Downovim sindromom {{div col begin|colwidth=8em}} : {| style="text-align:center;" ! Dob !! Rizik |- | 20 || {{sfrac|1| 2000}} |- | 24 || {{sfrac|1| 1300}} |- | 25 || {{sfrac|1| 1200}} |- | 29 || {{sfrac|1| 950}} |- | 30 || {{sfrac|1| 900}} |} : {| style="text-align:center;" ! Dob !! Rizik |- | 34 || {{sfrac|1| 450}} |- | 35 || {{sfrac|1| 350}} |- | 39 || {{sfrac|1|150}} |- | 40 || {{sfrac|1| 100}} |} : {| style="text-align:center;" ! Dob !! Rizik |- | 44 || {{sfrac|1| 40}} |- | 45 || {{sfrac|1| 30}} |- | 49 || {{sfrac|1| 10}} |} {{div col end}} === Ostali efekti === Napredna dob majke povezana je s nepovoljnim ishodima u perineonatusnom periodu, što može biti uzrokovano štetnim efektima na razvoj [[decidua]]lnog i [[placenta|posteljičnog]] organa.<ref>{{cite journal |last1=Nelson |first1=S.M. |last2=Telfer |first2=E.E. |last3=Anderson |first3=R.A. |date=1. 1. 2013 |title=The ageing ovary and uterus: New biological insights |journal=Human Reproduction Update |volume=19 |issue=1 |pages=67–83 |doi=10.1093/humupd/dms043 |pmid=23103636 |pmc=3508627}}</ref> Rizik da majka umre prije nego što dijete postane odraslo povećava se s odmaklim godinama majke, kao što se vidi iz sljedećih podataka iz Francuske iz 2007. :<ref name=Schmidt2011>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=L. |last2=Sobotka |first2=T. |last3=Bentzen |first3=J.G. |last4=Nyboe Andersen |first4=A. |date=1. 1. 2012 |collaboration=ESHRE Reproduction and Society Task Force |title=Demographic and medical consequences of the postponement of parenthood |journal=[[Human Reproduction Update]] |volume=18 |issue=1 |pages=29–43 |doi=10.1093/humupd/dmr040 |doi-access=free |pmid=21989171}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! Starost majke pri porođaju (godine) | 20 || 25 || 30 || 35 || 40 || 45 |- ! Rizik da majka ne doživi 18. rođendan djeteta (u [[postotak|%]])<ref name=Schmidt2011 /> | 0,6% || 1,0% || 1,6% || 2,6% || 3,8% || 5,5% |} Gornju tabelu ne treba miješati sa [[smrtnost majki]]. Napredna dob majki i dalje je povezana s nizom nepovoljnih ishoda trudnoće, uključujući nisku porođajnu težinu, [[prijevremeni porođaj]], [[mrtvorođenče]], neobjašnjivu smrt fetusa i povećane stope [[carski rez|carskog reza]]. Međutim, vremenom su poboljšanja u (i poboljšanja u pristupu) medicinskim uslugama i socijalnim resursima smanjila negativnu povezanost između starije dobi majki i niske porođajne težine.<ref>{{cite journal |last1=Goisis |first1=Alice |last2=Schneider |first2=Daniel C. |last3=Myrskylä |first3=Mikko |title=Secular changes in the association between advanced maternal age and the risk of low birth weight: A cross-cohort comparison in the UK |journal=[[Population Studies]] |date=2. 9. 2018 |volume=72 |issue=3 |pages=381–397 |doi=10.1080/00324728.2018.1442584 |pmid=29582702 |s2cid=2977607 |doi-access=free |hdl=10138/298759 |hdl-access=free }}</ref> Prema meta-analizi iz 2017. godine, koja je obuhvatila 63 kohortne studije i 12 studija slučaj-kontrola, starija dob majke (≥35 godina) povećala je rizik od mrtvorođenosti ([[Omjer šansi|OR]] 1,75, 95%[[interval pouzdanosti|CI]] 1,62–1,89). Također je povećala rizik od FGR-a (zastoja u rastu fetusa) (OR 1,23; 95%CI 1,01–1,52). Pretpostavlja se da bi porast rizika mogao biti posljedica stanja povezanih s patologijom/disfunkcijom placente.<ref>{{Cite journal | last1 = Lean | first1 = Samantha C. | last2 = Derricott | first2 = Hayley | last3 = Jones | first3 = Rebecca L. | last4 = Heazell | first4 = Alexander E. P. | year = 2017 | title = Advanced maternal age and adverse pregnancy outcomes: A systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 12 | issue = 10 | doi = 10.1371/journal.pone.0186287 | doi-access = free | pmid = 29040334 | pmc = 5645107 | bibcode = 2017PLoSO..1286287L }}</ref> S druge strane, starija dob majki povezana je sa stabilnijim porodičnim okruženjem, višim socio-ekonomskim položajem, višim prihodima i boljim životnim uslovima, kao i boljim roditeljskim praksama<ref name=Schmidt2011/> (uključujući bolje disciplinske metode<ref name=Trilgsgrd-Sommer-2018>{{cite journal |last1=Trillingsgaard |first1=Tea |last2=Sommer |first2=Dion |date=4. 3. 2018 |title=Associations between older maternal age, use of sanctions, and children's socio-emotional development through 7, 11, and 15&nbsp;years |journal=European Journal of Developmental Psychology |volume=15 |issue=2 |pages=141–155 |doi=10.1080/17405629.2016.1266248 |s2cid=53061283 |url=https://pure.au.dk/ws/files/121838837/Associations_between_older_maternal_age_Accepted_manuscript_2016.pdf |url-status=live |access-date=19. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719210200/https://pure.au.dk/ws/files/121838837/Associations_between_older_maternal_age_Accepted_manuscript_2016.pdf |archive-date=19. 7. 2018}}</ref>). Kvalitativna studija provedena na parovima u Sjedinjenim Američkim Državama koji su koristili vantjelesnu oplodnju kako bi začeli svoje prvo dijete kada je žena imala 40 ili više godina u vrijeme porođaja, otkrila je da 72% žena i 57% muškaraca vjeruje da su poboljšali emocionalnu spremnost za roditeljstvo, što je koristilo i njihovoj djeci i njima samima.<ref>{{cite journal |last1=Mac Dougall |first1=K. |last2=Beyene |first2=Y. |last3=Nachtigall |first3=R.D. |date=1. 4. 2012 |title='Inconvenient biology': Advantages and disadvantages of first-time parenting after age&nbsp;40 using in vitro fertilization |journal=Human Reproduction|volume=27 |issue=4 |pages=1058–1065 |doi=10.1093/humrep/des007 |pmid=22333985 |pmc=3303492 }}</ref> U kvantitativnim studijama, starija dob majke pri prvom porođaju povezana je s poboljšanjem psihijatrijskog zdravlja djece,<ref name=Goisis-2015>{{cite journal |last=Goisis |first=A. |date=2. 9. 2015 |title=How are children of older mothers doing? Evidence from the United Kingdom |journal=Biodemography and Social Biology |volume=61 |issue=3 |pages=231–251 |doi=10.1080/19485565.2014.1001887 |pmid=26652679 |s2cid=10071445 |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/60602/ |url-status=live |access-date=19. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720054256/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/60602/ |archive-date=20. 7. 2018}}</ref> jezičke vještine,<ref name=Goisis-2015/> cognitive ability,<ref>{{cite journal |last1=Goisis |first1=Alice |last2=Schneider |first2=Daniel C. |last3=Myrskylä |first3=Mikko |date=1. 6. 2017 |title=The reversing association between advanced maternal age and child cognitive ability: Evidence from three U.K. birth cohorts |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |volume=46 |issue=3 |pages=850–859 |doi=10.1093/ije/dyw354 |pmid=28177512 |pmc=5837600 }}</ref> i manje socijalnih i emocijskih poteškoća.<ref name=Trilgsgrd-Sommer-2018/> Nadalje, studija provedena u Ujedinjenom Kraljevstvu pokazala je da je starija dob majki pri prvom porođaju povezana s manjim brojem prijema u bolnicu i manjim brojem nenamjernih povreda djece do uzrasta od pet godina, te većom [[vjerovatnoća|vjerojatnoćom]] da su primili sve svoje imunizacije do dobi od devet mjeseci – svi ishodi korišteni kao pokazatelji dobrobiti djeteta u izvještajima [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]].<ref>{{cite journal |last1=Sutcliffe |first1=A.G. |last2=Barnes |first2=J. |last3=Belsky |first3=J. |last4=Gardiner |first4=J. |author5-link=Edward Melhuish |last5=Melhuish |first5=E. |date=21. 8. 2012 |title=The health and development of children born to older mothers in the United Kingdom: Observational study using longitudinal cohort data |journal=BMJ: British Medical Journal |volume=345 |issue=7876 |doi=10.1136/bmj.e5116 |pmid=22915663 |pmc=3424227}}</ref> Rizici povezani s rađanjem djece nakon 50. godine života uključuju povećanu učestalost [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]], [[hipertenzija|hipertenzije]], [[porođaj]]a [[carski rez|carskim rezom]], [[pobačaj]]a, [[preeklampsija|preeklampsije]] i ''[[placenta previa]]''.<ref name="salihu"/><ref name="jonathan">{{cite web|last=Schienberg|first=Jonathan|date=9. 11. 2004|url=http://www.cnn.com/2004/HEALTH/11/08/mom.57/index.html |archive-date=10. 11. 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110005651/http://www.cnn.com/2004/HEALTH/11/08/mom.57/index.html |title=New Age mystic to become mom at 57|website=CNN.com |access-date=4. 3. 2007}}</ref> U poređenju sa majkama između 20 i 29 godina, majke starije od 50 godina imaju skoro tri puta veći rizik od [[porođajna težine|niske porođajne težine]], [[prijevremeni porođaj|prijevremenog porođaja]] i ekstremno prijevremenog porođaja; njihov rizik od ekstremno niske porođajne težine, male veličine za [[gestacijska dob|gestacijsku dob]] i [[perineonatusni mortalitet|fetusnog mortaliteta]] bio je skoro dvostruko veći.<ref>{{cite web|publisher=Lister Hill Center for Health Policy |date= 31. 10. 2003 |url=http://www.soph.uab.edu/isoph/LHC/Childbearing.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104152/http://www.soph.uab.edu/isoph/LHC/Childbearing.pdf |archive-date= 24. 9. 2015 |title=Pregnancy After 50: More Risky Than We Thought? |access-date=11. 9. 2014}}</ref> == Promjene u intervalu među trudnoćama == Kalberer et al.<ref>{{cite journal |last1=Kalberer |first1=Urs |last2=Baud |first2=David |last3=Fontanet |first3=Arnaud |last4=Hohlfeld |first4=Patrick |last5=de&nbsp;Ziegler |first5=Dominique |date=decembar 2009 |title=Birth records from Swiss married couples analyzed over the past 35&nbsp;years reveal an aging of first-time mothers by 5.1 years while the interpregnancy interval has shortened |journal=Fertility and Sterility |volume=92 |issue=6 |pages=2072–2073 |doi=10.1016/j.fertnstert.2009.05.078 |pmid=19608170 |url=https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_19AEC7C94AAC.P001/REF.pdf |access-date=19. 7. 2019 |archive-date=19. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719173543/https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_19AEC7C94AAC.P001/REF.pdf |url-status=live }}</ref> pokazali su da uprkos starijoj dobi majke pri rođenju prvog djeteta, vremenski raspon između rođenja prvog i drugog djeteta, odnosno interval između trudnoća, smanjio se u posljednjim decenijama. Da su isključivo biološki faktori bili prisutni, moglo bi se tvrditi da bi se interval između trudnoća trebao povećati, jer plodnost opada s godinama, što bi ženi otežalo rađanje drugog djeteta nakon odgođenog rođenja prvog. Činjenica da to nije slučaj pokazuje da sociološki faktori (vidi gore) imaju prednost nad biološkim faktorima u određivanju intervala između [[trudnoća]]. S tehnološkim razvojem, pojavili su se slučajevi trudnoća nakon menopauze, a poznato je i nekoliko slučajeva žena starijih od 50 godina koje su iznijele trudnoću do kraja, obično uz pomoć ''[[in vitro]]'' oplodnje donorske jajne ćelije. 61-godišnja [[Brazil]]ka, uz pomoć implantacije donorske jajne ćelije, rodila je blizance u oktobru 2012.<ref>{{cite news |title=Woman, 61, pregnant |date=27. 9. 2011 |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]] |url=http://www.smh.com.au/world/woman-61-pregnant-20110926-1ktkg.html |access-date=8. 2. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427065626/http://www.smh.com.au/world/woman-61-pregnant-20110926-1ktkg.html |archive-date=27. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite news |last=Moreno |first=Carolina |date=26. 10. 2012 |title=Look: 61&nbsp;year-old woman gives birth to twins |website=HuffPost (huffingtonpost.com) |url=http://www.huffingtonpost.com/2012/10/26/antonia-leticia-asti-61-year-old-mother-gives-birth-to-twins_n_2025486.html |access-date=13. 10. 2017 |archive-date=3. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803085246/http://www.huffingtonpost.com/2012/10/26/antonia-leticia-asti-61-year-old-mother-gives-birth-to-twins_n_2025486.html |url-status=live }}</ref> == Starenje jajnika == Kako žene stare, one doživljavaju pad reproduktivnih performansi što dovodi do [[menopauza|menopauze]].<ref>{{cite web |title=Menopause |website=medlineplus.gov |url=https://medlineplus.gov/menopause.html |url-status=live|access-date=29. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016204022/https://medlineplus.gov/menopause.html |archive-date=16. 10. 2020}}</ref> Ovaj pad je povezan sa smanjenjem broja jajničkih folikula. Iako je oko milion [[oocit]]a prisutno pri rođenju u ljudskom jajniku, samo oko 500 njih (oko 0,05%) ovulira, a ostale ne (atrezija folikula jajnika). Čini se da se pad rezerve [[jajnik]]a stalno povećava sa godinama,<ref name=pmid18192670>{{cite journal |vauthors=Hansen KR, Knowlton NS, Thyer AC, Charleston JS, Soules MR, Klein NA |year=2008 |title=A new model of reproductive aging: the decline in ovarian non-growing follicle number from birth to menopause |journal=[[Human Reproduction (journal)|Human Reproduction]] |volume=23 |issue=3 |pages=699–708 |pmid=18192670 |doi=10.1093/humrep/dem408 |doi-access=free }}</ref> i dovodi do gotovo potpunog iscrpljivanja rezerve do otprilike 51. godine života. Kako se rezerva jajnika i plodnost smanjuju s godinama, dolazi i do paralelnog povećanja broja neuspjelih trudnoća i grešaka u mejozi, što rezultira hromosomski abnormalnom [[oplodnja|oplodnjom]]. Titus et al.<ref name=Titus>{{cite journal |vauthors=Titus S, Li F, Stobezki R, Akula K, Unsal E, Jeong K, Dickler M, Robson M, Moy F, Goswami S, Oktay K |year=2013 |title=Impairment of BRCA1-related DNA double-strand break repair leads to ovarian aging in mice and humans |journal=Sci Transl Med |volume=5 |issue=172 |page=172ra21 |pmid=23408054 |doi=10.1126/scitranslmed.3004925 |pmc=5130338}}</ref> predložili su objašnjenje za smanjenje ovarijalne rezerve s godinama. Pokazali su da se, kako žene stare, dvostruki prekidi lanca akumuliraju u [[DNK]] njihovih primordijalnih folikula. Primordijalne folikule su nezreli primarni [[oocit]]i okruženi jednim slojem granuloza ćelija. U oocitima je prisutan enzimski sistem koji normalno precizno popravlja dvostruke prekide lanca DNK. Ovaj sistem popravke naziva se [[homologna rekombinacija|homologna rekombinacijska]] [[popravka DNK]] i posebno je aktivna tokom mejoze. [[Mejoza]] je opći proces kojim se formiraju zametne ćelije kod [[eukariot]]a i čini se da je adaptacija za efikasno uklanjanje oštećenja u DNK zametne linije homolognom rekombinacijskom popravkom (vidi [[Porijeklo i funkcija mejoze]]). Ljudski primarni oocitu prisutni su u međufazi mejoze, odnosno profazi I (vidi [[Oogeneza]]). Titus i saradnici također su pokazali da se ekspresija četiri ključna gena za popravak DNK, koji su neophodni za homolognu rekombinacijsku popravku (''[[BRCA1]]'', ''[[MRE11A|MRE11]]'', ''[[Rad51]]'' i ''[[Ataxia telangiectasia mutated|ATM]]'') smanjuje u oocitima s godinama. Ovo smanjenje sposobnosti popravka oštećenja dvostrukog lanca, povezano sa [[starenje]]m, može objasniti akumulaciju tih oštećenja, što zatim vjerovatno doprinosi smanjenju rezerve jajnika. Žene s naslijeđenom mutacijom u genu za popravak DNK ''BRCA1'' prerano prolaze kroz menopauzu,<ref name=pmid16773440>{{cite journal |vauthors=Rzepka-Górska I, Tarnowski B, Chudecka-Głaz A, Górski B, Zielińska D, Tołoczko-Grabarek A |year=2006 |title=Premature menopause in patients with BRCA1 gene mutation |journal=Breast Cancer Res. Treat. |volume=100 |issue=1 |pages=59–63 |pmid=16773440 |doi=10.1007/s10549-006-9220-1 |s2cid=19572648 }}</ref> što ukazuje na to da se prirodno nastala oštećenja DNK u oocitima popravljaju manje efikasno kod ovih žena, a ta neefikasnost dovodi do ranog reproduktivnog neuspjeha. Podaci [[Sekvenciranje egzoma|Genomski]] od oko 70.000 žena analizirani su kako bi se identificirale varijacije u kodiranju proteina povezane s godinama u prirodnoj menopauzi.<ref name=pmid26414677>{{cite journal |vauthors=Day FR, Ruth KS, Thompson DJ, et al. |year=2015 |title=Large-scale genomic analyses link reproductive aging to hypothalamic signaling, breast cancer susceptibility and BRCA1-mediated DNA repair |journal=Nat. Genet. |volume=47 |issue=11 |pages=1294–303 |pmid=26414677 |pmc=4661791 |doi=10.1038/ng.3412 }}</ref> Analize puteva identificirale su glavnu povezanost s genima odgovora na oštećenje DNK, posebno onima koji se eksprimiraju tokom mejoze, uključujući uobičajenu varijantu [[Kodirna regija|kodirajuća]] u genu ''BRCA1''. ==Epidemiologija== U Sjedinjenim Američkim Državama, između 1997. i 1999. godine, prijavljeno je 539 porođaja kod majki starijih od 50 godina (četiri na 100.000 porođaja), od kojih je 194 bilo starije od 55.<ref name="salihu">{{cite journal |last1=Salihu |first1=H |last2=Shumpert |first2=MN |last3=Slay |first3=M |last4=Kirby |first4=RS |last5=Alexander |first5=GR |title=Childbearing beyond maternal age 50 and fetal outcomes in the United States |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2003-11_102_5/page/1006 |journal=Obstetrics & Gynecology |date=novembar 2003 |volume=102 |issue=5 |pages=1006–1014 |doi=10.1016/s0029-7844(03)00739-7 |pmid=14672478 |s2cid=20499725 }}</ref> U SAD-u, prosječna dob u kojoj žene rađaju prvo dijete porasla je sa 21,4 godine u 1970. godini.<ref>{{cite report |last=Mathews |first=T.J. |year=2009 |title=Delayed childbearing: More women are having their first child later in life |type=databrief |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db21.pdf |publisher=U.S. [[Centers for Disease Control]] |access-date=26. 8. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125130852/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db21.pdf |archive-date=25. 11. 2017}}</ref> to 26.9 in 2018.<ref name=cdc-natality/> Njemački [[Savezni institut za istraživanje stanovništva]] izjavio je 2015. godine da je postotak žena starijih od 35 godina koje rađaju dijete bio 25,9%. Ova brojka je porasla sa 7,6% u 1981.<ref>{{cite press release |title=Jedes vierte Neugeborene hat eine Mutter über 34&nbsp;Jahre |trans-title=Every fourth newborn has a mother aged over 34&nbsp;years |lang=de |website=bib-demografie.de |place=Wiesbaden, DE |publisher=Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung [Federal Institute for Population Research] |url=http://www.bib-demografie.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Download/Grafik_des_Monats/2017-12-20-Jedes-vierte-Neugeborene-hat-eine-Mutter-ueber-34-Jahre.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |access-date=20. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052205/http://www.bib-demografie.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Download/Grafik_des_Monats/2017-12-20-Jedes-vierte-Neugeborene-hat-eine-Mutter-ueber-34-Jahre.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |archive-date=22. 12. 2017 }}</ref> Prema statistikama [[Uprava za ljudsku oplodnju i embriologiju|Uprave za ljudsku oplodnju i embriologiju]], u [[UK|Velikoj Britaniji]] godišnje se rodi više od 20 beba kod žena starijih od 50 godina putem [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]] uz upotrebu donorskih [[oocit]]a (jajnih ćelija).<ref>{{Cite web |last=Hall |first=Sarah |date=8. 5. 2006 |title=Surge in number of children in UK born to mothers over 50 |url=http://www.theguardian.com/uk/2006/may/08/health.topstories3 |access-date=29. 3. 2007|website=The Guardian}}</ref> ==Također pogledajte == * [[Dob i ženska plodnost]] * [[Bez djece]] * [[Faktor plodnosti (demografija)]] * [[Spisak zemalja prema starosti pri prvom braku]] * [[Spisak najstarijih očeva]] * [[Spisak ljudi s najviše djece]] * [[Spisak višestrukih porođaja]] * [[Majka]] * [[Trudnoća]] * [[Seksualnost u starijoj dobi]] * [[Tinejdžerska trudnoća]] == Citati == * [[Majka]] * [[Trudnoća]] * [[Seksualnost u starijoj dobi]] * [[Tinejdžerska trudnoća]] == Reference == {{refspisak}} == Opće i citirane reference == {{refbegin|25em|small=y}} * {{cite journal | last1 = Jabcosson | first1 = B. | last2 = Ladfords | first2 = L. | last3 = Milsom | first3 = I. | year = 2004 | title = Advanced maternal age and adverse perinatal outcome | url = https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2004-10_104_4/page/727 | journal = [[Obstetrics & Gynecology]] | volume = 104 | issue = 4| pages = 727–733 | doi = 10.1097/01.aog.0000140682.63746.be | pmid = 15458893 | s2cid = 8652247 }} * {{cite journal | last1 = Khashan | first1 = Ali S. | display-authors = etal | year = 2013 | title = Advanced maternal age and adverse pregnancy outcome: Evidence from a large contemporary cohort | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 2 | pages = 1–9 | pmid = 23437176 | pmc = 3577849 | bibcode = 2013PLoSO...856583K | doi = 10.1371/journal.pone.0056583 | doi-access = free }} * {{cite journal | last1 = Lorentzon | first1 = M. | display-authors = etal | year = 2012 | title = Advancing maternal age is associated with lower bone mineral density in young adult male offspring | journal = Osteoporosis International | volume = 23 | issue = 2 | pages = 475–482 | doi = 10.1007/s00198-011-1558-5 | pmid = 21350896 | pmc = 3261413 }} * {{cite journal | last1 = Nilsen | first1 = A.B. | display-authors = etal | year = 2012 | title = Characteristics of women who are pregnant with their first baby at an advanced age | journal = Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica | volume = 91 | issue = 3 | pages = 353–362 | s2cid = 38149716 | pmid = 22150020 | doi = 10.1111/j.1600-0412.2011.01335.x | doi-access = free }} {{refend}} == Dodatni izviri== * {{cite magazine |author=Charlemagne |date=9. 2. 2006 |title=The Fertility Bust |department=Europe |magazine=[[The Economist]] |url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=5494593 |url-access=subscription }} * {{cite journal |last1=Gavrilov |first1=L.A. |last2=Gavrilova |first2=N.S. |year=1997 |title=Parental Age at Conception and Offspring Longevity |journal=[[Reviews in Clinical Gerontology]] |volume=7 |pages=5–12 |doi=10.1017/S0959259897000026 }} * {{cite book |last1=Gavrilov |first1=L.A. |last2=Gavrilova |first2=N.S. |year=2000 |chapter=Human Longevity and Parental Age at Conception |editor1-first=J.-M. |editor1-last=Robine |editor2-first=T.B.L. |editor2-last=Kirkwood |editor3-first=M. |editor3-last=Allard |title=Sex and Longevity: Sexuality, Gender, Reproduction, Parenthood |url=https://archive.org/details/sexlongevitysexu0000unse |location=Berlin / Heidelberg, DE |publisher=Springer-Verlag |pages=[https://archive.org/details/sexlongevitysexu0000unse/page/7 7]–31 |isbn=3-540-67740-2 }} * {{cite book |last1=Hofmeister |first1=Heather |last2=Mills |first2=Melinda |last3=Blossfeld |first3=Hans-Peter |year=2006 |chapter=Globalization, Uncertainty and Women's, Mid-Career Life Courses: A Theoretical Framework |title=Globalization, Uncertainty, and Women's Careers: An international comparison |editor1-first=Hans-Peter |editor1-last=Blossfeld |editor2-first=Heather |editor2-last=Hofmeister |location=Cheltenham |publisher=Edward Elgar Publishing |pages=3–31 |isbn=1-84542-664-9 |chapter-url=https://fis.uni-bamberg.de/handle/uniba/13816 }} * {{cite book |last1=Kohler |first1=Hans-Peter |last2=Billari |first2=Francesco C. |last3=Ortega |first3=José Antonio |year=2006 |chapter=Low Fertility in Europe: Causes, Implications and Policy Options |editor1-last=Harris |editor1-first=Fred R. |title=The Baby Bust: Who will do the work? Who will pay the taxes? |pages=48–109 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-3855-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=75alsu8U9QAC&pg=PA48 }} * {{cite journal |author1=Lesthaeghe, R. |author2=Neels, K. |year=2002 |title=From the First to the Second Demographic Transition: An Interpretation of the Spatial Continuity of Demographic Innovation in France, Belgium and Switzerland |journal=European Journal of Population |volume=18 |issue=4 |pages=325–360 |doi=10.1023/A:1021125800070 |s2cid=878879 }} * {{cite thesis |last=Sobotka |first=Tomás |date=25 Nov 2004 |title=Postponement of Childbearing and Low Fertility in Europe |lang=en |degree=Ph.D. |department=Faculty of Spatial Sciences |publisher=University of Groningen |place=Groningen, DE |hdl=11370/7fe0743c-9766-4ae9-befe-3edae1006c6e |isbn=90-361-9102-5 }} ==Vanjski linkovi == * {{cite AV media |first=Tomás |last=Sobotka |title=Postponement of childbearing and low fertility in Europe |medium=PowerPoint presentation |url=http://www.ilcuk.org.uk/downloads/2%20Tomas%20Sobotka.ppt |access-date=10. 4. 2006 |archive-date=6. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306171544/http://www.ilcuk.org.uk/downloads/2%20T0omas%20Sobotka.ppt }} * [http://www.inciid.org/ InterNational Council on Infertility Information Dissemination] (inciid.org) {{Spisak najstarijih ljudi po određenim grupama|state=expanded}} [[Kategorija:Plodnost]] [[Kategorija:Babica]] [[Kategorija:Neonatologija]] ft7vnhqc1tt9hp3evmt2tujda0r4kdp 0 536119 3921986 3914026 2026-08-25T02:05:23Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921986 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Broj Jedan | serija = ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'' | slika = Number One Star Trek.jpg | prvo = "The Cage" (1982)<br />''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'' | zadnje = " | kreator = [[Gene Roddenberry]] | portretirao = [[Majel Barrett]] (1966)<br />[[Rebecca Romijn]] (2019–danas) | glas = | oznaka6 = Puno ime | podaci6 = Una Chin-Riley | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Ilari]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Una Chin-Riley''', obično i prvobitno poznata samo kao '''Broj Jedan''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]''. Ona je zamjenica [[Christopher Pike]]a tokom njegovog kapetanstva na zvjezdanom brodu [[USS Enterprise]]. Prvi put se pojavil u epizodi "The Cage", prvoj pilot epizodi ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalne serije]]'' iz 1965. a glumila ju je [[Majel Barrett]]. Pilot epizoda je odbijena i većina likova, uključujući i nju, izostavljena je iz druge pilot epizode i narednih serija (odnos između [[Spock]]a i [[James T. Kirk|Kirka]] oponašao je odnos Broja Jedan i Pikea).<ref name=coppa>{{cite journal|url=http://journal.transformativeworks.org/index.php/twc/article/view/44|title=Women, "Star Trek," and the early development of fannish vidding|first=Francesca|last=Coppa|author-link=Francesca Coppa|journal=Transformative Works and Cultures|date=21. 8. 2008|volume=1|doi=10.3983/twc.2008.0044|via=journal.transformativeworks.org|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trekcore.com/blog/2019/04/interview-star-trek-discovery-season-finale-michelle-paradise/|title=INTERVIEW: Diving Into STAR TREK: DISCOVERY's Finale with Season 3 Co-Showrunner Michelle Paradise|last=Reilly|first=Ken|date=19. 4. 2019|website=TrekCore Blog|access-date=19. 4. 2019}}</ref> Snimci iz epizode "The Cage" u kojima se pojavljuje lik ponovo su korišteni u dvodijelnoj priči "The Menagerie" 1966, čime su Pike i Broj Jedan uspostavljeni kao članovi prethodne posade Enterprisea i dio kanona ''Zvjezdanih staza''; sama Barrett, koja se udala za tvorca ''Zvjezdanih staza'', [[Gene Roddenberry|Genea Roddenberryja]], glumila je niz nepovezanih likova u franšizi od 1966. do 2009, poput medicinske sestre Christine Chapel u originalnoj seriji, Lwaxane Troi u [[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedećoj generaciji]] i glasa računara Enterprise za obje serije. Godine 2019, druga sezona [[Zvjezdane staze: Discovery|Discoveryja]], smještena tokom Pikeovog mandata kapetana Enterprisea, predstavila je prvi pojavak Number One na ekranu nakon 53 godine, koju sada glumi [[Rebecca Romijn]]. Romijn je ponovila svoju ulogu u dvije epizode ''[[Zvjezdane staze: Kratke staze|Kratkih staza]]'' iste godine, a počevši od 2022, kao redovna glumica u seriji [[Zvjezdane staze: Čudni novi svjetovi|Čudni novi svjetovi]], koja je usredotočena na avanture Pikeove posade. == Kontroverze == Tokom razvoja prve pilot epizode "The Cage", Roddenberry je napisao ulogu broj jedan posebno za Barrett.<ref name="cush52">[[Number One (Star Trek)#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]], str. 52.</ref><ref name="alex210">[[Number One (Star Trek)#alexander1995|Alexander (1995)]], str. 210.</ref> Rukovodstvo [[NBC]]-a nije bilo voljno da pristane na glumicu koja je bila gotovo nepoznata.<ref name="cush53">[[Number One (Star Trek)#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]], str. 53.</ref> Roddenberry je razgovarao i sa drugim glumicama za tu ulogu, ali ni jednu drugu nije razmatrao.<ref name=alex210/> Prema Geneu Roddenberryju i [[Stephen Whitfield|Stephenu Whitfieldu]], istaknutost žene među posadom svemirskog broda bila je jedan od razloga zašto je NBC odbio originalnu pilot epizodu ''Zvjezdanih staza'', koji je, osim što je pilot nazvao "previše cerebralnim", smatrao da će publika odbiti vanzemaljca [[Spock]]a i žensku višu oficirku.<ref>{{cite book|title=Star Trek and History: Race-Ing Toward a White Future|url=https://archive.org/details/startrekhistoryr0000bern|author=Daniel Bernardi|author-link=Daniel Bernardi|year=1998|publisher=[[Rutgers University]] Press}} {{page needed|date=april 2017}}</ref> Roddenberry je ispričao priču o tome kako su i žene tog doba imale poteškoća da je prihvate.<ref>{{cite book|last1=Wildermuth|first1=Mark E.|title=Gender, Science Fiction Television, and the American Security State: 1958-Present|date=2014|publisher=Springer|isbn=9781137408891|page=79|url=https://books.google.com/books?id=OiSvAwAAQBAJ&q=%22Number+One%22+menagerie+cage+Star+Trek&pg=PA79}}</ref><ref>{{cite book|last1=Foster|first1=Amy E.|title=Integrating Women into the Astronaut Corps: Politics and Logistics at NASA, 1972–2004|date=decembar 2011|publisher=JHU Press|isbn=9781421403946|url=https://books.google.com/books?id=D-G4vNFu6MsC&q=%22Number+One%22+menagerie+cage+Star+Trek&pg=PT62}}</ref> Izvršni producent [[Herb Solow]] pokušao je uvjeriti rukovodioce NBC-a da će novo lice donijeti uvjerljivost ulozi, ali su bili svjesni da je ona Roddenberryjeva djevojka. Uprkos tome, pristali su na njen izbor lika, ne želeći uznemiriti Roddenberryja u ovoj fazi produkcije.<ref name=cush53/> Nakon što je pilot epizoda odbijena,<ref>[[Number One (Star Trek)#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]], str. 65.</ref> producirana je druga pilot epizoda.<ref>[[Number One (Star Trek)#cushmanosborn2013|Cushman & Osborn (2013)]], str. 69.</ref> Iako je općenito objašnjeno da televizijska mreža nije voljela ženski lik kao zamjenicu komandanta Enterprisea, Solow je imao drugačije mišljenje o događajima; objasnio je: "Nikome se nije svidjela njena gluma... bila je fina žena, ali stvarnost je bila da nije znala glumiti."<ref>[[Number One (Star Trek)#engel1994|Engel (1994)]], str. 65.</ref> U svojoj knjizi "Inside Star Trek: The Real Story", Solow sugerira da televizijska mreža nije imala problema s likom, ali je bila bijesna kada je relativno nepoznata glumica izabrana samo zato što je imala aferu s Roddenberryjem.<ref>[[Number One (Star Trek)#solowjustman1996|Solow, Justman (1996)]], str. 39–40.</ref> Zbog rijetke narudžbe NBC-a za drugu pilot epizodu, Roddenberry je napravio kompromis eliminirajući Broj Jedan,<ref>[[Number One (Star Trek)#solowjustman1996|Solow, Justman (1996)]], str. 61.</ref> ali aspekti njenog lika - posebno njeno hladnokrvno ponašanje i logična priroda - spojeni su sa Spockom (koji se pojavljuje u epizodi "The Cage") tokom redovnog prikazivanja serije.<ref name=coppa/> == Utjecaj == U seriji ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'', kapetan [[Jean-Luc Picard|Picard]] obično (i neformalno) naziva komandanta [[William T. Riker|Rikera]] "Broj Jedan" zbog njegovog položaja prvog oficira na [[USS Enterprise]]u. U seriji [[Zvjezdane staze: Discovery|Discovery]], smještenoj u 2256. (dvije godine nakon događaja iz "Kaveza"), kapetan Georgiou naziva komandanticu [[Michael Burnham]] "Broj Jedan" zbog njenog položaja prvog oficira na [[USS Shenzhou]]. Kreator serije [[Bryan Fuller]] je prvobitno namjeravao lik nazvati samo Brojem Jedan, u čast lika Majel Barrett, ali ime Burnham je umjesto toga otkriveno tokom prve epizode.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/new-star-trek-tv-show-details-on-characters-and-mo/1100-6443097/|title=New Star Trek TV Show Details on Characters and More Revealed}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/tv/news/761665-new-star-trek-discovery-details-reveal-timeline-names-more|title=New Star Trek: Discovery Details Reveal Timeline and Names|date=29. 8. 2016}}</ref> U ''[[Zvjezdane staze: Picard|Picardu]]'', penzionisani admiral Picard posjeduje psa Cane Corso zvanog "Broj Jedan".<ref>{{cite episode|title=Remembrance|series=Star Trek: Picard|series-link=Star Trek: Picard|date=23. 1. 2020}}</ref> Broj Jedan je prvi put nazvan "Una" u nekanonskoj trilogiji romana ''Zvjezdane staze: Naslijeđe'' iz 2016, koju je objavio [[Pocket Books]] povodom 50. godišnjice originalne serije. Autori [[Greg Cox]], [[David Mack]], [[Dayton Ward]] i [[Kevin Dilmore]] dali su joj ime jer je imala centralnu ulogu u romanima. Nekoliko izvora sugeriše da je to učinjeno u čast kolegice autorice Zvjezdanih staza, [[Una McCormack|Une McCormack]]. Ime 'Una' postalo je kanon zbog upotrebe u finalu druge sezone ''Discoveryja''.<ref name="CB">{{cite web |last1=Lovett |first1=Jamie |title='Star Trek: Discovery' Finally Reveals Number One's Name |url=https://comicbook.com/startrek/2019/04/21/star-trek-discovery-number-one-name-una/ |website=Comicbook.com |access-date=29. 7. 2019}}</ref> == Prijem == Barrettina uloga Broj Jedan u prvoj pilot epizodi dovela je do toga da bude izabrana za ulogu medicinske sestre Chapel u originalnoj televizijskoj seriji ''Zvjezdane staze''.<ref>{{Cite web|url=https://www.startrek.com/database_article/barrett|title=Barrett, Majel|website=StarTrek.com|access-date=24. 6. 2019}}</ref> Veliki dio pilot snimaka "The Cage", uključujući scene s Barrett kao Broj Jedan, uključen je u epizodu "The Menagerie" iz 1966. [[Space.com]] je 2017. rangirao "The Menagerie" kao treću najbolju epizodu svih televizijskih serija ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/38201-best-star-trek-episodes.html|title=The 10 Best 'Star Trek' Episodes Ever|last=Entertainment|first=Elizabeth Howell 2017-09-20T16:19:28Z|website=Space.com|date=20. 9. 2017|access-date=26. 3. 2019}}</ref> "The Cage" je isporučen NBC-u 1965, ali nije objavljen na VHS-u do 1986, a emitiran je tek 1988. Shodno tome, "The Menagerie" je bio prvo javno emitiranje ovog lika na televiziji. U 2016, lik broj jedan je rangiran kao 57. najvažniji lik u [[Zvjezdana flota|Zvjezdanoj floti]] unutar naučnofantastičnog univerzuma ''Zvjezdanih staza'' od [[Wired]]a, od 100 likova.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=5. 9. 2016|magazine=Wired|access-date=20. 3. 2019|issn=1059-1028}}</ref> U 2017, CBR je rangirao lik broj jedan kao deveti "najžešći" ženski lik u univerzumu ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-fiercest-females/|title=Star Trek: The 15 Fiercest Females Of The Final Frontier|date=1. 10. 2017|website=CBR|language=en-US|access-date=12. 7. 2019}}</ref> U 2018, glumica [[Rebecca Romijn]] dobila je ulogu lika broj jedan za drugu sezonu ''Discoveryja'' i rekla je da joj je "počašćena što glumi tako kultni lik".<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/10/star-trek-discovery-rebecca-romijn-number-one-first-look-1202478591/|title = 'Star Trek: Discovery's Rebecca Romijn Releases First Look Photo of Number One|date = 8. 10. 2018}}</ref> Romijn je pozitivno primljena.<ref>{{Cite web|url=https://www.cinemablend.com/television/2475286/will-star-trek-discovery-bring-ethan-peck-and-anson-mount-back-as-spock-and-pike|title=Will Star Trek: Discovery Bring Ethan Peck And Anson Mount Back As Spock And Pike?|date=19. 6. 2019|website=CINEMABLEND|access-date=24. 6. 2019}}</ref> Producenti su najavili planove da vrate Romijn kao lik broj jedan za dvije epizode ''Kratke staze'',<ref name="Liptak">{{cite web |url=https://www.theverge.com/2019/7/20/20702091/star-trek-discovery-short-treks-spock-number-one-comic-con-sdcc-2019 |title=Star Trek: Short Treks are returning to CBS All Access this fall |last=Liptak |first=Andrew |date=20. 7. 2019 |website=The Verge |access-date=23. 7. 2019}}</ref><ref name="Staff">{{Cite web|url=https://trekmovie.com/2019/06/23/star-trek-short-treks-with-ethan-peck-and-rebecca-romjin-coming/|title='Star Trek: Short Treks' With Ethan Peck And Rebecca Romijn Coming|last=Staff|first=TrekMovie com|website=TrekMovie.com|access-date=24. 6. 2019}}</ref><ref name="Staff"/> a potom i kao glavni lik u ''Čudnim novim svjetovima''. == Reference == {{Refspisak|30em}} === Izvori === {{Refbegin|40em}} * {{Cite book |last=Alexander |first=David |year=1995 |title=Star Trek Creator: The Authorized Biography of Gene Roddenberry |publisher=Roc |location=New York |isbn=0-451-45440-5 |ref=alexander1995 |url=https://archive.org/details/startrekcreator00davi}} * {{cite book |last1=Cushman |first1=Marc |last2=Osborn |first2=Susan |title=These are the Voyages: TOS, Season One |url=https://archive.org/details/thesearevoyagest0000marc_w5y0 |year=2013 |publisher=Jacobs Brown Press |location=San Diego, California |isbn=978-0-9892381-1-3 |ref=cushmanosborn2013}} * {{Cite book |last=Engel |first=Joel |year=1994 |title=Gene Roddenberry: The Myth and the Man Behind Star Trek |publisher=Hyperion |location=New York |isbn=0-7868-6004-9 |ref=engel1994 |url=https://archive.org/details/generoddenberrym00enge}} * {{cite book |last1=Solow |first1=Herbert F. |last2=Justman |first2=Robert H. |title=Inside Star Trek: The Real Story |year=1996 |publisher=Pocket Books |location=New York |isbn=0-671-89628-8 |ref=solowjustman1996 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780671896287}} {{Refend}} == Dodatna literatura == * {{cite journal|last1=Bernardi|first1=Daniel|title="Star Trek" in the 1960s: Liberal-Humanism and the Production of Race|journal=[[Science Fiction Studies]]|date=1997|volume=24|issue=2|pages=209–225|jstor=4240604}} * {{cite thesis|last1=Leah|first1=Getman, Jessica|title=Music, Race, and Gender in the Original Series of Star Trek (1966-69).|date=2015|hdl=2027.42/113404|url=https://deepblue.lib.umich.edu/handle/2027.42/113404}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Una_Chin-Riley Broj Jedan] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Originalna serija}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] bqicqxizoy2m4vqfyktbdwekaqdwm0n 0 536137 3921910 3914048 2026-08-24T20:04:47Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921910 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Jadzia Dax | serija = ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | slika = JadziaDax.jpg | prvo = "Emissary" (1993)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | zadnje = "Tears of the Prophets" (1998)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | kreator = | portretirao = [[Terry Farrell]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Trill]] | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Jadzia Dax''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'' koju glumi [[Terry Farrell]].<ref>{{Cite web |title=Trans Lives of Jadzia Dax: A Queer Ecology Reading of Symbiosis in Star Trek: Deep Space Nine |url=https://catalyst.library.jhu.edu/discovery/fulldisplay?&context=PC&vid=01JHU_INST:JHU&search_scope=All_except_EU&tab=Everything&docid=cdi_proquest_journals_2884351560 |access-date=7. 9. 2025 |website=catalyst.library.jhu.edu |language=en}}</ref> Jadzia Dax je spojeni Trill. Iako izgleda kao mlada žena, Jadzia živi u simbiozi sa dugovječnim stvorenjem, poznatim kao simbiont, po imenu [[Dax (Zvjezdane staze)|Dax]]; Jadzia je Daxin osmi domaćin. Njih dvoje dijele jedan, svjesni um, a njena ličnost je mješavina karakteristika domaćina i simbionta. Kao takva, Jadzia ima pristup svim vještinama i sjećanjima sedam prethodnih simbiontovih domaćina. Prije simbiotskog pridruživanja, Jadzia je stekla akademske diplome iz egzobiologije, zoologije, astrofizike i egzoarheologije. Jadzia Dax je glavni naučni oficir svemirske stanice Duboki svemir 9 i bliska je prijateljica sa komandantom stanice [[Benjamin Sisko|Benjaminom Siskom]]. Kasnije u seriji, ona se upušta u vezu s klingonskim likom [[Worf]]om, te se vjenčaju tokom šeste sezone serije. U finalu šeste sezone Jadzia umire, ali simbiont Dax preživljava, a u premijeri sedme sezone vraća se s novom voditeljicom [[Ezri Dax]], koju glumi [[Nicole de Boer]]. == Prijem == Tvrdi se da su Jadzia Dax, i svi Trillovi općenito, konceptualizirani na sličan način kao i transrodne osobe.<ref>{{Cite journal |last=Senturk |first=Gizem |date=2023 |title=Trans* Lives of Jadzia Dax: A Queer Ecology Reading of Symbiosis in Star Trek: Deep Space Nine |url=https://muse.jhu.edu/pub/90/article/910078/summary |journal=WSQ: Women's Studies Quarterly |volume=51 |issue=3 |pages=194–208 |doi=10.1353/wsq.2023.a910078 |issn=1934-1520|url-access=subscription }}</ref><ref name="SyFy allegory">{{Cite web |date=9. 3. 2020 |title=Jadzia Dax, Deep Space Nine, and an early sci-fi trans allegory handled with respect |url=https://www.syfy.com/syfy-wire/jadzia-dax-deep-space-nine-and-an-early-sci-fi-trans-allegory-handled-with-respect?amp |access-date=1. 11. 2024 |website=SYFY Official Site |language=en|last=Dale|first=Laura}}</ref> Godine 2016, [[Screen Rant]] je ocijenio Jadziju Dax kao 19. najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama'' ukupno.<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/best-star-trek-characters-ever/|title=The 20 Best Characters In Star Trek History|date=19. 11. 2016|website=ScreenRant|language=en-US|access-date=20. 3. 2019}}</ref> Godine 2018, [[TheWrap]] je smjestio Jadziju Dax na 26. mjesto od 39 na rang listi glavnih likova franšize ''Zvjezdane staze'' prije ''[[Zvjezdane staze: Discovery|Zvjezdanih staza: Discoveryja]]''.<ref>{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/|title=All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked|date=21. 3. 2018|website=TheWrap|language=en-US|access-date=22. 6. 2019}} {{verify source |date=septembar 2019 |reason=This ref was deleted Special:Diff/902941972 by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite located at Special:Permalink/902940716 cite #43 - verify the cite is accurate and delete this template. [[User:GreenC bot/Job 18]]}}</ref> Godine 2017, [[CBR]] je rangirao Jadziju Dax kao 13. najžešći ženski lik u svemiru ''Zvjezdanih staza'',<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-fiercest-females/|title=Star Trek: The 15 Foxiest Females Of The Final Frontier|date=1. 10. 2017|website=CBR|language=en-US|access-date=12. 7. 2019}}</ref> a 2018, CBR je rangirao Jadziju kao 18. najbolji lik [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]] u ''Zvjezdanim stazama''.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-starfleet-members-ranked/|title=Star Trek: The 25 Best Members Of Starfleet, Ranked|date=27. 10. 2018|website=CBR|language=en-US|access-date=20. 6. 2019}}</ref> Godine 2019, Jadzia je rangirana kao 12. najseksi lik iz ''Zvjezdanih staza'' od [[Syfy]]ja.<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/definitively-ranking-the-top-12-sexiest-star-trek-characters|title=Definitively ranking the top 12 sexiest Star Trek characters|last=Fleenor|first=S. E.|date=31. 1. 2019|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=12. 7. 2019|archive-date=22. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122051431/https://www.syfy.com/syfywire/definitively-ranking-the-top-12-sexiest-star-trek-characters|url-status=dead}}</ref> Pišući za Syfy 2020, [[Laura Dale]] je nazvala Jadziju "ranom naučnofantastičnom trans alegorijom obrađenom s poštovanjem".<ref name="SyFy allegory" /> == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatna literatura == * {{cite book |author1=Reeves-Stevens, Garfield |author2=Reeves-Stevens, Judith |title=The Making of Star Trek: Deep Space Nine |url=https://archive.org/details/makingofstartrek0000reev |publisher=Pocket Books |year=1994 |isbn=0-671-87430-6 }} * Stengel, Wendy A F G. [https://web.archive.org/web/20070202034436/http://www.somefantastic.us/Issue_Archive/Issue_No_6.pdf "Intimacy & Sex on ''Deep Space Nine''."] ''Some Fantastic'', Issue 6 (Fall 2005). * Geraghty, Lincoln. "Homosocial Desire on the final frontier: kinship, the American romance, and ''Deep Space Nine'''s 'erotic triangles'." ''Journal of Popular Culture''. 36:3 Winter:2003 pp.&nbsp;441–465. * Ferguson, Kathy. "This Species Which Is Not One: Identity Practices in ''Star Trek: Deep Space Nine''," ''Strategies'' 15.2 (Fall, 2002): 181–195. == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Jadzia_Dax Jadzia Dax] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Duboki svemir 9}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 77551qyrw4zhssl4sfwkdnfb0pg1r9u 0 536164 3921933 3914045 2026-08-24T21:42:45Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921933 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Vic Fontaine | serija = ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | slika = Vic Fontane.jpg | prvo = "His Way" (1998)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | zadnje = "What You Leave Behind" (1999)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | kreator = [[Ira Steven Behr]] | portretirao = [[James Darren]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = Hologram [[čovjek]]a | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Vic Fontaine''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]''. Pojavio se u šestoj i sedmoj sezoni ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Dubokog svemira 9]]''. Glumi ga [[James Darren]], a on je holografski prikaz pjevača i zabavljača u stilu Las Vegasa [[Rat Pack]]a iz 1960-ih, kao dio programa koji se izvodio u holoapartmanima u Quarkovombaru. Lik je razvijen na osnovu ideje izvršnog producenta [[Ira Steven Behr|Ire Stevena Behra]], koji je tokom četvrte sezone nastojao uvesti lik tog tipa, kojeg bi glumio [[Frank Sinatra Jr.]] Nakon što je Sinatra odbio ulogu, tokom sljedeće sezone razmatrano je da je glumi [[Steve Lawrence]], ali ponovo nije korištena. Darren je dobio ulogu nakon što ga je Behr upoznao na izložbi memorabilija u Sjevernom Hollywoodu i pozvao ga na audiciju. Lik se prvi put pojavio u epizodi "His Way", a vratio se kasnije u šestoj sezoni u "Tears of the Prophets" i tokom sedme sezone. Fontaine je predstavljao izvor romantičnih savjeta za ekipu, pomažući [[Odo (Zvjezdane staze)|Odu]] ([[René Auberjonois]]) i [[Kira Nerys|Kiri Nerys]] ([[Nana Visitor]]) da se pomire, kao i pomažući [[Quark (Zvjezdane staze)|Quark]]u (Armin Shimerman) i [[Julian Bashir|Julianu Bashiru]] ([[Alexander Siddig]]) da se odreknu svoje ljubavi prema [[Jadzia Dax|Jadziji Dax]] ([[Terry Farrell]]). Također pomaže [[Nog (Zvjezdane staze)|Nogu]] ([[Aron Eisenberg]]) da se oporavi od gubitka noge u epizodi "It's Only a Paper Moon". Uzvraćajući uslugu u epizodi "Badda-Bing Badda-Bang", ekipa pomaže Fontaineu da vrati svoj bar nakon što ga je preuzela američka mafija. Ekipa se posljednji put vraća u bar u finalu serije, "What You Leave Behind", na proslavu nakon pobjede nad Dominionom. Epizode poput "His Way" i "It's Only a Paper Moon" su bile hvaljene, a "Badda-Bing Badda-Bang" je upoređena sa čuvenom serijom [[Oceanovih 11 (1960)|Oceanovih 11]] iz 1960-ih. Sam lik je pohvaljen od strane kritičara, koji su posebno rekli da premisa nije trebala da funkcioniše, ali jeste, i zbog i scenarija i Darrenove glume. == Koncept i razvoj == Izvršni producent [[Ira Steven Behr]] dugo je nastojao uvesti lik u stilu Rat Packa u ''Duboki svemir 9'' još od četvrte sezone,<ref name=erd562>[[#erdmannblock2000|Erdmann & Block (2000)]]: p. 562</ref> jer je bio doživotni obožavatelj [[Las Vegas]]a iz 1960-ih i muzike tog perioda. Početna ideja bila je da će lik biti neko ko može davati romantične savjete,<ref name=erd560>[[#erdmannblock2000|Erdmann & Block (2000)]]: p. 560</ref> i da se neće pojavljivati ​​u svakoj epizodi, već samo po potrebi. U pripremi, Behr i [[Robert Hewitt Wolfe]] napisali su scenu kako bi razradili lik, dok je Behr odmah imao izvođača na umu za ulogu novog lika: [[Franka Sinatru Jr.|Franka Sinatru Jr]], poznatog obožavatelja ''Zvjezdanih staza''. Direktor kastinga [[Ron Surma]] kontaktirao je Sinatru, koji je mislio da bi to bila smiješna ideja. Sinatra je želio glumiti vanzemaljca, a ne lik pjevača kojeg su imali na umu, pa je ideja za sada odložena.<ref name=erd562/><ref name="ISB interview">{{cite interview |date=24. 6. 1999 | first=Ira Steven | last=Behr | title=Ira Steven Behr (Executive Producer) | url=http://startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1372.html | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20100102085002/http://startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1372.html | archive-date=2. 1. 2010 |quote=Originally Vic Fontaine was supposed to be played by Frank Sinatra, Jr| access-date=4. 7. 2021}}</ref> Tokom produkcije epizode pete sezone "A Simple Investigation", odlučeno je da se ubaci scena koju su Behr i Wolfe prethodno kreirali. Behr je u to vrijeme razmišljao da, iako Sinatra možda ne bi želio glumiti lik, možda bi to učinio neko sličan [[Steve Lawrence|Steveu Lawrenceu]].<ref name=erd562/> Behr je lik nazvao Vic Fontaine, kombinacijom dva imena koja je planirao koristiti već neko vrijeme. Nešto kasnije, Behr je primijetio sličnost u imenovanju između novog lika i lika iz filma Kum iz 1972.<ref>{{cite web|title=AOL chats/Ronald D. Moore/ron121.txt |url=http://memory-alpha.wikia.com/wiki/Memory_Alpha:AOL_chats/Ronald_D._Moore/ron121.txt |publisher=[[Memory Alpha]] |access-date=8. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108120605/http://memory-alpha.wikia.com/wiki/Memory_Alpha%3AAOL_chats/Ronald_D._Moore/ron121.txt |date=14. 9. 1998 |archive-date=8. 11. 2015 |url-status=dead}}</ref> Lawrence nije bio dostupan, a scena se pokazala predugom da bi se uključila u epizodu, pa je ideja ponovo stavljena na čekanje. Behr nije bio siguran kako da upiše lik u seriju sve dok nije postalo očigledno da bi mogao biti uključen kao dio odnosa između Oda i Kire Nerys u epizodi "Djeca vremena".<ref name=erd560/> Umjesto da snima pojedinačnu scenu, odlučio je da se kreira cijela epizoda s temom Las Vegasa iz 1960-ih, što je rezultiralo produkcijom epizode "Njegov put".<ref name=erd562/> == Prijem == Lik Vica Fontainea primljen je s različitim kritikama od kritičara i od publike.<ref name=worstholo>{{cite web|last1=Anders|first1=Charlie Jane|author-link1=Charlie Jane Anders|title=Star Trek's Absolute Worst Holodeck Adventures|url=http://io9.com/5280450/star-treks-absolute-worst-holodeck-adventures|publisher=io9|access-date=8. 11. 2015|date=5. 5. 2009|archive-date=9. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009233404/http://io9.com/5280450/star-treks-absolute-worst-holodeck-adventures|url-status=dead}}</ref> Dok se [[Keith DeCandido|Keithu DeCandidu]] u svojoj recenziji serije "His Way" za [[Tor.com]] nije svidjela ideja Fontaineove serije, rekavši da je "glupava, neozbiljna, pokreće sve vrste etičkih zagonetki za koje serija nikada ne pokazuje ni najmanji interes za istraživanje",<ref name=kdchisway/> rekao je da je uživao u Darrenovoj izvedbi, koja ga je svaki put nasmijavala kad bi Darren progovorio.<ref name=kdchisway>{{cite web|last1=DeCandido|first1=Keith|author-link1=Keith DeCandido|title=Star Trek: Deep Space Nine Rewatch: "His Way"|url=http://www.tor.com/2014/10/21/star-trek-deep-space-nine-rewatch-qhis-wayq/|publisher=Tor.com|access-date=8. 11. 2015|date=21. 10. 2014}}</ref> [[Zack Handlen]] pohvalio je scene iz 1960-ih u seriji "His Way" za The A.V. Club, rekavši da "nije toliko smiješna koliko zvuči, a činjenica da i izdaleka funkcionira svjedoči o glumcima i scenariju".<ref>{{cite web |last=Handlen |first=Zack |title=Star Trek: Deep Space Nine: "His Way"/"The Reckoning" |url=http://www.avclub.com/tvclub/his-waythe-reckoning-106815 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102051940/http://www.avclub.com/tvclub/his-waythe-reckoning-106815 |url-status=dead |archive-date=2. 1. 2015 |publisher=[[The A.V. Club]] |access-date=8. 11. 2015 |date=9. 1. 2014 }}</ref> [[Charlie Jane Anders]] opisala je Fontainea kao "manje cool Guinan" u svojoj kritici serije "Badda-Bing Badda-Bang". Epizoda je uvrštena na njenu listu najgorih epizoda franšize ''Zvjezdane staze'' povezanih s holodekom, ali je dodala da je obožavateljica epizode "It's Only a Paper Moon".<ref name=worstholo/> Tu epizodu je [[Gem Wheeler]] za [[Den of Geek]] rangirala kao treću najbolju u seriji, nazvavši Fontainea "idealnim holografskim voditeljem" serije.<ref>{{cite web|last1=Wheeler|first1=Gem|title=Top 10 Star Trek: Deep Space Nine episodes|url=http://www.denofgeek.com/tv/deep-space-9/23292/top-10-star-trek-deep-space-9-episodes|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103204713/http://www.denofgeek.com/tv/deep-space-9/23292/top-10-star-trek-deep-space-9-episodes|url-status=dead|archive-date=3. 11. 2012|publisher=Den of Geek|access-date=8. 11. 2015|date=2. 11. 2012}}</ref> Lik je proglašen šestom najboljom stvari u vezi ''Duboki svemir 9'' na listi istaknutih likova koju je [[TrekToday]] 2015. proglasio lik.<ref>{{cite web|title=Ten things I love about Star Trek: Deep Space Nine|url=http://www.trektoday.com/content/2015/08/ten-things-i-love-about-star-trek-deep-space-nine/|publisher=TrekToday|access-date=8. 11. 2015|date=13. 8. 2015}}</ref> Godine 2020, [[ScreenRant]] je rangirao Vica Fontainea kao najboljeg lika u holodeku franšize ''Zvjezdane staze''.<ref>{{Cite web|date=13. 5. 2020|title=Star Trek: 10 Best Holodeck Characters|url=https://screenrant.com/star-trek-best-holodeck-characters/|access-date=15. 2. 2021|website=ScreenRant|language=en-US}}</ref> == Reference == {{Refspisak|30em}} === Izvori === {{refbegin}} * {{cite book|last=Erdmann|first=Terry J.|last2=Block|first2=Paula M.|title=Star Trek: Deep Space Nine Companion|url=https://archive.org/details/startrekdeepspac0000erdm|year=2000|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=9780671501068|ref=erdmannblock2000}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Vic_Fontaine Vic Fontaine] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Duboki svemir 9}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 8idyslw2zv2pna3its6ea2vq8fzq2jp 0 536167 3921909 3914043 2026-08-24T19:59:12Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921909 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Vic Fontaine | serija = ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | slika = KiraNerys001.jpg | prvo = "Emissary" (1993)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | zadnje = "Hear All, Trust Nothing" (2022)<br />''[[Zvjezdane staze: Donje palube|Donje palube]]'' | kreator = | portretirao = [[Nana Visitor]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Bajoranci]] | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Kira Nerys''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]''. Glumila ju je glumica [[Nana Visitor]]. Lik je sa izmišljene planete Bajor, svijeta koji se nedavno oporavio od brutalne strane okupacije. Bila je članica pokreta otpora, a višedecenijski sukob ju je učinio žilavom i beskompromisnom, ali je održava snažna vjera u tradicionalnu bajoransku religiju. Dodijeljena je ''[[Duboki svemir 9 (izmišljena stanica)|Duboki svemir 9]]'', svemirskoj stanici kojom zajednički upravljaju Ujedinjena federacija planeta i nova privremena bajoranska vlada, gdje služi kao druga po komandi, kao i kao najviša predstavnica svog naroda. == Pozadina priče == Prema bajoranskom običaju, njeno prezime, Kira, prethodi njenom imenu, Nerys. Ima dva brata (Kira Reon i Kira Pohl), a imena njenih roditelja su Kira Taban (glumi ga Thomas Kopache kroz cijelu seriju) i Kira Meru (glumi je Leslie Hope u epizodi "Wrongs Darker than Death or Night"). Pozadinska priča lika navodi da je Kira Nerys rođena 2343. u provinciji Dakhur, Bajor, tokom 50-godišnje kardasijanske okupacije planete. Odrasla je u radnom logoru. Njena porodica su bili članovi zanatske kaste, odnosno vajari gline ili grnčari. Sa 13 godina, Kira je regrutovana u ćeliju otpora Shakaar, dio podzemnog pokreta koji je izvodio gerilske napade na kardasijansku vojsku i civile s krajnjim ciljem okončanja okupacije. == Kasting == U ranim fazama planiranja za ''Duboki svemir 9'', kreatori serije željeli su uključiti lik Bajoranke, zastavnice [[Ro Laren]], koja se ponavljala u ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedećoj generaciji]]''. [[Michelle Forbes]], koja je glumila zastavnicu Ro, odbila je ponudu, pa je umjesto nje kreiran novi lik Bajoranke.<ref>{{cite book |title=The Making of Star Trek: Deep Space Nine |url=https://archive.org/details/makingofstartrek0000reev |first1=Judith |first2= Garfield |last1=Reeves-Stevens |last2=Reeves-Stevens |name-list-style= amp |publisher=Pocket Books |isbn=0-671-87430-6 |year=1994 |page=[https://archive.org/details/makingofstartrek0000reev/page/105 105]}}</ref> Nana Visitor je upravo rodila dječaka samo nekoliko mjeseci prije nego što je pozvana na audiciju za ulogu Kire Nerys, a majčinstvo je zapravo oblikovalo njen proces odlučivanja o prihvatanju ili odbijanju uloga. S likom Kire Nerys, Visitor se osjećala "potpuno angažiranom na svakom nivou od strane uloge".<ref>{{cite journal|first=Marc |last=Shapiro |title=Mother with a Mission |journal=Star Trek Monthly |date=septembar 1995 |url=http://nanavision.com/?p=17 |access-date=31. 8. 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927185619/http://nanavision.com/?p=17 |archive-date=27. 9. 2007 }}</ref> Visittor je zamalo odbila ulogu, jer joj je menadžer rekao: "Uništit ćeš svoju karijeru ako radiš ovaj posao." Visitor je rekla: "Do kraja poziva, uvjerio me je da želim biti dio toga, bez obzira na to hoće li to utjecati na ostatak moje karijere ili ne. Kada sam pročitala scenarij, pomislila sam: 'To je muška uloga. To nije za mene.'" Ipak, to je bilo sve što sam željela raditi. Mrzila sam svaku ulogu koju sam morala igrati, gdje sam grdila muža ili se uzrujavala zbog tepiha. A radila sam mnogo takvih uloga. Kad god bih se mogla uhvatiti za nešto, to je bilo moje stanje protoka. Zato sam bila glumica. Major Kira je bio kao Disneyland za glumca."<ref name="Holloway">{{cite news |url=https://variety.com/2018/tv/features/star-trek-ds9-25th-anniversary-interview-1202648047|work=Variety |first=Daniel|last=Holloway|title='Star Trek: Deep Space Nine' at 25: Through the Wormhole With the Cast and Creators|date=3. 1. 2018}}</ref> == Prijem == Članak u časopisu ''[[Journal of the American Academy of Psychoanalysis]]'' smatra lik Kire "emocionalno teškim".<ref>{{cite journal |first= David V. |last=Forest |year= 2005 |title= Consulting to ''Star Trek'': To Boldly Go Into Dynamic Neuropsychiatry |journal= Journal of the American Academy of Psychoanalysis |volume= 33 |issue= 1 |pages=71–82 |issn= 0090-3604}}</ref> U knjizi "Star Trek and Sacred Ground: Explorations of Star Trek, Religion, and American Culture", navedeno je da Kira nije prikazana kako privatno obožava sve do epizode "Ties of Blood and Water" iz 1997.<ref>{{cite book |editor1-first= Jennifer E. |editor1-last= Porter |editor2-first= Darcee L. |editor2-last= McLaren |name-list-style=amp |year= 1999 |title= Star Trek and Sacred Ground: Explorations of Star Trek, Religion, and American Culture |location= Albany, NY |publisher= State University of New York Press |isbn= 9780585291901}}</ref> Na 25. godišnjicu serije DS9 2018, [[Daniel Holloway]] i [[Joe Otterson]] su opširno raspravljali o liku rekavši: "Prijem lika od strane obožavatelja, i serije u cjelini, bio je različit. Prethodni ženski likovi iz "Zvjezdanih staza" bili su pomagači - operaterka na centrali (poručnik [[Nyota Uhura|Uhura]] u ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalnoj seriji]]''), terapeutkinja (savjetnica [[Deanna Troi|Troi]] u ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedećoj generaciji]]''), iscjeliteljica (dr. [[Beverly Crusher|Crusher]] u ''Sljedećoj generaciji''). Nijedna od njih nije bila ratni veteran s emocionalnim kosturom. Visitor je rekao: "Neki ljudi u svijetu 'Zvjezdanih staza' su govorili: 'To nije ono što bi žena u 'Zvjezdanim stazama' trebala biti. To je pogrešna stvar za podučavanje.' Ali ono što sam ja vidio kao ženu s apetitom i sivom zonom - puno sive zone. Vrlo pogrešiva, ali u razvoju i trudu." "I to je sada svuda po televiziji." Holloway i Otterson sugerisali su da je lik bio preteča [[Michael Burnham|Michaele Burnham]] u ''[[Zvjezdane staze: Discovery|Discovery]]''.<ref name="Holloway" /> Godine 2016, [[ScreenRant]] je ocijenio Kiru Nerys kao peti najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama''.<ref>{{Cite web |date=19. 11. 2016 |title=The 20 Best Characters In Star Trek History |website=ScreenRant |url=https://screenrant.com/best-star-trek-characters-ever/ }}</ref> Godine 2018, [[TheWrap]] je ocijenio Kiru kao deseti najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama'', ističući njenu ulogu u ''Dubokom svemiru 9''.<ref name="Fuster">{{Cite web |date=21. 3. 2018 |author=Jeremy Fuster |title=All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked, From Spock to Wesley (Photos) |website=[[TheWrap]] |url=https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/ }}</ref> [[The Hollywood Reporter]] je primijetio ulogu lika u epizodi prve sezone "Duet" koju su rangirali kao 7. najbolju epizodu serije; Nana Visitor, koja je glumila Kiru, pohvalila je scenarij epizode.<ref>{{Cite web |date=22. 9. 2016 |title='Star Trek: Deep Space Nine' — The 20 Greatest Episodes |website=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/star-trek-deep-space-nine-930878/ }}</ref> Godine 2009, [[IGN]] je rangirao Kiru kao 11. najbolji lik ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2009/05/08/top-25-star-trek-characters?page=3|title=Top 25 Star Trek Characters|date=8. 5. 2009|website=IGN|language=en-US|access-date=20. 3. 2019}}</ref> Godine 2018, [[CBR]] je rangirao Kiru kao 11. najbolji lik [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]] u ''Zvjezdanim stazama''. Oni objašnjavaju da Kira u seriji zapravo nije dio Zvjezdane flote do posljednje epizode, u tom kratkom vremenu ona ima veliki utjecaj na... Rat za Dominion.<ref>{{Cite web |date=27. 10. 2018 |url=https://www.cbr.com/star-trek-starfleet-members-ranked/|title=Star Trek: The 25 Best Members Of Starfleet, Ranked |website=CBR |access-date=20. 6. 2019}}</ref> Godine 2018, [[TheWrap]] je Kiru smjestio na 10. mjesto od 39 na rang listi glavnih likova u franšizi ''Zvjezdanih staza'' prije [[Zvjezdane staze: Discovery|Discoveryja]]. Godine 2013, časopis [[Slate]] je Kiru Nerys rangirao kao jednu od deset najboljih likova u posadi franšize ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{cite web |date=15. 5. 2013 |last=Yglesias |first=Matthew |title=Star Trek Movies, Series, and Characters Ranked |url=https://slate.com/culture/2013/05/star-trek-rankings-movies-tv-series-villains-and-crew-members-from-best-to-worst.html |website=Slate Magazine }}</ref> Filmski časopis [[CineAction]] nazvao je Kiru "možda najboljim likom" u glumačkoj postavi ''Dubokog svemira 9''.<ref>{{Harvtxt|Foster|2014|p=39}}.</ref> Godine 2016, lik pukovnika Kire rangiran je kao 7. najvažniji lik Zvjezdane flote u naučnofantastičnom univerzumu ''Zvjezdanih staza'' od [[Wired]]a.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=5. 9. 2016|magazine=Wired|access-date=20. 3. 2019|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2020, [[ScreenRant]] je Kiru rangirao kao jednog od 5 najsimpatičnijih likova u seriji.<ref>{{Cite web |date=15. 9. 2020 |title=Star Trek: DS9 – 5 Most Likable Characters (& 5 Fans Can't Stand) |url=https://screenrant.com/star-trek-deep-space-nine-most-likable-characters-fans-hate/ |website=ScreenRant |access-date=16. 2. 2021 }}</ref> == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Kira_Nerys Kira Nerys] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Duboki svemir 9}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 4luz074tlpw822mu7fmxxdhlmexzfv7 0 536182 3921930 3914044 2026-08-24T21:33:09Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921930 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Ishka | serija = ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | slika = | prvo = "Family Business" (1995)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | zadnje = "The Dogs of War" (1999)<br />''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | kreator = | portretirao = [[Andrea Martin]] (1999)<br />[[Cecily Adams]] (1997–99) | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Ferengiji]] | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = [[Zek (Zvjezdane staze)|Zek]] | djeca = [[Quark (Zvjezdane staze)|Quark]] and [[Rom (Zvjezdane staze)|Rom]] | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Ishka''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]''. Ženski [[Ferengiji|Ferengi]], majka je [[Quark (Zvjezdane staze)|Quarka]] ([[Armin Shimerman]]) i [[Rom (Zvjezdane staze)|Roma]] ([[Max Grodénchik]]). Ishka se pojavljuje u pet kanonskih epizoda [[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|DS9]], a također se pojavljuje i u sedam licenciranih, ali nekanonskih romana ''Zvjezdanih staza''. Zamišljena kao feministički lik, Ishku je jednom glumila [[Andrea Martin]], a četiri puta [[Cecily Adams]]. Obje glumice su podnijele mnogo šminke, proteza i kostimiranja. Adams je voljela lik i bila je zapanjena pozitivnom reakcijom obožavatelja na Ishku. == Koncept == Ishka je zamišljena kao Ferengijska "oslobođa žena" koju je [[Robert Hewitt Wolfe]] opisao kao nešto što prevazilazi stereotipni demonstrant. Ishka nije željela okončati Ferengijski način života zasnovan na profitu, ali je željela da Ferengijske žene mogu učestvovati u njemu.<ref name="DS9COMPfamilybusiness" /> Odmah nakon što se Ishka pojavila u epizodi "Family Business", rodila se ideja da je spoji s [[Zek (Zvjezdane staze)|Velikim Nagusom Zekom]].<ref name="2000 DS9companion ch5 FLS">{{cite book |last1=Erdmann |first1=Terry J. |last2=Block |first2=Paula M. |year=2000 |chapter=Fifth Season |title=[[Star Trek: Deep Space Nine Companion]] |location=[[New York City]] |publisher=[[Pocket Books]] |pages=[https://archive.org/details/startrekdeepspac0000erdm/page/443 443]–446 |isbn=0-671-50106-2}}</ref> [[René Auberjonois]] ([[Odo (Zvjezdane staze)|Odo]]) je čak i anticipirao ovaj par u intervjuu za Starlog za njihovo izdanje iz januara 1996.<ref name="1996-01 Starlog">{{cite magazine |last1=Nazzaro |first1=Joe |date=januar 1996 |editor1-last=McConnell |editor1-first=David |title=The New Form |magazine=[[Starlog]] |location=[[New York City]] |publisher=Starlog Group, Inc. |issue=222 |pages=27–32 |issn=0191-4626}}</ref> == Kasting == [[File:AndreaMartinJune08.jpg|thumb|left|Andrea Martin (2008)]] Režiser [[David Livingston]] se prisjetio da su imali poteškoća u pronalaženju nekoga da glumi Ishku; u jednom trenutku je čak dao nepopularan prijedlog da se [[Wallace Shawn]] (Grand Nagus Zek) pojavi u ženskoj odjeći kao Quarkova i Romova majka.<ref name="1996 Captains' Logs Supplemental">{{cite book |last1=Gross |first1=Edward |last2=Altman |first2=Mark A. |author-link2=Mark A. Altman |year=1996 |chapter=''Deep Space Nine'' Season Three Episode Guide |title=Captains' Logs Supplemental |url=https://archive.org/details/captainslogssupp0000gros |url-access=registration |location=[[London]] |publisher=[[Little, Brown and Company]] |page=97 |isbn=0-316-88354-9}}</ref> [[Andrea Martin]] je izabrana na prijedlog režisera epizode [[Renéa Auberjonois]]a (Odo), koji je smatrao da glumica može postići pravu ravnotežu komedije i dobre glume koja je nedostajala kod kandidatkinja koje je do tada vidio. Šourunner [[Ira Steven Behr]] složio se s Auberjonoisom oko kastinga, kasnije rekavši da mu se sviđa na Second City Television.<ref name="DS9COMPfamilybusiness">{{cite book |last1=Erdmann |first1=Terry J. |last2=Block |first2=Paula M. |year=2000 |chapter=Third Season |title=[[Star Trek: Deep Space Nine Companion]] |location=[[New York City]] |publisher=[[Pocket Books]] |pages=[https://archive.org/details/startrekdeepspac0000erdm/page/239 239]–241 |isbn=0-671-50106-2 }}</ref> Martini je ponuđena uloga bez potrebe za audicijom. [[Ira Behr]], [[Robert Hewitt Wolfe]] i [[David Livingston]] su svi imali pohvale o Martinovom kastingu za ulogu Ishke.<ref name="1996 Captains' Logs Supplemental" /> Kada se, u posljednjem trenutku,<ref name="cinefantastique2967">{{cite magazine | last1 = Kaplan | first1 = Anna L. | date = novembar 1997 | editor1-last = Clarke | editor1-first = Frederick S. | title = Rene Auberjonois, Odo | magazine = [[Cinefantastique]] | location = [[Forest Park, Illinois]] | volume = 29 | issue = 6/7 | pages = 32–34 | issn = 0145-6032 | quote = The Mercurial Master of Morphing talks about Love, Sex, and going for a seventh season. }}</ref> Martin nije mogla vratiti za epizodu "Ferengi Love Songs", emisija je održala audicije za ulogu i vidjela je "mnogo ljudi". Prije audicije, Cecily Adams je bila samo površno upoznata sa univerzumom ''Zvjezdanih staza'', vidjevši samo nekoliko epizoda serija ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'' i ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]''.<ref name="2000-11 Star Trek: The Magazine">{{cite magazine |date=novembar 2000 |editor1-last=Robinson |editor1-first=Ben |title=Cecily Adams |magazine=[[Star Trek: The Magazine]] |location=[[Norwalk, Connecticut]] |publisher=Fabbri Publishing |volume=1 |issue=19 |pages=46–50 |issn=1523-9195}}</ref> Adams je bila prijateljica s glumicom [[Kitty Swink]],<ref name="2000 DS9companion ch5 FLS" /> i audicija joj je bila uz pomoć Swinkinog supruga Armina Shimermana (Quark); Shimerman joj je posudio snimak Martinove epizode - "Family Business" - iz koje je saznala "koliko je lik širok". Adams je pripisala svoju uspješnu audiciju mnogim sličnostima između nje i Martin: ne samo da su Martinini kostimi odgovarali bez potrebe za izmjenama, već je odgovarala i protetska maska ​​za lice.<ref name="2000-11 Star Trek: The Magazine" /> Adams je u emisiji ''Star Trek: Deep Space Nine Companion'' opisana kao "prirodna imitatorica"; Behr je rekao da je Adams "samo glumila Moogieja". Iako je dobro poznavala lik, Adams će kasnije priznati da ima problema s terminologijom ''Zvjezdanih staza''. Ishka je bila radikalno odstupanje za Adams: nikada prije nije glumila vanzemaljca, obično je glumila sekretarice u serijama kao što su [[Simon & Simon]] i [[Murphy Brown]].<ref name="2000 DS9companion ch5 FLS" /> == Portret == Pripisujući Andrei Martin zasluge za njen širok i samouvjeren početni portret Ishke, Adams je komentarisao koliko je lako bilo glumiti lik tako dobro ocrtan. Adams je također u Ishku uvela neke od priča koje je Shimerman ispričao o svojoj majci. U intervjuu za ''[[Star Trek: The Magazine]]'', Adams je rekao o Ishki: "Volim je i obožavam. Kako ne? Jednostavno je nije briga šta ko misli; toliko je posvećena onome što misli da je ispravno, a svi ostali neka budu prokleti. Ali ima zlatno srce i vrlo je jaka. Biti žena tako jaka kao ona, u svijetu iz kojeg je došla, bilo je divno, mislim."<ref name="2000-11 Star Trek: The Magazine" /> Hvaleći lik, Adams kaže da je Ishkina kičma ono što joj pomaže da raste kao glumici i kao osobi.<ref name="2000 DS9companion ch6">{{cite book |last1=Erdmann |first1=Terry J. |last2=Block |first2=Paula M. |year=2000 |chapter=Sixth Season |title=[[Star Trek: Deep Space Nine Companion]] |location=[[New York City]] |publisher=[[Pocket Books]] |pages=[https://archive.org/details/startrekdeepspac0000erdm/page/515 515]–518 |isbn=0-671-50106-2}}</ref> Prije novembra 2000, Adams se pojavila na nekoliko konvencija ''Zvjezdanih staza'' sa svojom "Ferengi porodicom" i uživala je u susretu s fanovima koji su izrazili koliko vole lik Ishke.<ref name="2000-11 Star Trek: The Magazine" /> == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Ishka Ishka] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Duboki svemir 9}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 4fxcum937kgy3vklt7mirh1tpxueo7d 0 536183 3921928 3916972 2026-08-24T21:22:32Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921928 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Martok | serija = ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' | slika = General Martok.jpg | prvo = | zadnje = | kreator = | portretirao = [[J. G. Hertzler]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Klingonci]] | rod = | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Martok''', sin Urthoga, izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', kojeg glumi glumac [[J. G. Hertzler]]. Martok je visokorangirani klingonski vođa na [[Duboki svemir 9 (izmišljena svemirska stanica)|svemirskoj stanici]] Federacije-Bajoran krajem 24. stoljeća. Martok je istaknuta figura u mnogim dugim pričama serije, a također je važan odnos za [[Worf]]a. == Koncept i produkcija == [[File:JGH_b&w_cigar.jpg|thumb|left|[[J. G. Hertzler]] je izabran za ovu ulogu.]] [[J. G. Hertzler]] se prvi put pojavio u franšizi u pilot epizodi "Emissary" serije ''[[zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'', kao vulkanski kapetan koji pogine kada je njegov brod uništen. Nakon toga, prvi put se pojavio kao [[Klingonci|Klingonac]] u videoigri [[Star Trek: Klingon]], koju je režirao [[Jonathan Frakes]], a u kojoj je glumio i [[Robert O'Reilly]] kao kancelar Gowron.<ref name="dayinthelife">{{cite magazine |title=A Day in the Life... J.G. Hertzler |magazine=Star Trek Explorer |date=2011 |volume=3 |issue=1 |page=18 }}</ref> Kada su producenti seriije ''Duboki svemir 9'' birali Martoka za ulogu, Hertzler je otišao na audiciju nakon što u početku nije razmatrao ulogu, ali se tokom intervjua naljutio zbog komentara reditelja koji je smatrao uvredljivim. Međutim, ova reakcija je dovela do toga da dobije ulogu, a to je uključeno kao karakterna osobina za Martoka.<ref name="dayinthelife" /><ref name="hertzler-reflects">{{cite web |date=29. 6. 2019 |author=STARTREK.COM STAFF |title=J.G. Hertzler Reflects on His Many 'Trek' Roles |url=https://www.startrek.com/article/general-martok-from-ds9-j-g-hertzler |website=StarTrek.com }}</ref> Trebalo je oko tri sata dnevno da [[David Quashnick]], "specijalista" koji je radio klingonsku šminku i za Hertzlera i za O'Reillyja, nanese Hertzleru šminku. Hertzleru nije smetao taj proces, ali je izjavio da proteze koje blokiraju vid na lijevoj strani ponekad mogu otežati snimanje jer nije mogao vidjeti kada se okrene u tom smjeru. Smatrao je da je važno da ga lik podsjeti na vrijeme provedeno u zatvorskom svijetu [[Dominion]]a i odbio je priliku da se Martoku vrati vid kada je to predložio izvršni producent [[Ira Steven Behr]]. Konkretno, Hertzler je smatrao da to daje isti izgled Martoku kao lik [[Christopher Plummer|Christophera Plummera]] u filmu ''[[Zvjezdane staze 6: Neotkrivena zemlja|Neotkrivena zemlja]]''.<ref name="dayinthelife" /><ref name="hertzler-reflects" /> Godine 2020, Hertzler je govorio o razvoju lika: "Kao pozorišni glumac obično dobijete nekoliko sedmica za probu, ako imate sreće, i onda idete dalje. A s Martokom sam mogao raditi na njemu četiri godine. Sada to još uvijek radim 25 godina kasnije!"<ref name="Bennett">{{cite web |date=8. 9. 2020 |last=Bennett |first=Tara |title=Star Trek Online 'House Divided' trailer rattles the Klingon cosmos with more General Martok |url=https://www.syfy.com/syfywire/general-martok-star-trek-online-house-divided-trailer |website=SYFY WIRE }}</ref> U intervjuu za Heavy 2021, Hertzler je govorio o tome kako je bilo raditi s glumačkom postavom filma ''Duboki svemir 9''. U početku je smatrao da je to zastrašujuće, jer je redovna glumačka postava godinama radila jedni s drugima, a lik Martoka je morao "šefovati ljudima". Međutim, otkrio je da su ga drugi glumci dočekali i pomogli mu da se osjeća kao da pripada.<ref>{{Cite web |last=Zabiegalski |first=Robin |date=19. 4. 2021 |title=EXCLUSIVE INTERVIEW: J.G. Hertzler Gives Behind the Scenes Info on Costars |website=Heavy.com |url=https://heavy.com/entertainment/star-trek/interview-jg-hertzler-favorite-costars/ |url-access=limited |access-date=15. 5. 2021 |url-status=dead |archive-date=13. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513071426/https://heavy.com/entertainment/star-trek/interview-jg-hertzler-favorite-costars/ }}</ref> == Prijem i analiza == Godine 2015, [[SyFy]] je rangirao Martoka među 21 najzanimljivijim sporednim likom u ''Zvjezdanim stazama'',<ref name="syfy-21">{{Cite web |url=https://www.syfy.com/syfywire/the-21-most-interesting-star-trek-supporting-characters-0 |title=The 21 most interesting Star Trek supporting characters |last=Granshaw |first=Lisa |date=8. 5. 2015 |website=SYFY WIRE |access-date=4. 5. 2021 |archive-date=26. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626141400/https://www.syfy.com/syfywire/the-21-most-interesting-star-trek-supporting-characters-0 |url-status=dead }}</ref> a 2019, SyFy je ocijenio Martoka kao najvećeg i "najklingonskijeg" Klingonca u franšizi ''Zvjezdane staze''.<ref name="syfy-topten">{{Cite web |url=https://www.syfy.com/syfywire/it-is-a-good-day-to-die-ranking-the-top-ten-klingons-in-all-of-star-trek |title=It is a good day to die: Ranking the top ten Klingons in all of Star Trek |last=Silliman |first=Brian |date=7. 3. 2019 |website=SYFY WIRE |access-date=11. 3. 2019 |archive-date=1. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401083913/https://www.syfy.com/syfywire/it-is-a-good-day-to-die-ranking-the-top-ten-klingons-in-all-of-star-trek |url-status=dead }}</ref> [[Tara Bennett]] ga je nazvala "legendarnim".<ref name="Bennett"/> Godine 2016, [[ScreenRant]] je rangirao lik Martoka kao 12. najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama'' ukupno, između [[Worf]]a (#13) i [[Sarek]]a (#11).<ref name="screenrant-20">{{Cite web |url=https://screenrant.com/best-star-trek-characters-ever/|title=The 20 Best Characters In Star Trek History|date=19. 11. 2016|website=ScreenRant |access-date=31. 7. 2019}}</ref> Oni opisuju Martoka kao "Klingonskog Klingonca", ali umjesto da je opsjednut bitkom, on se pojavljuje kao "iscrpljen od bitke, oštar i zahvalan što je živ",<ref name="screenrant-20" /> dok [[Victor Grech]] ističe primjere u kojima Martok prihvata ratovanje.<ref>{{cite book |last=Grech |first=Victor |editor1-last=Decker |editor1-first=Kevin S. |editor2-last=Eberl |editor2-first=Jason T. |date=2016 |title=The Ultimate Star Trek and Philosophy |location= |publisher=[[Wiley Blackwell]] |pages=73, 75 |chapter=Klingons: A Cultural Pastiche}}</ref> Godine 2018, [[CBR]] je rangirao ovog lika kao 10. najbolji ponavljajući lik u svim ''Zvjezdanim stazama''.<ref>{{Cite web |url=https://www.cbr.com/star-trek-recurring-characters-ranked/ |title=Star Trek: Ranking the 20 Best Recurring Characters |date=28. 12. 2018 |author=Michael Weyer |website=CBR |access-date=25. 6. 2019 }}</ref> Utisak producenta Ire Stevena Behra iz filma "The Way of the Warrior" bio je "Bože, ovaj Martok je sjajan", te je odlučio da ga učini ponavljajućim likom. Opisao je Martoka kao "sjajnog Klingonca. Vrlo harizmatičnog i zabavnog."<ref>{{cite book |editor1-last=Gross |editor1-first=Edward |editor2-last=Altman |editor2-first=Mark A. |date=2016 |title=The Fifty-Year Mission: The Next 25 Years: From The Next Generation to J. J. Abrams |url=https://archive.org/details/fiftyyearmission0000altm |location=New York |publisher=[[Thomas Dunne Books]] |page=[https://archive.org/details/fiftyyearmission0000altm/page/507 507] |isbn=978-1-250-08946-5}}</ref> [[Uwe Meyer]] karakterizira Martoka kao uspravnu osobu od integriteta, koji u tom pogledu stoji u direktnoj suprotnosti i sukobu sa svojim prethodnikom, nepredvidljivim i sebičnim Gowronom.<ref name="UM">{{cite book |last=Meyer |first=Uwe |editor-last=Fielitz |editor-first=Sonja |date=2008 |title=We only want to be your partners: Star Trek: Enterprise - Politisch-ideologische Dimensionen einer Fernsehserie zwischen Kaltem Krieg und war on terror |trans-title=Political-ideological dimensions of a TV series between Cold War and war on terror |series=Kulturelle Identitäten |language=German |volume=3 |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |chapter=Klingonen, Sowjets und Russen |isbn=978-3-631-56680-0}}</ref>{{rp|44, 49–50}}<ref>{{cite book |last=Raile |first=Paolo |date=2016 |title=Kultur- und Sozialklingonologie: Ein ethnographischer Streifzug durch das Star-Trek-Universum |trans-title=Cultural and social Klingon studies: An ethnographic foray through the Star Trek universe |series=Psychotherapiewissenschaft in Forschung, Profession und Kultur |language=German |volume=28 |publisher=Waxmann Verlag |page=81 |isbn=978-3-8309-4225-2}}</ref> Martok je posvećen porodičnoj odanosti i slijedi kodeks časti koji je posebno vidljiv u ratnim vremenima. [[Douglas Mann]] ga naziva "homerskim kodeksom klingonskog ratnika" i upoređuje ga sa kodeksom drevne [[Sparta|Sparte]] i ratnika mikenske kulture kako je prikazano u [[Ilijada|Ilijadi]].<ref>{{cite journal |last=Mann |first=Douglas |date=2010 |title=The Klingons as Homeric Heroes |journal=[[Foundation (journal)|Foundation]] |volume=39 |issue=109 |pages=65–71}}</ref> Meyer vidi elemente [[Hladni rat|Hladnog rata]] odražene u franšizi ''Zvjezdanih staza'', gdje Federacija predstavlja Zapad, a Klingonsko Carstvo [[Sovjetski Savez]] i [[Rusija|Rusiju]].<ref name="UM"/> U ovom kontekstu, Martok predstavlja klingonski lik koji nije eksplicitno vesterniziran poput Worfa, ali i dalje u značajnoj mjeri odaje počast liberalnim vrijednostima Zapada.<ref name="UM"/>{{rp|49–50}} Ovu karakterizaciju - izuzev političkih konotacija - podržava diskusija koju je dokumentirao [[Karl Spracklen]]: Martok je bio dovoljno izložen ljudskoj kulturi da se nasmije odbijanju svojih saveznika iz Federacije da s njim slave pobjedu na klingonski način, gdje bi se drugi Klingonac mogao uvrijediti.<ref>{{cite book |editor1-last=Benkö |editor1-first=Zsuzsanna |editor2-last=Modi |editor2-first=Ishwar |editor3-last=Tarkó |editor3-first=Klára |author-last=Spracklen |author-first=Karl |date=2017 |title=Leisure, Health and Well-Being |url=https://archive.org/details/isbn_9783319332567 |series=Leisure Studies in a Global Era |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |chapter='This Side of Paradise': The Role of Online Fandom in the Construction of Leisure, Well-Being and the Lifeworld |pages=[https://archive.org/details/isbn_9783319332567/page/34 34]–35 |isbn=978-3-319-33256-7}}</ref> Meyer uspoređuje Martokovo kancelarsko mjesto s položajem [[Mihail Gorbačov|Mihaila Gorbačova]] u SSSR-u, kao predstavnika vladajuće elite koji prepoznaje nedostatke i podjele svog društva i teži reformama. U ovoj ulozi Martok je također slična liku Azetbura iz filma ''Neotkrivena zemlja''. Uskraćen joj je značajan uspjeh kao usamljenoj reformatorici. Može li Martok ispuniti nade koje su u njega uložene ostaje otvoreno pitanje na kraju njegovog razvoja.<ref name="UM"/>{{rp|49–50}} [[Uwe Meyer]] također navodi da se Martok uklapa u stereotip jednostavnog, poštenog vojnika, koji nije dobro upućen u intrige povezane s negativno konotiranom političkom klasom, te je više onakav kakav bi političar trebao biti zbog toga. Činjenica da je često pobjeđivao u bitkama predstavljena je kao doprinos njegovim sposobnostima, usporedivim s brojnim bivšim vojnim oficirima koji su postigli predsjedničku funkciju u SAD-u.<ref name="UM"/>{{rp|49–50}} == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Martok Martok] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Duboki svemir 9}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] rt3i2bazbgsmibmctycj8v8qudh0m8y 0 536267 3921939 3914919 2026-08-24T22:02:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 9 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921939 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Chakotay | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' i<br/>[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigy]] | slika = Chakotay.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Beltran]]<br/>[[Douglas Spain]] (mlađi) | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Čovjek]] | rod = Muški | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Chakotay''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', pojavljuje se u svakoj od sedam sezona američke [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyagera]]. Glumi ga [[Robert Beltran]], bio je prvi oficir na zvjezdanom brodu [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]] [[USS Voyager]], a kasnije je unaprijeđen u kapetana [[USS Protostara]] u [[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigyju]]. Lik je predložen u ranoj fazi razvoja serije. On je prvi glavni lik [[Domorodački narodi Amerike|Indijanaca]] u franšizi ''Zvjezdanih staza''. Ovo je bio namjeran potez producenata serije, koji su nastojali inspirirati manjine - posebno Indijance - kao što je bilo namijenjeno s [[Nyota Uhura|Uhurom]] u ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalnoj seriji]]'' za Afroamerikance. Da bi razvili lik, producenti su zatražili pomoć [[Jamake Highwater|Jamakea Highwatera]], koji je lažno tvrdio da je Indijanac. Uprkos tome što su ga producenti prvo imenovali Sijuksom, a kasnije Hopijem, Chakotayu nije dodijeljena plemenska pripadnost na početku serije, te mu je na kraju u epizodi "Tattoo" dodijeljeno porijeklo iz izmišljenog plemena. Tek nakon njegovog pojavljivanja u epizodi ''Prodigyja'', formalno je identificiran kao potomak naroda Nicarao iz Centralne Amerike. Lik se prvi put pojavio u pilot epizodi serije, "Caretaker". Chakotay se nastavio pojavljivati ​​kroz cijelu seriju u glavnoj ulozi, a posljednji put se pojavio u finalu, "Endgame". Bio je dio priče tokom prve i druge sezone, koja je uključivala izdaju njegove bivše ljubavnice [[Seska|Seske]] ([[Martha Hackett]]) sve do njene smrti u epizodi "Basics". Nakon iskustva s nepovezanim [[Borg (Zvjezdane staze)|Borgom]] u epizodi "Unity", Chakotay je bio protiv saveza s Borgom u epizodi "Scorpion", što je zamalo dovelo do smrti [[Seven of Nine]] ([[Jeri Ryan]]). Uprkos tome, do kraja serije, dva lika su bila u romantičnoj vezi. U romanima o ponovnom lansiranju Voyagera, smještenim nakon povratka broda u Alfa kvadrant, Chakotay je unaprijeđen u kapetana broda, ali veza sa Seven of Nine je završena. Kritičari Chakotaya kritikovali su stereotipnu prirodu Chakotayevog indijanskog naslijeđa. To je dovelo do poređenja s Tontom iz ''[[Usamljenu rendžer|Usamljenog rendžera]]'', te tvrdnje da je uključivanje "holivudskih" verzija vizijskih zadataka i tehnika meditacije suprotno plemenskom porijeklu lika u univerzumu.<ref name=adare45/> Međutim, hvaljen je kao uzor indijanske naučne fantastike i nazvan "revolucionarnim",<ref name=adare90/> kao i najistaknutiji primjer indijanskog lika u ovom žanru.<ref name=asjournal>{{cite web|title="A Cuchi Moya!" — Star Trek's Native Americans|date=13 March 2007 |url=http://www.asjournal.org/49-2007/star-treks-native-americans}}</ref> == Prijem == Neke kritike su upućene na razvoj lika Chakotaya tokom serije. [[James Lileks]] za [[Star Tribune]] je rekao da je "Chakotay, čvrst prvi oficir, ostao čvrst",<ref name=limpshome>{{cite news|last=Lileks|first=James|title='Voyager' limps home to its final frontier|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-74943558.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063551/http://www.highbeam.com/doc/1G1-74943558.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=Star Tribune|date=May 23, 2001}} {{subscription required}}</ref> ali je također sugerisao da su "[s]vi likovi završili seriju onako kako su i počeli".<ref name=limpshome/> Kritičari su komentarisali odnos između [[Kathryn Janeway|Janeway]] i njega, a stavovi psihologa [[Richard Borofsky|Richarda Borofskyja]] objavljeni su u [[The Boston Herald]]u. Sugerisao je da se Chakotay, nakon nekoliko sezona ''Voyagera'', pomirio sa svojim osjećajima prema kapetanici, ali da je ona oklijevala da stupi u vezu s članom svoje posade. Da bi veza funkcionirala u budućnosti, rečeno je da Chakotay ne bi trebao pokušavati voditi vezu i da Janeway mora biti ranjivija.<ref>{{cite news|last=Perigard|first=Mark A.|title=Is it love?; Expert advice for prime-time's troubled twosomes|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-56413617.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063531/http://www.highbeam.com/doc/1G1-56413617.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=The Boston Herald|date=November 12, 1997}} {{subscription required}}</ref> Nakon završetka serije ''[[Zvjezdane staze: Enterprise|Enterprise]]'', romansa između Chakotaya i Janeway opisana je u [[Chicago Tribune]]u kao ona koju su najviše željeli vidjeti na ekranu u bilo kojoj od serija ''Zvjezdane staze'', ali da "nikada nije uspjela. Dovraga!"<ref>{{cite news|title=Voyage over, 'Star Trek' charts final course to Planet Rerun.|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-132370305.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063529/http://www.highbeam.com/doc/1G1-132370305.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=The Chicago Tribune|date=May 12, 2005}}{{subscription required}}</ref> Chakotayev odnos sa Seven također je komentarisan, a i [[UGO Networks|UGO]] i [[io9]] su se žalili da se odnos pojavljuje nasumično.<ref>{{cite web|last=Fitzpatrick |first=Kevin |title=The Most Absolutely Awful TV Couples: #25: Seven of Nine and Chakotay |url=http://www.ugo.com/tv/worst-tv-couples-seven-of-nine-chakotay |publisher=UGO |date=February 14, 2012 |access-date=March 6, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710004901/http://www.ugo.com/tv/worst-tv-couples-seven-of-nine-chakotay |archive-date=July 10, 2013 }}</ref><ref>{{cite web|last1=Jasper|first1=MaryKate|last2=Griffith|first2=Jennifer|last3=Anders|first3=Charlie Jane|title=10 Most Unconvincing Romances in Science Fiction and Fantasy|url=http://io9.com/5904544/10-most-unconvincing-romances-in-science-fiction-and-fantasy|publisher=io9|date=April 24, 2012|access-date=March 7, 2014|archive-date=March 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307184952/http://io9.com/5904544/10-most-unconvincing-romances-in-science-fiction-and-fantasy|url-status=dead}}</ref> Godine 2016. [[Wired]] je rangirao Chakotayja kao jedanaesti najvažniji lik od 100 ''Zvjezdanih staza'' u naučnofantastičnom univerzumu.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=2016-09-05|magazine=Wired|access-date=2019-03-20|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2018. [[CBR]] je rangirao Chakotaya kao 20. najbolji lik [[Zvjezdane flote]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-starfleet-members-ranked/|title=Star Trek: The 25 Best Members Of Starfleet, Ranked|date=2018-10-27|website=CBR|language=en-US|access-date=2019-06-20}}</ref> U julu 2019. [[Screen Rant]] je rangirao "The Fight" kao jedan od pet najgorih u seriji, izdvajajući Chakotaya kao glavni problem u seriji, napominjući kako se nije baš uklapao i imao je slab razvoj.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://screenrant.com/star-trek-best-worst-episodes-voyager/|title=Star Trek: The 5 Best Episodes Of Voyager (& The 5 Worst)|date=2019-07-11|website=ScreenRant|language=en-US|access-date=2019-07-15}}</ref> Za svoju ulogu Chakotaya, Beltran je 1997. osvojio nagradu ''[[Nagrada "Nosotros Golden Eagle"|Nosotros Golden Eagle]]'' za izvanrednog glumca u televizijskoj seriji.<ref>{{Cite web|url=http://kairosproductions.org/robert-beltran-bio/|title=Robert Beltran Bio – Kairos Productions}}</ref> Godine 1996. bio je nominovan za nagradu [[NCLR Bravo]] za izvanrednog glumca u televizijskoj seriji u crossover ulozi, te za nagradu ALMA za izvanrednu individualnu izvedbu u televizijskoj seriji u crossover ulozi 1998. i 1999.<ref>{{Cite web|url=https://www.journalistate.com/fitness/star-trek/33|title=Live Long And Prosper: Catch Up With The 'Star Trek' Cast|date=November 24, 2017}}</ref> === Teme === Chakotayevo uključivanje u glavnu glumačku postavu ''Voyagera'' kritičari su vidjeli kao jednu od nekoliko tema koje su korištene za isticanje raznolikosti unutar serije. To je istaknuto tokom epizode "Faces", u kojoj je jedna scena prikazivala Janeway, [[Tuvok]]a, [[Harry Kim|Harryja Kima]] i Chakotaya u jednom kadru kamere.<ref>[[#leonard1997|Leonard (1997)]]: str. 123</ref> Beltranov individualni stav bio je da je "kontinuirano pozicioniran kao egzotični domorodački drugi u odnosu na bijelu ženu kapetanicu Janeway",<ref>[[#geraghty2009|Geraghty (2009)]]: str. 66</ref> i korišten je da "pomogne bijelom protagonistu i unaprijedi unutrašnju naraciju".<ref>[[#geraghty2009|Geraghty (2009)]]: str. 94</ref> Smještanje lika porijeklom iz domorodačkih naroda u naučnu fantastiku istaknuto je u medijima. [[Drew Hayden Taylor]] rekao je da je Chakotay "možda najpoznatiji".<ref name=aboriginalpresence>{{cite news|last=Drew|first=Hayden Taylor|title=Aboriginal presence in science fiction fleeting and few|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-200164128.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063601/http://www.highbeam.com/doc/1G1-200164128.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=Wind Speaker|date=May 1, 2009}} {{subscription required}}</ref> O Chakotayevom porijeklu, rekao je: "Nikada zapravo ne kažu kojoj je naciji, ali vjerujem da je to neko centralnoameričko pleme."<ref name=aboriginalpresence/> Hayden Taylor je kasnije u članku iz 2012, opisujući uspon indijanskih likova u filmskoj seriji [[Sumrak saga|Sumrak]], napisao da je Chakotay i dalje jedini popularan primjer indijanskog lika u naučnoj fantastici.<ref>{{cite news|last=Hayden Taylor|first=Drew|title=I like my types in stereo|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-279893138.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063558/http://www.highbeam.com/doc/1G1-279893138.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=Wind Speaker|date=January 1, 2012}} {{subscription required}}</ref> Chakotay je također opisan kao "jedini uzor Prvih naroda u futurističkom okruženju" u knjizi "Indijanski" stereotipi u TV naučnoj fantastici: Glasovi Prvih naroda govore,<ref name=adare45>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 45</ref> ali je također nazivan "kvintesencijalnim Tontom u svemiru".<ref name=adare95>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 95</ref> Slična kritika istaknuta je i lik u knjizi "Medicine Bags and Dog Tags: American Indian Veterans from Colonial Times to the Second Iraq War" (2008), gdje je Chakotay nazvan "stvorenjem bijelih fantazija" i sugerisano da je "mnogo stereotipniji od Tonta" jer je "barem Tonto bio herojski i s vremena na vrijeme bi spasio Usamljenog rendžera".<ref name=caroll24>[[#caroll2008|Caroll (2008)]]: str. 24</ref> Iako se religija spominjala tokom franšize ''Zvjezdane staze'', kao što je to bio slučaj u epizodi "Ko žali za Adonaisom?" iz ''Originalne serije'',<ref name=wagnar36>[[#wagnarlundeen1998|Wagnar & Lundeen (1998)]]: str. 36</ref> nije imala istaknutiju ulogu sve do kasnije u seriji, gdje ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' istražuje vjerovanja Bajoranaca, a Voyager se koncentriše na vjerovanja Chakotaya.<ref name=wagnar37>[[#wagnarlundeen1998|Wagnar & Lundeen (1998)]]: str. 37</ref> To je uključivalo vizijske potrage i druge interpretacije kulture američkih Indijanaca koje su kritičari opisali kao prikaz "vrlo holivudske verzije religije kulture ravnica".<ref name=adare45/> Pojavu medicinskog točka u epizodi "Cathexis" [[Sierra S. Adare]] je opisala kao prikaz Chakotaya kao "'dobrog Indijanca' u klasičnom smislu [[Pocahontas]]".<ref name=adare45/> Chakotay se vidi kako pokušava predstaviti rituale i tehnike meditacije drugim članovima posade, nešto što oni nisu uspjeli razumjeti.<ref>[[#relke2006|Relke (2006)]]: str. 105</ref> Rečeno je da su oni u suprotnosti s plemenskom historijom opisanom u epizodi "Tattoo", koja je navodno tvrdila da Chakotayevo pleme potiče iz predmajanske kulture u [[Srednja Amerika|Centralnoj Americi]]. Adare je to pripisala euroameričkim/evropskim piscima koji su u scenarije upisivali netačne informacije.<ref name=adare82>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 82</ref> Međutim, pojava lika opisana je kao "revolucionarna".<ref name=adare90>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 90</ref> == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Adare|first=Sierra S.|title="Indian" Stereotypes in TV Science Fiction: First Nations' Voices Speak Out|url=https://archive.org/details/indianstereotype0000adar|year=2005|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|isbn=978-0-292-79685-0|ref=adare2005}} *{{cite book|last=Ayers|first=Jeff|title=Star Trek: Voyages of Imagination|url=https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer|year=2006|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-4165-0349-1 |ref=ayers2006}} * {{cite book|last1=Berman|first1=Rick|last2=Piller|first2=Michael|last3=Taylor|first3=Jeri|title=Star Trek: Voyager Bible|year=1995|url=http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/4_Voyager/Voyager_Bible.pdf|ref=bermanpillertaylor1995|publisher=[[Paramount Domestic Television]]|location=Hollywood, CA|access-date=2014-02-13|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104053224/http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/4_Voyager/Voyager_Bible.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Booker|first=M. Keith|title=Science Fiction Television: A History|url=https://archive.org/details/sciencefictionte0000book|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-05213-2|ref=booker2004}} * {{cite book|last=Caroll|first=Al|title=Medicine Bags and Dog Tags: American Indian Veterans from Colonial Times to the Second Iraq War|year=2008|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, NE|isbn=978-0-8032-1629-7|ref=caroll2008}} * {{cite book|last=David|first=Peter|title=Before Dishonor|url=https://archive.org/details/beforedishonor0000davi|year=2007|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-4165-2742-8|ref=david2007}} * {{cite book|last=Geraghty|first=Lincoln|title=American Science Fiction Film and Television|url=https://archive.org/details/americansciencef0000gera|year=2009|publisher=Berg|location=New York|isbn=978-1-84788-551-7|ref=geraghty2009}} * {{cite book|last=Leonard|first=Anne|title=Into Darkness Peering: Race and Color in the Fantastic|url=https://archive.org/details/intodarknesspeer0000unse|year=1997|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-30042-4|ref=leonard1997}} *{{cite book|last=Poe|first=Stephen Edward|title=Star Trek: Voyager: A Vision of the Future|url=https://archive.org/details/startrekvoyagerv0000poes|year=1998|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-53481-3|ref=poe1998}} * {{cite book|last=Relke|first=Diana M. A.|title=Drones, Clones, and Alpha Babes: Retrofitting Star Trek's Humanism, Post-9/11|url=https://archive.org/details/dronesclonesalph0000relk|year=2006|publisher=University of Calgary Press|location=Calgary, Alberta, Canada|isbn=978-1-55238-164-9 |ref=relke2006}} * {{cite book|last=Treviño|first=Jesús Salvador|title=Eyewitness: A Filmmaker's Memoir of the Chicano Movement|year=2001|publisher=Arte Pʹublico Press|location=Houston, TX|isbn=978-1-55885-349-2|ref=trevino|url=https://archive.org/details/eyewitnessfilmma00trev}} * {{cite book|last=Vizenor|first=Gerald Robert|title=Shadow Distance|url=https://archive.org/details/shadowdistancege0000vize_e6j1|year=1994|publisher=Wesleyan University Press|location=Hanover, NH|isbn=978-0-8195-7273-8|ref=vizenor1994}} * {{cite book|last1=Wagnar|first1=Jon G.|last2=Lundeen|first2=Jan|title=Deep Space and Sacred Time: Star Trek in the American Mythos|year=1998|publisher=Praeger|location=Westport, CT|isbn=978-0-275-96225-8|ref=wagnarlundeen1998|url=https://archive.org/details/isbn_9780275962258}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Chakotay Chakotay] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] nu7159qa2mmgpcu4v7zhw6kovzioqy3 0 536271 3921890 3914928 2026-08-24T18:29:20Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921890 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Kes | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = KesProfileImage.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = "Fury" (2000)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | kreator = | portretirao = [[Jennifer Lien]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Ocampa]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Kes''', '''Hologram hitne medicinske pomoći''' (EMH) izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]. Glumi je Jennifer Lien u [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyageru]]. Serija prati posadu svemirskog broda [[USS Voyager]], nasukanu daleko od kuće i boreći se da se vrati na Zemlju. Kes se pridružuje posadi u pilot epizodi "Caretaker", otvarajući aeroponski vrt i radeći kao medicinska asistentica umjetnoj inteligenciji poznatoj kao [[Doctor (Zvjezdane staze)|Doctor]]. Ona je članica telepatske vanzemaljske vrste poznate kao [[Ocampa]], koja ima latentne psihičke sposobnosti i životni vijek od samo devet godina. Njene priče se fokusiraju na ohrabrivanje Doctora da razvije svoju humanost i suočavanje s ljubomorom njenog talaksijanskog dečka [[Neelix]]a. Također nastoji proširiti svoje mentalne sposobnosti, odlazeći u četvrtoj sezoni nakon što njene moći prijete da unište brod. Ponovo se pojavljuje u epizodi šeste sezone i pojavljuje se u romanima i kratkim pričama smještenim na Voyageru. Tvorci Voyagera, [[Rick Berman]], [[Michael Piller]] i [[Jeri Taylor]], dizajnirali su Kes kao lik koji brzo stari i koji bi publici pružio drugačiju perspektivu na vrijeme. Iako je Kes prikazana kao krhka i nevina, prikazana je i kao osoba sa skrivenom snagom i zrelošću. Producenti Voyagera su nevoljko otpustili Lien nakon što su njeni lični problemi uticali na njenu pouzdanost na setu. U to vrijeme, o tome se nije otvoreno raspravljalo, a njen odlazak je pripisivan drugim razlozima; oni su se kretali od dobrovoljnog odlaska kako bi se bavila drugim ulogama do njenog uklanjanja kako bi se napravilo mjesta za [[Jeri Ryan]], koja će je uvesti kao [[Seven of Nine]]. Kes je bila omiljeni lik među fanovima dok se Voyager emitovao, iako su kritičari reagovali negativnije, smatrajući lik dosadnim i bez jasne svrhe. Lien je hvaljena zbog svoje izvedbe, što je istaknuto u recenzijama pojedinačnih epizoda. Kesine godine bile su predmet kritičke diskusije, dovodeći u pitanje da li je premlada da bi izlazila s Neelixom. Lienino uklanjanje iz Voyagera dobilo je pomiješane kritike kritičara; neki su preferirali dodavanje Seven of Nine, dok su drugi bili razočarani ovom promjenom glumačke postave. Recenzentima i fanovima se nije svidio njen povratak u epizodi šeste sezone "Fury", koju su neki mediji nazvali jednim od najgorih trenutaka u franšizi ''Zvjezdanih staza''. Akademici su analizirali Kesinu reprezentaciju ženstvenosti, njen odnos s kapetanicom [[Kathryn Janeway]] i njene mentalne sposobnosti. == Prijem == [[File:Jennifer Anne Lien, April 1996.jpg|thumb|right|Kritičari su pohvalili [[Jennifer Lien]] (na slici iz 1996.) za njenu izvedbu kao Kes.<ref>{{harvnb|DeCandido|2020a}}; {{harvnb|DeCandido|2020b}}; {{harvnb|DeCandido|2020c}}; {{harvnb|DeCandido|2020d}}; {{harvnb|Lowe|1995}}; {{harvnb|McIntee|2000|p=60}}; {{harvnb|Patrizio|2004a}}; {{harvnb|Patrizio|2004b}}</ref>]] Dok se Voyager emitirao, Kes je bila omiljeni lik među fanovima,<ref>{{harvnb|"Braving the Unknown: Season Four"|2004}}; {{harvnb|''The Center Seat: 55 Years of Star Trek''|2022}}; {{harvnb|Patrizio|2004b}}</ref> rangirana kao najpopularniji lik iz serije na Usenet listi newsgrupa.{{sfn|Patrizio|2004c}} [[Larry Bonko]] iz [[The Virginian-Pilot]] smatrao je da je ona "dala srce seriji".{{sfn|Bonko|1997}} Drugi kritičari imali su negativne kritike za Kes, smatrajući je dosadnom{{sfn|Heldenfels|1997|p=B8}}{{sfn|Pennington|2001|p=F2}} i bez jasnog smjera.<ref>{{harvnb|Harrisson|2013}}; {{harvnb|Hughes|2015}}; {{harvnb|Mietkiewicz|1997b|p=D2}}; {{harvnb|Pritchard|2017}}</ref> [[Rob Owen]], pišući za [[Albany Times Union]], smatrao je da je "svedena na podređenu ulogu medicinske sestre Chapel" na početku serije.{{sfn|Owen|1997|p=5}} [[Henry Mietkiewicz]] iz [[Toronto Star]]a smatrao je da nije mnogo doprinijela izvan svog medicinskog obrazovanja.{{sfn|Mietkiewicz|1997b|p=D2}} U retrospektivnim recenzijama, Kes je [[William Hughes]] iz [[The A.V. Club]]a nazvao "najsuvišnijim likom" serije,{{sfn|Hughes|2015}} a [[Tom Pritchard]] iz [[Gizmodo|Gizmoda]] "generalno prilično lošim i beskorisnim likom".{{sfn|Pritchard|2017}} Kritičari su pohvalili Jennifer Lieninu izvedbu kao Kes. Za pilot epizodu, [[Kinsey Lowe]] iz [[Variety]]ja opisala ju je kao osobu koja svom liku donosi "zavodljivu mješavinu naivnog čuđenja i žestoke predanosti".{{sfn|Lowe|1995}} Iako je bio kritičan prema epizodi "Elogium", scenarist [[David A. McIntee]] rekao je da je uvjerljivo prikazala Kesin strah od njenih fizičkih promjena.{{sfn|McIntee|2000|p=60}} [[Andy Patrizio]] za [[IGN]] napisao je da smo, počevši od druge sezone Voyagera, "zaista počeli vidjeti talente Jennifer Lien kao Kes".{{sfn|Patrizio|2004a}} Njen portret opsjednute Kes u epizodi "Warlord" identificirao je kao vrhunac.{{sfn|Patrizio|2004b}} [[Keith DeCandido]] iz [[Reactor]]a pohvalio je Lieninu glumu u svojim recenzijama za epizode "Cold Fire", "Warlord", "Before and After" i "The Gift".<ref>{{harvnb|DeCandido|2020a}}; {{harvnb|DeCandido|2020b}}; {{harvnb|DeCandido|2020c}}; {{harvnb|DeCandido|2020d}}</ref> Kesine godine bile su tema kritičkih komentara.<ref>{{harvnb|Harrisson|2023}}; {{harvnb|Ospina|2014}}; {{harvnb|Ulster|2020}}; {{harvnb|Wrigley|2022|p=422}}</ref> [[Marie Southard Ospina]] iz [[Bustle]]a pohvalila je "Elogium" zbog portreta žene koja dobrovoljno ne rađa dijete, ali je smatrala da Kesine godine čine taj trenutak neugodnim.{{sfn|Ospina|2014}} Drugi komentatori su smatrali da je Kes premlada da bi izlazila s Neelixom.{{sfn|Ulster|2020}}{{sfn|Wrigley|2022|p=422}} Prema [[Juliette Harrisson]] iz [[Den of Geek]], razlika u godinama je često kritikovana na internetu.{{sfn|Harrisson|2023}} Autorica naučne fantastike [[Sylvia Spruck Wrigley]] interpretirala je Kes kao osobu koja prolazi kroz pubertet u epizodi "Elogium", napominjući da to postavlja pitanja o Neelixovom započinjanju veze s djevojkom u predpubertetu.{{sfn|Wrigley|2022|p=422}} Harrisson i [[Jonathan Storm]] iz [[The Philadelphia Inquirer]]a napisali su da se razlika u godinama može racionalizirati jer su Kes i Neelix vanzemaljci s drugačijom biologijom od ljudi.{{sfn|Harrisson|2023}}{{sfn|Storm|1995|p=E6}} Neki kritičari pohvalili su odluku o uklanjanju Kes tokom četvrte sezone Voyagera,<ref>{{harvnb|Harrisson|2013}}; {{harvnb|Heldenfels|1997|p=B8}}; {{harvnb|Hughes|2015}}; {{harvnb|Mietkiewicz|1997b|p=D2}}; {{harvnb|Owen|1997|p=5}}; {{harvnb|Pennington|2001|p=F2}}; {{harvnb|Pritchard|2017}}</ref> preferirajući dodavanje Seven of Nine.<ref>{{harvnb|Heldenfels|1997|p=B8}}; {{harvnb|Hughes|2015}}; {{harvnb|Pritchard|2017}}</ref> [[R. D. Heldenfels]] iz [[Akron Beacon Journal]]a opisao je to kao "razumnu razmjenu", smatrajući Kes "blijedim i sve dosadnijim".{{sfn|Heldenfels|1997|p=B8}} Pritchard je smatrao da je Seven of Nine složenija u poređenju s Kes.{{sfn|Pritchard|2017}} Drugim kritičarima se nije svidjela ova promjena,<ref>{{harvnb|Barrett|Barrett|2016|p=172}}; {{harvnb|Bonko|1997}}; {{harvnb|Patrizio|2004c}}</ref> jer su uživali u liku.{{sfn|Patrizio|2004c}}{{sfn|Bonko|1997}} Patrizio je kritikovao scenariste koji su razvijali nove ideje za Seven of Nine nakon što su se tri sezone mučili s Kes. Više je volio Lieninu glumu i Kes kao lik nego Ryan kao Seven of Nine.{{sfn|Patrizio|2004c}} Scenaristi [[Duncan Barrett]] i [[Michele Barrett]] naveli su uklanjanje Lien kao primjer ''Zvjezdanih staza'' koje imaju "ozbiljan historijski problem s tretmanom ženskih glumica", objašnjavajući da glavna muška uloga nikada nije uklonjena iz serije ''Zvjezdanih staza''.{{sfn|Barrett|Barrett|2016|p=172}}{{#tag:ref|Prije nego što je Lien uklonjena iz serije Voyager, [[Grace Lee Whitney]] je uklonjena iz ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalne serije]]'', [[Gates McFadden]] iz ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeće generacije]]'', a [[Terry Farrell]] iz ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Dubokog svemira 9]]''.{{sfn|Barrett|Barrett|2016|p=172}}|group=note}} Kesin povratak u epizodi "Fury" kritikovan je kao jedan od najgorih trenutaka u franšizi ''Zvjezdanih staza''.{{sfn|DeCandido|2021b}}{{sfn|Weyer|2018}} DeCandido je smatrao da je priča uvredljiva za lik{{sfn|DeCandido|2021a}}{{sfn|DeCandido|2021b}} opisujući scenarij i Lieninu glumu kao one kojima nedostaje bilo kakav "emocionalni sadržaj".{{sfn|DeCandido|2021a}} [[Michael Weyer]] iz [[Comic Book Resources]]a vjerovao je da Kes zaslužuje bolji kraj i nije mu se svidjelo kako se vratila kao "izopačeno čudovište čiji postupci mogu izgledati kao razmaženo derište".{{sfn|Weyer|2018}} Fanovi su također kritizirali način na koji je epizoda prikazala Kes.{{sfn|Weyer|2018}}{{sfn|Lee|2020|pp=93{{endash}}94}} [[John Andrews]] iz [[Den of Geek]] imao je pozitivniji odgovor na epizodu "Fury", nazvavši je "tužnom, ali uvjerljivom studijom lika".{{sfn|Andrews|2016}} == Bilješke == {{reflist|group=note}} == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/every-bryan-fuller-star-trek-episode-ever-ranked/|title=Every Bryan Fuller ''Star Trek'' Episode Ever, Ranked|last=Andrews|first=John|date=September 20, 2016|work=[[Den of Geek]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013055716/http://www.denofgeek.com/us/tv/star-trek/258179/every-bryan-fuller-star-trek-episode-ever-ranked|archive-date=October 13, 2017}} * {{Cite book|last1=Ayers|first1=Jeff|title=Voyages of Imagination: The Star Trek Fiction Companion|url=https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer|publisher=[[Pocket Books]]|year=2006|isbn=9781416525486}} * {{Cite book|last1=Barrett|first1=Duncan|author1-link=Duncan Barrett|last2=Barrett|first2=Michèle|url=https://books.google.com/books?id=icnLDAAAQBAJ|title=Star Trek: The Human Frontier|publisher=[[Pocket Books]]|year=2016|isbn=9781315516486|via=[[Google Books]]}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-tampa-tribune/144102979/|title=''Voyager'' Approaching Black Hole?|last=Belcher|first=Walt|date=September 3, 1997|department=Television|work=[[The Tampa Tribune]]|page=6|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite web|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970904/09040078.htm|title=Fresh Faces for Fall Jeri Ryan ''Star Trek'' Character is One on Many Changes in Store|last=Bonko|first=Larry|date=September 4, 1997|work=[[The Virginian-Pilot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116082212/https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970904/09040078.htm|archive-date=November 16, 2019|via=[[Virginia Tech]]}} * {{cite AV media|chapter=Braving the Unknown: Season Four|title=Star Trek Voyager – The Complete Fourth Season|date=September 28, 2004|publisher=[[Paramount Television|Paramount]]|medium=DVD|ref={{sfnref|"Braving the Unknown: Season Four"|2004}}}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/books/which-star-trek-books-are-canon/|title=Which ''Star Trek'' Books Are Canon?|last=Britt|first=Ryan|date=February 23, 2021|work=[[Den of Geek]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924001028/https://www.denofgeek.com/books/which-star-trek-books-are-canon/|archive-date=September 24, 2023}} * {{cite journal|last1=Consalvo|first1=Mia|author-link=Mia Consalvo|title=Borg Babes, Drones, and The Collective: Reading Gender and the Body in ''Star Trek''|journal=[[Women's Studies in Communication]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|issue=2|volume=27|year=2004|pages=177{{endash}}203|doi=10.1080/07491409.2004.10162472|via=Taylor & Francis Online}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-cold-fire/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Cold Fire'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=April 20, 2020a|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328212441/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-cold-fire/|archive-date=March 28, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-warlord/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Warlord'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=July 23, 2020b|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329230303/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-warlord/|archive-date=March 29, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-before-and-after/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Before and After'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=August 31, 2020c|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325192211/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-before-and-after/|archive-date=March 25, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-the-gift/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'The Gift'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=October 1, 2020d|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164154/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-the-gift/|archive-date=March 28, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-fury/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Fury'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=July 12, 2021a|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325205926/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-fury/|archive-date=March 25, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-sixth-season-overview/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: Sixth Season Overview|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=July 16, 2021b|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330003803/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-sixth-season-overview/|archive-date=March 30, 2024}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/tampa-bay-times/144102531/|title=''Star Trek'' Dynasty Slipping|last=Deggans|first=Eric|date=August 31, 1997|department=Floridian|work=[[Tampa Bay Times]]|pages= 1F, 5F|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite episode|title=Voyage(r) to the Delta Quadrant|series=The Center Seat: 55 Years of Star Trek|author=Director: [[Brian Volk-Weiss]].|network=[[History Channel]]|season=1|url=https://www.peacocktv.com/watch/asset/tv/the-center-seat-55-years-of-star-trek/4646751659604941112|airdate=February 20, 2022|via=[[Peacock (streaming service)|Peacock]]|url-access=subscription|ref={{sfnref|''The Center Seat: 55 Years of Star Trek''|2022}}}} * {{cite journal|last1=Dove-Viebahn|first1=Aviva|title=Embodying Hybridity, (En)gendering Community: Captain Janeway and the Enactment of a Feminist Heterotopia on ''Star Trek: Voyager''|journal=Women's Studies|publisher=[[Taylor & Francis]]|issue=8|year=2007|volume=36 |pages=597{{endash}}618|doi=10.1080/00497870701683894|via=Taylor & Francis Online}} * {{Cite book|editor-last1=Garcia-Siino|editor-first1=Leimar|editor-last2=Mittermeier|editor-first2=Sabrina|editor-last3=Rabitsch|editor-first3=Stefan|last=Garcia-Siino|first=Leimar|title=The Routledge Handbook of Star Trek|chapter=''Star Trek: Voyager''|pages=46{{endash}}55|url=https://www.routledge.com/The-Routledge-Handbook-of-Star-Trek/Garcia-Siino-Mittermeier-Rabitsch/p/book/9780367366674|publisher=[[Routledge]]|year=2022|isbn=9780367366674}} * {{Cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A.|author2-link=Mark A. Altman|url=https://archive.org/details/captainslogsunau00gros|url-access=registration|title=Captains' Logs: The Unauthorized Complete Trek Voyages|publisher=[[Little, Brown and Company]]|year=1995|isbn=9780316329576|via=[[Internet Archive]]}} * {{Cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A.|author2-link=Mark A. Altman|url=https://archive.org/details/captainslogssupp0000gros|url-access=registration|title=Captains' Logs Supplemental: The Unauthorized Guide to the New Trek Voyages|publisher=[[Little, Brown and Company]]|year=1996|isbn=9780316329200|via=[[Internet Archive]]}} * {{Cite book|editor-last1=Allrath|editor-first1=Gaby|editor-last2=Gymnich|editor-first2=Marion|last1=Gymnich|first1=Marion|pages=62{{endash}}79|url-access=registration|chapter=Exploring Inner Spaces: Authoritative Narratives and Subjective Worlds in ''Star Trek: Deep Space Nine'', ''Voyager'' and ''Enterprise''|url=https://archive.org/details/isbn_9781403996053/page/62/mode/2u|title=Narrative Strategies in Television Series|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2005|isbn=9780230501003|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-voyager/25477/why-star-trek-voyagers-fourth-season-is-the-best|title=Why ''Star Trek: Voyager''{{'}}s Fourth Season Is the Best|last=Harrisson|first=Juliette|date=May 10, 2013|work=[[Den of Geek]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607142432/https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-voyager/25477/why-star-trek-voyagers-fourth-season-is-the-best|archive-date=June 7, 2013}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/10-great-backwards-tv-episodes/|title=10 Great Backwards TV Episodes|last=Harrisson|first=Juliette|date=February 1, 2018|work=[[Den of Geek!]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410022110/http://www.denofgeek.com/us/tv/star-trek/270646/10-great-backwards-tv-episodes|archive-date=April 10, 2018}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-is-finally-getting-romance-right/|title=''Star Trek'' Is Finally Getting Romance Right|last=Harrisson|first=Juliette|date= February 14, 2023|work=[[Den of Geek!]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215055606/https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-is-finally-getting-romance-right/|archive-date=February 15, 2023}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-akron-beacon-journal/144103363/|title=Seven of Nine May Transport Nine out of 10 Trekkie Fans|last=Heldenfels|first=R.D.|newspaper=The Akron Beacon Journal |date=September 2, 1997|department=It's On|page=B7, B8|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite web|url=https://www.avclub.com/the-late-greats-18-plus-tv-characters-who-buoyed-shows-1798284242/slides/11|title= The Late Greats: 18-Plus TV Characters Who Buoyed Shows Midstream|last=Hughes|first=William|date=August 31, 2015|work=[[The A.V. Club]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026084101/https://tv.avclub.com/the-late-greats-18-plus-tv-characters-who-buoyed-shows-1798284242|archive-date=October 26, 2017}} * {{Cite book|editor-last1=Kapell|editor-first1=Matthew|editor-link=Matthew Kapell|last1=Kaufman|first1=Roger|pages=144{{endash}}162|chapter=Evocations and Evasion of Archetypical Lesbian Love in ''Star Trek: Voyager''|url=https://books.google.com/books?id=hWS7v3pGynUC|title=Star Trek as Myth: Essays on Symbol and Archetype at the Final Frontier|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2010|isbn=9780786455942|via=[[Google Books]]}} * {{cite magazine|last=Kutzera|first=Dale|title=''Voyager'' Episode Guide|magazine=[[Cinefantastique]]|date=November 1996|volume=28|issue=4/5|pages=76{{endash}}107|url=https://archive.org/stream/cinefantastique_1970-2002/Cinefantastique%20Vol%2028%20No%204-5%20%28Nov%201996%29_djvu.txt|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite book|last1=Lancaster|first1=Jill|last2=Downes|first2=Barbara J.|title=Aquatic Entomology |url=https://books.google.com/books?id=QEYXWiobfcIC&pg=PA10|year=2013|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780199573226}} * {{Cite book|editor-last1=Lively|editor-first1=Robert L.|last1=Lee|first1=Peter W.Y.|pages=82{{endash}}97|chapter=Millennial Girlhood and the End of Kes|url=https://books.google.com/books?id=ounaDwAAQBAJ|title=Exploring Star Trek: Voyager: Critical Essays|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2020|isbn=9781476678214|via=[[Google Books]]}} * {{cite interview|last=Lien|first=Jennifer|subject-link=Jennifer Lien|title=Catching Up with Jennifer Lien|publisher=[[StarTrek.com]]|date=August 9, 2010|url=https://www.startrek.com/news/catching-up-with-jennifer-lien|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040127/http://www.startrek.com/article/catching-up-with-jennifer-lien|archive-date=July 28, 2018}} * {{cite web|url=https://variety.com/1995/tv/reviews/star-trek-voyager-the-caretaker-1200440067/|title=''Star Trek: Voyager'' the Caretaker|last=Lowe|first=Kinsey|date=January 15, 1995|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211001534/https://variety.com/1995/tv/reviews/star-trek-voyager-the-caretaker-1200440067/|archive-date=December 11, 2023}} * {{Cite book|last1=McIntee|first1=David A.|author-link=David A. McIntee|url=https://archive.org/details/deltaquadrantuno0000mcin|url-access=registration|title=Delta Quadrant: The Unofficial Guide to Voyager|publisher=[[Virgin Books]]|year=2000|isbn=9780753504369|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-toronto-star/144102311/|title=Fall TV Preview|last=Mietkiewicz|first=Henry|date=July 11, 1997a|department=Entertainment|work=[[Toronto Star]]|page=B10|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-toronto-star/144103144/|title=Borgs Give ''Star Trek'' a Jolt|last=Mietkiewicz|first=Henry|date=September 3, 1997b|department=Entertainment|work=[[Toronto Star]]|page=D2|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{Cite book|last1=Okuda|first1=Michael|author1-link=Michael Okuda|last2=Okuda|first2=Denise|author2-link=Denise Okuda|last3=Mirek|first3=Debbie|url=https://archive.org/details/startrekencyclop00unse|title=The Star Trek Encyclopedia|publisher=[[Pocket Books]]|year=1999|isbn=9780671034757|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite web|url=https://www.bustle.com/articles/19733-5-lessons-star-trek-taught-me-about-being-an-interstellar-woman|title=5 Lessons ''Star Trek'' Women Taught Me|last=Ospina|first=Marie Southard|date=April 7, 2014|work=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829171024/https://www.bustle.com/articles/19733-5-lessons-star-trek-taught-me-about-being-an-interstellar-woman|archive-date=August 29, 2014}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-town-talk/144102603/|title=''Star Trek'': Boldly Fighting for Viewers|last=Owen|first=Rob|author-link=Rob Owen (journalist)|date=September 14, 1997|department=Channels|work=Town Talk|agency=[[Albany Times Union]]|page=5|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite web|url=http://www.startrek.com/news/newsarchive.asp?ID=111625|title=Spotlight: Jennifer Lien Returns as Kes|last=Patel Jr.|first=Manny|date=May 1, 2000|publisher=[[StarTrek.com]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20001208110100/http://www.startrek.com/news/newsarchive.asp?ID=111625|archive-date=December 8, 2000}} * {{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2004/05/20/star-trek-voyager-season-two|title=''Star Trek Voyager'': Season Two|last=Patrizio|first=Andy|date=May 20, 2004a|work=[[IGN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164154/https://www.ign.com/articles/2004/05/20/star-trek-voyager-season-two|archive-date=March 28, 2024}} * {{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2004/07/06/star-trek-voyager-season-three|title=''Star Trek Voyager'': Season Three|last=Patrizio|first=Andy|date=July 6, 2004b|work=[[IGN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118043106/https://www.ign.com/articles/2004/07/06/star-trek-voyager-season-three|archive-date=January 18, 2024}} * {{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2004/10/15/star-trek-voyager-season-four|title=''Star Trek Voyager'': Season Four|last=Patrizio|first=Andy|date=October 15, 2004c|work=[[IGN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128202059/https://www.ign.com/articles/2004/10/15/star-trek-voyager-season-four|archive-date=November 28, 2017}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch/144391055/|title=''Voyager'' is Set to Give Way to Next Generation of ''Star Trek''|last=Pennington|first=Gail|date=May 24, 2001|department=Television|work=[[St. Louis Post-Dispatch]]|page=F1, F2|access-date=March 29, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{Cite book|last1=Poe|first1=Stephen Edward|url=https://archive.org/details/startrekvoyagerv0000poes/mode/2up|url-access=registration|title=A Vision of the Future|publisher=[[Pocket Books]]|year=1998|isbn=9780671534813|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite web|url=http://www.gizmodo.co.uk/2017/09/dont-forget-every-star-trek-series-had-a-terrible-first-season|title=Don't Forget, Every ''Star Trek'' Series Had a Terrible First Season|last=Pritchard|first=Tom|date=September 22, 2017|work=[[Gizmodo]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504190924/http://www.gizmodo.co.uk/2017/09/dont-forget-every-star-trek-series-had-a-terrible-first-season|archive-date=May 4, 2018}} * {{Cite book|last1=Robinson|first1=Ben|last2=Wright|first2=Mark|title=Star Trek: Voyager – A Celebration|publisher=Hero Collector|year=2020|isbn=9781858756141}} * {{Cite book|last1=Ruditis|first1=Paul|author1-link=Paul Ruditis|url=https://books.google.com/books?id=oEPl84FQpxgC|title=Star Trek Voyager Companion|publisher=[[Pocket Books]]|year=2003|isbn=9780743417518|via=[[Google Books]]}} * {{cite journal|last1=Shaw|first1=Debra Bonita|title=Sex and the Single Starship Captain: Compulsory Heterosexuality and ''Star Trek: Voyager''|journal=[[Femspec]]|publisher=[[Cleveland State University]]|volume=7|issue=1|year=2006|pages=66{{endash}}85, 155|url=https://www.proquest.com/docview/200162531 |id={{ProQuest|200162531}} |url-access=subscription}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-philadelphia-inquirer-star-trek-voy/75378999/|title=Venturing into Space with a New ''Star Trek''|last=Storm|first=Jonathan|date=January 16, 1995|department=Television|work=[[The Philadelphia Inquirer]]|page=E1, E6|access-date=May 5, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{Cite book|editor-last1=Lively|editor-first1=Robert L.|last1=Tembo|first1=Kwasu David|pages=15{{endash}}31|chapter='Far From Gay Cities and the Ways of Men': Exploring Wandering and Homecoming in ''The Odyssey'' and ''Star Trek: Voyager''|url=https://books.google.com/books?id=ounaDwAAQBAJ|title=Exploring Star Trek: Voyager: Critical Essays|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2020|isbn=9781476678214|via=[[Google Books]]}} * {{cite web|url=https://www.startrek.com/news/star-trek-voyager-kes-best-moments|title=5 Great Kes Moments From ''Star Trek: Voyager''|last=Ulster|first=Laurie|date=May 14, 2020|publisher=[[StarTrek.com]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604044432/https://www.startrek.com/news/star-trek-voyager-kes-best-moments|archive-date=June 4, 2020}} * {{cite web|url=https://www.startrek.com/article/ten-for-ward-5-undefined-10-trek-novels-the-canon-passed-over|title=Ten for Ward #5 – 10 ''Trek'' Novels 'the Canon' Passed Over|first=Dayton|last=Ward|date=August 3, 2012|publisher=[[StarTrek.com]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105223443/https://www.startrek.com/article/ten-for-ward-5-undefined-10-trek-novels-the-canon-passed-over|archive-date=November 5, 2019}} * {{cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-episodes-bad-must-watch/|title=''Star Trek'': 20 Episodes So Bad They Must Be Seen|last=Weyer|first=Michael|date=December 12, 2018|work=[[Comic Book Resources]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213125346/https://www.cbr.com/star-trek-episodes-bad-must-watch/|archive-date=December 13, 2018}} * {{Cite book|editor-last1=Garcia-Siino|editor-first1=Leimar|editor-last2=Mittermeier|editor-first2=Sabrina|editor-last3=Rabitsch|editor-first3=Stefan|last=Wrigley|first=Sylvia Spruck|author-link=Sylvia Spruck Wrigley|pages=421{{endash}}429|title=The Routledge Handbook of Star Trek|chapter=Age and Aging|url=https://www.routledge.com/The-Routledge-Handbook-of-Star-Trek/Garcia-Siino-Mittermeier-Rabitsch/p/book/9780367366674|publisher=[[Routledge]]|year=2022|isbn=9780367366674}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Kes Kes] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] l6ynlreidra0qhcpyhe9lg7jst3jqx3 0 536360 3921891 3918650 2026-08-24T18:32:58Z InternetArchiveBot 118070 Adding 7 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921891 wikitext text/x-wiki {{Short description|Computational and mathematical modeling of complex biological systems}} {{Razlikovati| Sistematska biologija}} '''Sistemska biologija''' je [[računarsko modeliranje|računarska]] i [[matematika|matematička]] analiza i modeliranje složenih [[biološki sistem|bioloških sistema]]. To je interdisciplinarno polje studija zasnovano na [[biologija|biologiji]] koje se fokusira na složene interakcije unutar bioloških sistema, koristeći holistički pristup ([[holizam]] umjesto tradicionalnijeg [[redukcionizam|redukcionizma]]) biološkim istraživanjima..<ref name="Tavassoly 487–500">{{Cite journal|last1=Tavassoly|first1=Iman|last2=Goldfarb|first2=Joseph|last3=Iyengar|first3=Ravi|date=2018-10-04|title=Systems biology primer: the basic methods and approaches|journal=Essays in Biochemistry|volume=62|issue=4|pages=487–500|doi=10.1042/EBC20180003|issn=0071-1365|pmid=30287586|s2cid=52922135}}</ref> Ova višestruka istraživačka oblast zahtijeva zajedničke napore hemičara, biologa, matematičara, fizičara i inženjera, kako bi se dešifrovala biologija složenih živih sistema, spajanjem različitih kvantitativnih molekularnih mjerenja sa pažljivo konstruisanim matematičkim modelima. Predstavlja sveobuhvatnu metodu za razumijevanje složenih odnosa unutar bioloških sistema. Za razliku od konvencionalnih bioloških studija koje se obično fokusiraju na izolovane elemente, sistemska biologija nastoji da kombinuje različite biološke podatke, kako bi stvorila modele koji ilustruju i objašnjavaju dinamičke interakcije unutar sistema. Ova metodologija neophodna je za razumijevanje složenih mreža [[gen]]a, [[protein]]a i [[metabolit]]a koji utiču na ćelijske aktivnosti i [[osobina|osobine]] organizama.<ref>{{Cite journal |last1=MacLeod |first1=Miles |last2=Nersessian |first2=Nancy J. |date=2016-10-01 |title=Interdisciplinary problem- solving: emerging modes in integrative systems biology |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13194-016-0157-x |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=401–418 |doi=10.1007/s13194-016-0157-x |issn=1879-4920}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Veenstra |first=Timothy D. |date=February 2021 |title=Omics in Systems Biology: Current Progress and Future Outlook |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.202000235 |journal=Proteomics |language=en |volume=21 |issue=3–4 |doi=10.1002/pmic.202000235 |pmid=33320441 |issn=1615-9853|url-access=subscription }}</ref> Jedan od ciljeva sistemske biologije je modeliranje i otkrivanje emergentnih svojstava ćelija, tkiva i [[organizam]]a koji funkcionišu kao sistem čiji je teorijski opis moguć samo korištenjem tehnika sistemske biologije.<ref name="Tavassoly 487–500" /><ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-642-35938-5 |title=Perspectives on Organisms: Biological time, Symmetries and Singularities |last2=Montévil |first2=Maël |date=2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-35937-8 |series=Lecture Notes in Morphogenesis |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-35938-5}}</ref> Istražujući kako funkcija proizlazi iz dinamičkih interakcija, sistemska biologija premošćuje jazove koji postoje između molekula i fizioloških procesa. Kao [[paradigma]], sistemska biologija se obično definira u antitezi prema takozvanoj [[redukcionizam|redukcionističkoj]] paradigmi ([[biološka organizacija]]), iako je u skladu sa [[naučna metoda|naučnom metodom]]. Razlika između dvije paradigme spominje se u ovim citatima: "[[redukcionizam|redukcionistički]] pristup uspješno je identificirao većinu komponenti i mnoge interakcije, ali, nažalost, ne nudi uvjerljive koncepte ili metode za razumijevanje kako se pojavljuju svojstva sistema... pluralizam uzroka i posljedica u biološkim mrežama se bolje rješava posmatranjem, putem kvantitativnih mjera, više komponenti istovremeno i rigoroznom integracijom podataka s matematičkim modelima". (Sauer ''et al.'')<ref>{{Cite journal |last1=Sauer |first1=Uwe |last2=Heinemann |first2=Matthias |last3=Zamboni |first3=Nicola |date=2007-04-27 |title=Getting Closer to the Whole Picture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1142502 |journal=Science |language=en |volume=316 |issue=5824 |pages=550–551 |doi=10.1126/science.1142502 |pmid=17463274 |bibcode=2007Sci...316..550S |issn=0036-8075}}</ref> "Sistemska biologija&nbsp... radi o sastavljanju, a ne o rastavljanju, integraciji, a ne o redukciji. To zahtijeva da razvijemo načine razmišljanja o integraciji koji su jednako rigorozni kao i naši redukcionistički programi, ali drugačiji.... To znači promjenu naše filozofije, u punom smislu te riječi." ([[Denis Noble]])<ref>{{Cite book |last=Noble |first=Denis |title=The music of life: biology beyond the genome |url=https://archive.org/details/musicoflifebiolo0000nobl |date=2009 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-929573-9 |edition=Repr |location=Oxford}}</ref> [[Slika:Omics-en.svg|thumb|280px| Centralni tok bioloških informacija i odgovarajuća omika, s naglaskom na pristup sistemske biologije integriranja [[genomika|genomike]], [[transkriptomika| transkriptomike]], [[oroteomika|proteomike]] i [[metabolomika|metabolomike]] radi povezivanja [[genotip]]a sa [[fenotip]]om.]] Djeluje kao niz operativnih [[protokol (prirodne nauke)|protokola]] koji se koriste za izvođenje istraživanja, ciklus sastavljen od teorije, [[matematički model|analitičkog]] ili [[računarsko modeliranje| računarskog modela]] za predlaganje specifičnih provjerljivih hipoteza o biološkom sistemu, eksperimentalne validacije, a zatim korištenja novostečenog kvantitativnog opisa ćelija ili ćelijskih procesa za usavršavanje računarskog modela ili teorije.<ref>{{cite book |last1=Kholodenko |first1=Boris N. |chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks |date=2005 |title=Systems Biology |url=https://archive.org/details/systemsbiologyde0000unse |pages=[https://archive.org/details/systemsbiologyde0000unse/page/143 143]–159 |editor-last=Alberghina |editor-first=Lila |location=Berlin/Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |language=en |doi=10.1007/b136809 |isbn=978-3-540-22968-1 |last2=Bruggeman |first2=Frank J. |last3=Sauro |first3=Herbert M. |editor2-last=Westerhoff |editor2-first=H.V.}}</ref> Budući da je cilj model interakcija u sistemu, eksperimentalne tehnike koje najviše odgovaraju sistemskoj biologiji su one koje obuhvataju cijeli sistem i pokušavaju biti što potpunije. Stoga se [[multiomika]] ([[transkriptomika]], [[metabolomika]], [[proteomika]], itd.) i [[tehnike visokog protoka|visokopropusni skrining]] koriste za prikupljanje kvantitativnih podataka za konstrukciju i validaciju modela.<ref>{{cite book |last1=Romualdi |first1=Chiara |chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources |date=2009 |title=Bioinformatics for Systems Biology |pages=181–205 |editor-last=Krawetz |editor-first=Stephen |location=Totowa, NJ |publisher=Humana Press |language=en |doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 |isbn=978-1-934115-02-2 |last2=Lanfranchi |first2=Gerolamo}}</ref> Sveobuhvatan pristup sistemske biologije zahtijeva: #temeljitu karakterizaciju organizma u pogledu njegovih molekularnih komponenti, interakcija među tim molekulama i kako te interakcije doprinose ćelijskim funkcijama; #detaljnu prostorno-vremensku molekularnu karakterizaciju ćelije (naprimjer, dinamika komponenti, kompartmentalizacija i transport [[vezikula]]); i #opsežnu sistemsku analizu "molekularnog odgovora" ćelije na vanjske i unutrašnje perturbacije. Nadalje, podatke iz (1) i (2) treba sintetizirati u matematičke modele, kako bi se testiralo znanje generiranjem predviđanja ([[hipoteza]]), otkrivanjem novih bioloških mehanizama, procjenom ponašanja sistema izvedenog iz (3) i konačno formuliranjem racionalnih strategija za kontrolu i manipulaciju ćelijama. Da bi se suočila s ovim izazovima, sistemska biologija mora uključiti metode i pristupe iz različitih disciplina koje se tradicionalno nisu međusobno povezivale.<ref>{{Cite journal |last1=Bruggeman |first1=Frank J. |last2=Westerhoff |first2=Hans V. |date=January 2007 |title=The nature of systems biology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0966842X06002642 |journal=Trends in Microbiology |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=45–50 |doi=10.1016/j.tim.2006.11.003|pmid=17113776 |bibcode=2007TrMic..15...45B |url-access=subscription }}</ref> Pojava multiomičkih tehnologija transformirala je sistemsku biologiju, pružajući opsežne skupove podataka koji pokrivaju različite biološke slojeve, uključujući genomiku, transkriptomiku, proteomiku i metabolomiku. Ove tehnologije omogućavaju mjerenje [[biomolekula]] velikih razmjera, što dovodi do dubljeg razumijevanja bioloških procesa i interakcija.<ref>{{Cite journal |last1=Dhillon |first1=Bhavjinder K. |last2=Smith |first2=Maren |last3=Baghela |first3=Arjun |last4=Lee |first4=Amy H. Y. |last5=Hancock |first5=Robert E. W. |date=2020-07-30 |title=Systems Biology Approaches to Understanding the Human Immune System |journal=Frontiers in Immunology |volume=11|doi=10.3389/fimmu.2020.01683 |doi-access=free |issn=1664-3224 |pmc=7406790 |pmid=32849587}}</ref> Sve se više koriste metode poput analize mreža, mašinskog učenja i obogaćivanja puteva za integraciju i interpretaciju multiomičkih podataka, čime se poboljšava razumijevanje bioloških funkcija i mehanizama bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pazhamala |first1=Lekha T. |last2=Kudapa |first2=Himabindu |last3=Weckwerth |first3=Wolfram |last4=Millar |first4=A. Harvey |last5=Varshney |first5=Rajeev K. |date=July 2021 |title=Systems biology for crop improvement |journal=The Plant Genome |language=en |volume=14 |issue=2|doi=10.1002/tpg2.20098 |pmid=33949787 |issn=1940-3372|doi-access=free }}</ref> == Historija == [[Slika:SystemsBiologyTrendsInMostCitedResearch.PNG|thumb|Trendovi u istraživanju sistemske biologije. Od 1992. do 2013. godine, broj članaka o razvoju baza podataka se povećao. Članci o algoritmima su fluktuirali, ali su ostali prilično stabilni. Broj članaka o mrežnim svojstvima i razvoju softvera ostao je nizak, ali je doživio porast otprilike na polovini vremenskog perioda 1992–2013. Broj članaka o analizi metaboličkog toka smanjio se od 1992. do 2013. godine. U 1992. godini, članci o algoritmima, jednačinama, modeliranju i simulaciji bili su najcitiraniji. U 2012. godini, najcitiraniji su bili članci o razvoju baza podataka.<ref>{{Cite journal|last1=Zou|first1=Yawen|last2=Laubichler|first2=Manfred D.|date=2018-07-25 |title=From systems to biology: A computational analysis of the research articles on systems biology from 1992 to 2013|journal=PLOS ONE|language=en|volume=13|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0200929|issn=1932-6203|pmc=6059489|pmid=30044828|bibcode=2018PLoSO..1300929Z|doi-access=free}}</ref>]] ;Holizam naspram redukcionizma Teško je pratiti porijeklo i početke sistemske biologije. Sveobuhvatna perspektiva ljudskog tijela bila je ključna za medicinske prakse grčke, rimske i istočnoazijske tradicije, gdje su ljekari i mislioci poput [[Hipokrat]]a vjerovali da su zdravlje i bolest povezani s ravnotežom ili poremećajem tjelesnih tekućina poznatih kao humori. Ova holistička perspektiva opstala je u zapadnom svijetu tokom 19. i 20. stoljeća, a istaknuti fiziolozi smatrali su da tijelo kontroliraju različiti sistemi, uključujući [[nervni sistem|nervni]], [[gastrointestinalni sistem| gastrointestinalni]] i [[kardiovaskularni sistem]]. Međutim, u drugoj polovini 20. stoljeća ovaj način razmišljanja uveliko je zamijenio redukcionizam:<ref>Savageau MA. Reconstructionist molecular biology. The New Biologist. 1991 Feb;3(2):190-197. PMID 2065013.</ref><ref>Brigandt, I., and Love, A. (2017). ''Reductionism in biology''. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Available at: <nowiki>https://plato.stanford.edu/entries/reduction-biology/</nowiki></ref> Da bi se shvatilo kako tijelo pravilno funkcioniše, bilo je potrebno shvatiti ulogu svake komponente, od tkiva i ćelija do kompletnog skupa intracelularnih molekularnih gradivnih blokova.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Voit |first=Eberhard O. |date=2022-10-05 |title=Perspective: Systems biology beyond biology |journal=Frontiers in Systems Biology |volume=2|doi=10.3389/fsysb.2022.987135 |doi-access=free |issn=2674-0702}}</ref> U 17. stoljeću, trijumfi fizike i napredak mehaničkih satova podstakli su redukcionistički pogled u biologiji, tumačeći organizme kao složene mašine sastavljene od jednostavnijih elemenata.<ref name=":3">{{Cite journal |last=Trewavas |first=Anthony |date=October 2006 |title=A Brief History of Systems Biology: "Every object that biology studies is a system of systems." Francois Jacob (1974). |journal=The Plant Cell |language=en |volume=18 |issue=10 |pages=2420–2430 |doi=10.1105/tpc.106.042267 |issn=1040-4651 |pmc=1626627 |pmid=17088606}}</ref> [[Jan Smuts]] (1870–1950), prirodnjak/filozof i dva puta premijer Južne Afrike, skovao je uobičajeno korišteni termin [[holizam]]. Predloženo je da cijeli sistemi poput [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[tkivo|tkiva]], [[organizam]]a i [[populacija]] imaju jedinstvena (emergentna) svojstva. Bilo je nemoguće pokušati ponovo sastaviti ponašanje cjeline iz svojstava pojedinačnih komponenti, a nove tehnologije su bile neophodne da bi se definisalo i razumjelo ponašanje sistema.<ref name=":3"/> Iako se [[redukcionizam]] i holizam često suprotstavljaju jedan drugom, oni se mogu sintetizirati. Mora se razumjeti kako su organizmi izgrađeni (redukcionizam), dok je podjednako važno razumjeti zašto su tako uređeni (sistemi; holizam). Svaki pruža korisne uvide i odgovara na različita pitanja. Međutim, proučavanje bioloških sistema zahtijeva znanje o paradigmama kontrole i dizajna, kao i principe strukturne stabilnosti, otpornosti i robusnosti koji se ne mogu direktno zaključiti iz mehanističkih informacija. Dublji uvid će se dobiti primjenom kompjuterskog modeliranja kako bi se prevazišla složenost bioloških sistema.<ref name=":3"/> Ipak, ovu perspektivu dosljedno su balansirali mislioci koji su naglašavali značaj organizacije i emergentnih osobina u živim sistemima. Ova redukcionistička perspektiva postigla je izuzetan uspjeh, a razumijevanje bioloških procesa proširilo se nevjerovatnom brzinom i intenzitetom. Međutim, uz ove izvanredne napretke, nauka je postepeno shvatila da posjedovanje potpunih [[informacija]] o molekularnim komponentama samo po sebi nije dovoljno da se razjasni funkcionisanje života: pojedinačne komponente rijetko ilustruju funkciju složenog sistema. Sada je općeprihvaćeno da su nam potrebni pristupi za rekonstrukciju integrisanih sistema iz njihovih sastavnih dijelova i procesa ako želimo razumjeti biološke [[fenomen]]e i manipulisati njima na promišljen i fokusiran način.<ref>Savageau MA. The challenge of reconstruction. New Biol. 1991 Feb;3(2):101-2. PMID 2065004.</ref> ;Porijeklo sistemske biologije kao oblasti Termin "sistemska biologija" prvi put je uveden na konferenciji 1968. godine.<ref>{{Cite conference |last=Mesarović |first=Mihajlo D. |date=1968 |editor-last=Mesarović |editor-first=M. D. |chapter=Systems Theory and Biology—View of a Theoretician |book-title=Systems Theory and Biology: Proceedings of the III Systems Symposium at Case Institute of Technology |language=en |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=59–87 |doi=10.1007/978-3-642-88343-9_3 |isbn=978-3-642-88343-9}}</ref> Oni koji su se bavili ovom disciplinom ubrzo su prepoznali – i to razumijevanje je postepeno postalo poznato široj javnosti – da su računarski pristupi neophodni za potpuno artikulisanje koncepata i potencijala sistemske biologije. Konkretno, ove tehnike su morale da posmatraju biološke fenomene kao složene, višeslojne, adaptivne i dinamičke sisteme. Morale su uzeti u obzir transformacije i složene nelinearnosti, omogućavajući time nesmetanu integraciju manjih modela ("modula") u veće, dobro organizovane sklopove modela unutar složenih okruženja. Postalo je jasno da su [[matematika]] i [[računarstvo]] ključni za ove metode.<ref>{{Cite journal |last=Melham |first=Tom |date=April 2013 |title=Modelling, abstraction, and computation in systems biology: A view from computer science |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0079610712000892 |journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology |language=en |volume=111 |issue=2–3 |pages=129–136 |doi=10.1016/j.pbiomolbio.2012.08.015|pmid=22975313 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Motta |first1=S. |last2=Pappalardo |first2=F. |date=2013-07-01 |title=Mathematical modeling of biological systems |url=https://academic.oup.com/bib/article-lookup/doi/10.1093/bib/bbs061 |journal=Briefings in Bioinformatics |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=411–422 |doi=10.1093/bib/bbs061 |pmid=23063928 |issn=1467-5463}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cvijovic |first1=Marija |last2=Höfer |first2=Thomas |last3=Aćimović |first3=Jure |last4=Alberghina |first4=Lilia |last5=Almaas |first5=Eivind |last6=Besozzi |first6=Daniela |last7=Blomberg |first7=Anders |last8=Bretschneider |first8=Till |last9=Cascante |first9=Marta |last10=Collin |first10=Olivier |last11=de Atauri |first11=Pedro |last12=Depner |first12=Cornelia |last13=Dickinson |first13=Robert |last14=Dobrzynski |first14=Maciej |last15=Fleck |first15=Christian |date=2016-05-26 |title=Strategies for structuring interdisciplinary education in Systems Biology: an European perspective |journal=npj Systems Biology and Applications |language=en |volume=2 |issue=1 |page=16011 |doi=10.1038/npjsba.2016.11 |issn=2056-7189 |pmc=5516850 |pmid=28725471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=MacLeod |first=Miles |date=September 2021 |title=The applicability of mathematics in computational systems biology and its experimental relations |url=https://link.springer.com/10.1007/s13194-021-00403-3 |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=11 |issue=3|issn=1879-4912}}</ref> Ubrzanje razumijevanja sistema došlo je objavljivanjem prvog revolucionarnog teksta koji je sakupljao molekularnu, fiziološku i anatomsku individualnost kod životinja,<ref>Williams, R.J. (1956). Biochemical Individuality. The Key for the Genetotrophic Concept. (New York: John Wiley & Sons).</ref> koje je opisano kao revolucija.<ref>Elsasser, W. (1987). Reflections on a Theory of Organisms. (Quebec, Canada: Orbis).</ref> U početku, šira naučna zajednica nije bila voljna da prihvati integraciju računarskih metoda i teorije upravljanja u istraživanje živih sistema, vjerujući da je "biologija previše složena da bi se primjenjivala matematika". Međutim, kako se približavao novi milenij, ovo gledište je doživjelo značajnu i trajnu transformaciju.<ref name=":2" /> Sve više naučnika je počelo raditi na integraciji matematičkih koncepata kako bi razumjeli i riješili biološke probleme. Sada se sistemska biologija široko primjenjuje u nekoliko oblasti, uključujući poljoprivredu i medicinu. == Pristupi sistemskoj biologiji == === Pristup odozgo prema dolje === Sistemska biologija odozgo prema dolje identificira mreže molekularnih interakcija analizirajući [[korelacija|korelirana]] ponašanja uočena u studijama velikih razmjera '[[omika]]'. Pojavom 'omics', ova strategija odozgo prema dolje postala je vodeći pristup. Počinje sa sveobuhvatnom perspektivom ponašanja sistema – ispitujući sve odjednom – prikupljanjem eksperimentalnih podataka na nivou cijelog [[genom]]a i nastoji otkriti i razumjeti biološke mehanizme na granularnijem nivou – posebno, pojedinačne komponente i njihove interakcije. U ovom okviru sistemske biologije "od vrha prema dolje", primarni cilj je otkriti nove molekularne mehanizme kroz ciklični proces koji započinje eksperimentalnim podacima, prelazi u analizu podataka i integraciju, kako bi se identificirale korelacije među koncentracijama molekula, a završava razvojem hipoteza u vezi s ko– i inter– regulacijom molekularnih grupa. Ove hipoteze zatim generiraju nova predviđanja [[korelacija]], koja se mogu istražiti u narednim eksperimentima ili kroz dodatna biohemijska istraživanja.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Chellaboina |first1=V. |last2=Bhat |first2=S. P. |last3=Haddad |first3=W. M. |last4=Bernstein |first4=D. S. |date=August 2009 |title=Modeling and analysis of mass-action kinetics |journal=IEEE Control Systems Magazine |volume=29 |issue=4 |pages=60–78 |doi=10.1109/MCS.2009.932926 |issn=1941-000X |s2cid=12122032}}</ref> Značajne prednosti sistemske biologije od vrha prema dolje leže u njenom potencijalu da pruži sveobuhvatne (tj. genomske) uvide i njenom fokusu na [[metabolom]], [[fluksom]], [[transkriptom]] i/ili [[proteom]]. Metode od vrha prema dolje daju prioritet ukupnim stanjima sistema kao faktorima uticaja u modelima i računarskim (ili optimalnim) principima koji upravljaju dinamikom globalnog sistema. Naprimjer, dok dinamika motorne kontrole (neuro) proizlazi iz interakcija miliona [[neuron]]a, neuronski motorni sistem također se može okarakterizirati kao vrsta sistema povratne kontrole, koji usmjerava 'biljku' (tijelo) i vodi kretanje minimiziranjem 'funkcija troškova' (npr. postizanje trajektorija s minimalnim trzajem).<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Brown |first1=Kevin S. |last2=Sethna |first2=James P. |date=2003-08-12 |title=Statistical mechanical approaches to models with many poorly known parameters |journal=Physical Review E |volume=68 |issue=2 |bibcode=2003PhRvE..68b1904B |doi=10.1103/physreve.68.021904 |issn=1063-651X |pmid=14525003}}</ref> === Pristup odozdo prema gore === Sistemska biologija odozdo prema gore zaključuje funkcionalne karakteristike koje mogu proizaći iz podsistema karakteriziranog visokim stepenom mehanističkih detalja koristeći molekularne tehnike. Ovaj pristup počinje s osnovnim elementima razvojem interaktivnog ponašanja (jednačine brzine) svakog komponentnog procesa (npr. [[enzim]]skih procesa) unutar upravljivog dijela sistema. Ispituje mehanizme putem kojih nastaju funkcionalna svojstva u interakcijama poznatih komponenti. Nakon toga, ove formulacije se kombinuju kako bi se razumjelo ponašanje sistema. Primarni cilj ove metode je integracija modela puteva u sveobuhvatni model koji predstavlja cijeli sistem – vrh ili cjelinu. Kako istraživanje i razumijevanje napreduju, ovi modeli se često proširuju uključivanjem dodatnih procesa s visokim mehanističkim detaljima.<ref name=":5"/> Pristup odozdo prema gore olakšava integraciju i prevođenje ''[[in vitro]]'' nalaza specifičnih za lijekove u ''[[in vivo]]'' ljudski kontekst. Ovo obuhvata podatke prikupljene tokom ranih faza razvoja lijekova, kao što su procjene sigurnosti. Prilikom procjene sigurnosti srčanih oboljenja, čisto ovakvo modeliranje i simulacija podrazumijeva rekonstrukciju procesa koji određuju izloženost, što uključuje profile koncentracije u plazmi (ili srčanom tkivu) i vremena te njihove [[elektrofiziologija| elektrofiziološke]] implikacije, idealno uključujući hemodinamske efekte i promjene kontraktilnosti. Postizanje ovoga zahtijeva različite modele, od pojedinačnih ćelija do naprednih trodimenzijskih (3D) višefaznih modela. Informacije iz više ''in vitro'' sistema koji služe kao zamjena za ''in vivo'' procese apsorpcije, distribucije, [[metabolizam|metabolizma]] i izlučivanja (ADME) omogućavaju predviđanja izloženosti lijeku, dok in vitro podaci o interakcijama lijek-[[ionski kanal]] podržavaju prevođenje izloženosti na potencijale površine tijela i izračunavanje važnih elektrofizioloških krajnjih tačaka. Razdvajanje podataka vezanih za lijek, sistem i dizajn ispitivanja, što je karakteristično za bottom-up pristup, omogućava predviđanja odnosa izloženost–odgovor, uzimajući u obzir i inter– i intra–individualnu varijabilnost, što ga čini vrijednim alatom za procjenu efekata lijekova na nivou populacije. U literaturi, dokumentirani su brojni uspješni primjeri primjene fiziološki zasnovanog farmakokinetičkog (PBPK) modeliranja u otkrivanju i razvoju lijekova.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Orth |first1=Jeffrey D |last2=Thiele |first2=Ines |last3=Palsson |first3=Bernhard Ø |date=March 2010 |title=What is flux balance analysis? |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=245–248 |doi=10.1038/nbt.1614 |issn=1087-0156 |pmc=3108565 |pmid=20212490}}</ref> == Povezane discipline == [[Slika:Signal transduction pathways.svg|280px|thumb|right|Pregled puteva [[transdukcija signala| transdukcije signala]].]] Prema tumačenju sistemske biologije kao korištenja velikih skupova podataka uz korištenje interdisciplinarnih alata, tipična primjena je [[metabolomika]], koja predstavlja kompletan skup svih metaboličkih produkata, [[metabolit]]a, u sistemu na nivou organizma, ćelije ili tkiva.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Cascante|first1=Marta|last2=Marin|first2=Silvia|date=2008-09-30|title=Metabolomics and fluxomics approaches|journal=Essays in Biochemistry|language=en|volume=45|pages=67–82|doi=10.1042/bse0450067|pmid=18793124|issn=0071-1365}}</ref> Stavke koje mogu biti kompjuterska baza podataka uključuju: [[fenomika]], organizmske varijacije u [[fenotip]]u, kako se mijenja tokom njegovog životnog vijeka; [[genomika]], organizmski [[dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK-mikromreža]]), uključujući specifične varijacije unutar ćelije organizma. (tj. varijacije dužine [[telomera]]); [[epigenomika]]/[[epigenetika]], organizmski i odgovarajući ćelijski specifični transkriptomski regulatorni faktori koji nisu empirijski kodirani u genomskom nizu. (tj. [[metilacija DNK]], [[acetilacija i deacetilacija histona]], itd.); [[transkriptomika]], mjerenja [[ekspresija gena]] na nivou organizma, tkiva ili cijele ćelije pomoću [[DNK-mikročip]]ova ili [[GWAS|serijske analize ekspresije gena]]; [[interferomika]], faktori korekcije transkripta na nivou organizma, tkiva ili ćelije (tj. [[RNK-interferencija]]), [[proteomika]], mjerenja proteina i peptida na nivou organizma, tkiva ili ćelije putem [[dvodimenzijska gel-elektroforeza|dvodimenzijske gel-elektroforeze]], [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] ili višedimenzijskih tehnika identifikacije proteina (napredni sistemi [[HPLC]] upareni sa [[masena spektrometrija|masenom spektrometrijom]]). Poddiscipline su i [[fosfoproteomika]], [[glikoproteomika]] i druge metode za detekciju hemijski modificiranih proteina; [[glikomika]], mjerenja [[ugljikohidrat]]a na nivou organizma, tkiva ili ćelije; [[lipidomika]], mjerenja [[lipidi|lipida]] na nivou organizma, tkiva ili ćelije. Molekularne interakcije unutar ćelije se također proučavaju, to se naziva [[interaktomika]].<ref>{{Cite journal|last1=Cusick|first1=Michael E.|last2=Klitgord|first2=Niels|last3=Vidal|first3=Marc|last4=Hill|first4=David E.|date=2005-10-15|title=Interactome: gateway into systems biology|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=14|issue=suppl_2|pages=R171–R181|doi=10.1093/hmg/ddi335|pmid=16162640|issn=0964-6906|doi-access=free}}</ref> Disciplina u ovom području proučavanja su [[interakcija proteina-protein]], iako interaktomika uključuje interakcije drugih molekula.<ref>{{cite book |last1=Yan |first1=Shikai |chapter=Application of Systems Biology in the Research of TCM Formulae |date=2018-01-01 |title=Systems Biology and its Application in TCM Formulas Research |pages=31–67 |editor-last=Zhang |editor-first=Wei-Dong |publisher=Academic Press |doi=10.1016/b978-0-12-812744-5.00003-5 |isbn=978-0-12-812744-5 |last2=Nagle |first2=Dale G. |last3=Zhou |first3=YuDong |last4=Zhang |first4=Weidong}}</ref> [[Neuroelektrodinamika]], gdje se proučava računarska funkcija [[računar]]a ili [[mozak|mozga]] kao dinamičkog sistema zajedno s njegovim (bio)fizičkim mehanizmima;<ref>{{Cite journal |last=Aur |first=Dorian |date=March 2012 |title=From Neuroelectrodynamics to Thinking Machines |url=http://link.springer.com/10.1007/s12559-011-9106-3 |journal=Cognitive Computation |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=4–12 |doi=10.1007/s12559-011-9106-3 |issn=1866-9956|url-access=subscription }}</ref> i [[fluksomika]], mjerenja brzine metaboličkih reakcija u biološkom sistemu (ćeliji, tkivu ili organizmu).<ref name=":1"/> U pristupu problemu sistemske biologije postoje dva glavna pristupa. To su pristup od vrha prema dolje i pristup od dna prema gore. Pristup od vrha prema dolje uzima u obzir što je više moguće sistema i uveliko se oslanja na eksperimentalne rezultate. Tehnika [[RNK-Seq]] primjer je eksperimentalnog pristupa od vrha prema dolje. Suprotno tome, pristup od dna prema gore koristi se za kreiranje detaljnih modela, a istovremeno uključuje i eksperimentalne podatke. Primjer pristupa od dna prema gore je korištenje modela kola za opisivanje jednostavne genske mreže.<ref>{{Cite journal |last1=Shahzad |first1=Khuram |last2=Loor |first2=Juan J. |title=Application of Top-Down and Bottom-up Systems Approaches in Ruminant Physiology and Metabolism |url=https://www.eurekaselect.com/article/44188 |journal=Current Genomics |date=2012 |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=379–394 |doi=10.2174/138920212801619269 |pmc=3401895 |pmid=23372424}}</ref> Različite tehnologije korištene za snimanje dinamičkih promjena u [[iRNK]], [[protein]]ima i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskim modifikacijama]]. [[Mehanobiologija]], sile i fizička svojstva na svim skalama, njihova interakcija s drugim regulatornim mehanizmima;<ref name="MechanicalSystemsBiology">{{Cite journal |last1=Spill |first1=Fabian |last2=Bakal |first2=Chris |last3=Mak |first3=Michael |date=2018 |title=Mechanical and Systems Biology of Cancer |journal=Computational and Structural Biotechnology Journal |language=en |volume=16 |pages=237–245 |doi=10.1016/j.csbj.2018.07.002 |pmc=6077126 |pmid=30105089}}</ref> [[biosemiotika]], analiza sistema [[znakovni odnos|znakovnih odnosa]] organizma ili drugih biosistema; [[fiziomika]], sistematsko proučavanje [[fiziom]]a u biologiji. [[Sistemska biologija raka]] primjer je pristupa sistemske biologije, koji se može razlikovati po specifičnom objektu proučavanja ([[tumorigeneza]] i [[Liječenje raka|liječenje raka]]). Radi sa specifičnim podacima (uzorci pacijenata, podaci visokog protoka s posebnom pažnjom na karakterizaciju [[sekvenciranje genoma raka|genoma raka]] u uzorcima tumora pacijenata) i alatima (imortalizirane ćelijske linije raka, testiranje na životinjama [[modelni organizam|mišjim modelima]] tumorogeneze, ksenotransplantni modeli, metode [[sekvenciranje visokog protoka]], [[skrining visokog protoka]] zasnovan na siRNK genskom obaranja, računarsko modeliranje posljedica somatskih [[mutacija]] i [[nestabilnost genoma|nestabilnosti genoma]]).<ref name="barillot13">{{cite book|last1=Barillot|first1 =Emmanuel |last2=Calzone|first2=Laurence|last3=Hupe|first3=Philippe|last4=Vert|first4 =Jean-Philippe|last5=Zinovyev|first5=Andrei|title=Computational Systems Biology of Cancer|year=2012|publisher=Chapman & Hall/CRCMathematical & Computational Biology|isbn=978-1-4398-3144-1|page=461}}</ref> Dugoročni cilj sistemske biologije raka jeste sposobnost boljeg dijagnosticiranja raka, njegove klasifikacije i boljeg predviđanja ishoda predloženog liječenja, što je osnova za [[Personalizirana medicina|personaliziranu medicinu raka]] i [[Virtualni fiziološki čovjek|virtualni pacijent oboljeli od raka]] u daljoj perspektivi. Značajni napori u računarskoj sistemskoj biologiji raka uloženi su u stvaranje realističnih višeskalnih ''[[in silico]]'' modela različitih tumora.<ref name="byrne2010">{{cite journal|last1=Byrne|first1=Helen M. |year=2010|journal=Nature Reviews Cancer|volume=10|issue=3|pages=221–230|pmid=20179714|doi=10.1038/nrc2808|title=Dissecting cancer through mathematics: from the cell to the animal model |bibcode=2010NatRC..10..221B |s2cid=24616792 }}</ref> Pristup sistemske biologije često uključuje razvoj mehanističkih modela, kao što je rekonstrukcija dinamičkih sistema iz kvantitativnih svojstava njihovih elementarnih gradivnih blokova.<ref>{{Cite journal |last1=Gardner |first1=Timothy S. |last2=di Bernardo |first2=Diego |last3=Lorenz |first3=David |last4=Collins |first4=James J. |date=2003-07-04 |title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1081900 |journal=Science |language=en |volume=301 |issue=5629 |pages=102–105 |doi=10.1126/science.1081900 |pmid=12843395 |bibcode=2003Sci...301..102G |issn=0036-8075|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=di Bernardo |first1=Diego |last2=Thompson |first2=Michael J |last3=Gardner |first3=Timothy S |last4=Chobot |first4=Sarah E |last5=Eastwood |first5=Erin L |last6=Wojtovich |first6=Andrew P |last7=Elliott |first7=Sean J |last8=Schaus |first8=Scott E |last9=Collins |first9=James J |date=March 2005 |title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks |url=https://www.nature.com/articles/nbt1075 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=23 |issue=3 |pages=377–383 |doi=10.1038/nbt1075 |pmid=15765094 |issn=1087-0156|url-access=subscription }}</ref><ref name=":7">{{Cite book |last=Tavassoly |first=Iman |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-14962-2 |title=Dynamics of Cell Fate Decision Mediated by the Interplay of Autophagy and Apoptosis in Cancer Cells: Mathematical Modeling and Experimental Observations |date=2015 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-14961-5 |series=Springer Theses |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-319-14962-2}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Korkut |first1=Anil |last2=Wang |first2=Weiqing |last3=Demir |first3=Emek |last4=Aksoy |first4=Bülent Arman |last5=Jing |first5=Xiaohong |last6=Molinelli |first6=Evan J |last7=Babur |first7=Özgün |last8=Bemis |first8=Debra L |last9=Onur Sumer |first9=Selcuk |last10=Solit |first10=David B |last11=Pratilas |first11=Christine A |last12=Sander |first12=Chris |date=2015-08-18 |title=Perturbation biology nominates upstream–downstream drug combinations in RAF inhibitor resistant melanoma cells |journal=eLife |language=en |volume=4 |doi=10.7554/eLife.04640 |doi-access=free |issn=2050-084X |pmc=4539601 |pmid=26284497}}</ref> Naprimjer, ćelijska mreža može se matematički modelirati korištenjem metoda koje potiču iz [[hemijska kinetika|hemijske kinetike]]<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Ankur|last2=Rawlings|first2=James B.|date=April 2014|title=Comparison of Parameter Estimation Methods in Stochastic Chemical Kinetic Models: Examples in Systems Biology|journal=AIChE Journal|volume=60|issue=4|pages=1253–1268|doi=10.1002/aic.14409|issn=0001-1541|pmc=4946376|pmid=27429455|bibcode=2014AIChE..60.1253G }}</ref> i [[teorija upravljanja]]. Zbog velikog broja parametara, varijabli i ograničenja u ćelijskim mrežama, često se koriste numeričke i računarske tehnike (npr. [[analiza fluksne ravnoteže]]).<ref name=":7" /><ref name=":0" /> Ostali aspekti računarstva, [[informatika|informatike]] i [[statistika| statistike]] također se koriste u sistemskoj biologiji. To uključuje nove oblike računarskih modela, kao što je upotreba [[procesni račun|procesnih računa]] za modeliranje bioloških procesa (značajni pristupi uključuju stohastički [[π-račun]], BioAmbients, Beta Binders, BioPEPA i Braneov račun) i modeliranje zasnovano na [[programiranje ograničenja|ograničenjima]]; integracija informacija iz literature, korištenjem tehnika [[ekstrakcija informacija]] i [[rudarenje teksta]];<ref>{{cite journal|last1=Ananadou|first1=Sophia|last2=Kell|first2=Douglas|last3=Tsujii|first3=Jun-ichi|title=Text mining and its potential applications in systems biology|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2006-12_24_12/page/571|journal=Trends in Biotechnology|volume=24|issue=12|pages=571–579|date=December 2006|doi=10.1016/j.tibtech.2006.10.002|pmid=17045684 }}</ref> razvoj online [[baza podataka]] i repozitorija za dijeljenje podataka i modela, pristupi integraciji baza podataka i interoperabilnosti softvera putem [[labavo spajanje|labavog spajanja]] [[softver]]a, web stranica i baza podataka ili komercijalnih tužbi; mrežni pristupi za analizu visokodimenzijskih [[genom]]skih skupova podataka. Naprimjer, [[analiza ponderirane korelacijske mreže]] koristi se često za identifikaciju klastera (koji se nazivaju moduli), modeliranje odnosa između klastera, izračunavanje fuzzy mjera članstva u klasteru (modulu), identifikaciju intramodularnih čvorišta i za proučavanje očuvanosti klastera u drugim skupovima podataka; metode zasnovane na putevima za analizu [[omika]] podataka, npr. pristupi za identifikaciju i bodovanje puteva s različitom aktivnošću njihovih genskih, proteinskih ili metabolitičkih članova.<ref name="pathvar2012">{{cite journal|last1=Glaab|first1=Enrico|last2=Schneider|first2=Reinhard|title=PathVar: analysis of gene and protein expression variance in cellular pathways using microarray data|volume=28|issue=3|pages=446–447|journal=Bioinformatics|doi=10.1093/bioinformatics/btr656|pmid=22123829|pmc=3268235|year=2012 }}</ref> Veliki dio analize genomskih skupova podataka također uključuje identificiranje korelacija. Osim toga, budući da veliki dio [[informacija]] dolazi iz različitih područja, potreban je razvoj sintaktički i semantički ispravnih načina predstavljanja bioloških modela.<ref>{{Cite journal|last1=Bardini|first1=R.|last2=Politano|first2=G.|last3=Benso|first3=A.|last4=Di Carlo|first4=S.|date=2017-01-01|title=Multi-level and hybrid modelling approaches for systems biology|journal=Computational and Structural Biotechnology Journal|volume=15|pages=396–402|doi=10.1016/j.csbj.2017.07.005|issn=2001-0370|pmc=5565741|pmid=28855977}}</ref> == Također pogledajte == *[[DNK-mikromreža]] * [[Jednačina biohemijskih sistema]] * [[BioSystems|BioSystems (časopis)]] * [[Ćelijski model]] * [[Računska sistemska biologija]] * [[Interaktom]] * [[Spisak omika tema u biologiji]] * [[Spisak softvera za modeliranje sistemske biologije]] * [[Analiza metaboličke kontrole]] * [[Modeliranje metaboličke mreže]] * [[Modeliranje bioloških sistema]] * [[Mrežna biologija]] * [[Metabolička mreža]] * [[SBML]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == {{refbegin}} * {{cite journal|first=Alan M.|last=Turing|title=The Chemical Basis of Morphogenesis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B|date=14 August 1952|doi=10.1098/rstb.1952.0012|volume=237|number=641|pages=37–72|bibcode=1952RSPTB.237...37T |s2cid=937133 }} * {{cite book|last1=Snoep|first1=Jacky L|last2=Westerhoff|first2=Hans V|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=13–30|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b106456|chapter=From isolation to integration, a systems biology approach for building the Silicon Cell|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }} * {{cite web|url=http://www.systemsbiology.org/Intro_to_Systems_Biology/Systems_Biology_--_the_21st_Century_Science|title=Systems Biology: the 21st Century Science|publisher=Institute for Systems Biology|access-date=15 June 2011}} * Zeng BJ., On the concept of systems biological engineering, Nov. 1994, Communication on Transgenic Animals, CAS, China. * {{cite journal|last1=Sauer|first1=Uwe|last2=Heinemann|first2=Matthias|last3=Zamboni|first3=Nicola|date=27 April 2007|journal=Science|volume=316|issue=5824|pages=550–551|pmid=17463274|doi=10.1126/science.1142502|title=Genetics: Getting Closer to the Whole Picture|bibcode=2007Sci...316..550S|s2cid=42448991|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/genetics--getting-closer-to-the-whole-picture(3267364e-3b67-4f6b-990a-5ff6b4c7c109).html}} * {{cite book|last=Noble|first=Denis|author-link=Denis Noble|title=The music of life: Biology beyond the genome|url=https://archive.org/details/musicoflifebiolo0000nobl|year=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-929573-9|page=176}} * {{cite book|last1=Kholodenko|first1=Boris N|last2=Sauro|first2=Herbert M|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=357–451|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b136809|chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }} * {{cite book|title=Bioinformatics for Systems Biology|year=2009|publisher=Humana Press|isbn=978-1-59745-440-7|pages=181–205|author=Chiara Romualdi|edition=2nd|author2=Gerolamo Lanfranchi|editor=Stephen Krawetz|chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources|doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 }} * {{cite book|last=Mesarovic|first=Mihajlo D.|author-link=Mihajlo Mesarovic|title=Systems Theory and Biology|url=https://archive.org/details/systemstheorybio00syst|year=1968|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin}} * {{cite journal|last1=Rosen|first1=Robert|author-link1=Robert Rosen (theoretical biologist)|date=5 July 1968|title=A Means Toward a New Holism|url=https://archive.org/details/sim_science_1968-07-05_161_3836/page/34|journal=Science|volume=161|issue=3836|pages=34–35|doi=10.1126/science.161.3836.34|jstor=1724368|bibcode=1968Sci...161...34M}} * {{cite web|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|title=Working the Systems|first=Jim|last=Kling|date=3 March 2006|publisher=Science|access-date=15 June 2011|archive-date=9. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709102508/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|url-status=dead}} * {{cite journal|last1=Gardner|first1=Timothy .S|last2=di Bernardo|first2=Diego|last3=Lorenz|first3=David|last4=Collins|first4=James J.|date=4 July 2003|title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-07-04_301_5629/page/102|journal=Science|volume=301|issue=5629|pages=102–105|pmid=12843395|doi=10.1126/science.1081900|bibcode=2003Sci...301..102G|s2cid=8356492}} * {{cite journal|last1=di Bernardo|first1=Diego|last2=Thompson|first2=Michael J.|last3=Gardner|first3=Timothy S.|last4=Chobot|first4=Sarah E.|last5=Eastwood|first5=Erin L.|last6=Wojtovich|first6=Andrew P.|last7=Elliott|first7=Sean J.|last8=Schaus|first8=Scott E.|last9=Collins|first9=James J.|date=March 2005|title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-03_23_3/page/377|journal=Nature Biotechnology|volume=23|pages=377–383|pmid=15765094|doi=10.1038/nbt1075|issue=3|s2cid=16270018}} * {{cite journal|last1=Hunter|first1=Philip|date=May 2012|title=Back down to Earth: Even if it has not yet lived up to its promises, systems biology has now matured and is about to deliver its first results.|journal=EMBO Reports|volume=13|pages=408–411|pmc=3343359|doi=10.1038/embor.2012.49|issue=5|pmid=22491028}} {{refend}} == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book|last1=Klipp|first1=Edda|last2= Liebermeister|first2=Wolfram|last3=Wierling|first3=Christoph|last4=Kowald|first4=Axel|title=Systems Biology - A Textbook, 2nd edition|isbn=978-3-527-33636-4|publisher=Wiley|year=2016}} * {{cite book|editor=Asfar S. Azmi|title=Systems Biology in Cancer Research and Drug Discovery|isbn=978-94-007-4819-4|year=2012|publisher=Springer }} * {{cite book|last=Kitano|first=Hiroaki|title=Foundations of Systems Biology|date=15 October 2001|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-11266-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/foundationsofsys00hiro}} * {{cite journal|last1=Werner|first1=Eric|date=29 March 2007|title=All systems go|journal=[[Nature]]|volume=446|doi=10.1038/446493a|issue=7135|bibcode=2007Natur.446..493W|pages=493–494|doi-access=free}} provides a comparative review of three books: * {{cite book|last=Alon|first=Uri|author-l|title=An Introduction to Systems Biology: Design Principles of Biological Circuits|url=https://archive.org/details/introductiontosy0000alon|date=7 July 2006|publisher=Chapman & Hall|isbn=978-1-58488-642-6}} * {{cite book|last=Kaneko|first=Kunihiko|title=Life: An Introduction to Complex Systems Biology|url=https://archive.org/details/lifeintroduction0000kane|date=15 September 2006|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-32666-3|bibcode=2006lics.book.....K}} * {{cite book|last=Palsson|first=Bernhard O.|title=Systems Biology: Properties of Reconstructed Networks|url=https://archive.org/details/systemsbiologypr0000pals|date=16 January 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85903-5}} * {{cite book|editor1= Werner Dubitzky|editor2=Olaf Wolkenhauer|editor3=Hiroki Yokota|editor4=Kwan-Hyun Cho|title=Encyclopedia of Systems Biology|date=13 August 2013|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-1-4419-9864-4}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Biologija}} {{Wiktionary}} *{{Commons category-inline|Systems biology}} *[http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems Biological Systems in bio-physics-wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013181100/http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems |date=13. 10. 2013 }} {{biologija}} {{Genomika}} {{Sistemi}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Systems Biology}} [[Kategorija:Sistemska biologija| ]] [[Kategorija:Bioinformatika]] [[Kategorija:Računarske oblasti]] 1y6u2oxc3x5q14hdiicw7gkzp4c9inb 0 536379 3921958 3919744 2026-08-24T23:39:22Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921958 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Blockchain.svg|mini|Pojednostavljeni prikaz lanca blokova: svaki blok sadrži [[kriptografska sažetna funkcija|kriptografski sažetak]] prethodnog bloka, čime se zapisi povezuju u hronološki niz.]] '''Blockchain''' ili '''lanac blokova''' vrsta je [[distribuirana baza podataka|distribuirane evidencije]] u kojoj se zapisi grupiraju u blokove, a oni se pomoću [[kriptografska sažetna funkcija|kriptografskih sažetaka]] povezuju u hronološki uređen lanac. Kopije evidencije održava više [[čvor (računarstvo)|računarskih čvorova]], koji primjenom zajedničkog [[komunikacijski protokol|protokola]] provjeravaju nove zapise i postižu saglasnost o stanju sistema. Takva struktura otežava naknadnu izmjenu podataka jer bi promjena jednog bloka obično zahtijevala izmjenu svih blokova koji ga slijede i prihvatanje nove verzije evidencije u mreži.<ref name="NIST">{{cite report |last=Yaga |first=Dylan |last2=Mell |first2=Peter |last3=Roby |first3=Nik |last4=Scarfone |first4=Karen |title=Blockchain Technology Overview |publisher=National Institute of Standards and Technology |series=NISTIR 8202 |date=oktobar 2018 |doi=10.6028/NIST.IR.8202 |url=https://doi.org/10.6028/NIST.IR.8202 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Tehnologija je postala šire poznata nakon što ju je osoba ili grupa pod pseudonimom [[Satoshi Nakamoto]] primijenila kao javnu knjigu transakcija [[Bitcoin]]a. Iako se blockchain često poistovjećuje s [[kriptovaluta]]ma, njegovi se principi koriste i za [[pametni ugovor|pametne ugovore]], praćenje robe, upravljanje [[digitalni identitet|digitalnim identitetima]], evidencije u [[javna uprava|javnoj upravi]] i druge sisteme u kojima više učesnika treba dijeliti provjerljivu historiju podataka bez jedinstvenog upravitelja.<ref name="Casino">{{cite journal |last=Casino |first=Fran |last2=Dasaklis |first2=Thomas K. |last3=Patsakis |first3=Constantinos |title=A systematic literature review of blockchain-based applications: Current status, classification and open issues |journal=Telematics and Informatics |volume=36 |pages=55–81 |date=mart 2019 |doi=10.1016/j.tele.2018.11.006}}</ref> Blockchain nije nužno potpuno [[decentralizacija|decentraliziran]] niti su njegovi podaci bezuvjetno nepromjenjivi; stepen decentralizacije, način upravljanja, mogućnost ispravke zapisa i sigurnosna svojstva zavise od arhitekture konkretnog sistema.<ref name="NIST"/> == Terminologija == Engleski izraz ''blockchain'' nastao je spajanjem riječi ''block'' ("blok") i ''chain'' ("lanac"). U bosanskom se upotrebljavaju neprilagođeni naziv ''blockchain'' i opisni izraz "lanac blokova". U stručnoj literaturi na [[hrvatski jezik|hrvatskom jeziku]] pojavljuju se i oblici "ulančani blokovi" i "tehnologija ulančanih blokova", dok je u radovima na [[srpski jezik|srpskom]] čest fonetski prilagođen oblik "blokčejn".<ref name="Catic">{{cite journal |last=Čatić |first=Igor |title=Kružno gospodarstvo i ulančani blokovi |journal=Polimeri |volume=42 |issue=3–4 |year=2021 |url=https://hrcak.srce.hr/274375 |access-date=31. 7. 2026}}</ref><ref name="Bacevic">{{cite journal |last=Bačević |first=Jelena |title=Potencijal primene Blockchain tehnologije |journal=Trendovi u poslovanju |volume=11 |issue=1 |pages=77–87 |year=2023 |doi=10.5937/trendpos2301077B |url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=2334-816X2301077B |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Blockchain je jedan od oblika tehnologije distribuirane evidencije ({{jez-en|distributed ledger technology, DLT}}). Pojmovi nisu potpuni [[sinonim]]i: distribuirana evidencija ne mora podatke organizirati u linearno povezane blokove, dok blockchain upravo takvom strukturom uređuje historiju zapisa.<ref name="NIST"/> == Historija == Tehnički prethodnici blockchaina razvijani su prije nastanka Bitcoina. [[David Chaum]] je u [[doktorska disertacija|doktorskoj disertaciji]] iz 1982. opisao računarske sisteme koje mogu uspostaviti i održavati učesnici koji jedni drugima ne vjeruju.<ref>{{cite thesis |last=Chaum |first=David |title=Computer Systems Established, Maintained, and Trusted by Mutually Suspicious Groups |type=Doktorska disertacija |publisher=University of California, Berkeley |year=1982 |url=https://chaum.com/wp-content/uploads/2022/01/Chaum_Computer_Systems_Established_Maintained_and_Trusted_by_Mutually_Suspicious_Groups.pdf |access-date=31. 7. 2026 |archive-date=31. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731234614/https://chaum.com/wp-content/uploads/2022/01/Chaum_Computer_Systems_Established_Maintained_and_Trusted_by_Mutually_Suspicious_Groups.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Stuart Haber]] i W. Scott Stornetta predstavili su 1991. sistem za kriptografsko [[vremenska oznaka|vremensko označavanje]] digitalnih dokumenata, oblikovan tako da naknadna izmjena dokumenta ili vremena njegova nastanka bude uočljiva.<ref name="Haber">{{cite journal |last=Haber |first=Stuart |last2=Stornetta |first2=W. Scott |title=How to Time-Stamp a Digital Document |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cryptology_1991_3_2/page/99 |journal=Journal of Cryptology |volume=3 |issue=2 |pages=99–111 |year=1991 |doi=10.1007/BF00196791}}</ref> Zajedno s Daveom Bayerom kasnije su primijenili [[Merkleovo stablo|Merkleova stabla]], čime je veći broj zapisa mogao biti obuhvaćen jednim sažetkom.<ref>{{cite conference |last=Bayer |first=Dave |last2=Haber |first2=Stuart |last3=Stornetta |first3=W. Scott |title=Improving the Efficiency and Reliability of Digital Time-Stamping |book-title=Sequences II: Methods in Communication, Security, and Computer Science |publisher=Springer |pages=329–334 |year=1993 |doi=10.1007/978-1-4613-9323-8_24}}</ref> Nakamoto je u radu ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'', objavljenom 2008, povezao [[digitalni potpis|digitalne potpise]], [[mreža ravnopravnih računara|mrežu ravnopravnih čvorova]], vremensko označavanje i [[dokaz rada]] u sistem [[elektronski novac|elektronskog novca]] bez centralnog posrednika. Prvi blok Bitcoinove mreže, poznat kao genezni blok, stvoren je 3. januara 2009, a mreža je počela raditi nekoliko dana kasnije.<ref name="Nakamoto">{{cite web |author=Satoshi Nakamoto |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |date=2008 |url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> [[Ethereum]] je proširio područje primjene uvođenjem opće platforme na kojoj se mogu izvršavati programi pohranjeni u blockchainu. Projekt je 2013. opisao [[Vitalik Buterin]], a javna mreža pokrenuta je 2015. Njegovi pametni ugovori omogućili su razvoj [[decentralizirana aplikacija|decentraliziranih aplikacija]], [[digitalni token|tokena]], [[decentralizirane finansije|decentraliziranih finansijskih usluga]] i drugih sistema čija pravila izvršava mreža.<ref>{{cite web |last=Buterin |first=Vitalik |title=A Next-Generation Smart Contract and Decentralized Application Platform |date=2014 |url=https://ethereum.org/content/whitepaper/whitepaper-pdf/Ethereum_Whitepaper_-_Buterin_2014.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> == Struktura i način rada == === Blokovi i kriptografsko povezivanje === Blok obično sadrži zaglavlje i skup potvrđenih zapisa ili transakcija. Tačan sastav zavisi od protokola, ali zaglavlje često obuhvata kriptografski sažetak prethodnog bloka, vremensku oznaku, podatke potrebne za postupak [[konsenzus|konsenzusa]] i sažetak sadržaja trenutnog bloka. Transakcije se u mnogim sistemima sažimaju pomoću Merkleova stabla, [[struktura podataka|strukture podataka]] koja omogućava efikasnu provjeru pripada li određeni zapis bloku bez preuzimanja i obrade svih njegovih transakcija.<ref name="NIST"/> Kriptografska sažetna funkcija pretvara proizvoljnu količinu podataka u vrijednost određene dužine. Mala izmjena ulaznih podataka proizvodi drukčiji sažetak, pa promjena starijeg bloka prekida vezu sa sljedećim blokom. Napadač koji želi prikriti izmjenu morao bi ponovo izračunati veze prema svim kasnijim blokovima i, zavisno od protokola, nadmašiti ili uvjeriti ostale učesnike da prihvate izmijenjenu historiju.<ref name="NIST"/> Prvi blok u lancu naziva se genezni blok. Budući da nema prethodnika, njegovi početni podaci određuju se prilikom pokretanja mreže. Kada dva ili više valjanih blokova privremeno nastave isti prethodni blok, nastaje [[račvanje softvera|račvanje]]. Protokol tada određuje prema kojem će se kriteriju jedna grana prihvatiti kao mjerodavna, dok se druga odbacuje ili zadržava samo kao dio historije mreže. === Transakcije i digitalni potpisi === U sistemima zasnovanim na [[kriptografija javnog ključa|kriptografiji javnog ključa]] korisnik raspolaže parom kriptografskih ključeva. [[Javni ključ]] ili iz njega izvedena adresa može se objaviti, dok se [[privatni ključ]] čuva u tajnosti. Vlasnik privatnog ključa digitalno potpisuje transakciju, a drugi čvorovi pomoću javnog ključa provjeravaju potpis i utvrđuju je li transakciju odobrio ovlašteni korisnik.<ref name="NIST"/> Blockchain pritom ne dokazuje nužno istinitost podatka izvan mreže. Može potvrditi da je određeni zapis unesen, kada je uvršten i da nakon toga nije promijenjen bez traga, ali ne može samostalno utvrditi je li početno unesena tvrdnja tačna. Taj se problem u aplikacijama koje zavise od vanjskih podataka rješava izvorima podataka poznatim kao orakuli, što ponovo uvodi potrebu za povjerenjem u određene [[senzor]]e, institucije ili pružaoce podataka.<ref name="Casino"/> === Mreža čvorova === Čvorovi su računari koji pokreću programski klijent određenog blockchaina i međusobno razmjenjuju transakcije i blokove. Puni čvorovi provjeravaju pravila protokola i čuvaju cijelu evidenciju ili njen dovoljan dio, dok laki klijenti koriste sažetke blokova i oslanjaju se na pune čvorove za dio podataka. Validatori ili rudari, zavisno od mehanizma konsenzusa, predlažu nove blokove i učestvuju u određivanju njihove valjanosti. Kopiranje evidencije na veći broj čvorova smanjuje zavisnost od jednog [[server]]a, ali povećava količinu pohranjenih i prenesenih podataka. Javni blockchaini zato obično imaju manji broj transakcija u sekundi od centraliziranih baza podataka, jer više učesnika mora provjeriti i uskladiti promjene.<ref name="Zheng">{{cite journal |last=Zheng |first=Zibin |last2=Xie |first2=Shaoan |last3=Dai |first3=Hong-Ning |last4=Chen |first4=Xiangping |last5=Wang |first5=Huaimin |title=Blockchain challenges and opportunities: A survey |journal=International Journal of Web and Grid Services |volume=14 |issue=4 |pages=352–375 |year=2018 |doi=10.1504/IJWGS.2018.095647}}</ref> == Konsenzus == Mehanizam konsenzusa skup je pravila kojima distribuirani sistem bira redoslijed zapisa i zajedničko stanje evidencije. Njegova je svrha omogućiti mreži da nastavi raditi i kada pojedini čvorovi kasne, prestanu odgovarati ili šalju protivrječne podatke. Blockchaini koriste različite mehanizme, koji se razlikuju prema potrošnji resursa, brzini, pretpostavljenom broju nepoštenih učesnika i načinu raspodjele prava na predlaganje blokova. === Dokaz rada === Kod [[dokaz rada|dokaza rada]] ({{jez-en|proof of work}}) učesnici poznati kao rudari traže vrijednost koja, zajedno s podacima bloka, daje sažetak u granicama koje propisuje protokol. Pronalaženje rješenja zahtijeva veliki broj pokušaja, dok ga ostali čvorovi mogu brzo provjeriti. Bitcoin kao mjerodavnu prihvata granu koja predstavlja najveću ukupnu količinu uloženog računarskog rada.<ref name="Nakamoto"/> Ovaj postupak otežava prepisivanje historije jer bi napadač morao sustići rad poštenog dijela mreže. Sigurnost zato zavisi od raspodjele [[računarska snaga|računarske snage]]. Učesnik ili udružena grupa koja kontrolira većinu snage može pokušati reorganizirati novije blokove, cenzurirati transakcije ili izvršiti [[dvostruko trošenje]]; takav se slučaj obično naziva napadom 51%. Ne omogućava, međutim, proizvoljno stvaranje tuđih digitalnih potpisa niti neposredno prisvajanje sredstava bez odgovarajućeg privatnog ključa.<ref name="NIST"/> === Dokaz uloga === Kod [[dokaz uloga|dokaza uloga]] ({{jez-en|proof of stake}}) pravo na predlaganje ili potvrđivanje blokova veže se za količinu digitalne imovine koju učesnik založi u protokolu. Nepropisno ponašanje može biti kažnjeno oduzimanjem dijela uloga. Postoje brojne izvedbe ovog modela, uključujući sisteme s delegiranjem, odborima validatora i različitim pravilima konačnosti. Dokaz uloga ne zahtijeva takmičenje u izvođenju velikog broja izračunavanja kao dokaz rada, zbog čega troši znatno manje [[električna energija|električne energije]]. Ipak, donosi druge probleme, među kojima su koncentracija uloga, složenost protokola, upravljanje validatorima i određivanje uvjeta pod kojima se transakcija smatra konačnom.<ref>{{cite journal |last=Saleh |first=Fahad |title=Blockchain without Waste: Proof-of-Stake |journal=The Review of Financial Studies |volume=34 |issue=3 |pages=1156–1190 |year=2021 |doi=10.1093/rfs/hhaa075}}</ref> === Konsenzus u mrežama s dozvolom === Privatni i konzorcijski sistemi često koriste protokole [[bizantijska greška|bizantijske tolerancije grešaka]], kod kojih je identitet validatora unaprijed poznat. Takvi protokoli mogu brže potvrđivati transakcije i ne trebaju otvoreno rudarenje, ali zahtijevaju pravila o tome ko smije postati validator i kako se upravlja članstvom. Njihova sigurnost zato više zavisi od organizacijskih odnosa i [[pravna odgovornost|pravne odgovornosti]] učesnika nego kod otvorenih mreža. == Vrste blockchaina == Prema uvjetima pristupa i načinu upravljanja razlikuju se javni, privatni i konzorcijski blockchaini. Javni blockchain omogućava svakome da čita evidenciju, šalje transakcije i, ako ispunjava uvjete protokola, učestvuje u konsenzusu. Bitcoin i Ethereum primjeri su takvih mreža. Otvorenost olakšava nezavisnu provjeru podataka, ali otežava zaštitu [[privatnost|privatnosti]] i povećava zahtjeve za skaliranjem. Privatni blockchain vodi jedna [[organizacija]], koja određuje ko može pristupiti mreži, slati zapise ili potvrđivati blokove. U tom slučaju sistem može pružiti zajedničku evidenciju i sljedivost promjena, ali nema isti oblik decentralizacije kao javna mreža. Kritičari zato ističu da se dio privatnih primjena može efikasnije ostvariti konvencionalnom distribuiranom bazom podataka.<ref name="Casino"/> Konzorcijski blockchain zajednički vodi više unaprijed određenih organizacija. Primjenjuje se kada poslovni partneri ili javne ustanove žele dijeliti evidenciju, ali ne žele da njome upravlja samo jedan član niti da joj svako može pristupiti. Granice između ovih vrsta nisu uvijek oštre, a pojedini sistemi kombiniraju javno provjerljive zapise s privatnim podacima ili ograničenim pravom potvrđivanja. == Pametni ugovori i tokeni == [[Pametni ugovor]] program je čiji se kod i stanje pohranjuju ili izvršavaju u distribuiranoj mreži. Kada su ispunjeni unaprijed zadani uvjeti, mreža izvršava odgovarajuće instrukcije, naprimjer prenosi tokene, mijenja zapis ili dozvoljava pristup usluzi. Naziv ne znači da je svaki takav program pravno obavezujući [[ugovor]]; pravni učinak zavisi od sadržaja, identiteta stranaka i primjenjivog prava.<ref name="Cvetkovic">{{cite journal |last=Cvetković |first=Predrag |title=Blokčejn kao pravni fenomen – uvodna razmatranja |journal=Zbornik radova Pravnog fakulteta u Nišu |volume=59 |issue=87 |pages=127–144 |year=2020 |doi=10.5937/zrpfn0-24710 |url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0350-85012087127C |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Programi na javnim mrežama obično se izvršavaju [[determinizam|deterministički]], što znači da svi čvorovi za isti ulaz moraju dobiti isti rezultat. Jednom postavljeni kod često je teško izmijeniti, pa programske greške mogu imati trajne finansijske posljedice. Mehanizmi nadogradnje i administrativni ključevi olakšavaju ispravke, ali istovremeno povećavaju kontrolu manjeg broja učesnika. [[Digitalni token|Token]] je digitalna jedinica zabilježena u blockchainu. Može predstavljati obračunsku jedinicu mreže, pravo korištenja usluge, upravljački glas, finansijsko potraživanje ili vezu s određenom digitalnom ili fizičkom imovinom. [[Nezamjenjivi token]]i razlikuju se po jedinstvenom identifikatoru, ali zapis u blockchainu sam po sebi ne jamči [[autorsko pravo]], vlasništvo nad fizičkim predmetom niti trajnu dostupnost povezane datoteke. == Primjene == === Kriptovalute i finansijske usluge === Najraširenija primjena blockchaina jesu kriptovalute. U tim sistemima distribuirana evidencija bilježi raspoloživa sredstva i prijenose između adresa, dok protokol sprečava da ista jedinica bude potrošena više puta bez [[centralna banka|centralne banke]] ili [[klirinška kuća|obračunske ustanove]].<ref name="Nakamoto"/> Blockchaini se koriste i za digitalne tokene, [[međunarodni prijenos novca|prekogranične prijenose]], poravnanje transakcija i decentralizirane finansijske aplikacije. Finansijske primjene nose rizike povezane s promjenama [[tržišna vrijednost|tržišne vrijednosti]], greškama u pametnim ugovorima, [[pranje novca|pranjem novca]], krađom privatnih ključeva i nejasnim pravnim položajem digitalne imovine. Transakcija provedena na blockchainu može biti tehnički konačna i kada je nastala [[prevara|prijevarom]] ili greškom, pa povrat sredstava često zavisi od saradnje drugih korisnika, posrednika ili upravljačkih tijela. === Lanci opskrbe === U [[lanac opskrbe|lancima opskrbe]] blockchain se koristi za bilježenje kretanja robe, potvrda o porijeklu, rezultata [[kontrola kvaliteta|kontrole kvaliteta]] i promjena vlasništva. Zajednička evidencija može smanjiti neusaglašenost između baza podataka različitih preduzeća i olakšati praćenje proizvoda od proizvođača do kupca.<ref name="Lamessic">{{cite journal |last=Lamešić |first=Danijela |title=Blockchain tehnologija u poljoprivredi |journal=Agroeconomia Croatica |volume=9 |issue=1 |pages=115–121 |year=2019 |url=https://hrcak.srce.hr/225915 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Pouzdanost takvog sistema i dalje zavisi od načina na koji se fizički predmet povezuje s digitalnim zapisom. Pogrešan podatak senzora, zamijenjena oznaka ili neistinit unos ovlaštenog učesnika može ostati uredno zabilježen, zbog čega blockchain ne uklanja potrebu za [[inspekcija|inspekcijom]], [[standard]]ima i odgovornošću učesnika. === Zdravstvo === Predložene zdravstvene primjene obuhvataju upravljanje dozvolama za pristup [[medicinska dokumentacija|medicinskim podacima]], praćenje lijekova, vođenje [[informirani pristanak|saglasnosti pacijenata]] i evidentiranje [[kliničko istraživanje|kliničkih istraživanja]].<ref name="Radanovic">{{cite journal |last=Radanović |first=Ivana |last2=Likić |first2=Robert |title=Mogućnosti upotrebe blockchain tehnologije u medicini |journal=Bilten Hrvatskog društva za medicinsku informatiku |volume=25 |issue=1 |pages=14–21 |year=2019 |url=https://hrcak.srce.hr/220261 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Zbog osjetljivosti medicinskih podataka puni sadržaj dokumentacije obično se ne pohranjuje u javni lanac; umjesto toga bilježe se sažeci, dozvole ili pokazivači na podatke čuvane izvan blockchaina. Teškoća nastaje kada je potrebno ispraviti netačan podatak, ograničiti pristup ili provesti [[pravo na brisanje]]. Takvi zahtjevi mogu biti u sukobu s arhitekturom u kojoj veći broj čvorova trajno čuva kopije ranijih zapisa. === Javne evidencije i nekretnine === Blockchain se razmatra za [[zemljišna knjiga|zemljišne knjige]], registre dozvola, [[javna nabavka|javne nabavke]] i druge evidencije čiji integritet treba biti provjerljiv. Moguće koristi uključuju jasniju historiju promjena, vremensko označavanje dokumenata i jednostavniju razmjenu podataka među ustanovama.<ref name="Desic">{{cite journal |last=Dešić |first=Josip |last2=Demark |first2=Antonia |title=Prijenos prava na nekretninama putem ugovora sklopljenih u elektroničkom obliku s posebnim osvrtom na tehnologiju blockchain i na pametne ugovore |journal=Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu |volume=60 |issue=4 |pages=717–738 |year=2023 |doi=10.31141/zrpfs.2023.60.150.717 |url=https://hrcak.srce.hr/311839 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Sama tehnologija ne određuje ko je zakoniti vlasnik, ko smije ispraviti pogrešan upis niti kako se rješava [[pravni spor|spor]]. Za pouzdanu javnu evidenciju potrebni su [[zakonodavstvo|zakonski okvir]], potvrđen identitet učesnika, postupci žalbe i institucija koja povezuje digitalni zapis s pravnim stanjem. === Osiguranje === U [[osiguranje|osiguranju]] se pametni ugovori mogu koristiti za automatsku obradu zahtjeva kada pouzdan vanjski izvor potvrdi nastanak osiguranog događaja. Predložene primjene obuhvataju i provjeru polica, razmjenu podataka između osiguravača, procjenu rizika i sprečavanje višestruke naplate iste štete.<ref name="Budimir">{{cite journal |last=Budimir |first=Nemanja |title=Blockchain tehnologija u osiguranju |journal=Zbornik radova Veleučilišta u Šibeniku |issue=1–2 |pages=169–181 |year=2020 |url=https://hrcak.srce.hr/241621 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Automatizacija zavisi od kvaliteta podataka koje dostavljaju senzori, baze ili nadležna tijela, a složeniji sporovi i dalje zahtijevaju ljudsku procjenu. == Prednosti i ograničenja == Blockchain može omogućiti da organizacije koje nemaju zajedničkog upravitelja održavaju usaglašenu evidenciju i nezavisno provjeravaju historiju zapisa. Kriptografsko povezivanje olakšava otkrivanje naknadnih izmjena, a distribuiranje kopija povećava otpornost na kvar jednog servera. Javni sistemi mogu omogućiti otvoren pristup i provjeru bez prethodnog odobrenja administratora.<ref name="NIST"/> Te osobine imaju cijenu. Višestruko izvršavanje i pohranjivanje istih transakcija troši više resursa od centralizirane obrade. Ograničena veličina blokova, vrijeme potrebno za konsenzus i potreba da velik broj čvorova provjeri zapise smanjuju [[propusnost računarske mreže|propusnost]]. Povećanje broja transakcija često zahtijeva kompromise između decentralizacije, sigurnosti i brzine, što se naziva trilemom skalabilnosti. Blockchain ne uklanja sve posrednike, nego dio njihovih funkcija prenosi na programere protokola, validatore, pružaoce [[digitalni novčanik|novčanika]], [[mjenjačnica kriptovaluta|mjenjačnice]], orakule i upravljačka tijela. U privatnim sistemima administrator može zadržati znatnu kontrolu nad članstvom i pravilima, dok u javnim mrežama utjecaj mogu koncentrirati veliki validatori, rudarski skupovi, programeri ili vlasnici većih količina tokena.<ref name="Zheng"/> == Sigurnost == Sigurnost blockchaina obuhvata [[kriptografski algoritam|kriptografske algoritme]], mrežni protokol, programski kod, upravljanje ključevima i ponašanje učesnika. Čvrstoća kriptografskog povezivanja ne sprečava krađu privatnog ključa, zlonamjerni kod pametnog ugovora, prevaru korisnika ili kompromitiranje aplikacije koja pristupa mreži. Pored napada 51%, prijetnje uključuju [[uskraćivanje usluge]], manipulaciju rutiranjem mrežnog saobraćaja, reorganizaciju blokova, iskorištavanje grešaka u [[računarski program|klijentskom softveru]] i napade na mostove između različitih blockchaina. Pametni ugovori mogu sadržavati greške kao što su ponovni ulazak u funkciju, nepravilna provjera ovlaštenja, aritmetičke greške i zavisnost od podataka kojima se može manipulirati.<ref>{{cite journal |last=Atzei |first=Nicola |last2=Bartoletti |first2=Massimo |last3=Cimoli |first3=Tiziana |title=A Survey of Attacks on Ethereum Smart Contracts |journal=Principles of Security and Trust |series=Lecture Notes in Computer Science |volume=10204 |pages=164–186 |year=2017 |doi=10.1007/978-3-662-54455-6_8}}</ref> Gubitak privatnog ključa može trajno onemogućiti raspolaganje sredstvima. Korisnici zato ključeve čuvaju u programskim ili [[hardverski novčanik|hardverskim novčanicima]], koriste [[sigurnosna kopija|sigurnosne kopije]] i sisteme s više potpisa. Takve mjere smanjuju pojedine rizike, ali mogu povećati složenost i zavisnost od proizvođača uređaja ili skrbničke službe. == Privatnost i zaštita podataka == Javni blockchaini omogućavaju svakome da pregleda historiju transakcija. Adrese su najčešće [[pseudonim|pseudonimne]], a ne anonimne: ne moraju sadržavati stvarno ime, ali se analizom obrazaca i povezivanjem s podacima mjenjačnica, trgovaca ili mrežnog saobraćaja mogu dovesti u vezu s određenom osobom. Trajno umnožavanje zapisa stvara teškoće pri primjeni propisa o [[zaštita ličnih podataka|zaštiti ličnih podataka]]. Nejasno je ko je u potpuno otvorenoj mreži odgovoran za obradu podataka, a zahtjev za ispravku ili brisanje može biti teško provesti na svim čvorovima. Zbog toga se lični podaci uglavnom trebaju čuvati izvan lanca, dok se u blockchain unose samo kriptografski sažeci ili dokaz o postojanju dokumenta. Ni sažetak nije uvijek bezličan podatak ako se može povezati s poznatim izvornikom.<ref>{{cite journal |last=Finck |first=Michèle |title=Blockchain and the General Data Protection Regulation: Can Distributed Ledgers Be Squared with European Data Protection Law? |journal=European Parliamentary Research Service |year=2019 |doi=10.2861/535 |url=https://data.europa.eu/doi/10.2861/535 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Sistemi usmjereni na privatnost koriste miješanje transakcija, skrivene adrese i [[dokaz bez otkrivanja znanja|dokaze bez otkrivanja znanja]], kojima se može dokazati valjanost tvrdnje bez objavljivanja svih ulaznih podataka. Njihova primjena otežava javnu analizu, ali povećava tehničku složenost i može izazvati regulatorna pitanja. == Potrošnja energije i utjecaj na okoliš == Ekološki utjecaj najviše zavisi od mehanizma konsenzusa. Mreže s dokazom rada troše električnu energiju dok rudari obavljaju izračunavanja u takmičenju za novi blok. Potrošnja ne raste neposredno sa svakom pojedinačnom transakcijom, nego zavisi od vrijednosti nagrada, cijene električne energije, efikasnosti opreme i ukupne računarske snage mreže.<ref>{{cite journal |last=Stoll |first=Christian |last2=Klaaßen |first2=Lena |last3=Gallersdörfer |first3=Ulrich |title=The Carbon Footprint of Bitcoin |journal=Joule |volume=3 |issue=7 |pages=1647–1661 |year=2019 |doi=10.1016/j.joule.2019.05.012}}</ref> Procjena emisija dodatno zavisi od izvora električne energije i mjesta na kojem se rudarenje obavlja. Kritike su usmjerene i na [[elektronski otpad]] nastao čestom zamjenom specijalizirane opreme. Sistemi s dokazom uloga i mreže s poznatim validatorima troše znatno manje energije, ali njihova sigurnost počiva na drukčijim ekonomskim i organizacijskim pretpostavkama. == Upravljanje i promjene protokola == Iako blockchain može raditi bez centralnog administratora evidencije, njegov softver i pravila nisu bez upravljanja. Izmjene predlažu programeri, fondacije, kompanije, validatori i korisnici, a prihvataju se nadogradnjom klijentskog softvera ili glasanjem propisanim protokolom. Neslaganje može dovesti do račvanja pri kojem nastaju dvije mreže sa zajedničkom historijom do trenutka podjele. Kod mekog račvanja nova pravila ostaju kompatibilna s dijelom starijih klijenata, dok tvrdo račvanje uvodi promjenu koju stariji klijenti ne prihvataju. Tehnička pravila sama ne određuju koja će grana imati veći društveni ili ekonomski legitimitet; na ishod utječu podrška korisnika, mjenjačnica, programera, validatora i pružalaca infrastrukture. Upravljanje putem tokena omogućava vlasnicima da glasaju o promjenama ili raspodjeli sredstava. Takvi sistemi mogu automatizirati postupak odlučivanja, ali veliki vlasnici tokena često imaju nesrazmjeran utjecaj. Mala izlaznost i mogućnost delegiranja glasova dodatno mogu koncentrirati vlast. == Pravni i društveni aspekti == Pravni položaj blockchain transakcija zavisi od vrste zapisa i [[sudska nadležnost|nadležnosti]]. Digitalni potpis ili prijenos tokena može dokazivati tehničko odobrenje radnje, ali ne rješava pitanja [[poslovna sposobnost|poslovne sposobnosti]], prinude, prevare, pogrešnog unosa ili vlasništva nad imovinom izvan mreže. Pametni ugovor može izvršiti kod i kada bi rezultat prema mjerodavnom pravu bio osporiv.<ref name="Cvetkovic"/> Decentralizirane mreže otežavaju određivanje odgovornog subjekta i teritorijalne nadležnosti. Čvorovi, korisnici i programeri mogu se nalaziti u različitim državama, dok programski kod ostaje dostupan i nakon zabrane pojedine usluge. Regulatorni pristupi zato obično obuhvataju posrednike koji povezuju blockchain s tradicionalnim [[finansijski sistem|finansijskim sistemom]], kao što su mjenjačnice, skrbničke službe i izdavaoci tokena. Društveni učinak zavisi i od dostupnosti tehnologije. Za samostalno korištenje javnog blockchaina potrebni su uređaj, [[internet]]ska veza i sposobnost sigurnog upravljanja ključevima. Greške se često ne mogu poništiti, pa formalno uklanjanje posrednika može prenijeti veći dio odgovornosti i rizika na korisnika. == Procjena prikladnosti == Blockchain je najprikladniji kada više učesnika treba zajedničku evidenciju, nemaju potpuno povjerenje jedni u druge, žele nezavisno provjeravati zapise i ne mogu ili ne žele imenovati jednog upravitelja baze. Ako postoji pouzdana centralna ustanova, ako podaci moraju biti često brisani ili mijenjani, ili ako su brzina i povjerljivost važnije od javne provjerljivosti, konvencionalna baza podataka može biti jednostavnije i efikasnije rješenje.<ref name="NIST"/> Izbor blockchaina stoga nije samo tehničko pitanje. Potrebno je odrediti ko unosi podatke, ko ih provjerava, kako se ispravljaju greške, ko snosi troškove, kako se štiti privatnost i šta se događa u slučaju spora. Bez odgovarajućih institucionalnih i pravnih postupaka kriptografski zaštićena evidencija može trajno sačuvati netačne ili nezakonito pribavljene podatke. == Također pogledajte == * [[Bitcoin]] * [[Kriptovaluta]] * [[Distribuirano računarstvo]] * [[Kriptografija]] * [[Pametni ugovor]] * [[Elektronski novac]] * [[Digitalni potpis]] * [[Dokaz rada]] * [[Dokaz uloga]] * [[Merkleovo stablo]] * [[Mreža ravnopravnih računara]] * [[Decentralizirane finansije]] * [[Nezamjenjivi token]] * [[Digitalni novčanik]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Antonopoulos |first=Andreas M. |title=Mastering Bitcoin: Programming the Open Blockchain |url=https://archive.org/details/masteringbitcoin0002anto |edition=2 |publisher=O'Reilly Media |year=2017 |isbn=978-1-4919-5438-6}} * {{cite book |last=Narayanan |first=Arvind |last2=Bonneau |first2=Joseph |last3=Felten |first3=Edward |last4=Miller |first4=Andrew |last5=Goldfeder |first5=Steven |title=Bitcoin and Cryptocurrency Technologies |url=https://archive.org/details/bitcoincryptocur0000nara |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17169-2}} * {{cite book |last=Werbach |first=Kevin |title=The Blockchain and the New Architecture of Trust |url=https://archive.org/details/blockchainnewarc0000werb |publisher=MIT Press |year=2018 |isbn=978-0-262-03893-5}} * {{cite journal |last=Ćirić |first=Zoran |last2=Ćirić |first2=Ivana |title=Implementacija blokčejn tehnologija u pametnom gradu |journal=Trendovi u poslovanju |volume=8 |issue=1 |pages=50–59 |year=2020 |doi=10.5937/trendpos2001050Q}} * {{cite journal |last=Milković |first=Marin |last2=Krolo |first2=Krešimir |title=Primjena blockchain tehnologije u medijskoj ekologiji |journal=In Medias Res |volume=9 |issue=17 |pages=2711–2727 |year=2020 |url=https://hrcak.srce.hr/240135}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Blockchain}} [[Kategorija:Kriptografija]] [[Kategorija:Baze podataka]] [[Kategorija:Kriptovalute]] rodgj7t2d6rmdr8tkxpin4lfzwuvfxl 0 536380 3921972 3917271 2026-08-25T00:49:40Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921972 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Satoshi Nakamoto | slika = Bust of Satoshi Nakamoto in Budapest.jpg | opis = Spomenik Satoshiju Nakamotu u [[Budimpešta|Budimpešti]] | izvorno_ime = 中本 哲史 | pseudonim = Satoshi Nakamoto | datum_rođenja = 5. april 1975. (navod s korisničkog profila) | mjesto_rođenja = | prebivalište = [[Japan]] (navod s korisničkog profila) | zanimanje = [[programer]], [[kriptograf]] | poznat_po = stvaranju [[Bitcoin]]a i prvom praktičnom provođenju [[blockchain]]a | godine_aktivnosti = 2008–2011. }} '''Satoshi Nakamoto''' ({{jez-ja|中本 哲史}}) pseudonim je nepoznate osobe ili grupe koja je osmislila [[Bitcoin]], napisala rad ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'' i razvila njegovu prvu [[softver|softversku]] implementaciju. Pokretanjem Bitcoinove mreže u januaru 2009. uspostavio je prvi uspješan decentralizirani sistem [[digitalni novac|digitalnog novca]] koji je problem [[dvostruko trošenje|dvostrukog trošenja]] rješavao bez [[centralna banka|centralne banke]] ili drugog pouzdanog posrednika.<ref name="Nakamoto">{{cite web |author=Satoshi Nakamoto |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |date=2008 |url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> U sklopu tog sistema praktično je proveo [[blockchain]], distribuiranu evidenciju u kojoj su blokovi transakcija kriptografski povezani i potvrđuju se postupkom [[dokaz rada|dokaza rada]].<ref name="NIST">{{cite report |last=Yaga |first=Dylan |last2=Mell |first2=Peter |last3=Roby |first3=Nik |last4=Scarfone |first4=Karen |title=Blockchain Technology Overview |publisher=National Institute of Standards and Technology |series=NISTIR 8202 |date=oktobar 2018 |doi=10.6028/NIST.IR.8202 |url=https://doi.org/10.6028/NIST.IR.8202 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Nakamoto je od 2008. do 2010. učestvovao u razvoju softvera, razmjenjivao poruke s prvim korisnicima i usmjeravao tehnički razvoj projekta. Nakon što je kontrolu nad spremištem izvornog koda i pojedinim mrežnim funkcijama postepeno prenio drugim programerima, povukao se iz javne komunikacije. Njegov identitet nije pouzdano utvrđen, a osobe koje su novinari, istraživači ili drugi učesnici povezivali s pseudonimom uglavnom su to poricale. Visoki sud Engleske i Walesa utvrdio je 2024. da australski informatičar [[Craig Steven Wright|Craig Wright]], koji se godinama predstavljao kao Nakamoto, nije autor Bitcoinova izvornog rada i softvera niti osoba koja je koristila taj pseudonim.<ref name="COPA">{{cite court |litigants=Crypto Open Patent Alliance protiv Craiga Stevena Wrighta |court=Visoki sud Engleske i Walesa |date=20. 5. 2024 |url=https://www.judiciary.uk/judgments/copa-v-wright/ |title=COPA v Wright |access-date=31. 7. 2026}}</ref> == Nastanak Bitcoina == === Tehnički prethodnici === Bitcoin nije nastao kao potpuno izdvojena ideja, nego je povezao više ranijih dostignuća iz [[kriptografija|kriptografije]], [[distribuirano računarstvo|distribuiranog računarstva]] i istraživanja digitalnog novca. [[David Chaum]] je tokom 1980-ih razvio kriptografske protokole za elektronsko plaćanje, ali su njegovi sistemi zavisili od centralnog izdavaoca. [[Cynthia Dwork]] i Moni Naor opisali su 1992. računarski dokaz rada kao sredstvo za ograničavanje neželjenih elektronskih poruka, a [[Adam Back]] je sličnu zamisao primijenio u sistemu [[Hashcash]].<ref>{{cite conference |last=Dwork |first=Cynthia |last2=Naor |first2=Moni |title=Pricing via Processing or Combatting Junk Mail |book-title=Advances in Cryptology – CRYPTO '92 |publisher=Springer |pages=139–147 |year=1993 |doi=10.1007/3-540-48071-4_10}}</ref><ref>{{cite web |last=Back |first=Adam |title=Hashcash – A Denial of Service Counter-Measure |date=1. 8. 2002 |url=http://www.hashcash.org/papers/hashcash.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> [[Wei Dai]] je 1998. predložio ''b-money'', anonimni distribuirani sistem elektronskog novca, dok je [[Nick Szabo]] razvio prijedlog ''bit gold'', u kojem bi se digitalne jedinice stvarale rješavanjem računarskih zadataka i povezivale u provjerljiv slijed. [[Hal Finney]] je 2004. predstavio sistem višekratnog dokaza rada. Nakamoto je te i druge zamisli spojio s mrežom ravnopravnih čvorova, digitalnim potpisima, prilagođavanjem težine rudarenja i ekonomskim poticajima za učesnike.<ref name="Narayanan">{{cite journal |last=Narayanan |first=Arvind |last2=Clark |first2=Jeremy |title=Bitcoin's Academic Pedigree |journal=Communications of the ACM |volume=60 |issue=12 |pages=36–45 |year=2017 |doi=10.1145/3132259}}</ref> Njegov glavni doprinos nije bio izum svake pojedinačne komponente, nego njihovo povezivanje u sistem koji je omogućio da nepovezani i međusobno nepovjerljivi učesnici postignu saglasnost o redoslijedu transakcija. U takvom sistemu pokušaj dvostrukog trošenja postaje sve teži što se više blokova doda nakon određene transakcije.<ref name="Nakamoto"/> === Objava izvornog rada === Domena bitcoin.org registrirana je 18. augusta 2008.<ref name="Wallace">{{cite magazine |last=Wallace |first=Benjamin |title=The Rise and Fall of Bitcoin |magazine=Wired |date=23. 11. 2011 |url=https://www.wired.com/2011/11/mf-bitcoin/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Nakamoto je 31. oktobra na kriptografskoj e-mail listi objavio da radi na novom sistemu elektronskog novca koji u potpunosti djeluje između ravnopravnih učesnika i ne zahtijeva pouzdanu treću stranu. Uz poruku je priložio rad ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'', u kojem je na devet stranica opisao strukturu transakcija, mrežno vremensko označavanje, dokaz rada, poticaje za održavanje sistema i pojednostavljenu provjeru plaćanja.<ref name="Nakamoto"/> U radu je predložena javna evidencija transakcija koju održavaju čvorovi u [[mreža ravnopravnih računara|mreži ravnopravnih računara]]. Čvorovi prikupljaju transakcije u blokove i pokušavaju pronaći odgovarajući kriptografski sažetak. Kada pronađu rješenje, blok šalju drugim učesnicima, koji ga prihvataju samo ako su njegove transakcije valjane. Lanac s najvećom ukupnom količinom uloženog rada služi kao dokaz prihvaćene historije mreže.<ref name="Nakamoto"/> Nakamoto je objavio prijedlog u vrijeme [[Svjetska finansijska kriza 2007–2008.|svjetske finansijske krize]], ali u izvornom radu nije iznio širi politički program niti je Bitcoin izričito predstavio kao odgovor na određeni događaj. Sistem je oblikovao kao tehničko rješenje problema plaćanja putem finansijskih ustanova, navodeći troškove posredovanja, mogućnost poništenja transakcija i potrebu za povjerenjem između učesnika.<ref name="Nakamoto"/> === Pokretanje mreže === Nakamoto je 3. januara 2009. izrudario prvi blok Bitcoinova blockchaina, poznat kao [[genezni blok]]. U njegove je podatke unio tekst "The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks", naslov s naslovnice britanskog lista ''[[The Times]]'' o mogućoj novoj pomoći bankama. Tekst je služio kao vremenska oznaka koja pokazuje da blok nije mogao biti napravljen prije objavljivanja novina, ali je kasnije tumačen i kao komentar na finansijski sistem.<ref name="Davis">{{cite magazine |last=Davis |first=Joshua |title=The Crypto-Currency: Bitcoin and its mysterious inventor |magazine=The New Yorker |date=10. 10. 2011 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/the-crypto-currency |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Verziju 0.1 Bitcoinova softvera objavio je 8. januara, a mreža je počela djelovati narednog dana. Program je bio napisan pretežno u programskom jeziku [[C++]], a izvorni kod stavljen je na raspolaganje kao [[softver otvorenog koda]].<ref>{{cite web |author=Satoshi Nakamoto |title=Bitcoin v0.1 released |website=The Cryptography and Cryptography Policy Mailing List |date=8. 1. 2009 |url=https://www.metzdowd.com/pipermail/cryptography/2009-January/014994.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Hal Finney, programer i član [[cypherpunk]] zajednice, bio je među prvim osobama koje su preuzele i pokrenule softver. Nakamoto mu je 12. januara poslao deset bitcoina, što se smatra prvom zabilježenom transakcijom između dvije osobe u Bitcoinovoj mreži.<ref name="Finney">{{cite news |last=Peterson |first=Andrea |title=Hal Finney received the first Bitcoin transaction. Here's how he describes it |newspaper=The Washington Post |date=3. 1. 2014 |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> == Razvoj projekta == Tokom 2009. i 2010. Nakamoto je održavao izvorni kod, odgovarao na prijave grešaka i raspravljao o tehničkim promjenama s malom zajednicom programera i korisnika. Komunikacija se odvijala putem e-maila, kriptografskih lista i foruma BitcoinTalk, koji je osnovan 2009. U porukama se uglavnom bavio softverom, sigurnošću, načinom izdavanja novih jedinica i potrebom da se mreža širi postepeno.<ref name="Wallace"/> U početnoj fazi većinu blokova izrudario je mali broj učesnika, među kojima je bio i Nakamoto. Rudarenje se tada moglo obavljati običnim [[centralna procesorska jedinica|procesorom]], a bitcoin nije imao utvrđenu tržišnu cijenu. Nagrada za svaki blok iznosila je 50 bitcoina, uz unaprijed određeno prepolovljavanje nakon svakih 210.000 blokova. Ukupna količina u protokolu ograničena je na približno 21 milion jedinica.<ref name="Nakamoto"/> Nakamoto je 2010. omogućio većem broju programera da mijenja projekt. Posebno je sarađivao s [[Gavin Andresen|Gavinom Andresenom]], koji je počeo doprinositi razvoju softvera i kasnije postao njegov glavni održavatelj. Predao mu je pristup spremištu izvornog koda i mrežni ključ za slanje hitnih upozorenja korisnicima.<ref name="Simonite">{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Man Who Really Built Bitcoin |magazine=MIT Technology Review |date=15. 8. 2014 |url=https://www.technologyreview.com/2014/08/15/171639/the-man-who-really-built-bitcoin/ |access-date=31. 7. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Kada je organizacija [[WikiLeaks]] krajem 2010. počela razmatrati prihvatanje bitcoina nakon što su joj finansijske kompanije ograničile pristup uslugama, Nakamoto je upozorio da je projekt još mala eksperimentalna zajednica. Smatrao je da bi nagla politička i medijska pažnja mogla dovesti do njegova uništenja prije nego što softver postane dovoljno otporan.<ref name="Wallace"/> == Povlačenje == Posljednju poznatu javnu poruku na forumu objavio je 12. decembra 2010, u raspravi o zaštiti sistema od napada uskraćivanjem usluge. Nakon toga nastavio je kratko komunicirati s pojedinim programerima putem e-maila, ali više nije javno učestvovao u razvoju.<ref name="Wallace"/> Programeru Mikeu Hearnu u aprilu 2011. napisao je da se posvetio drugim stvarima i da je Bitcoin u dobrim rukama s Andresenom i ostalim saradnicima. U jednoj od posljednjih poznatih poruka Andresenu zatražio je da se u javnosti manje govori o njemu kao tajanstvenoj osobi, a više o projektu otvorenog koda i njegovim programerima.<ref name="Wallace"/> Nakon povlačenja nije potvrđena nijedna poruka potpisana kriptografskim ključem za koji se sa sigurnošću zna da mu je pripadao. Nalozi koji su ranije korišteni pod njegovim imenom povremeno su pokazivali aktivnost, ali nije dokazano da je te poruke slao njihov prvobitni korisnik. Nakamotovo odsustvo doprinijelo je decentralizaciji upravljanja projektom jer nijedna osoba nije zadržala formalnu vlast nad protokolom. Razvoj se nastavio putem otvorenog izvornog koda, rasprava među programerima i dobrovoljnog prihvatanja novih verzija softvera od rudara, čvorova, berzi i korisnika. == Identitet == === Poznati podaci === Nakamoto nije objavio provjerljive lične podatke. Na profilu mreže P2P Foundation naveo je da je muškarac rođen 5. aprila 1975. i da živi u Japanu, ali autentičnost tih podataka nije potvrđena. Datum je vjerovatno mogao biti izabran proizvoljno, a neki autori povezivali su ga s američkim ograničenjima privatnog posjedovanja zlata: izvršna naredba kojom je 1933. zabranjeno držanje većeg dijela monetarnog zlata potpisana je 5. aprila, dok su odgovarajuća ograničenja ukinuta krajem 1974. i promjena je stupila na snagu 1975.<ref>{{cite news |last=Frisby |first=Dominic |title=The true fascination of bitcoin is not its mystery inventor |newspaper=The Guardian |date=3. 5. 2016 |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/may/03/bitcoin-satoshi-nakamoto-craig-wright |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Ime je japanskog porijekla, ali nije poznato predstavlja li stvarno ime, potpuno izmišljeni pseudonim ili zajedničko ime više autora. Nakamoto je pisao tečnim engleskim jezikom i povremeno koristio britanski pravopis, poput oblika ''colour'' i ''optimise'', kao i izraze karakteristične za [[britanski engleski]]. U geneznom bloku citirao je londonski ''The Times''. Te pojedinosti potaknule su pretpostavke da je bio iz [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] ili neke druge zemlje [[Commonwealth|Commonwealtha]], ali ne predstavljaju dokaz njegova porijekla.<ref name="Davis"/> Analize vremena objavljivanja poruka pokazale su smanjenu aktivnost tokom dijela dana koji bi u Japanu odgovarao poslijepodnevnim i večernjim satima. Takav raspored korišten je kao argument da nije živio u vremenskoj zoni koju je naveo, ali je mogao biti namjerno prilagođen radi prikrivanja lokacije. Jezik, radno vrijeme i tehnički stil nude posredne tragove, ali ne omogućavaju pouzdanu identifikaciju. Rani saradnici opisivali su ga kao dobro upućenog u [[kriptografija|kriptografiju]], računarstvo, ekonomiku poticaja i programiranje u C++-u. Pojedini programeri smatrali su da je količina znanja i rada potrebna za izradu sistema mogla ukazivati na grupu ljudi, dok su drugi navodili da su poruke i programske navike djelovale dosljedno kao rad jedne osobe.<ref name="Davis"/> === Mogući kandidati === Od 2011. više je osoba predstavljeno kao mogući autor Bitcoina. Nijedna od tih tvrdnji nije potvrđena odgovarajućim kriptografskim dokazom. Najuvjerljiviji dokaz bio bi potpis nove poruke privatnim ključem povezanim s najranijim poznatim Nakamotovim blokovima ili transakcijama. Samo poznavanje ranih događaja, sličnost stila pisanja ili posjedovanje kopija dokumenata ne dokazuje kontrolu nad tim ključevima. ==== Hal Finney ==== Hal Finney bio je istaknuti kriptografski programer, tvorac sistema višekratnog dokaza rada i prvi poznati primalac Bitcoinove transakcije. Njegovo iskustvo, rana uključenost u projekt i činjenica da je živio nekoliko ulica od Doriana Nakamota potaknuli su pretpostavke da je sam koristio pseudonim ili sarađivao s njegovim vlasnikom.<ref name="Greenberg">{{cite magazine |last=Greenberg |first=Andy |title=Nakamoto's Neighbor: My Hunt for Bitcoin's Creator Led to a Paralyzed Crypto Genius |magazine=Forbes |date=25. 3. 2014 |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/hal-finney-bitcoin-satoshi-nakamoto/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Finney je to poricao i novinaru Andyju Greenbergu pokazao e-mail prepisku s Nakamotom te zapis prve transakcije. Analiza stila pokazala je određene sličnosti, ali i razlike između njihovih tekstova. Greenberg je nakon pregleda materijala zaključio da dostupni dokazi više podupiru Finneyjevu tvrdnju da je komunicirao s drugom osobom.<ref name="Greenberg"/> ==== Nick Szabo ==== Nick Szabo je pravnik i informatičar koji je prije Bitcoina razvio zamisao ''bit golda'' i skovao izraz [[pametni ugovor]]. Sličnosti između ''bit golda'' i Bitcoinova dizajna, kao i pojedine analize stila pisanja, dovele su do tvrdnji da bi mogao biti Nakamoto.<ref>{{cite news |last=Grey |first=Skye |title=Occam's Razor: Who is Most Likely to be Satoshi Nakamoto? |website=LikeInAMirror |date=1. 12. 2013 |url=https://likeinamirror.wordpress.com/2013/12/01/satoshi-nakamoto-is-probably-nick-szabo/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Szabo je poricao da je autor Bitcoina. Nakamoto u izvornom radu nije izričito citirao ''bit gold'', iako je u kasnijoj komunikaciji naveo da se Bitcoin može smatrati provođenjem prijedloga poput ''b-moneyja'' i ''bit golda''. Sličnost ideja i jezika ostala je posredna, a nije pronađen dokaz da je Szabo raspolagao Nakamotovim ključevima. ==== Dorian Nakamoto ==== Časopis ''[[Newsweek]]'' objavio je u martu 2014. članak u kojem je kao tvorca Bitcoina predstavio Doriana Prenticea Satoshija Nakamota, japansko-američkog fizičara i sistemskog inženjera iz Kalifornije. Tvrdnja se zasnivala na njegovu imenu, stručnom iskustvu, interesu za privatnost i izjavi novinarki koju je ona protumačila kao priznanje da je ranije radio na projektu.<ref name="Goodman">{{cite magazine |last=Goodman |first=Leah McGrath |title=The Face Behind Bitcoin |magazine=Newsweek |date=6. 3. 2014 |url=https://www.newsweek.com/2014/03/14/face-behind-bitcoin-247957.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Dorian Nakamoto izjavio je da je pogrešno razumio pitanje i da je govorio o ranijim povjerljivim poslovima, a ne o Bitcoinu. Negirao je da je napisao izvorni rad, razvio softver ili ranije čuo za Bitcoin. Tvrdnja ''Newsweeka'' nije potkrijepljena tehničkim dokazom i nije općeprihvaćena.<ref>{{cite news |title=Man said to create Bitcoin denies it |agency=Associated Press |date=7. 3. 2014 |website=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/mar/07/bitcoin-creator-denies-newsweek-satoshi-nakamoto |access-date=31. 7. 2026}}</ref> ==== Adam Back ==== Adam Back je britanski kriptograf koji je razvio Hashcash, sistem dokaza rada citiran u Bitcoinovu izvornom radu. Njegovo iskustvo, poznavanje ranijih projekata digitalnog novca i prepiska s Nakamotom prije objavljivanja rada učinili su ga jednim od često spominjanih kandidata. Novinarske i internetske istrage povezivale su ga s pseudonimom na osnovu vremenskog slijeda, tehničkih interesa i jezičkih sličnosti. Back je više puta izjavio da nije Nakamoto. Ni za tu pretpostavku nije objavljen kriptografski dokaz, a sačuvana prepiska predstavljena je kao komunikacija između dvije različite osobe. ==== Peter Todd ==== Dokumentarni film ''Money Electric: The Bitcoin Mystery'' iz 2024. iznio je pretpostavku da je kanadski programer [[Peter Todd]] mogao biti Nakamoto. Autor filma oslonio se na tumačenje jedne rane forumske rasprave, Toddovo poznavanje kriptografije i pojedine kasnije izjave.<ref>{{cite news |last=Milmo |first=Dan |title=Bitcoin documentary claims to have identified Satoshi Nakamoto |newspaper=The Guardian |date=9. 10. 2024 |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/oct/09/bitcoin-documentary-claims-to-have-identified-satoshi-nakamoto |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Todd je tvrdnju odbacio kao neosnovanu. U vrijeme kada je Nakamoto navodno počeo razvijati Bitcoin bio je student, a film nije pružio dokaz da je kontrolirao rane kriptografske ključeve. Zaključak dokumentarca nije prihvaćen kao utvrđena identifikacija. === Tvrdnje Craiga Wrighta === Craig Wright počeo je 2015. javno povezivati svoj identitet s Nakamotom, a 2016. izričito je izjavio da je tvorac Bitcoina. Kao dokaz prikazivao je dokumente, blogovske zapise, privatne demonstracije potpisa i svjedočenja saradnika. Stručnjaci su ubrzo utvrdili da javno predstavljeni potpis nije nov dokaz, nego je preuzet iz ranije poznate Bitcoinove transakcije.<ref>{{cite news |last=Greenberg |first=Andy |last2=Branwen |first2=Gwern |title=Bitcoin's Creator Satoshi Nakamoto Is Probably This Unknown Australian Genius |magazine=Wired |date=8. 12. 2015 |url=https://www.wired.com/2015/12/bitcoins-creator-satoshi-nakamoto-is-probably-this-unknown-australian-genius/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Wright je narednih godina pokretao sudske postupke protiv osoba koje su osporavale njegovu tvrdnju i zahtijevao prava povezana s izvornim radom, bazom podataka i softverom. Crypto Open Patent Alliance pokrenuo je u Ujedinjenom Kraljevstvu postupak radi utvrđivanja da nije Nakamoto. Sudija James Mellor presudio je 2024. da dokazi protiv Wrightove tvrdnje imaju takvu težinu da je zaključak mogao saopćiti odmah nakon završnih izlaganja. U obrazloženju je utvrđeno da Wright nije napisao Bitcoinov izvorni rad, nije razvio njegov početni softver i nije koristio pseudonim Satoshi Nakamoto. Sud je zaključio i da je u velikom obimu izrađivao lažne dokumente i davao neistinit iskaz kako bi podržao svoju tvrdnju.<ref name="COPA"/> == Pripisani bitcoin i imovina == Analitičari blockchaina pokušali su prepoznati blokove koje je u ranoj fazi izrudario isti učesnik na osnovu obrazaca u vremenu i vrijednostima korištenim pri stvaranju blokova. Jedna poznata analiza, nazvana "Patoshi obrazac", pripisala je jednom rudaru približno milion bitcoina i pretpostavila da je taj rudar bio Nakamoto.<ref>{{cite web |last=Lerner |first=Sergio Demian |title=The Well Deserved Fortune of Satoshi Nakamoto, Bitcoin Creator, Visionary and Genius |date=17. 4. 2013 |url=https://bitslog.com/2013/04/17/the-well-deserved-fortune-of-satoshi-nakamoto/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Ta procjena nije konačna. Kasnija istraživanja potvrdila su da se u ranim blokovima mogu prepoznati određeni obrasci rudarenja, ali nisu dokazala da svi pripadaju Nakamotu niti da iza njih stoji samo jedna osoba. Zbog toga se navodi o približno milion ili 1,1 milion njegovih bitcoina trebaju smatrati procjenama, a ne potvrđenim stanjem imovine.<ref>{{cite web |title=The Satoshi Fortune |publisher=BitMEX Research |date=20. 8. 2018 |url=https://blog.bitmex.com/satoshis-1-million-bitcoin/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Većina bitcoina pripisanih tom obrascu nije potrošena. Povremeno pomjeranje jedinica iz drugih ranih blokova izazivalo je nagađanja da se Nakamoto vratio, ali starost bloka sama po sebi ne dokazuje njegovo vlasništvo. Nije poznato je li još živ, posjeduje li odgovarajuće privatne ključeve ili je namjerno odlučio ne koristiti sredstva. Vrijednost navodno pripisanih jedinica mijenja se s tržišnom cijenom bitcoina, pa su ga mediji povremeno uvrštavali među najbogatije osobe na svijetu. Takve usporedbe počivaju na nepotvrđenom pripisivanju, pretpostavci da ključevi nisu izgubljeni i tržišnoj cijeni koja se ne bi nužno mogla ostvariti prodajom tako velike količine. == Ideje i način komunikacije == Nakamotove poruke uglavnom su bile tehničke i sažete. Zagovarao je sistem u kojem se elektronske transakcije zasnivaju na kriptografskom dokazu umjesto na povjerenju u finansijske posrednike. U izvornom radu banke je opisao kao ustanove koje posreduju u elektronskim plaćanjima i time stvaraju troškove, potrebu za prikupljanjem podataka o korisnicima i mogućnost poništavanja transakcija.<ref name="Nakamoto"/> Njegovi tekstovi sadrže elemente povezane s [[cypherpunk]] idejama, prema kojima kriptografija može štititi privatnost i ograničiti potrebu za centralnim nadzorom. Ipak, nije objavio cjelovit politički manifest niti se jasno svrstao uz određenu ekonomsku školu. Kasnija libertarijanska, anarhistička i monetarna tumačenja Bitcoina često nadilaze ono što je izričito napisao. U raspravama o razvoju nastojao je izbjeći predstavljanje Bitcoina kao projekta kojim upravlja jedna osoba. Podržavao je objavljivanje izvornog koda, uključivanje drugih programera i postepeno jačanje mreže. Povlačenje prije šireg tržišnog uspjeha doprinijelo je tome da protokol ne ostane neposredno povezan s javnim autoritetom osnivača. == Utjecaj == Nakamotov rad pokrenuo je razvoj kriptovaluta i savremenih blockchain sistema. Bitcoin je pokazao da mreža otvorena nepoznatim učesnicima može održavati provjerljivu evidenciju digitalne imovine bez centralnog upravitelja. Mehanizam koji je uveo u stručnoj se literaturi često naziva Nakamotovim konsenzusom.<ref>{{cite journal |last=Niu |first=Jianyu |last2=Feng |first2=Chen |last3=Dau |first3=Hoang |last4=Huang |first4=Yu-Chih |last5=Zhu |first5=Jingge |title=Analysis of Nakamoto Consensus, Revisited |journal=Cryptology ePrint Archive |year=2019 |url=https://eprint.iacr.org/2019/943 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Na njegovu su se arhitekturu oslonile hiljade kasnijih kriptovaluta i platformi, uključujući [[Litecoin]], [[Namecoin]] i [[Ethereum]]. Dio projekata zadržao je dokaz rada, dok su drugi razvili [[dokaz uloga]], dozvoljene mreže i drukčije modele upravljanja. Blockchain je razmatran i za pametne ugovore, lance opskrbe, digitalni identitet, zemljišne knjige, zdravstvene evidencije i javnu upravu.<ref>{{cite journal |last=Casino |first=Fran |last2=Dasaklis |first2=Thomas K. |last3=Patsakis |first3=Constantinos |title=A systematic literature review of blockchain-based applications: Current status, classification and open issues |journal=Telematics and Informatics |volume=36 |pages=55–81 |year=2019 |doi=10.1016/j.tele.2018.11.006}}</ref> Najmanja obračunska jedinica Bitcoina, stot milioniti dio jednog bitcoina, nazvana je '''satoshi''' u njegovu čast. Skraćeno se označava kao ''sat'', a naziv se ustalio među korisnicima i u softverskim aplikacijama. Njegova anonimnost postala je važan dio kulture povezane s Bitcoinom. Pristalice smatraju da odsustvo poznatog osnivača smanjuje mogućnost lične kontrole nad mrežom i usmjerava pažnju na pravila protokola. Kritičari i istraživači ističu da nepoznat identitet otežava razumijevanje okolnosti u kojima je sistem razvijen, raspodjele prvih jedinica i mogućeg utjecaja velikih ranih vlasnika. U [[Budimpešta|Budimpešti]] je 2021. otkriven spomenik Nakamotu s glatkim, zrcalnim licem. Oblikovan je tako da se u njemu odražava posmatrač, čime autori predstavljaju zamisao da Nakamoto može biti bilo ko i da je razvoj projekta postao zajednički rad njegovih korisnika. == Djela == * ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'' (2008) * Bitcoin 0.1, prva javna implementacija protokola (2009) * objave, e-mailovi i tehničke rasprave o razvoju Bitcoina (2008–2011) == Također pogledajte == * [[Bitcoin]] * [[Historija Bitcoina]] * [[Blockchain]] * [[Kriptovaluta]] * [[Kriptografija]] * [[Cypherpunk]] * [[Digitalni novac]] * [[Dokaz rada]] * [[Dvostruko trošenje]] * [[Mreža ravnopravnih računara]] * [[Hal Finney]] * [[Gavin Andresen]] * [[Adam Back]] * [[Nick Szabo]] * [[Wei Dai]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Antonopoulos |first=Andreas M. |title=Mastering Bitcoin: Programming the Open Blockchain |url=https://archive.org/details/masteringbitcoin0002anto |edition=2 |publisher=O'Reilly Media |year=2017 |isbn=978-1-4919-5438-6}} * {{cite book |last=Champagne |first=Phil |title=The Book of Satoshi: The Collected Writings of Bitcoin Creator Satoshi Nakamoto |publisher=e53 Publishing |year=2014 |isbn=978-0-9960613-0-8}} * {{cite book |last=Popper |first=Nathaniel |title=Digital Gold: Bitcoin and the Inside Story of the Misfits and Millionaires Trying to Reinvent Money |url=https://archive.org/details/digitalgoldbitco0000popp |publisher=Harper |year=2015 |isbn=978-0-06-236249-0}} * {{cite book |last=Narayanan |first=Arvind |last2=Bonneau |first2=Joseph |last3=Felten |first3=Edward |last4=Miller |first4=Andrew |last5=Goldfeder |first5=Steven |title=Bitcoin and Cryptocurrency Technologies |url=https://archive.org/details/bitcoincryptocur0000nara |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17169-2}} * {{cite journal |last=Bačević |first=Jelena |title=Potencijal primene Blockchain tehnologije |journal=Trendovi u poslovanju |volume=11 |issue=1 |pages=77–87 |year=2023 |doi=10.5937/trendpos2301077B}} * {{cite journal |last=Cvetković |first=Predrag |title=Blokčejn kao pravni fenomen – uvodna razmatranja |journal=Zbornik radova Pravnog fakulteta u Nišu |volume=59 |issue=87 |pages=127–144 |year=2020 |doi=10.5937/zrpfn0-24710}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nakamoto, Satoshi}} [[Kategorija:Kriptografi]] [[Kategorija:Programeri]] feopnuzn7o7iv7l1hgbskgeb07a1eqf 0 536381 3921960 3919086 2026-08-24T23:50:14Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921960 wikitext text/x-wiki {{Infokutija valuta | ime_valute = Bitcoin | slika_1 = Bitcoin.svg | slika_širina_1 = 150px | slika_alt_1 = Narandžasti krug s bijelim simbolom bitcoina | opis_1 = Često korišteni znak Bitcoina | iso_kod = | jedinica = bitcoin | množina_slavenski = da | oznaka = ₿ | oznaka_komentar = kodovi BTC i XBT | podjedinica = 100.000.000 [[satoshi]]ja | podjedinica_oznaka = sat | datum_uvođenja = 3. januar 2009. | službeni_korisnici = [[El Salvador]]<ref name="ElSalvador2025">{{cite news |title=Lawmakers in El Salvador rush new bitcoin reform after IMF deal |agency=Reuters |date=30. 1. 2025 |url=https://www.reuters.com/world/americas/lawmakers-el-salvador-rush-new-bitcoin-reform-after-imf-deal-2025-01-30/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> | nadležna_institucija = nema | stopa_inflacije = određena protokolom; ponuda ograničena na približno 21 milion jedinica | izvor_datum_inf = Bitcoinov protokol | fusnote = Bitcoin nije dio standarda [[ISO 4217]]; BTC je najčešći tržišni kod, dok se upotrebljava i XBT. }} '''Bitcoin''' (oznaka: ₿; kodovi: BTC i XBT) jest [[kriptovaluta]], decentralizirani sistem elektronskog plaćanja i otvorena [[mreža ravnopravnih računara]] koju je 2008. osmislila nepoznata osoba ili grupa pod pseudonimom [[Satoshi Nakamoto]]. Transakcije se bilježe u javnoj distribuiranoj evidenciji poznatoj kao [[blockchain]], dok čvorovi bez centralne banke ili drugog jedinstvenog upravitelja postižu saglasnost primjenom [[dokaz rada|dokaza rada]].<ref name="Nakamoto">{{cite web |author=Satoshi Nakamoto |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |date=2008 |url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Mreža je pokrenuta u januaru 2009. i smatra se prvom uspješnom decentraliziranom kriptovalutom koja je riješila problem [[dvostruko trošenje|dvostrukog trošenja]] bez pouzdanog finansijskog posrednika.<ref name="NarayananClark">{{cite journal |last=Narayanan |first=Arvind |last2=Clark |first2=Jeremy |title=Bitcoin's Academic Pedigree |journal=Communications of the ACM |volume=60 |issue=12 |pages=36–45 |year=2017 |doi=10.1145/3132259}}</ref> Naziv Bitcoin, napisan velikim početnim slovom, često označava protokol, mrežu i cjelokupni sistem, dok se oblik bitcoin upotrebljava za obračunsku jedinicu. Jedan bitcoin djeljiv je na 100 miliona najmanjih jedinica, nazvanih [[satoshi]] prema tvorcu sistema. Ponuda novih jedinica određena je protokolom i postepeno se smanjuje, a ukupan broj ne može premašiti približno 21 milion.<ref name="Nakamoto"/> Bitcoin se koristi za prijenos vrijednosti, plaćanja, štednju i ulaganje, ali njegova cijena može znatno oscilirati. Transakcije su javno vidljive, dok su korisnici predstavljeni adresama, zbog čega se sistem opisuje kao pseudoniman, a ne anoniman. Kritike su usmjerene na potrošnju električne energije pri rudarenju, cjenovnu nestabilnost, upotrebu u nezakonitim djelatnostima, koncentraciju vlasništva i poteškoće u zaštiti potrošača.<ref name="Bohme">{{cite journal |last=Böhme |first=Rainer |last2=Christin |first2=Nicolas |last3=Edelman |first3=Benjamin |last4=Moore |first4=Tyler |title=Bitcoin: Economics, Technology, and Governance |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_the-journal-of-economic-perspectives_spring-2015_29_2/page/213 |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=29 |issue=2 |pages=213–238 |year=2015 |doi=10.1257/jep.29.2.213}}</ref> == Terminologija i oznake == Naziv ''Bitcoin'' sastavljen je od engleskih riječi ''bit'', jedinice digitalnih podataka, i ''coin'', što znači "kovanica". Nakamoto nije posebno objasnio izbor naziva. U bosanskom se za sistem i jedinicu najčešće koristi neprilagođeni oblik "Bitcoin" odnosno "bitcoin", dok se u dijelu stručne literature pojavljuje i fonetski prilagođeni oblik "bitkoin".<ref name="Milutinovic">{{cite journal |last=Milutinović |first=Monika |title=Kripto valute |journal=Pravo – teorija i praksa |volume=35 |issue=1–3 |pages=105–124 |year=2018 |doi=10.5937/ptp1801105M |url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0350-137X1801105M |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Simbol ₿ prihvaćen je u širokoj upotrebi i 2017. uključen u standard [[Unicode]].<ref>{{cite web |title=The Unicode Standard, Version 10.0 – Currency Symbols |publisher=Unicode Consortium |date=20. 6. 2017 |url=https://www.unicode.org/charts/PDF/Unicode-10.0/U100-20A0.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Kod BTC nije službeni kod prema standardu ISO 4217, ali ga koriste berze, novčanici i tržišne baze podataka. Oblik XBT slijedi konvenciju prema kojoj kodovi nadnacionalne imovine počinju slovom X, ali ni on nije službeno uključen u ISO 4217. Najmanja jedinica, satoshi ili skraćeno sat, iznosi 0,00000001 bitcoina. Upotrebljavaju se i milibitcoin, jednak hiljaditom dijelu bitcoina, te mikrobitcoin, jednak milionitom dijelu. [[Lightning Network]] i pojedine aplikacije mogu obračunavati još manje vrijednosti, iako se one pri konačnom poravnanju na glavnom blockchainu zaokružuju na cijeli satoshi. == Historija == === Prethodnici === Bitcoin je nastao spajanjem ranijih ideja iz [[kriptografija|kriptografije]], digitalnog novca i distribuiranih sistema. [[David Chaum]] je tokom 1980-ih razvio kriptografski zaštićen elektronski novac, ali se njegov sistem oslanjao na centralnog izdavaoca. [[Cynthia Dwork]] i Moni Naor opisali su 1992. računarski dokaz rada kao sredstvo za ograničavanje neželjenih elektronskih poruka, a [[Adam Back]] ga je kasnije primijenio u sistemu [[Hashcash]].<ref>{{cite conference |last=Dwork |first=Cynthia |last2=Naor |first2=Moni |title=Pricing via Processing or Combatting Junk Mail |book-title=Advances in Cryptology – CRYPTO '92 |publisher=Springer |pages=139–147 |year=1993 |doi=10.1007/3-540-48071-4_10}}</ref><ref>{{cite web |last=Back |first=Adam |title=Hashcash – A Denial of Service Counter-Measure |date=1. 8. 2002 |url=http://www.hashcash.org/papers/hashcash.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> [[Wei Dai]] je 1998. predstavio prijedlog ''b-moneyja'', distribuiranog anonimnog elektronskog novca, dok je [[Nick Szabo]] razvio koncept ''bit golda'', zasnovan na računarski skupim dokazima i kriptografski povezanim zapisima. [[Hal Finney]] je 2004. napravio sistem višekratnog dokaza rada. Ti projekti nisu postali samostalni decentralizirani novac, ali su sadržavali elemente koje je Nakamoto kasnije povezao u Bitcoin.<ref name="NarayananClark"/> Glavni tehnički problem bio je sprečavanje dvostrukog trošenja bez centralne ustanove koja bi vodila evidenciju. Nakamotovo rješenje spojilo je digitalne potpise, mrežu ravnopravnih čvorova, vremensko označavanje, prilagođavanje težine dokaza rada i ekonomske nagrade za učesnike koji održavaju sistem.<ref name="Nakamoto"/> === Stvaranje i pokretanje === Domena bitcoin.org registrirana je 18. augusta 2008.<ref name="Wallace">{{cite magazine |last=Wallace |first=Benjamin |title=The Rise and Fall of Bitcoin |magazine=Wired |date=23. 11. 2011 |url=https://www.wired.com/2011/11/mf-bitcoin/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Nakamoto je 31. oktobra iste godine na kriptografskoj e-mail listi objavio rad ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'', u kojem je predstavio elektronski novac čije se transakcije potvrđuju bez finansijskih ustanova.<ref name="Nakamoto"/> Prvi blok, poznat kao [[genezni blok]], izrudaren je 3. januara 2009. U njega je unesen naslov britanskog lista ''[[The Times]]'' o mogućoj novoj pomoći bankama: "The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks". Tekst je dokazivao da blok nije mogao biti stvoren prije tog datuma, ali je kasnije tumačen i kao komentar na bankarski sistem tokom [[Svjetska finansijska kriza 2007–2008.|svjetske finansijske krize]].<ref>{{cite magazine |last=Davis |first=Joshua |title=The Crypto-Currency: Bitcoin and its mysterious inventor |magazine=The New Yorker |date=10. 10. 2011 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/the-crypto-currency |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Nakamoto je 8. januara objavio prvu verziju softvera, a mreža je počela djelovati narednog dana. Hal Finney bio je među prvim korisnicima i 12. januara primio je deset bitcoina od Nakamota, što se smatra prvom zabilježenom Bitcoin transakcijom između dvije osobe.<ref>{{cite news |last=Peterson |first=Andrea |title=Hal Finney received the first Bitcoin transaction. Here's how he describes it |newspaper=The Washington Post |date=3. 1. 2014 |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> U početku su bitcoin rudari stvarali običnim procesorima, a jedinice nisu imale utvrđenu tržišnu vrijednost. Jedna od prvih javno zabilježenih procjena cijene nastala je 2009. na osnovu troškova električne energije potrebne za rudarenje. Programer Laszlo Hanyecz platio je 22. maja 2010. ukupno 10.000 bitcoina za dvije pizze, što se obično navodi kao prva dokumentirana kupovina fizičke robe bitcoinom.<ref>{{cite news |last=Browne |first=Ryan |title=Bitcoin pizza day: Celebrating the $80 million pizza order |publisher=CNBC |date=22. 5. 2017 |url=https://www.cnbc.com/2017/05/22/bitcoin-pizza-day-celebrating-the-80-million-pizza-order.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> === Rani razvoj === Prve berze omogućile su trgovanje bitcoinom za konvencionalne valute tokom 2010. i 2011. Najpoznatija među njima postala je [[Mt. Gox]], prvobitno osnovana kao platforma za razmjenu karata iz igre ''Magic: The Gathering''. Kako su cijena i broj korisnika rasli, Bitcoin je privukao pažnju programera, ulagača, novinara i regulatornih organa. Nakamoto je tokom 2010. postepeno prenio razvoj softvera drugim saradnicima, među kojima je bio [[Gavin Andresen]]. Posljednju poznatu javnu poruku objavio je u decembru 2010, a iz privatne komunikacije povukao se tokom 2011. Njegov identitet i dalje nije utvrđen. Internetsko tržište [[Silk Road]] počelo je 2011. koristiti bitcoin kao glavno sredstvo plaćanja. Iako je nudilo i legalnu robu, postalo je poznato po prodaji narkotika i drugih zabranjenih proizvoda. Američke vlasti zatvorile su ga 2013, a njegov osnivač [[Ross Ulbricht]] kasnije je osuđen zbog više krivičnih djela.<ref>{{cite news |title=Manhattan U.S. Attorney announces seizure of additional $28 million worth of bitcoins belonging to Ross William Ulbricht |publisher=United States Department of Justice |date=25. 10. 2013 |url=https://www.justice.gov/archive/usao/nys/pressreleases/October13/SilkRoadBitcoinsSeizurePR.php |access-date=31. 7. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Povezanost s nezakonitom trgovinom znatno je utjecala na ranu javnu sliku Bitcoina. === Rast tržišta i krize === Bitcoinova cijena prvi je put premašila jedan američki dolar 2011. i nakon toga prolazila kroz više ciklusa naglog rasta i pada. Tokom 2013. privukao je širu međunarodnu pažnju, ali su berze i korisnici često bili izloženi krađama, tehničkim kvarovima i regulatornoj neizvjesnosti. Mt. Gox je početkom 2014. obustavio isplate i proglasio stečaj nakon nestanka približno 850.000 bitcoina, od kojih je dio kasnije pronađen. Događaj je pokazao razliku između sigurnosti osnovnog protokola i sigurnosti posredničkih usluga koje za korisnike čuvaju privatne ključeve.<ref>{{cite news |last=McMillan |first=Robert |title=The Inside Story of Mt. Gox, Bitcoin's $460 Million Disaster |magazine=Wired |date=3. 3. 2014 |url=https://www.wired.com/2014/03/bitcoin-exchange/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Tokom 2017. Bitcoin je doživio snažan rast cijene i broja transakcija. Neslaganje o povećanju kapaciteta mreže dovelo je u augustu do tvrdog račvanja i nastanka [[Bitcoin Cash]]a. Zagovornici nove mreže povećali su najveću veličinu bloka, dok je Bitcoin zadržao manja ograničenja i usmjerio dio razvoja prema tehnologijama kao što su [[Segregated Witness]] i Lightning Network. Cijena je krajem 2017. dostigla dotadašnji vrhunac, nakon čega je tokom 2018. znatno pala. Tržište se ponovo proširilo 2020. i 2021, kada su bitcoin počele kupovati pojedine kompanije i institucionalni ulagači. PayPal je 2020. omogućio dijelu korisnika kupovinu i prodaju kriptovaluta, dok su kompanije kao što su MicroStrategy i Tesla objavile kupovinu bitcoina kao dijela svoje imovine.<ref>{{cite news |last=Vigna |first=Paul |title=PayPal allows Bitcoin and crypto spending |newspaper=The Wall Street Journal |date=21. 10. 2020 |url=https://www.wsj.com/articles/paypal-allows-bitcoin-and-crypto-spending-11603320323 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Nakon vrhunca 2021. tržište je ponovo palo, posebno tokom 2022, kada su propali brojni kriptovalutni projekti i berza [[FTX]]. Iako FTX nije upravljao Bitcoinovim protokolom, njegov stečaj dodatno je naglasio rizike povezane s centraliziranim posrednicima. === Razvoj nakon 2020. === Nadogradnja Taproot aktivirana je u novembru 2021. Uvela je [[Schnorrov potpis|Schnorrove potpise]] i poboljšala efikasnost, privatnost i mogućnost oblikovanja složenijih uvjeta trošenja.<ref>{{cite web |last=Wuille |first=Pieter |title=Taproot: SegWit version 1 spending rules |website=Bitcoin Improvement Proposals |id=BIP 341 |date=2020 |url=https://github.com/bitcoin/bips/blob/master/bip-0341.mediawiki |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Američka [[Komisija za vrijednosne papire i berzu]] odobrila je u januaru 2024. trgovanje prvim fondovima kojima se na berzi izravno prati cijena bitcoina na američkom tržištu. Odluka je omogućila ulagačima izloženost njegovoj cijeni preko reguliranih finansijskih proizvoda bez neposrednog upravljanja privatnim ključevima.<ref>{{cite web |title=Statement on the Approval of Spot Bitcoin Exchange-Traded Products |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=10. 1. 2024 |url=https://www.sec.gov/newsroom/speeches-statements/gensler-statement-spot-bitcoin-011023 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Četvrto prepolovljavanje nagrade za blok dogodilo se u aprilu 2024, kada je subvencija smanjena sa 6,25 na 3,125 bitcoina. Takva smanjenja ugrađena su u protokol i događaju se nakon svakih 210.000 blokova, približno jednom u četiri godine. == Tehnička osnova == === Mreža ravnopravnih čvorova === Bitcoin djeluje preko otvorene mreže čvorova koji međusobno razmjenjuju transakcije i blokove. Ne postoji centralni server, administrator računa niti ustanova koja odobrava uključivanje u mrežu. Svako može pokrenuti odgovarajući softver, povezati se s drugim čvorovima i nezavisno provjeravati pravila protokola. Puni čvor preuzima blokove od geneznog bloka do najnovijeg poznatog stanja i provjerava valjanost svake transakcije. Odbacuje blokove koji krše pravila, uključujući one koji sadrže neispravne potpise, stvaraju previše novih jedinica ili pokušavaju potrošiti već potrošeni izlaz.<ref name="BitcoinOperating">{{cite web |title=Operating Modes |website=Bitcoin Developer Documentation |url=https://developer.bitcoin.org/devguide/operating_modes.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Laki novčanici ne čuvaju cijeli blockchain, nego podatke dobivaju od punih čvorova i provjeravaju ih pojednostavljenim metodama. Takav pristup smanjuje zahtjeve za pohranom i mrežnim saobraćajem, ali uvodi veću zavisnost od drugih učesnika. === Blockchain === [[Datoteka:Bitcoin Block Data.svg|mini|desno|350px|Pojednostavljena struktura Bitcoinova bloka, koji sadrži zaglavlje i skup transakcija.]] Bitcoinov blockchain javna je, hronološki uređena evidencija potvrđenih transakcija. Svaki blok sadrži kriptografski sažetak prethodnog bloka, čime se blokovi povezuju u lanac. Naknadna promjena starijeg zapisa izmijenila bi njegov sažetak i prekinula veze prema svim kasnijim blokovima.<ref name="BlockChainGuide">{{cite web |title=Block Chain |website=Bitcoin Developer Documentation |url=https://developer.bitcoin.org/devguide/block_chain.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Zaglavlje bloka sadrži verziju, sažetak prethodnog bloka, korijen [[Merkleovo stablo|Merkleova stabla]] transakcija, vremensku oznaku, ciljanu težinu i nonce. Merkleovo stablo omogućava provjeru da je transakcija uključena u određeni blok bez obrade svih drugih transakcija u njemu. Novi blok u prosjeku nastaje svakih deset minuta. Taj razmak nije stalan; pojedini blokovi mogu biti pronađeni za nekoliko sekundi, dok se na druge čeka znatno duže. Protokol nakon svakih 2016 blokova prilagođava težinu tako da se prosječni razmak približno zadrži uprkos promjenama ukupne računarske snage. Ako dva rudara gotovo istovremeno objave valjane blokove, mreža se može privremeno podijeliti na dvije grane. Čvorovi nastavljaju rad na grani s najvećom ukupnom količinom dokaza rada. Kada jedna grana dobije prednost, njeni blokovi postaju dio prihvaćene historije, dok se blokovi druge grane napuštaju. === Transakcije === Bitcoin ne vodi račune s jedinstvenim saldom na način bankovnog sistema. Umjesto toga koristi model nepotrošenih izlaza transakcija, poznatih kao UTXO ({{jez-en|unspent transaction output}}). Novčanik izračunava raspoloživa sredstva zbrajanjem izlaza koje korisnik može potrošiti odgovarajućim privatnim ključem.<ref name="TransactionsGuide">{{cite web |title=Transactions |website=Bitcoin Developer Documentation |url=https://developer.bitcoin.org/devguide/transactions.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Svaka transakcija navodi jedan ili više ranijih izlaza kao ulaze te stvara nove izlaze. Ukupna vrijednost izlaza ne može premašiti vrijednost ulaza. Razlika između njih predstavlja naknadu koju može preuzeti rudar čiji blok uključi transakciju. Korisnik transakciju odobrava [[digitalni potpis|digitalnim potpisom]] izrađenim privatnim ključem. Čvorovi provjeravaju potpis pomoću odgovarajućeg javnog ključa ili podataka definiranih skriptom. Privatni ključ ne šalje se mreži i ne može se izvesti iz javnog potpisa primjenom trenutno poznatih praktičnih metoda. Transakcije se najprije šire mrežom i ulaze u skup nepotvrđenih zapisa. Potvrdu dobijaju kada ih rudar uključi u blok. Svaki naredni blok povećava broj potvrda i otežava izmjenu historije. Za manje iznose pojedini primaoci prihvataju transakciju nakon jedne potvrde ili čak prije uključivanja u blok, dok se za veće vrijednosti obično čeka više potvrda.<ref name="PaymentProcessing">{{cite web |title=Payment Processing |website=Bitcoin Developer Documentation |url=https://developer.bitcoin.org/devguide/payment_processing.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> === Adrese i skripte === Bitcoin adresa sažeti je prikaz uvjeta pod kojima se određeni izlaz može potrošiti. Rane adrese počinjale su uglavnom brojem 1, dok adrese zasnovane na ''Pay to Script Hashu'' često počinju brojem 3. Noviji format Bech32 koristi prefiks ''bc1'' i smanjuje mogućnost greške pri prepisivanju. Adresa nije isto što i korisnički račun. Jedan novčanik može stvarati veliki broj adresa, a preporučuje se korištenje nove adrese za svaku uplatu radi lakšeg računovodstva i smanjenja mogućnosti povezivanja transakcija. Bitcoinov skriptni jezik omogućava jednostavne i složenije uvjete trošenja. Sredstva se, naprimjer, mogu zaštititi zahtjevom za više potpisa, vremenskim zaključavanjem ili kombinacijom kriptografskih uvjeta. Jezik nije općenamjenski i namjerno ne podržava neograničene petlje, čime se smanjuje mogućnost da transakcija zahtijeva beskonačno izvršavanje. == Rudarenje i dokaz rada == [[Rudarenje kriptovaluta|Rudarenje]] je postupak kojim se transakcije grupiraju u nove blokove i osigurava hronološki redoslijed blockchaina. Rudari sastavljaju kandidatski blok i mijenjaju vrijednosti u njegovu zaglavlju dok ne pronađu sažetak manji od cilja koji određuje mrežna težina.<ref name="MiningGuide">{{cite web |title=Mining |website=Bitcoin Developer Documentation |url=https://developer.bitcoin.org/devguide/mining.html |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Bitcoin koristi dvostruku primjenu algoritma [[SHA-2|SHA-256]]. Pronalaženje odgovarajućeg sažetka zahtijeva veliki broj pokušaja, dok ga ostali čvorovi mogu brzo provjeriti. Vjerovatnoća pronalaska bloka približno odgovara udjelu rudara u ukupnoj mrežnoj računarskoj snazi. Rudar prihvaćenog bloka dobija subvenciju novostvorenih bitcoina i naknade transakcija uključenih u blok. Subvencija je počela s 50 bitcoina i prepolovljava se nakon svakih 210.000 blokova. Smanjena je na 25 bitcoina 2012, 12,5 u 2016, 6,25 u 2020. i 3,125 u 2024. Kako se subvencija približava nuli, očekuje se da će naknade postajati sve važniji izvor prihoda rudara. Individualni rudari mogu raditi samostalno, ali zbog velike težine većina udružuje računarsku snagu u rudarske skupove. Skup raspodjeljuje nagrade prema doprinosu članova, čime smanjuje vremenske razmake između isplata. Koncentracija velikog dijela računarske snage u malom broju skupova izaziva zabrinutost zbog mogućeg utjecaja na mrežu. Učesnik koji kontrolira većinu ukupne snage mogao bi pokušati promijeniti redoslijed novijih transakcija, izvršiti dvostruko trošenje vlastitih sredstava ili privremeno cenzurirati pojedine transakcije. Takav napad ne bi omogućio stvaranje proizvoljne količine bitcoina, izmjenu pravila koja puni čvorovi ne prihvataju niti trošenje sredstava bez odgovarajućeg privatnog ključa. == Ponuda i monetarna pravila == Nove jedinice nastaju isključivo kao dio nagrade za prihvaćeni blok. Raspored izdavanja određen je protokolom, pa nijedna centralna ustanova ne može samostalno povećati ponudu. Zbog periodičnog prepolovljavanja broj novostvorenih bitcoina opada geometrijski, a ukupna ponuda približava se granici od 21 milion. Posljednji dijelovi novih bitcoina prema sadašnjim pravilima trebali bi biti izdati oko 2140. Nakon toga rudari bi prihod ostvarivali samo iz transakcijskih naknada. Budući da su iznosi predstavljeni cijelim brojem satoshija, konačna ponuda bit će nešto manja od tačno 21 milion. Monetarni raspored može se tehnički promijeniti izmjenom softvera, ali bi takvu izmjenu morali dobrovoljno prihvatiti čvorovi i ostali učesnici. Verzija koja bi jednostrano povećala ponudu bila bi odbijena od čvorova koji nastave primjenjivati postojeća pravila, pa bi mogla stvoriti odvojenu mrežu. Nisu svi izrudarenii bitcoini dostupni za promet. Dio privatnih ključeva izgubljen je ili uništen, a pojedine jedinice namjerno su poslane na adrese s kojih ih nije moguće potrošiti. Tačan broj trajno izgubljenih jedinica nije poznat. == Novčanici i čuvanje ključeva == Bitcoin novčanik ne čuva digitalne kovanice kao datoteke, nego privatne ključeve i podatke potrebne za sastavljanje transakcija. Sredstva ostaju zabilježena na blockchainu, dok ključ omogućava dokazivanje prava na njihovo trošenje. Programski novčanici rade na računarima ili mobilnim uređajima. Hardverski novčanici ključeve čuvaju u posebno oblikovanom uređaju i potpisuju transakcije bez njihova izlaganja računaru. Papirni novčanici sadrže ispisane ključeve ili početne riječi, ali njihova sigurnost zavisi od pravilnog stvaranja, štampanja i fizičkog čuvanja. Hijerarhijski deterministički novčanici iz jednog početnog niza riječi stvaraju velik broj ključeva. Sigurnosna kopija tog niza omogućava obnovu novčanika, ali osoba koja ga pribavi može preuzeti sva povezana sredstva. Za razliku od bankovnog računa, ne postoji centralna služba koja može poništiti neovlaštenu transakciju ili izdati novi ključ nakon gubitka. Skrbničke berze i druge usluge mogu čuvati ključeve u ime korisnika. Time pojednostavljuju kupovinu i trgovanje, ali korisnik zavisi od solventnosti, sigurnosti i poštenja posrednika. Stečajevi i hakerski napadi na berze doveli su do velikih gubitaka i popularizirali izreku "nisu tvoji ključevi, nisu tvoji bitcoini". == Skaliranje mreže == Glavni blockchain ima ograničen prostor u svakom bloku. Kada broj transakcija premaši raspoloživi kapacitet, korisnici se takmiče višim naknadama kako bi rudari njihove transakcije uključili ranije. Ovo ograničenje dovelo je do dugotrajnih rasprava o veličini blokova i načinu povećanja propusnosti. Segregated Witness, aktiviran 2017, premjestio je dio podataka o potpisima u posebnu strukturu i uveo obračun težine bloka. Time je povećan praktični kapacitet, riješen problem izmjenjivosti identifikatora transakcije i stvorena osnova za efikasnije protokole izvan glavnog lanca.<ref>{{cite web |last=Lombrozo |first=Eric |last2=Lau |first2=Johnson |last3=Wuille |first3=Pieter |title=Segregated Witness (Consensus layer) |website=Bitcoin Improvement Proposals |id=BIP 141 |date=2015 |url=https://github.com/bitcoin/bips/blob/master/bip-0141.mediawiki |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Lightning Network mreža je platnih kanala u kojima korisnici mogu izvršiti veći broj prijenosa bez upisivanja svake promjene na glavni blockchain. Na blockchainu se bilježe otvaranje i zatvaranje kanala, dok se međusobna plaćanja razmjenjuju izvan njega. Sistem omogućava brže i jeftinije prijenose manjih iznosa, ali zahtijeva upravljanje likvidnošću, dostupnost čvorova i dodatne sigurnosne mehanizme.<ref>{{cite conference |last=Poon |first=Joseph |last2=Dryja |first2=Thaddeus |title=The Bitcoin Lightning Network: Scalable Off-Chain Instant Payments |year=2016 |url=https://lightning.network/lightning-network-paper.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Druga rješenja uključuju spajanje većeg broja isplata u jednu transakciju, učinkovitije formate potpisa, bočne lance i skrbničke sisteme. Svaki pristup donosi drukčiji odnos između brzine, troškova, privatnosti i potrebe za povjerenjem. == Privatnost == Bitcoinove transakcije javne su i trajno dostupne na blockchainu. Adrese neposredno ne otkrivaju ime vlasnika, ali se njihove aktivnosti mogu grupirati i povezati s identitetom pomoću obrazaca trošenja, mrežnih podataka, informacija berzi i podataka koje korisnik objavi.<ref>{{cite journal |last=Meiklejohn |first=Sarah |last2=Pomarole |first2=Marjori |last3=Jordan |first3=Grant |last4=Levchenko |first4=Kirill |last5=McCoy |first5=Damon |last6=Voelker |first6=Geoffrey M. |last7=Savage |first7=Stefan |title=A Fistful of Bitcoins: Characterizing Payments Among Men with No Names |journal=Proceedings of the 2013 Internet Measurement Conference |pages=127–140 |year=2013 |doi=10.1145/2504730.2504747}}</ref> Berze u mnogim državama moraju prikupljati identifikacijske podatke korisnika i prijavljivati sumnjive transakcije. Povlačenje sredstava s takve berze može povezati stvarnu osobu s određenom adresom, nakon čega je moguće pratiti dio daljnjeg kretanja sredstava. Korištenje nove adrese za svaku uplatu smanjuje jednostavno povezivanje, ali ne pruža potpunu anonimnost. CoinJoin i slični postupci kombinuju ulaze i izlaze više korisnika kako bi otežali analizu, dok Lightning Network ne objavljuje svaku pojedinačnu uplatu na glavnom blockchainu. Ipak, i ti sistemi imaju ograničenja i ne jamče anonimnost. Javna priroda evidencije izaziva i pitanje zamjenjivosti. Ako su pojedine jedinice povezane s krađom ili nezakonitim tržištima, berze i trgovci mogu ih odbiti ili zamrznuti, iako su tehnički jednake drugim jedinicama. == Sigurnost == Bitcoinov sigurnosni model zasniva se na kombinaciji kriptografskih potpisa, nezavisne provjere pravila i ekonomskog troška izmjene blockchaina. Dok god pošteni učesnici raspolažu većim dijelom računarske snage i korisnici čuvaju privatne ključeve, napadaču je teško promijeniti potvrđenu historiju.<ref name="Nakamoto"/> Rizici se mogu pojaviti na više nivoa. Greška u protokolu ili njegovoj implementaciji mogla bi ugroziti mrežu, dok ranjivosti u novčanicima, operativnim sistemima i berzama mogu omogućiti krađu ključeva. Phishing, lažne aplikacije i prevare često ciljaju korisnike umjesto kriptografskog sistema. U augustu 2010. iskorištena je greška u provjeri brojčanih vrijednosti i stvoreno je više od 184 milijarde nevažećih bitcoina. Programeri su objavili ispravku, a čvorovi su prešli na verziju lanca bez sporne transakcije. Događaj je poznat kao incident prekoračenja vrijednosti i predstavlja najozbiljniju potvrđenu grešku u ranoj historiji protokola.<ref>{{cite web |title=CVE-2010-5139 |publisher=National Vulnerability Database |url=https://nvd.nist.gov/vuln/detail/CVE-2010-5139 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Kvantni računari dovoljno velike snage mogli bi u budućnosti ugroziti algoritme digitalnih potpisa koje Bitcoin koristi. Takvi uređaji trenutno ne mogu praktično izračunati Bitcoinove privatne ključeve, ali istraživači razmatraju mogućnost prelaska na postkvantne potpise prije nego što prijetnja postane stvarna. == Ekonomska svojstva == Bitcoin nema centralnog izdavaoca, zakonski određenu nominalnu vrijednost niti obavezu otkupa u drugoj valuti. Njegova tržišna cijena nastaje ponudom i potražnjom na berzama i u izravnim transakcijama. Pristalice ga opisuju kao digitalno oskudnu imovinu i sredstvo zaštite od monetarne inflacije. Fiksni raspored izdavanja uspoređuje se sa zlatom, zbog čega se koristi izraz "digitalno zlato". Kritičari navode da nema novčani tok ni temeljnu vrijednost koja se može procijeniti uobičajenim metodama, te da cijena u velikoj mjeri zavisi od očekivanja buduće potražnje. Bitcoin može ispunjavati pojedine funkcije novca kao sredstvo razmjene, obračunska jedinica i čuvar vrijednosti, ali njihova razvijenost zavisi od tržišta i mjesta upotrebe. Visoka nestabilnost otežava određivanje cijena i kratkoročno čuvanje kupovne moći, dok konačnost prijenosa i mogućnost prekograničnog slanja mogu biti korisne u pojedinim oblicima plaćanja.<ref name="Bohme"/> Tržište djeluje neprekidno, bez uobičajenog zatvaranja vikendom i praznicima. Cijene se mogu razlikovati među berzama zbog likvidnosti, regulatornih ograničenja i troškova prijenosa. Arbitražni trgovci iskorištavaju razlike kupovinom na jednom i prodajom na drugom tržištu. Vlasništvo je neravnomjerno raspoređeno. Velike adrese mogu pripadati pojedincima, berzama ili skrbničkim službama koje drže sredstva velikog broja korisnika, zbog čega se raspodjela osoba ne može neposredno izvesti iz blockchaina. Ipak, istraživanja ukazuju na znatnu koncentraciju imovine i rudarske snage.<ref>{{cite report |last=Makarov |first=Igor |last2=Schoar |first2=Antoinette |title=Blockchain Analysis of the Bitcoin Market |publisher=National Bureau of Economic Research |series=NBER Working Paper 29396 |year=2021 |doi=10.3386/w29396}}</ref> == Upotreba == === Plaćanja === Bitcoin se može slati bez izravnog učešća banke, kartične kuće ili sistema međunarodnih doznaka. Primalac korisniku dostavlja adresu ili [[QR-kod]], a pošiljalac određuje iznos i naknadu. Transakcija se nakon potpisivanja širi mrežom i ne može se jednostrano opozvati. Trgovci mogu prihvatati bitcoin izravno ili preko procesora plaćanja koji ga odmah pretvara u lokalnu valutu. Izravno prihvatanje uklanja mogućnost povrata kartične transakcije, ali trgovca izlaže promjeni cijene i zahtijeva upravljanje ključevima. Naknade ne zavise izravno od poslanog iznosa, nego uglavnom od veličine transakcije u bajtovima i trenutne potražnje za prostorom u blokovima. Transakcija s velikim brojem ulaza može zato biti skuplja od prijenosa mnogo veće vrijednosti s manjim brojem podataka. === Bankomati i fizički pristup === [[Datoteka:Bitcoin ATM.jpeg|mini|lijevo|250px|Dvosmjerni Bitcoinov automat u [[Toronto|Torontu]], namijenjen kupovini i prodaji bitcoina za gotovinu.]] Bitcoinovi automati omogućavaju kupovinu, a pojedini i prodaju bitcoina za gotovinu. Korisnik obično skenira adresu novčanika i polaže novac, nakon čega operater šalje odgovarajuću količinu bitcoina umanjenu za naknadu. Dvosmjerni uređaji omogućavaju i prodaju bitcoina te isplatu gotovine. Takvi uređaji nazivaju se bankomatima, ali uglavnom nisu povezani s bankovnim računom niti djeluju u uobičajenim kartičnim mrežama. Operateri u mnogim državama moraju provjeravati identitet korisnika i primjenjivati propise o sprečavanju pranja novca. === Doznake i prekogranični prijenosi === Bitcoin se koristi za međunarodne prijenose jer mreža ne razlikuje domaće i prekogranične adrese. Korisnik ipak često mora kupiti bitcoin lokalnom valutom i prodati ga na odredištu, što uključuje berzanske naknade, promjenu cijene i regulatorna ograničenja. U državama s nestabilnim valutama ili ograničenim pristupom bankarskim uslugama pojedini korisnici drže bitcoin kao alternativnu imovinu. Takva upotreba ne uklanja rizik gubitka vrijednosti i zavisi od dostupnosti interneta, likvidnog tržišta i sigurnog novčanika. === Ulaganje === Veći dio tržišne aktivnosti odvija se na berzama, gdje se bitcoin kupuje radi špekulacije ili dugoročnog držanja. Ulagači mogu kupiti stvarne jedinice, terminske ugovore, dionice fondova ili druge finansijske proizvode čija je vrijednost povezana s njegovom cijenom. Istraživanja ulaganja u kriptovalute u Hrvatskoj pokazala su da su ulagači uglavnom mlađe osobe, pretežno muškarci, te da velik dio ispitanika razumije visoku volatilnost takve imovine.<ref name="Bosnjak">{{cite journal |last=Bošnjak |first=Antonio |last2=Ostojić |first2=Silvije |title=Razumijevanje ulagača u kriptovalute |journal=Zbornik Veleučilišta u Rijeci |volume=10 |issue=1 |pages=213–232 |year=2022 |doi=10.31784/zvr.10.1.12 |url=https://hrcak.srce.hr/275254 |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Bitcoinova prošla povećanja cijene ne jamče buduće prinose, a gubitak može nastati i bez pada tržišta ako korisnik izgubi ključ ili sredstva drži kod nesolventnog posrednika. == Pravni položaj i regulacija == Pravni položaj Bitcoina razlikuje se među državama. Može biti tretiran kao imovina, roba, virtualna valuta, finansijski instrument ili sredstvo plaćanja. Pojedine države ograničavaju trgovanje i rudarenje, dok druge uređuju berze, skrbničke službe i izdavanje povezanih finansijskih proizvoda. Regulatori se posebno bave sprečavanjem pranja novca, finansiranjem terorizma, porezima, zaštitom potrošača i tržišnim manipulacijama. Decentralizirana mreža nema upravitelja kojem se može narediti poništenje transakcije, pa se pravila najčešće primjenjuju na berze i druge posrednike koji povezuju bitcoin s bankarskim sistemom.<ref name="Bozovic">{{cite journal |last=Božović |first=Miloš |title=Uporednopravni regulatorni odgovori na izazove digitalne imovine |journal=Strani pravni život |volume=67 |issue=3 |pages=447–467 |year=2023 |doi=10.56461/SPZ_23305KJ |url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0039-21382303447B |access-date=31. 7. 2026}}</ref> U [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] pružaoci usluga povezanih s kriptoimovinom podliježu pravilima o licenciranju, zaštiti klijenata i tržišnom ponašanju prema uredbi MiCA. Sama decentralizirana mreža nema izdavaoca, pa se na bitcoin ne primjenjuju sve odredbe namijenjene tokenima koje izdaje određena pravna osoba.<ref>{{cite regulation |title=Regulation (EU) 2023/1114 on markets in crypto-assets |journal=Official Journal of the European Union |date=31. 5. 2023 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1114/oj |access-date=31. 7. 2026}}</ref> === El Salvador === [[El Salvador]] je u septembru 2021. postao prva država koja je bitcoinu dodijelila status zakonskog sredstva plaćanja uz [[američki dolar]]. Zakon je prvobitno obavezivao privredne subjekte da ga prihvate kada imaju potrebne tehničke mogućnosti, a država je uspostavila novčanik Chivo i fond za konverziju bitcoina u dolare.<ref>{{cite news |title=El Salvador becomes first country to adopt bitcoin as legal tender |agency=Reuters |date=7. 9. 2021 |url=https://www.reuters.com/world/americas/el-salvador-leads-world-into-cryptocurrency-debate-2021-09-07/ |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Primjena je nailazila na tehničke poteškoće, ograničenu svakodnevnu upotrebu i protivljenje dijela stanovništva. [[Međunarodni monetarni fond]] upozoravao je na rizike po finansijsku stabilnost, javne finansije i zaštitu potrošača. Zakon je izmijenjen u januaru 2025. u sklopu sporazuma El Salvadora s MMF-om. Prihvatanje bitcoina u privatnom sektoru postalo je dobrovoljno, porezi se plaćaju u američkim dolarima, a uloga javnog sektora u povezanim poslovima ograničena je. Time su uklonjena osnovna obilježja obaveznog zakonskog sredstva plaćanja, iako je bitcoin ostao priznat u salvadorskom pravnom okviru.<ref name="ElSalvador2025"/><ref>{{cite report |title=El Salvador: Request for an Extended Arrangement Under the Extended Fund Facility |publisher=International Monetary Fund |year=2025 |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/cr/2025/english/1slvea2025001-print-pdf.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> == Potrošnja energije i okoliš == Dokaz rada zahtijeva da rudarska oprema neprekidno izvodi kriptografske izračune. S porastom Bitcoinove cijene i nagrada raste poticaj za uključivanje dodatne opreme, što povećava ukupnu potrošnju električne energije. Rudarenje danas uglavnom koriste [[ASIC]] uređaji posebno izrađeni za SHA-256. Oni su efikasniji od procesora i grafičkih kartica, ali brzo zastarijevaju u odnosu na novije modele, što doprinosi nastanku elektronskog otpada.<ref>{{cite journal |last=de Vries |first=Alex |last2=Stoll |first2=Christian |title=Bitcoin's growing e-waste problem |journal=Resources, Conservation and Recycling |volume=175 |pages=105901 |year=2021 |doi=10.1016/j.resconrec.2021.105901}}</ref> Procjene ukupne potrošnje razlikuju se zbog promjena u računarskoj snazi, efikasnosti uređaja i izvorima energije. Emisije stakleničkih plinova zavise od toga koristi li se ugalj, prirodni gas, hidroenergija, vjetar, sunčeva energija ili višak električne energije koji bi inače ostao neiskorišten.<ref>{{cite journal |last=Stoll |first=Christian |last2=Klaaßen |first2=Lena |last3=Gallersdörfer |first3=Ulrich |title=The Carbon Footprint of Bitcoin |journal=Joule |volume=3 |issue=7 |pages=1647–1661 |year=2019 |doi=10.1016/j.joule.2019.05.012}}</ref> Zagovornici navode da rudarenje može iskoristiti višak obnovljive energije, potaknuti izgradnju proizvodnih kapaciteta i monetizirati energiju na udaljenim mjestima. Kritičari odgovaraju da takva upotreba može povećati ukupnu potražnju, produžiti rad fosilnih elektrana ili oduzeti čistu energiju drugim potrošačima. Potrošnja mreže nije neposredno proporcionalna broju transakcija. Većina energije troši se u nadmetanju za nagradu bloka, pa se ne može jednostavno tvrditi da jedna dodatna transakcija uzrokuje određenu količinu potrošnje. Ipak, ograničeni kapacitet glavnog lanca znači da je potrošnja po zabilježenoj transakciji visoka u usporedbi s centraliziranim platnim sistemima. == Kriminal i zloupotrebe == Bitcoin se koristi u zakonitim i nezakonitim poslovima. Pseudonimne adrese i mogućnost prijenosa bez banke privukle su trgovce na internetskim crnim tržištima, počinioce iznude, prevarante i osobe koje pokušavaju prikriti porijeklo sredstava. Napadači koji koriste [[ucjenjivački softver]] često zahtijevaju plaćanje u bitcoinu jer se sredstva mogu primiti bez klasičnog bankovnog računa. Javnost blockchaina istovremeno omogućava istražiteljima praćenje tokova novca, a identitet se može otkriti kada sredstva stignu do regulirane berze.<ref>{{cite journal |last=Foley |first=Sean |last2=Karlsen |first2=Jonathan R. |last3=Putniņš |first3=Tālis J. |title=Sex, Drugs, and Bitcoin: How Much Illegal Activity Is Financed through Cryptocurrencies? |journal=Review of Financial Studies |volume=32 |issue=5 |pages=1798–1853 |year=2019 |doi=10.1093/rfs/hhz015}}</ref> Mješalice transakcija pokušavaju prekinuti izravnu vezu između ulaznih i izlaznih adresa. Regulatorna tijela pojedine takve usluge smatraju sredstvima za pranje novca, dok zagovornici privatnosti navode da korisnici javne evidencije imaju legitiman interes za skrivanje vlastitih finansijskih aktivnosti. Prevare povezane s bitcoinom uključuju lažne berze, investicijske piramide, krađu identiteta, lažne nagradne podjele i obećanja zajamčenog prinosa. Sama upotreba naziva Bitcoin ne znači da je projekt povezan s njegovom mrežom ili razvojnim timom. == Upravljanje i razvoj == Bitcoin nema kompaniju, izvršnog direktora niti formalno članstvo. Softver razvijaju nezavisni programeri, a izmjene se raspravljaju javno i objavljuju kroz prijedloge poboljšanja Bitcoina, poznate kao BIP-ovi. Programeri mogu napisati novu verziju softvera, ali ne mogu prisiliti korisnike da je pokrenu. Puni čvorovi samostalno biraju pravila koja prihvataju, rudari biraju koje transakcije uključuju u blokove, a berze i trgovci odlučuju koju mrežu smatraju Bitcoinom. Meko račvanje uvodi stroža pravila koja mogu ostati kompatibilna sa starijim čvorovima, dok tvrdo račvanje stvara pravila koja stariji softver ne prihvata. Ako dio učesnika zadrži staru verziju, mogu nastati dvije trajno odvojene mreže i dvije digitalne imovine. Ovakav način upravljanja smanjuje mogućnost da jedna osoba samostalno mijenja protokol, ali može usporiti donošenje odluka i izazvati dugotrajne sporove. Utjecaj nije ravnomjerno raspoređen: programeri, veliki rudarski skupovi, berze, skrbničke službe i vlasnici kapitala mogu imati veći praktični utjecaj od pojedinačnih korisnika. == Prijem i kritike == Bitcoin je privukao pristalice [[libertarijanizam|libertarijanskih]], cypherpunk i tržišno orijentiranih ideja jer omogućava prijenos vrijednosti bez neposredne kontrole države ili banke. Dio ekonomista povezuje ga s prijedlozima konkurentskih privatnih valuta i ograničavanja monetarnog monopola centralnih banaka.<ref>{{cite report |title=Virtual Currency Schemes |publisher=European Central Bank |date=oktobar 2012 |url=https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemes201210en.pdf |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Drugi autori smatraju da se novac ne može odvojiti od društvenih ustanova i političkog autoriteta te da Bitcoin umjesto uklanjanja povjerenja stvara nove oblike povjerenja u programere, rudare, berze i tržište.<ref>{{cite journal |last=Dodd |first=Nigel |title=The Social Life of Bitcoin |journal=Theory, Culture & Society |volume=35 |issue=3 |pages=35–56 |year=2018 |doi=10.1177/0263276417746464}}</ref> Više ekonomista opisivalo je rast cijene kao špekulativni balon. Kritike se zasnivaju na velikim promjenama cijene, odsustvu novčanog toka i ponašanju ulagača koji kupuju uglavnom u očekivanju daljnjeg rasta. Zagovornici odgovaraju da nova monetarna mreža prolazi kroz fazu utvrđivanja cijene i da volatilnost može opadati s većom likvidnošću. Centralne banke upozoravaju da bitcoin nema zaštitu depozita, zajamčenu vrijednost ni mogućnost povrata pogrešno poslanih sredstava. Istovremeno proučavaju njegov utjecaj na platne sisteme i razvijaju vlastite [[digitalna valuta centralne banke|digitalne valute centralnih banaka]], koje se od Bitcoina razlikuju po centraliziranom izdavanju i upravljanju.<ref name="Milutinovic" /><ref>{{cite journal |last=Lekpek |first=Ahmedin |title=Kriptovalute u islamskom finansijskom sistemu kroz prizmu šerijatskih standarda |journal=Anali Pravnog fakulteta u Beogradu |volume=69 |issue=2 |pages=371–391 |year=2021 |doi=10.51204/Anali_PFBU_21205A |url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0003-25652102371L |access-date=31. 7. 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Živanović |first=Vladimir |title=Nove tehnologije i uloga kriptovaluta na nivou investicionog portfolija |journal=Finansije |volume=77 |issue=1 |pages=1–20 |year=2022 |url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=1820-31592201001Q |access-date=31. 7. 2026}}</ref> == Kulturni utjecaj == Bitcoin je postao simbol šireg pokreta kriptovaluta i blockchain tehnologije. Njegov znak pojavljuje se na fizičkim suvenirskim kovanicama, odjeći, muralima, umjetničkim djelima i političkim kampanjama, iako fizički predmeti sami po sebi nisu bitcoin. Datum kupovine dviju pizza, 22. maj, obilježava se kao Bitcoin Pizza Day. Događaj se koristi kao primjer promjene vrijednosti i prvih pokušaja primjene digitalne valute u svakodnevnoj trgovini. Identitet Satoshija Nakamota ostao je predmet novinarskih istraga, knjiga i dokumentarnih filmova. Više osoba predstavljeno je kao mogući tvorac, ali nijedna nije pružila općeprihvaćen kriptografski dokaz. Britanski sud utvrdio je 2024. da [[Craig Steven Wright]] nije Nakamoto niti autor izvornog rada i početnog softvera.<ref>{{cite court |litigants=Crypto Open Patent Alliance protiv Craiga Stevena Wrighta |court=Visoki sud Engleske i Walesa |date=20. 5. 2024 |url=https://www.judiciary.uk/judgments/copa-v-wright/ |title=COPA v Wright |access-date=31. 7. 2026}}</ref> Naziv Bitcoin upotrebljava se i za projekte koji su nastali račvanjem njegova koda, među kojima su Bitcoin Cash, [[Bitcoin SV]] i Bitcoin Gold. Te mreže imaju vlastita pravila i digitalne jedinice te nisu zamjenjive s bitcoinom na glavnoj mreži. == Također pogledajte == * [[Satoshi Nakamoto]] * [[Blockchain]] * [[Kriptovaluta]] * [[Historija Bitcoina]] * [[Bitcoin Core]] * [[Bitcoin Cash]] * [[Lightning Network]] * [[Rudarenje kriptovaluta]] * [[Dokaz rada]] * [[Digitalni potpis]] * [[Kriptografija javnog ključa]] * [[Dvostruko trošenje]] * [[Elektronski novac]] * [[Digitalni novčanik]] * [[Decentralizirane finansije]] * [[Nezamjenjivi token]] * [[Digitalna valuta centralne banke]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Antonopoulos |first=Andreas M. |title=Mastering Bitcoin: Programming the Open Blockchain |url=https://archive.org/details/masteringbitcoin0002anto |edition=2 |publisher=O'Reilly Media |year=2017 |isbn=978-1-4919-5438-6}} * {{cite book |last=Narayanan |first=Arvind |last2=Bonneau |first2=Joseph |last3=Felten |first3=Edward |last4=Miller |first4=Andrew |last5=Goldfeder |first5=Steven |title=Bitcoin and Cryptocurrency Technologies |url=https://archive.org/details/bitcoincryptocur0000nara |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17169-2}} * {{cite book |last=Popper |first=Nathaniel |title=Digital Gold: Bitcoin and the Inside Story of the Misfits and Millionaires Trying to Reinvent Money |url=https://archive.org/details/digitalgoldbitco0000popp |publisher=Harper |year=2015 |isbn=978-0-06-236249-0}} * {{cite book |last=Ammous |first=Saifedean |title=The Bitcoin Standard: The Decentralized Alternative to Central Banking |url=https://archive.org/details/bitcoinstandardd0000ammo |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-119-47386-2}} * {{cite journal |last=Milutinović |first=Monika |title=Kripto valute |journal=Pravo – teorija i praksa |volume=35 |issue=1–3 |pages=105–124 |year=2018 |doi=10.5937/ptp1801105M}} * {{cite journal |last=Bošnjak |first=Antonio |last2=Ostojić |first2=Silvije |title=Razumijevanje ulagača u kriptovalute |journal=Zbornik Veleučilišta u Rijeci |volume=10 |issue=1 |pages=213–232 |year=2022 |doi=10.31784/zvr.10.1.12}} * {{cite journal |last=Čulinović-Herc |first=Edita |last2=Kunda |first2=Ivana |last3=Zubović |first3=Antonija |title=Kako osigurati primjenu etične blockchain tehnologije u financijskom sektoru? |journal=Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta u Rijeci |volume=43 |issue=1 |pages=1–34 |year=2022 |doi=10.30925/zpfsr.43.1.1}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bitcoin}} * [https://bitcoin.org/ Bitcoin.org] * [https://bitcoincore.org/ Bitcoin Core] * [https://github.com/bitcoin/bitcoin Izvorni kod Bitcoin Corea] * [https://developer.bitcoin.org/ Tehnička dokumentacija] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bitcoin}} [[Kategorija:Kriptovalute]] i03if01rez6fobzd8ya7c4wccpb6gnu 0 536388 3921993 3918581 2026-08-25T02:40:51Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921993 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightblue | naziv = Srpska gologlavka | slika = Psilocybe serbica 110792.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = Srpska gologlavka | regnum = [[Fungi]] | divisio = [[Basidiomycota]] | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Agaricales]] | familia = [[Hymenogastraceae]] | genus = '''''[[Psilocybe]]''''' | species = '''''Psilocybe serbica''''' | dvoimeno = ''Psilocybe serbica'' | dvoimeno_autorstvo = [[Meinhard Michael Moser|Moser]] & [[Egon Horak|Horak]] (1969) }} '''''Srpska gologlavka''''' ([[latinski jezik|lat.]] ''Psilocybe serbica''; [[slovenski jezik|sl.]] ''srbska gologlavka''; [[makedonski jezik|mk.]] ''српска гологлавка''; [[srpski jezik|sr.]] ''srpska gologlavka'')<ref>{{cite web |title=Srbska gologlavka |url=https://www.gobe.si/Gobe/PsilocybeSerbica |publisher=Gobarsko društvo Lisička Maribor |access-date=1. 8. 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Srpska gologlavka |url=https://redlist.moepp.gov.mk/psilocybe-serbica/ |publisher=Ministry of environment of The Republic of North Macedonia |access-date=1. 8. 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.inaturalist.org/taxa/518938-Psilocybe-serbica#taxonomy-tab |title=Psilocybe serbica, srbska gologlavka |website=iNaturalist |access-date=1. 8. 2026 }}</ref> je vrsta [[Psihoaktivne gljive|psihoaktivne gljive]] iz roda [[gologlavki]], porodice [[Hymenogastraceae]]. Sadrži psihoaktivna jedinjenja [[psilocibin]] i [[psilocin]].<ref name="Borovicka2006">{{cite journal |author=Borovička, J. |title=Notes on ''Psilocybe serbica'' and related species |url=https://archive.org/details/czech-mycology_2006-08_58_1-2/page/31 |journal=Czech Mycology |year=2006 |volume=58 |issue=1–2 |pages=31–38}}</ref> Blisko je srodna vrsti ''[[Psilocybe cyanescens]]'', od koje se razlikuje po mikroskopskim karakteristikama. == Taksonomija == Vrstu su prvi opisali austrijski mikolozi [[Meinhard Michael Moser]] i [[Egon Horak]] na osnovu primjeraka pronađenih u Srbiji 1969. godine.<ref name="Moser1969">{{cite journal |author=Moser, M.; Horak, E. |title=''Psilocybe serbica'' spec. nov., eine neue ''Psilocybe''-Art aus Serbien |journal=Zeitschrift für Pilzkunde |year=1969 |volume=34 |issue=3–4 |pages=137–144 }}</ref> Kasnija molekularno-genetička i morfološka istraživanja pokazala su da su taksoni ''Psilocybe bohemica'', ''Psilocybe moravica'' i ''Psilocybe arcana'', koji su ranije smatrani zasebnim vrstama, zapravo sinonimi vrste ''Psilocybe serbica''.<ref name="Borovicka2006" /><ref name="Borovicka2011">{{cite journal |author=Borovička, J.; Noordeloos, M.E.; Gryndler, M.; Oborník, M. |title=Molecular phylogeny of ''Psilocybe cyanescens'' complex in Europe, with focus on ''P. serbica'' |journal=Mycological Progress |year=2011 |volume=10 |issue=2 |pages=149–164 }}</ref> == Opis == * '''Šešir:''' Prečnika od 1 do 4 cm. U početku je ispupčen do zvonast, a kasnije postaje ravniji. Površina je glatka, a u vlažnim uslovima sluzava. Boja varira od smeđe-narandžaste do svijetlosmeđe; pri sušenju posvjetljuje (higrofanska osobina).<ref name="Moser1969" /> * '''Listići:''' Prirasli ili blago silazni niz stručak, u početku svijetli, a sazrijevanjem spora postaju tamnosmeđi do ljubičasto-smeđi. * '''Stručak:''' Visok 4–8 cm i debeo 2–3 mm. Cilindričan je, svilenkasto bijel, a pri oštećenju ili starenju poprima plavičastu ili zelenkastu boju. * '''Meso:''' Bjelkasto do žućkasto, pri oštećenju i izlaganju zraku izrazito poplavi.<ref name="Moser1969" /> * '''Otisak spora:''' Tamnoljubičasto-smeđ. Spore su eliptične, glatke, veličine 10–13 × 6–7,5 µm.<ref name="Borovicka2006" /> == Rasprostranjenost i ekologija == ''Srpska gologlavka'' je [[Saprofit|saprofitska]] gljiva. Raste u manjim grupama ili busenima na trulom drvetu listopadnog i četinarskog drveća, ostacima grana i drvnom materijalu.<ref name="Borovicka2006" /> Rasprostranjena je u srednjoj i jugoistočnoj Evropi, pa je česta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], Sloveniji, Srbiji, Češkoj, Slovačkoj i Austriji.<ref name="Borovicka2011" /> Plodišta se pojavljuju od kasnog ljeta do kasne jeseni, najčešće od septembra do novembra. == Biohemija == Gljiva sadrži [[alkaloid]]e psilocibin, psilocin i [[beocistin]], koji imaju psihoaktivno djelovanje.<ref name="Gartz1996">{{cite book |author=Gartz, J. |title=Magic Mushrooms Around the World |url=https://archive.org/details/magicmushroomsar0000gart |year=1996 |publisher=LIS Publications |isbn=978-0-9653399-0-2 }}</ref> Kao i kod drugih vrsta roda ''Psilocybe'', oštećeni dijelovi plodnog tijela mogu poplaviti zbog oksidacije spojeva povezanih s psilocibinom. == Reference == {{Reference}} [[Kategorija:Gljive]] [[Kategorija:Gologlavke]] [[Kategorija:Hymenogastraceae]] [[Kategorija:Psihoaktivne gljive]] 49wdjfgcjkawppjamqkmra3wya5g4hf 0 536390 3921931 3919335 2026-08-24T21:33:51Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921931 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Autoencoder-bottleneck-layer.png|mini|desno|360px|[[Autoenkoder]] preslikava ulazne podatke u sažetu latentnu reprezentaciju, iz koje ih dekoder pokušava rekonstruirati.]] '''Latentni prostor''' ({{jez-en|latent space}}) apstraktni je [[matematički prostor]] u kojem [[statistički model]] ili model [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] predstavlja podatke pomoću skrivenih, odnosno latentnih varijabli. Svaki podatkovni uzorak u takvom prostoru odgovara tački ili [[vektor]]u čije koordinate ne moraju neposredno predstavljati mjerljiva svojstva iz izvornog skupa podataka, nego osobine koje je model izdvojio kao korisne za rekonstrukciju, razlikovanje, grupiranje ili generiranje novih uzoraka.<ref name="Bengio2013">{{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}}</ref> Latentni prostor obično ima manje dimenzija od izvornog prostora podataka, zbog čega može služiti za [[redukcija dimenzionalnosti|redukciju dimenzionalnosti]], [[kompresija podataka|kompresiju]], vizualizaciju i izdvajanje značajki. U [[generativni model|generativnim modelima]] predstavlja prostor iz kojeg se biraju ili u kojem se mijenjaju latentni vektori, a zatim se dekodiranjem pretvaraju u slike, tekst, zvuk, molekule ili druge podatke. Blizina dviju tačaka često označava sličnost odgovarajućih uzoraka, ali geometrija prostora zavisi od arhitekture, funkcije gubitka, podataka za obuku i uvedenih ograničenja.<ref name="GoodfellowBook">{{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3 |url=https://www.deeplearningbook.org/ |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pojam se upotrebljava u [[statistika|statistici]], [[obrada signala|obradi signala]], [[računarski vid|računarskom vidu]], [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]], [[bioinformatika|bioinformatici]] i drugim oblastima. U klasičnim modelima latentne varijable mogu predstavljati neopažene uzroke ili faktore, dok u [[duboko učenje|dubokom učenju]] latentne reprezentacije najčešće nastaju kao aktivacije skrivenih slojeva [[vještačka neuronska mreža|neuronske mreže]].<ref name="Cunningham2022">{{cite journal |last=Cunningham |first=John P. |last2=Yu |first2=Byron M. |title=Dimensionality reduction for large-scale neural recordings |journal=Nature Neuroscience |volume=17 |issue=11 |pages=1500–1509 |year=2014 |doi=10.1038/nn.3776}}</ref> == Terminologija == Pridjev "latentan" označava nešto što postoji, ali nije neposredno opaženo ili izmjereno. Latentna varijabla zato nije izravno sadržana u pojedinačnom ulaznom zapisu, nego se zaključuje iz odnosa među opaženim varijablama. Skup mogućih vrijednosti jedne ili više takvih varijabli čini latentni prostor. U literaturi se koriste i izrazi "prostor latentnih varijabli", "prostor skrivenih reprezentacija", "prostor ugrađivanja" i "reprezentacijski prostor". Ti izrazi nisu uvijek potpuni sinonimi. [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)|Ugrađivanje]] je preslikavanje objekta u vektorsku reprezentaciju, dok latentni prostor može biti određen i [[vjerovatnoća|vjerovatnosnim]] modelom koji svakom uzorku ne pridružuje jednu tačku, nego raspodjelu vjerovatnoće. Izraz se razlikuje i od skrivenog sloja neuronske mreže. Aktivacije svakog skrivenog sloja mogu se posmatrati kao reprezentacijski prostor, ali se latentnim prostorom najčešće naziva sloj ili skup varijabli koji predstavlja sažetu strukturu podataka, naročito usko grlo autoenkodera ili slučajnu varijablu generativnog modela. U radovima se koristi oblik "latentni prostor", dok se uz njega pojavljuju izrazi "skriveni prostor", "prostor značajki" i "prostor latentnih varijabli".<ref name="Kurtanjek2025">{{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Matematički opis == Neka je <math>\mathcal{X}</math> prostor opaženih podataka, naprimjer skup slika predstavljenih vektorima piksela, a <math>\mathcal{Z}</math> latentni prostor. Enkoder je preslikavanje :<math>f_{\theta}\colon \mathcal{X}\rightarrow\mathcal{Z},</math> pri čemu su <math>\theta</math> parametri modela. Za ulazni podatak <math>x</math> enkoder proizvodi latentni vektor :<math>z=f_{\theta}(x).</math> Dekoder je preslikavanje :<math>g_{\phi}\colon \mathcal{Z}\rightarrow\mathcal{X},</math> koje iz latentne reprezentacije pokušava dobiti rekonstruirani ili generirani uzorak :<math>\hat{x}=g_{\phi}(z).</math> Ako je <math>\mathcal{X}\subseteq\mathbb{R}^{n}</math>, a <math>\mathcal{Z}\subseteq\mathbb{R}^{d}</math>, obično vrijedi <math>d<n</math>. Model tada pokušava sačuvati najvažnije informacije iz visokodimenzionalnog ulaza u manjem broju latentnih koordinata. Latentni prostor ipak ne mora biti niskodimenzionalan; kod pojedinih jezičkih i vizuelnih modela broj latentnih koordinata može biti veći od broja izvornih varijabli, dok se korisna struktura postiže rijetkošću, pravilima pažnje ili drugim ograničenjima. Kod determinističkih modela svaki ulaz obično se preslikava u jednu tačku. Vjerovatnosni modeli uvode raspodjelu latentne varijable <math>z</math>, često označenu kao <math>p(z)</math>, i uvjetnu raspodjelu podataka <math>p(x\mid z)</math>. Generiranje se tada sastoji od izbora latentne vrijednosti iz početne raspodjele i stvaranja uzorka prema dekoderu. == Historijski razvoj == Ideja zaključivanja o skrivenim faktorima starija je od savremenog mašinskog učenja. [[Charles Spearman]] je početkom 20. stoljeća razvio [[faktorska analiza|faktorsku analizu]] kako bi objasnio korelacije među opaženim varijablama manjim brojem neopaženih faktora. Kasniji statistički modeli, uključujući [[analiza glavnih komponenti|analizu glavnih komponenti]], modele mješavina, [[skriveni Markovljev model|skrivene Markovljeve modele]] i [[latentna semantička analiza|latentnu semantičku analizu]], formalizirali su različite oblike skrivenih reprezentacija.<ref>{{cite book |last=Bartholomew |first=David J. |last2=Knott |first2=Martin |last3=Moustaki |first3=Irini |title=Latent Variable Models and Factor Analysis: A Unified Approach |edition=3 |publisher=Wiley |year=2011 |isbn=978-0-470-97882-6}}</ref> Analiza glavnih komponenti nalazi linearne pravce duž kojih podaci imaju najveću varijansu. Koordinate podataka u odnosu na te pravce mogu se tumačiti kao linearni latentni prostor. Takva reprezentacija pogodna je za kompresiju i vizualizaciju, ali ne može neposredno opisati složene nelinearne odnose. Razvoj neuronskih mreža omogućio je učenje nelinearnih latentnih reprezentacija. Autoenkoderi su tokom 1980-ih i 1990-ih korišteni za redukciju dimenzionalnosti, a ponovni razvoj dubokih mreža početkom 21. stoljeća omogućio je učenje hijerarhijskih reprezentacija iz velikih skupova podataka.<ref>{{cite journal |last=Hinton |first=Geoffrey E. |last2=Salakhutdinov |first2=Ruslan R. |title=Reducing the Dimensionality of Data with Neural Networks |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/504 |journal=Science |volume=313 |issue=5786 |pages=504–507 |year=2006 |doi=10.1126/science.1127647}}</ref> Varijacijski autoenkoderi i generativne suparničke mreže, predstavljeni tokom 2010-ih, učinili su latentni prostor središnjim dijelom generativnog modeliranja. Naknadni modeli primijenili su slične koncepte na slike visoke rezolucije, govor, muziku, tekst, trodimenzionalne objekte, molekule i multimodalne podatke.<ref name="KingmaVAE">{{cite conference |last=Kingma |first=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |title=Auto-Encoding Variational Bayes |book-title=2nd International Conference on Learning Representations |year=2014 |url=https://arxiv.org/abs/1312.6114 |access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name="GoodfellowGAN">{{cite conference |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |title=Generative Adversarial Nets |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=27 |year=2014 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Stvaranje latentnog prostora == === Linearne metode === Kod linearnih metoda latentne koordinate dobijaju se linearnom kombinacijom izvornih varijabli. Analiza glavnih komponenti traži ortogonalne ose koje redom objašnjavaju najveću moguću količinu varijanse. Projekcija podataka na prvih nekoliko komponenti daje niskodimenzionalnu reprezentaciju. [[Faktorska analiza]] pretpostavlja da opažene varijable nastaju djelovanjem manjeg broja zajedničkih latentnih faktora i dodatnog šuma. Za razliku od analize glavnih komponenti, izričito razlikuje zajedničku strukturu od varijanse specifične za pojedinu opaženu varijablu. [[Matrična faktorizacija]] rastavlja matricu podataka na umnožak manjih matrica. Upotrebljava se u [[sistem preporuke|sistemima preporuke]], gdje se korisnici i predmeti predstavljaju vektorima u zajedničkom latentnom prostoru. Blizina ili skalarni proizvod tih vektora može služiti za procjenu vjerovatnoće da će se određenom korisniku svidjeti neki predmet. === Učenje mnogostrukosti === Metode [[učenje mnogostrukosti|učenja mnogostrukosti]] polaze od pretpostavke da visokodimenzionalni podaci leže blizu niskodimenzionalne geometrijske strukture, odnosno [[mnogostrukost|mnogostrukosti]]. Algoritmi kao što su Isomap, lokalno linearno ugrađivanje, [[t-SNE]] i [[UMAP]] pokušavaju sačuvati lokalne ili globalne odnose među uzorcima prilikom preslikavanja u dvije ili tri dimenzije.<ref>{{cite journal |last=Tenenbaum |first=Joshua B. |last2=de Silva |first2=Vin |last3=Langford |first3=John C. |title=A Global Geometric Framework for Nonlinear Dimensionality Reduction |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-12-22_290_5500/page/2319 |journal=Science |volume=290 |issue=5500 |pages=2319–2323 |year=2000 |doi=10.1126/science.290.5500.2319}}</ref> Takvi prikazi često se nazivaju latentnim prostorima, ali prvenstveno služe vizualizaciji i istraživanju podataka. Udaljenosti i veličine grupa na dvodimenzionalnom prikazu ne moraju vjerno odražavati sve odnose u izvornom prostoru. Posebno t-SNE može razdvojiti grupe i kada njihova međusobna udaljenost nije statistički značajna. === Autoenkoderi === Autoenkoder se sastoji od enkodera, latentnog sloja i dekodera. Tokom obuke pokušava minimizirati razliku između ulaza <math>x</math> i rekonstrukcije <math>\hat{x}</math>. Ako latentni sloj ima ograničen kapacitet, mreža mora naučiti sažetu reprezentaciju koja zadržava informacije potrebne za rekonstrukciju. Obični autoenkoder nema obavezu da latentne vektore rasporedi pravilno ili neprekidno. Dvije susjedne tačke mogu se dekodirati u veoma različite uzorke, a pojedini dijelovi prostora mogu odgovarati besmislenim izlazima. Zbog toga su razvijeni dodatno regulirani autoenkoderi. Rijetki autoenkoder potiče model da istovremeno aktivira mali broj latentnih jedinica. Autoenkoder za uklanjanje šuma uči rekonstruirati izvorni uzorak iz namjerno oštećenog ulaza. Kontraktivni autoenkoder kažnjava pretjeranu osjetljivost reprezentacije na male promjene ulaza. Ovi postupci mogu učiniti latentni prostor stabilnijim i korisnijim za druge zadatke.<ref>{{cite journal |last=Vincent |first=Pascal |last2=Larochelle |first2=Hugo |last3=Lajoie |first3=Isabelle |last4=Bengio |first4=Yoshua |last5=Manzagol |first5=Pierre-Antoine |title=Stacked Denoising Autoencoders: Learning Useful Representations in a Deep Network with a Local Denoising Criterion |journal=Journal of Machine Learning Research |volume=11 |pages=3371–3408 |year=2010 |url=https://www.jmlr.org/papers/v11/vincent10a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Varijacijski autoenkoderi === [[Datoteka:Reparameterized Variational Autoencoder.png|mini|desno|384x384px|Struktura [[varijacijski autoenkoder|varijacijskog autoenkodera]] s postupkom reparametrizacije latentne varijable <math>z</math>.]] [[Varijacijski autoenkoder]] vjerovatnosni je generativni model koji za svaki ulaz procjenjuje parametre raspodjele latentne varijable, najčešće srednju vrijednost i varijansu normalne raspodjele. Umjesto jedne fiksne tačke enkoder određuje približnu raspodjelu <math>q_{\phi}(z\mid x)</math>. Funkcija gubitka spaja grešku rekonstrukcije s članom koji približnu posteriornu raspodjelu usklađuje s unaprijed izabranom početnom raspodjelom <math>p(z)</math>. Uobičajeni oblik cilja jest donja granica dokaza: :<math> \mathcal{L} = \mathbb{E}_{q_{\phi}(z\mid x)} \left[\log p_{\theta}(x\mid z)\right] - D_{\mathrm{KL}} \left(q_{\phi}(z\mid x)\parallel p(z)\right), </math> gdje je <math>D_{\mathrm{KL}}</math> [[Kullback–Leiblerova divergencija]]. Prvi član potiče dobru rekonstrukciju, a drugi pravilnije i neprekidnije uređenje latentnog prostora.<ref name="KingmaVAE"/> Uzorak se generira izborom tačke iz početne raspodjele i njenim prosljeđivanjem kroz dekoder. Postupak reparametrizacije omogućava obuku metodom [[gradijentni spust|gradijentnog spusta]] tako što se slučajno uzorkovanje izražava pomoću vanjske slučajne varijable. Varijacijski autoenkoderi često stvaraju glađe latentne prostore od običnih autoenkodera, ali mogu davati manje oštre slike ili zanemarivati dio latentnih varijabli. Brojne izvedbe mijenjaju odnos između kvaliteta rekonstrukcije, razdvajanja faktora i vjernosti početnoj raspodjeli.<ref>{{cite journal |last=Kalingeri |first=Vasanth |last2=Grandhe |first2=Ajay |title=Latent Variable Modelling Using Variational Autoencoders: A Survey |journal=arXiv |year=2022 |eprint=2206.09891 |class=cs.LG |url=https://arxiv.org/abs/2206.09891 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Generativne suparničke mreže === [[Generativna suparnička mreža]] sastoji se od generatora i diskriminatora. Generator preslikava latentni vektor <math>z</math>, obično iz jednostavne raspodjele, u podatkovni uzorak, dok diskriminator pokušava razlikovati generirane uzorke od stvarnih. Njihovim suparničkim učenjem generator postupno stvara izlaze slične podacima za obuku.<ref name="GoodfellowGAN"/> Latentni prostor takvih mreža može sadržavati pravce povezane s vizuelnim ili semantičkim svojstvima. Pomjeranje vektora duž određenog pravca može mijenjati izraz lica, osvjetljenje, položaj predmeta ili druge osobine generiranog uzorka. Ta tumačenja nisu unaprijed određena i mogu biti isprepletena. Klasični generator nema ugrađeni enkoder koji stvarni uzorak vraća u latentni prostor. Za pronalaženje odgovarajućeg latentnog vektora koriste se optimizacija, dodatno obučeni enkoderi ili arhitekture koje zajednički uče preslikavanje u oba smjera. === Difuzijski modeli === [[Difuzijski model]] uči obrnuti postupak postepenog dodavanja šuma podacima. Rani modeli radili su izravno u prostoru piksela, dok latentni difuzijski modeli najprije autoenkoderom sažimaju sliku u latentni prostor. Difuzijski proces zatim se izvodi nad manjom reprezentacijom, a rezultat se dekodira u sliku.<ref>{{cite conference |last=Rombach |first=Robin |last2=Blattmann |first2=Andreas |last3=Lorenz |first3=Dominik |last4=Esser |first4=Patrick |last5=Ommer |first5=Björn |title=High-Resolution Image Synthesis with Latent Diffusion Models |book-title=Proceedings of the IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition |pages=10684–10695 |year=2022 |doi=10.1109/CVPR52688.2022.01042}}</ref> Rad u latentnom prostoru smanjuje računarske zahtjeve jer model ne obrađuje svaki piksel u svakom koraku. Kvalitet generiranja ipak zavisi od toga koliko dobro autoenkoder čuva pojedinosti i od geometrije njegove reprezentacije. === Jezički modeli i ugrađivanja === U obradi prirodnog jezika riječi, rečenice i dokumenti predstavljaju se vektorima. Modeli kao što su [[word2vec]], GloVe i [[BERT]] uče prostore u kojima se semantički ili sintaksički slični izrazi često nalaze blizu jedan drugom.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Chen |first2=Kai |last3=Corrado |first3=Greg |last4=Dean |first4=Jeffrey |title=Efficient Estimation of Word Representations in Vector Space |book-title=International Conference on Learning Representations Workshop |year=2013 |url=https://arxiv.org/abs/1301.3781 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Kontekstualni jezički modeli ne pridružuju riječi jednom stalnom vektoru. Reprezentacija zavisi od rečenice i položaja riječi, pa isti izraz može zauzimati različite dijelove prostora u različitim kontekstima. Skrivena stanja [[Transformer (model mašinskog učenja)|transformera]] mogu se posmatrati kao niz latentnih prostora kroz koje se informacije postepeno obrađuju. Latentni prostor velikih jezičkih modela ne predstavlja nužno neposredno razumljive pojmove. Pojedine značajke mogu biti raspoređene preko velikog broja neurona, dok jedan neuron može učestvovati u predstavljanju više nepovezanih osobina. Metode interpretabilnosti pokušavaju izdvojiti pravce, podprostore i rijetke značajke povezane s određenim konceptima. == Geometrija latentnog prostora == Latentni prostor najčešće se predstavlja kao euklidski vektorski prostor, ali njegova stvarna geometrija može biti znatno složenija. Podaci mogu zauzimati samo mali i zakrivljen dio prostora, dok tačke izvan naučene mnogostrukosti ne odgovaraju vjerovatnim ili smislenim uzorcima. Udaljenost između vektora često se mjeri [[euklidska udaljenost|euklidskom udaljenošću]], [[kosinusna sličnost|kosinusnom sličnošću]] ili drugim metrikama. Odabrana metrika treba odgovarati načinu na koji je model obučen. Ugrađivanja normalizirana na jediničnu sferu, naprimjer, češće se porede uglom nego euklidskom udaljenošću. Lokalna geometrija opisuje odnose među bliskim tačkama, a globalna raspored udaljenih grupa i pravaca. Model može dobro čuvati lokalna susjedstva, a istovremeno iskriviti globalne udaljenosti. Zbog toga vizualizacija latentnog prostora ne predstavlja potpuno vjeran prikaz svih naučenih odnosa. U vjerovatnosnim modelima latentni prostor može biti [[Riemannova mnogostrukost]], jer promjena istog iznosa u različitim dijelovima prostora ne mora uzrokovati jednaku promjenu dekodiranog podatka. Geometrija se tada može izvesti iz lokalne osjetljivosti dekodera.<ref>{{cite conference |last=Arvanitidis |first=Georgios |last2=Hansen |first2=Lars Kai |last3=Hauberg |first3=Søren |title=Latent Space Oddity: On the Curvature of Deep Generative Models |book-title=6th International Conference on Learning Representations |year=2018 |url=https://arxiv.org/abs/1710.11379 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Interpolacija i aritmetika == Interpolacija u latentnom prostoru sastoji se od stvaranja međutačaka između dvije reprezentacije. Za vektore <math>z_1</math> i <math>z_2</math> linearna interpolacija određuje :<math>z(t)=(1-t)z_1+t z_2,\qquad 0\leq t\leq 1.</math> Dekodiranjem niza tih tačaka mogu se dobiti postupni prijelazi između dviju slika, zvukova ili drugih uzoraka. Kod sferno raspoređenih reprezentacija koristi se sferna interpolacija kako putanja ne bi prolazila kroz područja male vjerovatnoće. Glatka interpolacija često se uzima kao pokazatelj da je model naučio kontinuiranu strukturu podataka. Sama vizuelna uvjerljivost ipak ne dokazuje da su latentne koordinate semantički razdvojene niti da prostor ispravno predstavlja sve primjere. Kod pojedinih modela razlike između latentnih vektora mogu odgovarati približno dosljednim semantičkim promjenama. Poznat primjer u vektorskim reprezentacijama riječi jest odnos između vektora za pojmove "kralj", "muškarac", "žena" i "kraljica". Takva aritmetika nije opće pravilo i osjetljiva je na skup podataka, način obuke i izabranu metriku.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Sutskever |first2=Ilya |last3=Chen |first3=Kai |last4=Corrado |first4=Greg S. |last5=Dean |first5=Jeff |title=Distributed Representations of Words and Phrases and their Compositionality |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=26 |year=2013 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2013/hash/9aa42b31882ec039965f3c4923ce901b-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Razdvajanje faktora == Razdvojena latentna reprezentacija nastoji različite nezavisne faktore promjene prikazati odvojenim koordinatama ili podprostorima. Kod slika bi jedna koordinata mogla predstavljati položaj objekta, druga osvjetljenje, a treća njegov oblik. Takva struktura može olakšati uređivanje, interpretaciju i prijenos naučenih reprezentacija. Ipak, bez dodatnih pretpostavki nije moguće pouzdano utvrditi jedinstveno razdvajanje skrivenih faktora samo iz neoznačenih podataka. Više različitih latentnih prostora može jednako dobro objasniti isti skup opažanja.<ref>{{cite conference |last=Locatello |first=Francesco |last2=Bauer |first2=Stefan |last3=Lucic |first3=Mario |last4=Rätsch |first4=Gunnar |last5=Gelly |first5=Sylvain |last6=Schölkopf |first6=Bernhard |last7=Bachem |first7=Olivier |title=Challenging Common Assumptions in the Unsupervised Learning of Disentangled Representations |book-title=Proceedings of the 36th International Conference on Machine Learning |pages=4114–4124 |year=2019 |url=https://proceedings.mlr.press/v97/locatello19a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Modeli zato koriste induktivne pretpostavke, oznake, poznatu strukturu podataka ili kontrolirane intervencije. Varijante poput β-VAE povećavaju težinu regularizacijskog člana kako bi potaknule nezavisnije latentne koordinate, ali to često pogoršava kvalitet rekonstrukcije.<ref>{{cite conference |last=Higgins |first=Irina |last2=Matthey |first2=Loïc |last3=Pal |first3=Arka |last4=Burgess |first4=Christopher |last5=Glorot |first5=Xavier |last6=Botvinick |first6=Matthew |last7=Mohamed |first7=Shakir |last8=Lerchner |first8=Alexander |title=beta-VAE: Learning Basic Visual Concepts with a Constrained Variational Framework |book-title=5th International Conference on Learning Representations |year=2017 |url=https://openreview.net/forum?id=Sy2fzU9gl |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Vizualizacija == [[Datoteka:PcaIdea.png|mini|lijevo|300px|Analiza glavnih komponenti projicira podatke na ose koje objašnjavaju najveći dio njihove varijanse.]] Latentni prostori često imaju desetine, stotine ili hiljade dimenzija, pa se ne mogu neposredno prikazati. Za vizualizaciju se dodatno svode na dvije ili tri dimenzije metodama kao što su analiza glavnih komponenti, t-SNE i UMAP. Tačke se mogu obojiti prema poznatim klasama, izvoru podataka ili vrijednosti nekog svojstva. Jasno odvojene grupe mogu pokazivati da je model naučio razlikovati određene kategorije, dok postepeni prijelazi mogu upućivati na kontinuiranu promjenu osobine. Vizualizaciju treba tumačiti oprezno. Redukcija dimenzionalnosti može stvarati prividne grupe, mijenjati njihove međusobne udaljenosti ili sakriti preklapanje koje postoji u izvornom prostoru. Rezultat zavisi i od parametara algoritma, slučajne inicijalizacije i uzorka podataka. Pojedinačne latentne dimenzije dodatno se ispituju mijenjanjem njihove vrijednosti uz zadržavanje ostalih koordinata. Promjena dekodiranog izlaza može otkriti koje svojstvo ta dimenzija približno kontrolira. Kod isprepletenih reprezentacija promjena jedne koordinate istovremeno mijenja više osobina. == Primjene == === Generiranje sadržaja === Latentni prostor omogućava generativnom modelu stvaranje novih uzoraka odabirom latentnih vektora. Kod modela slika dekoder vektor pretvara u raspored piksela, dok kod modela govora može stvarati akustičke značajke ili talasni oblik. Uslovljeni generativni modeli uz latentni vektor primaju oznaku klase, tekstualni opis ili drugi signal. Time se može usmjeriti sadržaj izlaza, dok latentne varijable predstavljaju osobine koje nisu izričito zadane uvjetom. Generiranje iz latentnog prostora koristi se u umjetnosti, dizajnu, sintezi govora, stvaranju muzike i razvoju videoigara. Rezultati zavise od podataka za obuku i mogu reproducirati njihove greške, društvene pristrasnosti ili zaštićene sadržaje. === Uređivanje podataka === Pronalaženjem semantičkih pravaca moguće je mijenjati određene osobine uzorka. U generiranju portreta to može uključivati položaj glave, izraz lica ili osvjetljenje, dok se kod zvuka mogu mijenjati visina, boja glasa ili način izgovora. Postupak obično zahtijeva preslikavanje početnog uzorka u latentni prostor, promjenu njegova vektora i ponovno dekodiranje. Ako enkoder ili inverzija nisu precizni, rekonstruirani uzorak može izgubiti pojedinosti. === Prepoznavanje i klasifikacija === Latentne reprezentacije mogu se koristiti kao ulaz u jednostavniji klasifikator. Dobro obučeni model može izdvojiti značajke koje su otpornije na šum, promjene osvjetljenja ili druge nevažne varijacije od izvornih podataka. Kod [[učenje prijenosom|učenja prijenosom]] reprezentacija naučena na velikom skupu podataka primjenjuje se na manji povezani zadatak. Umjesto obuke cijelog modela, može se obučiti samo završni klasifikacijski sloj nad latentnim vektorima. === Pretraživanje i preporučivanje === Slični predmeti mogu se tražiti poređenjem njihovih latentnih vektora. Takav pristup koristi se za pretraživanje slika prema sadržaju, pronalaženje semantički sličnih tekstova i preporučivanje proizvoda, muzike ili filmova. U sistemima preporuke korisnici i predmeti nalaze se u zajedničkom latentnom prostoru. Model pokušava postaviti vektore tako da korisnici budu bliži predmetima s kojima će vjerovatno stupiti u interakciju. === Otkrivanje anomalija === Autoenkoder obučen na uobičajenim podacima može loše rekonstruirati neuobičajene uzorke. Velika greška rekonstrukcije ili udaljenost od tipičnih područja latentnog prostora tada služi kao pokazatelj anomalije. Metoda se koristi za otkrivanje tehničkih kvarova, neobičnih finansijskih transakcija i odstupanja u medicinskim snimcima. Njena pouzdanost zavisi od toga predstavlja li skup za obuku zaista normalno stanje i može li model nenamjerno dobro rekonstruirati anomalije. === Biologija i medicina === U [[biologija|biologiji]] latentni modeli sažimaju podatke o ekspresiji gena, proteinskim strukturama, medicinskim slikama i kliničkim mjerenjima. Latentne varijable mogu odgovarati tipovima ćelija, razvojnim stanjima, obrascima bolesti ili drugim skrivenim biološkim procesima.<ref name="Lopez2021">{{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}}</ref> U razvoju lijekova modeli preslikavaju molekule u kontinuirani latentni prostor. Optimizacijom vektora mogu se tražiti strukture s poželjnim hemijskim ili farmakološkim svojstvima, nakon čega dekoder predlaže odgovarajuće molekule.<ref>{{cite journal |last=Gómez-Bombarelli |first=Rafael |last2=Wei |first2=Jennifer N. |last3=Duvenaud |first3=David |last4=Hernández-Lobato |first4=José Miguel |last5=Sánchez-Lengeling |first5=Benjamín |last6=Sheberla |first6=Dennis |last7=Aguilera-Iparraguirre |first7=Jorge |last8=Hirzel |first8=Timothy D. |last9=Adams |first9=Ryan P. |last10=Aspuru-Guzik |first10=Alán |title=Automatic Chemical Design Using a Data-Driven Continuous Representation of Molecules |journal=ACS Central Science |volume=4 |issue=2 |pages=268–276 |year=2018 |doi=10.1021/acscentsci.7b00572}}</ref> Latentne osobine nisu automatski biološki uzroci. Mogu odražavati tehnički šum, način prikupljanja uzorka ili korelacije bez uzročne veze. Njihovo tumačenje zahtijeva statističku provjeru i eksperimentalnu potvrdu.<ref name="Kurtanjek2025"/> === Govor i zvuk === Modeli govora u latentnom prostoru razdvajaju ili zajednički predstavljaju jezički sadržaj, identitet govornika, intonaciju i akustičke osobine. Takve reprezentacije koriste se za sintezu govora, pretvaranje glasa, uklanjanje šuma i automatsko prepoznavanje govora. Latentni kodeci sažimaju zvuk u niz diskretnih ili kontinuiranih jedinica. Jezički ili generativni model zatim može predviđati te jedinice umjesto izravnog generiranja svakog zvučnog uzorka, čime se smanjuje složenost zadatka. === Robotika === U [[robotika|robotici]] latentne varijable mogu predstavljati stanje okoline, položaj objekata ili dinamiku sistema. Model uči predviđati kako se latentno stanje mijenja nakon određene radnje, što može biti efikasnije od simuliranja svih piksela ili senzorskih mjerenja. Takvi modeli koriste se za planiranje, učenje upravljanja i povezivanje podataka iz kamera, dodirnih senzora i drugih izvora. Pogrešna ili nepotpuna latentna reprezentacija može dovesti do plana koji u stvarnom okruženju nije siguran ili izvodljiv. == Ograničenja == === Neodređenost reprezentacije === Isti skup podataka može imati više različitih latentnih reprezentacija koje daju jednako dobre rekonstrukcije ili predviđanja. Rotacija, skaliranje ili složenija transformacija latentnog prostora može promijeniti značenje pojedinih koordinata bez promjene izlaza modela. Zbog toga se latentnim dimenzijama ne treba automatski pripisivati stvarno značenje. Koordinata povezana s određenim svojstvom može biti samo statistički pokazatelj, a ne njegov uzrok. === Praznine i područja male vjerovatnoće === Obični autoenkoder može postaviti kodove uzoraka u udaljene, nepovezane dijelove prostora. Tačka između njih tada ne mora odgovarati smislenom izlazu. Vjerovatnosna regularizacija i druge tehnike pokušavaju smanjiti takve praznine, ali ih ne uklanjaju uvijek. Model može imati i područja u kojima dekoder proizvodi uvjerljive, ali nereprezentativne uzorke. Vizuelno kvalitetan izlaz ne znači da je vjerovatan prema stvarnoj raspodjeli podataka. === Kolaps reprezentacije === Kod nekih generativnih modela latentne varijable mogu biti zanemarene. Varijacijski autoenkoder s veoma snažnim dekoderom može rekonstruirati ili generirati podatke bez korištenja značajnog dijela latentnog koda, što se naziva kolapsom posteriora. Kod generativnih suparničkih mreža može nastati kolaps načina, pri kojem različiti latentni vektori proizvode mali broj sličnih izlaza. Model tada ne predstavlja cijelu raznolikost skupa za obuku. === Pristrasnost === Latentni prostor odražava statističke obrasce podataka na kojima je model obučen. Ako podaci sadrže društvene, kulturne ili historijske pristrasnosti, one mogu biti ugrađene u geometriju prostora. Kod jezičkih ugrađivanja pojmovi povezani s određenim zanimanjima, spolovima ili etničkim skupinama mogu dobiti pristrasne odnose. Slični problemi pojavljuju se kod prepoznavanja lica, preporučivanja i generiranja slika. Uklanjanje jedne izmjerene pristrasnosti ne jamči da su nestale sve povezane asocijacije.<ref>{{cite conference |last=Bolukbasi |first=Tolga |last2=Chang |first2=Kai-Wei |last3=Zou |first3=James Y. |last4=Saligrama |first4=Venkatesh |last5=Kalai |first5=Adam T. |title=Man is to Computer Programmer as Woman is to Homemaker? Debiasing Word Embeddings |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=29 |year=2016 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2016/hash/a486cd07e4ac3d270571622f4f316ec5-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Interpretabilnost === Veliki modeli često koriste raspodijeljene reprezentacije, u kojima se jedan pojam kodira obrascem preko velikog broja jedinica. Pojedinačni neuron tada nema stabilno i jednoznačno značenje. Metode ispitivanja uključuju linearne sonde, vizualizaciju aktivacija, ablaciju, traženje semantičkih pravaca i rijetke autoenkodere. Sonda može pokazati da je podatak moguće izdvojiti iz latentne reprezentacije, ali ne mora dokazati da model tu informaciju koristi pri donošenju odluke. === Napadi i manipulacija === Male, posebno oblikovane promjene ulaza mogu izazvati veliku promjenu latentne reprezentacije i pogrešan izlaz modela. Takvi [[adverzarijalni primjer|adverzarijalni primjeri]] pokazuju da geometrija naučenog prostora ne mora odgovarati ljudskoj procjeni sličnosti. Napadač može pokušati rekonstruirati osjetljive podatke iz latentnih vektora, utvrditi je li određeni primjer korišten pri obuci ili umetnuti zlonamjerne obrasce u skup podataka. Latentna reprezentacija zato se ne može automatski smatrati anonimnom ili sigurnom. == Također pogledajte == * [[Latentna varijabla]] * [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)]] * [[Učenje reprezentacija]] * [[Redukcija dimenzionalnosti]] * [[Analiza glavnih komponenti]] * [[Faktorska analiza]] * [[Autoenkoder]] * [[Varijacijski autoenkoder]] * [[Generativna suparnička mreža]] * [[Difuzijski model]] * [[Učenje mnogostrukosti]] * [[t-SNE]] * [[UMAP]] * [[Duboko učenje]] * [[Generativna umjetna inteligencija]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |url=https://archive.org/details/deeplearning0000good |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3}} * {{cite book |last=Murphy |first=Kevin P. |title=Probabilistic Machine Learning: An Introduction |publisher=MIT Press |year=2022 |isbn=978-0-262-04682-4}} * {{cite book |last=Bishop |first=Christopher M. |title=Pattern Recognition and Machine Learning |url=https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish |publisher=Springer |year=2006 |isbn=978-0-387-31073-2}} * {{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}} * {{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}} * {{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Autoencoders}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Latentni prostor}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] [[Kategorija:Vještačka inteligencija]] dvy2fl615dk6s2c65jy7nf90ztyq3m9 0 536407 3921948 3919225 2026-08-24T22:50:25Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921948 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Električna sinapsa | Latin = | Image = Gap_cell_junction-en.svg | Caption = Dijagram [[propusna veza|procjepne veze]] | Image2 = | Caption2 = | Precursor =[[Ektoderm]] | System =[[Nervni sistem|Nervni]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Električna sinapsa''' jest [[sinapsa]] u kojoj [[električna struja]] teče direktno iz jedne ćelije u drugu putem [[propusna veza|propusne veze]]. To je jedna od dvije glavne klase sinapsi, a druga je [[hemijska sinapsa]]. Na propusnoj vezi, dva [[neuron]]a su odvojena vrlo uskim razmakom od oko 2,4 nm jedan od drugog,<ref name="ISBN_9780393884821_1121">{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |title=Molecular biology of the cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0000albe |last2=Heald |first2=Rebecca |last3=Johnson |first3=Alexander |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |last8=Wilson |first8=John H. |last9=Hunt |first9=Tim |date=2022 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-88482-1 |edition=7th |location=New York, NY London |pages=[https://archive.org/details/molecularbiology0000albe/page/1121 1121] |chapter=Chapter 19: Cell Junctions and the Extracellular Matrix |display-authors=1}}</ref> udaljenost mnogo manja od udaljenosti od 20 do 40 nanometara koja razdvaja ćelije na hemijskoj sinapsi.<ref name=Hormuzdi04>{{cite journal |vauthors=Hormuzdi SG, Filippov MA, Mitropoulou G, Monyer H, Bruzzone R |title=Electrical synapses: a dynamic signaling system that shapes the activity of neuronal networks |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1662 |issue=1–2 |pages=113–37 |date=March 2004 |pmid=15033583 |doi=10.1016/j.bbamem.2003.10.023 |doi-access=free }}</ref> Električne sinapse koegzistiraju sa hemijskim sinapsama u [[nervni sistem|nervnom sistemu]] mnogih životinja, od [[nematoda]] do [[člankonošci|članonožaca]] do [[kičmenjaci|kičmenjaka]], uključujući [[sisari|sisare]].<ref name="PMID_28170151">{{Cite journal |last=Miller |first=Adam C. |last2=Pereda |first2=Alberto E. |date=2017-03-08 |title=The electrical synapse: Molecular complexities at the gap and beyond |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28170151 |journal=Developmental Neurobiology |volume=77 |issue=5 |pages=562–574 |doi=10.1002/dneu.22484 |issn=1932-846X |pmc=5395309 |pmid=28170151}}</ref> Većina sinapsi u [[mozak|mozgu]] su hemijske, ali električne sinapse su važna manjina sa specifičnom svrhom.<ref name="ISBN_9780071810012_177">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=177 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> U poređenju sa hemijskim sinapsama, električne sinapse brže provode [[nervni impuls|nervne impulse]] i omogućavaju kontinuirano dvosmjerno spajanje putem povezane citoplazme.<ref name="ISBN_9780878936953_79">{{Cite book | title=Neuroscience | url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9 | date=2012 | publisher=Sinauer Associates | isbn=978-0-87893-695-3 | editor-last=Purves | editor-first=Dale | editor-last2=Augustine | editor-first2=George J.| editor-last3=Fitzpatrick | editor-first3=David| editor-last4=Hall| editor-first4=William C.| edition=5th | location=Sunderland, Mass | chapter=Synaptic Transmission| page=[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9/page/79 79] | display-editors=1 | editor-last5=LaMantia | editor-first5=Anthony-Samuel | editor-last6=White | editor-first6=Leonard E.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=M. V. L. |date=1966 |title=Physiology of electrotonic junctions* |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=509–539 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |issn=0077-8923|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Connors |first=Barry W. |last2=Long |first2=Michael A. |date=2004-07-21 |title=Electrical synapses in the mammalian brain |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |journal=Annual Review of Neuroscience |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=393–418 |doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |issn=0147-006X|url-access=subscription }}</ref> Kao takav, pojam usmjerenosti signala kroz ove sinapse nije uvijek definiran.<ref name=":0"/> Poznato je da proizvode sinhronizaciju mrežne aktivnosti u mozgu <ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=Michael V.L |last2=Zukin |first2=R.Suzanne |date=2004 |title=Electrical Coupling and Neuronal Synchronization in the Mammalian Brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896627304000431 |journal=Neuron |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1|doi-access=free }}</ref> i može stvoriti haotičnu dinamiku na nivou [[nervna mreža|mreže]].<ref>{{Cite journal |last=Makarenko |first=Vladimir |last2=Llinás |first2=Rodolfo |date=1998-12-22 |title=Experimentally determined chaotic phase synchronization in a neuronal system |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.95.26.15747 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=95 |issue=26 |pages=15747–15752 |doi=10.1073/pnas.95.26.15747 |issn=0027-8424 |pmc=28115 |pmid=9861041}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Korn |first=Henri |last2=Faure |first2=Philippe |date=2003-09-01 |title=Is there chaos in the brain? II. Experimental evidence and related models |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2003.09.011/ |journal=Comptes Rendus. Biologies |language=en |volume=326 |issue=9 |pages=787–840 |doi=10.1016/j.crvi.2003.09.011 |issn=1768-3238|url-access=subscription }}</ref> U situacijama gdje se smjer signala može definirati, nedostaje im [[Pojačanje (elektronika)|pojačanje]] (za razliku od hemijskih sinapsi) - signal u postsinaptičkom neuronu je isti ili manji od signala izvornog neurona.{{potreban citat|datum=septembar 2024}} Fundamentalne osnove za opažanje električnih sinapsi svode se na [[konekson]]e koji se nalaze u procjepu između dva neurona. Električne sinapse nalaze se često u neuronskim sistemima koji zahtijevaju najbrži mogući odgovor, kao što su odbrambeni refleksi. Važna karakteristika električnih sinapsi je da su uglavnom dvosmjerne, omogućavajući prijenos impulsa u oba smjera.<ref>{{cite book | author = Purves, Dale | author2 = George J. Augustine | author3 = David Fitzpatrick | author4 = William C. Hall | author5 = Anthony-Samuel LaMantia | author6 = Richard D. Mooney | author7 = Leonard E. White | author8 = Michael L. Platt | name-list-style = amp | title = Neuroscience | url = https://archive.org/details/neuroscience0000unse_c8n9 | edition = 6th | publisher = Oxford University Press | pages = [https://archive.org/details/neuroscience0000unse_c8n9/page/86 86]–87 | year = 2018 | isbn = 978-1605353807}}</ref> ==Struktura== Svaka propusna veza (ponekad zvana ''neksus'') sadrži brojne [[ionski kanal|kanale]] propusne veze koji prelaze [[ćelijska membrana|plazmamembrane]] obje ćelije.<ref name=Gibson05>{{cite journal |vauthors=Gibson JR, Beierlein M, Connors BW |title=Functional properties of electrical synapses between inhibitory interneurons of neocortical layer 4 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_2005-01_93_1/page/467 |journal=J. Neurophysiol. |volume=93 |issue=1 |pages=467–80 |date=January 2005 |pmid=15317837 |doi=10.1152/jn.00520.2004 }}</ref> Sa promjerom lumena od oko 1,2 do 2,0&nbsp;nm,<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04>{{cite journal |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1 |vauthors=Bennett MV, Zukin RS |title=Electrical coupling and neuronal synchronization in the Mammalian brain |journal=Neuron |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |date=February 2004 |pmid=14980200 |s2cid=18566176 |doi-access=free }}</ref> pora kanala propusne veze dovoljno je široka da omogući ionima, pa čak i molekulama srednje veličine, poput [[signalna molekula|signalnih]], da teku iz jedne ćelije u drugu,<ref name=Hormuzdi04/><ref name="ISBN_9780071810012_180">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> čime se povezuje [[citoplazma]] dvije ćelije. Dakle, kada se [[membranski potencijal]] jedne ćelije promijeni, ioni se mogu kretati iz jedne ćelije u drugu, noseći sa sobom pozitivno naelektrisanje i depolarizujući postsinapsnu ćeliju. Kanali propusne veze sastoje se od dva hemikanala koji se kod kičmenjaka nazivaju [[konekson]]i, od kojih po jedan doprinosi svaka ćelija u [[sinapsa|sinapsi]].<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_180a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180-182 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Koneksone formira šest 7,5 nm dugih, četveroprolaznih [[proteinska podjedinica|proteinskih podjedinica]] koje premoštavaju membranu, a nazivaju se [[koneksin]]i, a koje mogu biti identične ili se neznatno razlikovati jedna od druge.<ref name=Bennet04/>[[autapsa]] je električna (ili hemijska) sinapsa koja nastaje kada se [[akson]] jednog [[neuron]]a sinapsira sa vlastitim [[dendrit]]ima. ==Efekti== Nalaze se u mnogim [[Pojava i distribucija procjepnih spojeva|regijama]] u životinjskom i ljudskom tijelu. Jednostavnost električnih sinapsi rezultira brzim sinapsama, ali što je još važnije, dvosmjerno spajanje može proizvesti vrlo složena ponašanja na nivou mreže.<ref>{{Cite journal |last=Rydin Gorjão |first=Leonardo |last2=Saha |first2=Arindam |last3=Ansmann |first3=Gerrit |last4=Feudel |first4=Ulrike |last5=Lehnertz |first5=Klaus |date=2018-10-01 |title=Complexity and irreducibility of dynamics on networks of networks |url=https://pubs.aip.org/aip/cha/article-abstract/28/10/106306/1051711/Complexity-and-irreducibility-of-dynamics-on?redirectedFrom=fulltext |journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science |volume=28 |issue=10 |doi=10.1063/1.5039483 |issn=1054-1500|arxiv=1808.00305 }}</ref> *Bez potrebe da receptori prepoznaju hemijske glasnike, prijenos signala na električnim sinapsama brži je od onog koji se odvija preko hemijskih sinapsi, predominantne vrste spojeva između neurona. Hemijski prijenos pokazuje sinapsno kašnjenje – snimci sa sinapsi lignji i [[nervnomišićna veza|neuromuskularnih spojeva]] [[žabe]] otkrivaju kašnjenje od 0,5 do 4,0 milisekundi – dok se električni prijenos odvija gotovo bez kašnjenja. Međutim, razlika u brzini između hemijskih i električnih sinapsi nije toliko izražena kod [[sisar]]a kao kod hladnokrvnih životinja.<ref name=Bennet04/> *Budući da električne sinapse ne uključuju [[neurotransmiter]]e, električni neurotransmisijski prijenos je manje promjenjiv od hemijskog neurotransmisijskog prijenosa. *Odgovor uvijek ima isti predznak kao i izvor. Na primjer, [[depolarizacija]] presinapsne membrane uvijek će izazvati depolarizaciju u postsinapsnoj membrani i obrnuto za [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizaciju]]. *Odgovor u postsinapsnom neuronu općenito je manje amplitude od izvora. Količina slabljenja signala posljedica je membranskog [[Električni otpor|otpora]] presinapsnih i postsinapsnih neurona. *Dugoročne promjene mogu se vidjeti u električnim sinapsama. Naprimjer, promjene u električnim sinapsama u [[mrežnjača|mrežnjači]] vide se tokom adaptacije mrežnjače na svjetlo i tamu.<ref>[https://med.uth.edu/ibp/faculty/john-obrien/ Dr. John O'Brien || Faculty Biography || The Department of Ophthalmology and Visual Science at the University of Texas Medical School at Houston<!-- Bot generated title -->]</ref> Relativna brzina električnih sinapsi također omogućava mnogim neuronima da se aktiviraju sinhrono.<ref name=Gibson05/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_183a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183-184 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Zbog brzine prijenosa, električne sinapse nalaze se u mehanizmima bijega i drugim procesima koji zahtijevaju brze reakcije, poput reakcije na opasnost od [[morski zec|morskog zeca]] roda ''[[Aplysia]]'', koji brzo oslobađa velike količine tinte kako bi zaklonio vid neprijatelja.<ref name="ISBN_9780071810012_183">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Normalno, struja koju prenose ioni može putovati u oba smjera kroz ovu vrstu sinapse.<ref name=Hormuzdi04/> Međutim, ponekad su spojevi [[ispravljajuće sinapse]],<ref name=Hormuzdi04/> koji sadrže [[naponski kontrolirane ionske kanale]] koji se otvaraju kao odgovor na [[depolarizaciju]] plazma membrane aksona i sprječavaju struju da putuje u jednom od dva smjera.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Neki kanali se također mogu zatvoriti kao odgovor na povećanu koncentraciju [[kalcij u biologiji|kalcijskih]] ({{chem|Ca|2+}}) ili [[vodik]]ovih ({{chem|H|+}}) iona, kako se ne bi širila šteta iz jedne ćelije u drugu.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Postoje i dokazi o [[sinapsna plastičnost|sinapsnoj plastičnosti]], gdje električna veza uspostavljena može biti ojačana ili oslabljena kao rezultat aktivnosti ili tokom promjena u unutarćelijskoj koncentraciji [[magnezij]]a.<ref>{{cite journal | last1 = Palacios-Prado | first1 = Nicolas | display-authors = etal | date = Mar 2013 | title = Intracellular magnesium-dependent modulation of gap junction channels formed by neuronal connexin36 | journal = Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 11| pages = 4741–53 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2825-12.2013 | pmid = 23486946 | pmc = 3635812}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Activity-Dependent | last2 = Synapses | first2 = Electrical | last3 = Haas | first3 = Julie S. | display-authors = etal | year = 2011 | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses| url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-21_334_6054/page/389 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6054| pages = 389–93 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid=22021860| bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc = 10921920 }}</ref> Električne sinapse su prisutne u cijelom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] i proučavane su posebno u [[neokorteks]]u, [[hipokampus]]u, [[talamusmo retikularno jezgro|talamusmom retikularnom jezgru]], ''[[locus coeruleusu]]'', [[donje olivno jezgro|donjem olivnom jezgru]], [[mezencefalno jezgro trigeminusnog nerva|mezencefalnom jezgru trigeminusnog nerva]], [[mirisni režanj|olfaktornom bulbusu]], [[mrežnjača|mrežnjači]] i [[kičmena moždina| kičmenoj moždini]] [[kičmenjak]]a.<ref>Električne sinapse u mozgu sisara, Connors & Long, "Annu Rev Neurosci" 2004;27:393-418</ref> Drugi primjeri funkcionalnih [[propusna veza|propusnih veza]], otkrivenih ''[in vivo]]'' jesu u [[strilatum]]u, [[mali mozak|malom mozgu]] i [[suprahijazmno jezgro| suprahijazmnom jezgru]].<ref>{{Cite journal|last1=Eugenin|first1=Eliseo A.|last2=Basilio|first2=Daniel|last3=Sáez|first3=Juan C.|last4=Orellana|first4=Juan A.|last5=Raine|first5=Cedric S.|last6=Bukauskas|first6=Feliksas|last7=Bennett|first7=Michael V. L.|last8=Berman|first8=Joan W.|date=2012-09-01|title=The role of gap junction channels during physiologic and pathologic conditions of the human central nervous system|journal=Journal of Neuroimmune Pharmacology|volume=7|issue=3|pages=499–518|doi=10.1007/s11481-012-9352-5|issn=1557-1904|pmc=3638201|pmid=22438035}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pereda|first1=Alberto E.|last2=Curti|first2=Sebastian|last3=Hoge|first3=Gregory|last4=Cachope|first4=Roger|last5=Flores|first5=Carmen E.|last6=Rash|first6=John E.|date=2013-01-01|title=Gap junction-mediated electrical transmission: regulatory mechanisms and plasticity|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes|volume=1828|issue=1|pages=134–146|doi=10.1016/j.bbamem.2012.05.026|issn=0006-3002|pmc=3437247|pmid=22659675}}</ref> == Historija == Model retikularne mreže direktno povezanih ćelija bio je jedna od ranih hipoteza o organizaciji nervnog sistema početkom 20. stoljeća. Smatralo se da je ova [[Retikularna teorija|retikularna hipoteza]] u direktnom sukobu sa sada dominantnom ''[[neuronska doktrina|neuronskom doktrinom]]'', modelom u kojem izolovani, pojedinačni neuroni hemijski signaliziraju jedni drugima preko sinapsnih praznina. Ova dva modela došla su u oštar kontrast na ceremoniji dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] 1906. godine, na kojoj je nagrada zajednički otišla [[Camillo Golgi|Camillu Golgiju]], retikularisti i široko priznatom ćelijskom biologu, i [[Santiago Ramón y Cajal| Santiagu Ramónu y Cajalu]], prvaku neuronske doktrine i ocu moderne neuronauke. Golgi je prvo održao svoje predavanje o Nobelovoj nagradi, dijelom detaljno iznoseći dokaze za retikularni model nervnog sistema. Ramón y Cajal je zatim izašao na podij i u svom predavanju opovrgnuo Golgijeve zaključke. Međutim, moderno razumijevanje koegzistencije hemijskih i električnih sinapsi sugerira da su oba modela fiziološki značajna; moglo bi se reći da je [[Izbor za Nobelovu nagradu|Nobelov odbor]] djelovao s velikom predviđanjem prilikom zajedničke dodjele nagrade.<ref name="Seal_20230928">{{Cite web |last=Seal |first=Ben |title=A Cold Day in Stockholm |url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/ |url-status=live|access-date=2026-03-20|website=Science History Institute Museum & Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209015921/https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/|archive-date=2026-02-09|date=2023-09-28}}</ref> U prvim decenijama dvadesetog stoljeća vodila se značajna debata o tome da li je prijenos informacija između neurona hemijski ili električni, ali hemijski sinapsički prijenos smatran je jedinim odgovorom nakon što je [[Otto Loewi]] demonstrirao hemijsku komunikaciju između neurona i srčanog mišića. Stoga je otkriće električne komunikacije bilo iznenađujuće. Električne sinapse prvi put su demonstrirane između gigantskih neurona povezanih s transmisijom kod raka krajem 1950-ih,<ref name="PMID_13464833">{{Cite journal |last=Furshpan |first=E. J. |last2=Potter |first2=D. D. |date=1957-08-17 |title=Mechanism of nerve-impulse transmission at a crayfish synapse |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13464833 |journal=Nature |volume=180 |issue=4581 |pages=342–343 |doi=10.1038/180342a0 |issn=0028-0836 |pmid=13464833}}</ref> a kasnije su pronađeni kod [[kičmenjak]]a.<ref name="PMID_5229811">{{Cite journal |last=Pappas |first=George D. |last2=Bennett |first2=Michael V. L. |date=1966-07-14 |title=Specialized junctions involved in electrical transmission between neurons |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=495–508 |pmid=5229811 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Vezni kompleks]] * [[Srčani mišić]] == Reference == {{Refspisak|30em}} ==Dodatni izvori== * {{cite book |last1=Kandel |first1=ER |last2=Schwartz |first2=JH |last3=Jessell |first3=TM |title=Principles of Neural Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780838577011 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2000 |isbn=978-0-8385-7701-1 |edition=4th }} * {{cite book |author1=Andrew L. Harris |author2=Darren Locke | year = 2009 | title = Connexins, a guide | pages = 574 | publisher = Springer | location = New York | url = https://www.springer.com/978-1-934115-46-6 | isbn = 978-1-934115-46-6}} * {{Cite journal | last = Haas | first = Julie S. | year = 2011 | author2 = Baltazar Zavala |author3=Carole E. Landisman | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-21_334_6054/page/389 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 389–393 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid = 22021860 | bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc= 10921920 }} * {{Cite journal | last = Hestrin | first = Shaul | year = 2011 | title = The strength of electrical synapses | journal = [[Science]] | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 315–316 | doi = 10.1126/science.1213894 | pmid = 22021844 | pmc= 4458844 | bibcode = 2011Sci...334..315H }} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat| Electrical Synapse }} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Electrical Synapse}} [[Kategorija: Ćelijska komunikacija]] [[Kategorija: Elektrofiziologija]] [[Kategorija:Neurologija]] kbxekjuceteft73p0lcravfb8be7v44 0 536466 3921963 3921833 2026-08-24T23:59:55Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921963 wikitext text/x-wiki '''Ne diraj mačku''' je roman autorice Mary Stewart {{Infokutija knjiga | jezik = Engleski | isbn = 0-340-20157-6 | naziv = Ne diraj mačku | autor = Mary Stewart | izdavač = Hodder & Stoughton | broj_stranica = 302 | datum_izdanja = 1976. | slika = }} == Pozadina == Roman "Ne diraj mačku" prvi put je objavljen 1976. godine i jedno je od najpoznatijih djela Mary Stewart.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2014/may/15/romance-suspense-novelist-mary-stewart-dies "Romantic-suspense novelist Mary Stewart dies aged 97", ''The Guardian'', 15 May 2014]. Accessed 30 November 2015</ref> U Sjedinjenim Državama, "Ne diraj mačku" bio je deveti najprodavaniji roman 1976. godine.<ref>{{Cite web|url=http://credoreference.com/entry.do?pp=1&id=6386169|title=Where Are You From? - Credo Reference|website=credoreference.com|access-date=2016-11-12}}</ref> Kao i mnogi Stewartini romani, priča ima natprirodni element.<ref>{{Cite web |url=http://marystewartnovels.com/novels/touchnot.html |title=Mary Stewart Novels blogspot |access-date=4. 8. 2026 |archive-date=18. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518193202/http://marystewartnovels.com/novels/touchnot.html |url-status=dead }}</ref> Naslov knjige odnosi se na moto poglavice klana Chattan, zajednice od dvanaest klanova, uključujući klan Mackintosh, klan Macpherson i klan MacBean. U cijelosti, ovaj moto glasi "Ne diraj mačku bota [bez] rukavice". Ovo je ujedno i moto izmišljene porodice Ashley iz knjige, koja potiče od škotskog pretka. Mary Stewart je priznala da je vikar u romanu, gospodin Bryanston, 'donekle portret mog vlastitog oca'. <ref name=":02">{{Cite journal|title=Why shouldn't one write "escapist" fiction? by Mary Stewart|journal=The Australian Author|volume=9|issue=1 - January 1977}}</ref> Njen otac, Frederick Albert Rainbow (1886-1967), bio je anglikanski vikar u okrugu Durham.<ref>{{Cite book|title=About Mary Stewart|publisher=Morrow|year=1970}}</ref><ref>{{Cite book|last=Friedman|first=Lenemaja|title=Mary Stewart|publisher=Twayne's English Author Series|year=1990}}</ref> == Postavka == Priča počinje na Madeiri, gdje junakinja, Bryony Ashley, radi kao recepcionarka u hotelu. Nagovještavajući ono što će se dogoditi u romanu, Funchal je opisan kao grad okupan suncem čiji su 'pločnici napravljeni od šarenih mozaika'.<ref name=":0">{{Cite book|last=Stewart|first=Mary|title=Touch Not the Cat|url=https://archive.org/details/touchnotcat00stew_1|publisher=Hodder & Stoughton|year=1976}}</ref> Bavarska je opisana samo vrlo kratko, u vezi s oporavkom Bryonynog oca od bolesti, a zatim i smrti tamo. Glavna lokacija radnje je izmišljeni Ashley Court u Malvern Hillsu u Engleskoj. Detaljno su opisane kuće i vanjski prostor koji čine imanje Ashley. == Kratak sadržaj == Bryony Ashley ima dar telepatije i sposobna je podsvjesno komunicirati s muškarcem kojeg smatra svojim ljubavnikom, ali čiji identitet nije sigurna. Pretpostavlja da joj je on krvni srodnik jer je dar telepatije naslijeđen, te pretpostavlja da je to jedan od njena tri muška rođaka u drugom koljenu, blizanci Emory i James, te mlađi Francis. Bryony se vraća u Bavarsku nakon što je primila telepatsku poruku i otkriva da je njenog oca udario automobil i da je umro nakon što je izgovorio neke misteriozne fraze, koje kao da imaju neke veze s knjigom u kućnoj biblioteci. Ostaje zbunjena identitetom svog telepatskog kontakta. Njena prvobitna preferencija je Džejms, ali postepeno shvata da blizanci planiraju da joj ukradu nasledstvo i da su spremni da ubiju zbog toga. Takođe saznaje da je njen tajni ljubavnik dugogodišnji prijatelj sa kojim nije znala da je u srodstvu, čovek za sve poslove oko Ashley Court, Rob Granger, s kojim je Bryony odrastao. Bryony postepeno rješava očeve zagonetke, od kojih neke uključuju lavirint prikazan na porodičnom grbu, a moto je "Ne diraj mačku". U vrhuncu knjige, kada saznaju da se udala za Roba, blizanci pokušavaju ubiti Bryony i poplaviti imanje kako bi ga mogli prodati za preuređenje. Spašava je Rob, s kojim planira emigrirati, a Francis se pojavljuje sa zakašnjenjem, što implicira da će preuzeti brigu o Ashley Court. == Žanr == Sama Mary Stewart je opisala roman "Ne dodiruj mačku" kao "modernu avanturističku priču začinjenu romansom (ili romansu začinjenu avanturom; zavisi da li ga oglašavate za muškarce ili za žene)".<ref name=":02" /> Jenny Brown,<ref>{{Cite news|url=http://jennybrownassociates.com/about-us|title=about us - Jenny Brown Associates|newspaper=Jenny Brown Associates|language=en-US|access-date=2016-11-12}}</ref> osnivačica i direktorica i članica odbora Međunarodnog festivala knjige u Edinburghu, intervjuirala je Mary Stewart 1992. godine za STV-ov program Off the Page i nazvala njene knjige „avanturističkim trilerima“.<ref>{{Citation|last=STVPeople|title=Off The Page - Mary Stewart|date=2010-12-20|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBm_kyaPh4I|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410164302/http://www.youtube.com/watch?v=CBm_kyaPh4I|archive-date=2014-04-10|url-status=dead|access-date=2016-11-12}}</ref> Ovaj roman je također klasificiran kao romantični triler, misterija ili gotski roman. Mary Stewart koristi gotičke trope u romanu, uključujući: * drevni dom predaka * nedostajuće župne matične knjige i zakoniti nasljednici * blizanci i rođaci * scene s crkvenog dvorišta i sjenovite figure * oluja i poplava i tama i mjesečina * nadnaravno Međutim, Mary Stewart također eksplicitno spominje gotske konvencije i omalovažava ih. * Bryony kaže: „Figura u haljini u zamračenoj crkvi? Apsurdno. Imali su riječ za glupavu grozotu, zar ne? Gotika, to je bilo to. Časne sestre u haljama i drevne kuće i tajni prolazi, predmeti kojima se Jane Austen smijala u opatiji Northanger.“<ref name=":0" /> * A od američkih stanara Ashley Courta: „Sve ovo vrijeme u imanju s opkopom, direktno iz Tennysona, i ni mirisa duha ili tajnog prolaza ili bilo čega što biste očekivali!“, na što Bryony odgovara da „zapravo postoji tajno stepenište; vrlo je pitoma stvar, ali je možda bilo korisno u svoje vrijeme. Na neki način to je neka vrsta tajne unutar tajne – spušta se iz Svećenikove rupe u vinske podrume“.<ref name=":0" /> Primjetno je da se ove gotičke tajne sobe i prolazi ne koriste, a također se insistira da je dvor bez duhova. * 'previše gotski zaista' <ref name=":0" /> * 'Gotičko smeće' <ref name=":0" /> * 'Gotičko smeće nije unutra' <ref name=":0" /> Ipak, natprirodni element ostaje u romanu: postoji telepatija i posljednja scena ljubavnika iz 1835. godine, koji se čini da su ponovo ujedinjeni nakon smrti. == Intertekstualnost == Mary Stewart koristi naslove poglavlja u svojim knjigama koji su citati iz književnih djela. U knjizi "Touch Not the Cat" (Ne diraj mačku), svi ovi citati su iz [[William Shakespeare|Shakespeareovog]] "[[Romeo i Julija|Romea i Julije]]". Mnoge druge književne aluzije dodaju dubinu priči. To uključuje: Walter de la Mare - citat iz njegove pjesme 'Zagonetari' prethodi priči; a 'svjetiljke mira' na koje se Bryony poziva u romanu su iz njegove pjesme 'Drveće'. Thomas Lovell Beddoes - postoji prolazno spominjanje ovog pjesnika, kada turistički vodič Ashley Courta navodi da 'Beddoes spominje ovu sobu u jednoj od svojih pjesama'.<ref name=":0" /> Ashley Court je izmišljen, pjesnik nije. Jane Austen i Northanger Abbey - spomenuto u referenci na gotičku fikciju. Arthur Brookeov Romeus i Julija - pjesnikovo djelo iz 1562. godine koje je inspiriralo Shakespeareovog Romea i Juliju - ovo djelo je citirano i dio je radnje romana. Citirani su stihovi "Jer gle, gomila raznih misli nastaje", a Bryony zatim u šali koristi izraz "ogromna gomila". Alfred, Lord Tennyson - spominju ga američki zakupci Ashley Courta (vidi odjeljak o žanru iznad). == Reference == ijjgzkbpvy36a2pqo227bv50k84me8m 0 536541 3921976 3917720 2026-08-25T01:11:12Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921976 wikitext text/x-wiki Svi [[hromosom]]i kod [[prokariot]]a i [[eukariot]]a mogu se podijeliti na različite '''hromosomske regije.''' Međutim, najčešće su one koje se javljaju u hromosomima eukariota, posebno one koje su vidljive u kondenzovanim hromosomima koji postaju vidljivi u [[metafaza|metafazi]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. [[Slika:Chromosome-upright.png|thumb|280px|Shema hromosoma. (1) [[Hromatida]] (sa [[hromonema|hromomenom]] i (obojenim) [[euhromatin]]om. Jedan od dva identična dijela [[hromosom]]a nakon [[ćelijski ciklus|S faze]]. (2) [[Centromera]] (sa [[kinetohor]]om i [[heterohromatin]]om). Mjesto gdje se dvije hromatide dodiruju i gdje se mikrotubule spajaju. (3) Kratki krak (4) Dugi krak. U skladu s pravilima prikaza u [[citogenetika|citogenetici]], kratki krak je na vrhu.]] <ref name="Hammond-2017">{{cite journal | vauthors = Hammond CM, Strømme CB, Huang H, Patel DJ, Groth A | title = Histone chaperone networks shaping chromatin function | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 141–158 | date = March 2017 | pmid = 28053344 | pmc = 5319910 | doi = 10.1038/nrm.2016.159 }}</ref><ref>{{cite book | last = Wilson | first = John | title = Molecular biology of the cell: a problems approach | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2002 | isbn = 978-0-8153-3577-1 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/molecularbiolog000wils }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bonev|first1=Boyan|last2=Cavalli|first2=Giacomo|date=14 October 2016|title=Organization and function of the 3D genome|journal=Nature Reviews Genetics|volume=17|issue=11|pages=661–678|doi=10.1038/nrg.2016.112|pmid=27739532|hdl=2027.42/151884|s2cid=31259189|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Bray|first2=Dennis|last3=Hopkin|first3=Karen|last4=Johnson|first4=Alexander|last5=Lewis|first5=Julian|last6=Raff|first6=Martin|last7=Roberts|first7=Keith|last8=Walter|first8=Peter | name-list-style = vanc |title=Essential Cell Biology|url=https://archive.org/details/essentialcellbio0000albe|year=2014|publisher=Garland Science|location=New York, New York, US|isbn=978-0-8153-4454-4|pages=[https://archive.org/details/essentialcellbio0000albe/page/621 621]–626|edition=Fourth}}</ref> Svaka od ovih regija obrađena je u odvojenim člancima na [[Wikipedija|Wikipediji]]. * Krakovi (kratki=p i dugi=q) * [[Centromera]] * [[Kinetohor]] * [[Telomera]] * [[Subtelomera|Subtelomera]] * [[Satelitski hromosom|Satelitski hromosom ili trabant]] * [[Regija organizatora nukleolusa|NOR]] regija *[[Satelitski hromosom]] ==Reference== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Chromosome Regions}} [[Kategorija: Hromosomi]] [[Kategorija: Citogenetika]] ah9nl3i2a62g7uc2huo2m54xlt1jebi 0 536622 3921949 3919226 2026-08-24T22:53:56Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3921949 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Domagoj Margetić | slika = Domagoj Margetić.jpg | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1974|01|09}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[SR Hrvatska]], [[SFRJ]] | državljanstvo = [[Hrvatska|hrvatsko]] | zanimanje = [[novinar|Istraživački novinar]], autor | poznat_po = Istraživanje [[Ratni zločin|ratnih zločina]], [[Korupcija|korupcije]] i [[Organizirani kriminal|organizovanog kriminala]] na [[Balkan]]u | značajna_djela = {{Plainlist| * "Plati i pucaj – Tajne sarajevskih ljudskih safarija" (2026) * "Krvave balkanske milijarde" (2023) }} | televizija = "Necenzurirano" (TV Mreža) | fusnote = Detencije i napadi: Margetić je tokom karijere bio izložen višestrukim pritiscima, fizičkim napadima, verbalnim prijetnjama i napadima na imovinu. }} '''Domagoj Margetić''' (rođen 9. januara 1974) [[Hrvatska|hrvatski]] je [[novinar|istraživački novinar]] i [[Publicistika|publicista]]. Poznat je po istraživanju [[ratni zločin|ratnih zločina]], [[Korupcija|korupcije]], [[Pranje novca|pranja novca]] i [[organizirani kriminal|organiziranog kriminala]] u Hrvatskoj i na području [[Balkan]]a.<ref name="Margetic_EU_2013">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Domagoj Margetic, a EU Parliament Speech re Croatian Corruption & Money Laundering (4/23/13) |website=compassionwithsizzle.wordpress.com |date=23. 4. 2013 |url=https://compassionwithsizzle.wordpress.com/2013/04/23/domagoj-margetic-a-eu-parliament-speech-re-croatian-corruption-money-laundering-42313/ |access-date=16. 8. 2026 |language=en}}</ref> Uređivao je i vodio televizijsku emisiju ''Necenzurirano'' na televiziji TV Mreža.<ref name="Necenzurirano_Archived">{{cite web |author=Necenzurirano |title=Necenzurirano |website=necenzurirano.com |url=http://necenzurirano.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225185810/http://necenzurirano.com/ |archive-date=25. 2. 2011 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom višedecenijskog novinarskog rada objavljivao je istraživačke priloge o različitim temama, od ratnih zločina<ref name="SisakInfo_Margetic_2010">{{cite web |author=Sisak.info |title=Domagoj Margetić svjedočio o zločinima u Sisku |website=sisak.info |date=11. 5. 2010 |url=https://www.sisak.info/2010/05/11/vijesti-5/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}</ref> i drugih ratnih dešavanja do velikih finansijskih afera<ref name="Tportal_Hypo_2015">{{cite web |author=Hina |title=Margetićev izračun: Preko Hypo Grupe oprano 47,7 milijardi eura |website=tportal.hr |date=17. 4. 2015 |url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/preko-hypo-grupe-oprano-47-7-milijardi-eura-20150417 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}</ref> i političkih ubistava.<ref name="Kliker_Dindic_2013">{{cite web |author=Kliker.info |title=Domagoj Margetić tvrdi da ima dokaze: Zoran Đinđić je ubijen jer je istraživao tajne račune na Kipru |website=kliker.info |date=11. 3. 2013 |url=https://kliker.info/domagoj-margetic-tvrdi-da-ima-dokaze-zoran-dindic-je-ubijen-jer-je-istrazivao-tajne-racune-na-kipru/ |access-date=16. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Avaz_Aleksic_2025">{{cite web |author=Dnevni avaz |title=Hrvatski novinar pisao Tužilaštvu BiH: Traži da se izvrši obdukcija tijela Slavka Aleksića |website=avaz.ba |date=8. 1. 2025 |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1012835/hrvatski-novinar-pisao-tuzilastvu-bih-trazi-da-se-izvrsi-obdukcija-tijela-slavka-aleksica |access-date=16. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == === Rani život i politički angažman === Domagoj Margetić rođen je 9. januara 1974. u [[Zagreb]]u. Početkom 1990-ih bio je predsjednik Sindikata srednjoškolaca Hrvatske. U vrijeme političkih promjena početkom 1990-ih učestvovao je u aktivnostima usmjerenim na registraciju novih političkih stranaka, među kojima su bili [[Hrvatska socijalno-liberalna stranka|HSLS]] i [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]].<ref name="Margetic_Disidentska">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Domagoj Margetić: Moja disidentska priča (2.7.1997. – 2.7.2022.) |url=https://radiogornjigrad.blog/2022/07/06/domagoj-margetic-moja-disidentska-prica-2-7-1997-2-7-2022/ |website=Radio Gornji Grad |date=6. 7. 2022 |access-date=25. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Prema njegovom svjedočenju, u [[HDZ]] je ušao početkom 1990-ih preko [[Josip Manolić|Josipa Manolića]], tada jednog od najutjecajnijih hrvatskih političara. Margetić navodi da je Manolić nastojao unutar HDZ-a izgraditi umjereniju, odnosno lijevu političku struju koja bi predstavljala protivtežu struji povezanoj s [[Gojko Šušak|Gojkom Šuškom]], te da je zbog svoje dobi i političkog porijekla bio uključen u takve aktivnosti.<ref name="Margetic_Klix">{{cite web |last=M. N. |title=Domagoj Margetić: Ratni Zagreb je prao novac Beogradu, Đinđić je ubijen jer je inicirao istragu |url=https://www.klix.ba/vijesti/regija/domagoj-margetic-ratni-zagreb-je-prao-novac-beogradu-djindjic-je-ubijen-jer-je-inicirao-istragu/190502054 |website=Klix.ba |date=7. 5. 2019 |access-date=25. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Margetić je kasnije naveo da je nakon 1992. djelovao u krugu osoba povezanih s Uredom predsjednika Republike Hrvatske i da je bio povezan s predsjednikom [[Franjo Tuđman|Franjom Tuđmanom]]. Prema njegovim riječima, bio je najmlađi savjetnik predsjednika Republike i istovremeno rukovodio analitičkim poslovima u Službi posebnih ovlaštenja, sigurnosno-obavještajnoj strukturi osnovanoj po nalogu predsjednika Tuđmana.<ref name="Margetic_Disidentska"/> Služba posebnih ovlaštenja bavila se, između ostalog, prikupljanjem i analizom podataka o organizovanom kriminalu, ratnim zločinima i pljački kulturnih dobara, kao i pojedinim sigurnosnim pitanjima u [[Srednja Bosna|Srednjoj Bosni]] i [[Bosanska Posavina|Bosanskoj Posavini]]. U svojim kasnijim istupima tvrdio je da je rad dijela službe dolazio u sukob s interesima pojedinih struja unutar HDZ-a.<ref name="Margetic_Disidentska"/> U javnosti su se pojavili i izvori koji osporavaju njegovu tvrdnju da je bio formalni savjetnik Franje Tuđmana i njegov opis tadašnje političke uloge.<ref name="Kavcic_2018">{{cite web |last=Kavčič |first=Matej |title=Kdomagoj Margetić? |url=https://radiostudent.si/politika/balkan-ekspres/kdomagoj-margetic-0 |website=Radio Študent |publisher=Zavod Radio Študent |date=24. 10. 2018 |access-date=25. 8. 2026 |language=sl}}</ref> == Novinarska karijera == Novinarstvom se profesionalno bavi od 1997. Radio je kao slobodni novinar i autor tekstova, kolumni i komentara za različite medije u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Srbija|Srbiji]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]].<ref name="Margetic_DZNAP_2021">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Kandidatura za člana Predsjedništva DZNAP-a |url=https://dznap.hr/wp-content/uploads/2021/05/Domagoj-Margetic-kandidatura_dznap-1.pdf |website=Društvo za zaštitu novinarskih autorskih prava (DZNAP) |date=2021 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom novinarske karijere obavljao je uredničke funkcije u hrvatskim medijima. Bio je glavni urednik lista ''Hrvatsko slovo'', kao i ''Novog Hrvatskog slova''. Njegovo uredničko djelovanje kasnije je bilo povezano i s portalom ''Necenzurirano''.<ref name="Margetic_ICTY_2006">{{cite web |title=Predmet br. IT-95-14-R77.6: Tužiteljica protiv Domagoja Margetića (Optužnica) |url=https://www.icty.org/x/cases/contempt_margetic/ind/bcs/060830.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) |date=30. 8. 2006 |access-date=24. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Knjige == * ''Tko je opljačkao Hrvatsku: kronika partijske tranzicije: 1980-2003'' (2003)<ref name="Margetic_2003_TkoJeOpljackao">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Tko je opljačkao Hrvatsku: kronika partijske tranzicije: 1980. - 2003. |publisher=Vlastita naklada |date=2003 |isbn=953-96966-0-7 |location=Zagreb |url=https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=10&sort=0&age=0&spid0=10&spv0=Margeti%c4%87%2c+Domagoj&xm0=1&mdid0=0&vzid0=0&selectedId=11006983 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Bankarska mafija: (organizirani bankarski kriminal i pranje novca)'' (2008)<ref name="Margetic_2008_Bankarska">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Bankarska mafija: (organizirani bankarski kriminal i pranje novca) |publisher=Vlastita naklada |date=2008 |isbn=978-953-96966-7-0 |location=Zagreb |url=https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=10&sort=0&age=0&spid0=10&spv0=Margeti%c4%87%2c+Domagoj&xm0=1&mdid0=0&vzid0=0&selectedId=429000261 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Slučaj Pukanić: Ubojstvo s potpisom države'' (2011)<ref name="Margetic_2011_Pukanic">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Slučaj Pukanić: ubojstvo s potpisom države |publisher=Vlastita naklada |date=2011 |isbn=978-953-96966-9-4 |location=Zagreb |url=https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=10&sort=0&age=0&spid0=10&spv0=Margeti%c4%87%2c+Domagoj&xm0=1&mdid0=0&vzid0=0&selectedId=433000043 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Margetic_2010">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Zapisnik o pretrazi Pukanićevog iPhonea: Pukanić je znao tko su naručitelji njegovog ubojstva |url=https://groups.google.com/g/cro-news/c/JI8no-B59FQ |website=Google Groups |publisher=Necenzurirano.com News |date=20. 3. 2010 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Operacija Durres: Kosovo i novi balkanski poredak'' (2013)<ref name="Margetic_2013_Durres">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title="Operacija Durres": Kosovo i novi balkanski poredak |publisher=Magazin i tabloid |date=2013 |isbn=978-86-908595-4-2 |location=Beograd |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/sr/sr/data/cobib/197311756/nbs |access-date=25. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Karamarko – Najmoćniji među najkorumpiranijima'' (2015)<ref name="Margetic_2015">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Karamarko: najmoćniji među najkorumpiranijima |publisher=Vlastita naklada |date=2015 |isbn=978-953-57777-1-7 |location=Zagreb |url=https://bibliografija.nsk.hr/cip/CIP2015_06_v2/glavni_niz.html |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Radio_Gornji_Grad_2015">{{cite web |title=Margetićeva knjiga o šefu HDZ-a: Karamarko – Najmoćniji među najkorumpiranijima |url=https://radiogornjigrad.blog/2015/06/13/margeticeva-knjiga-o-sefu-hdz-a-karamarko-najmocniji-medu-najkorumpiranijima/ |website=Radio Gornji Grad |date=13. 6. 2015 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Krvave balkanske milijarde'' (2020)<ref name="Margetic_2020_Hypo">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Krvave balkanske milijarde: šifra Hypo: prljava tajna balkanske oligarhije |edition=2 |publisher=Hrvatski novinarski institut |date=2020 |isbn=978-953-57777-2-4 |url=https://books.google.hr/books/about/Krvave_balkanske_milijarde.html?id=n0wmzgEACAAJ&redir_esc=y |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Plati i pucaj – Tajne sarajevskih ljudskih safarija'' (2026)<ref name="BHRT_2026">{{cite web |title=Predstavljena knjiga Domagoja Margetića o sarajevskim safarijima - "Plati i pucaj" |url=https://www.bhrt.ba/predstavljena-knjiga-plati-i-pucaj-o-sarajevskim-safarijima-domagoja-margeti%C4%87a |website=BHRT |date=24. 4. 2026 |access-date=25. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Knjiga "Krvave balkanske milijarde", dobila je posebnu priznanje žirija na 31. Međunarodnom sajmu knjige i 15. Bijenalu knjige u Sarajevu 2019.<ref name="Anadolija_2019">{{cite web |last=Anadolija |title=Dodijeljene nagrade i specijalna priznanja 31. Sarajevskog sajma knjiga |url=https://n1info.ba/kultura/a339745-Dodijeljene-nagrade-i-specijalna-priznanja-31-Sarajevskog-sajma-knjiga/ |website=N1 BiH |date=22. 4. 2019 |access-date=25. 8. 2026 |language=bs}}</ref> === Knjige poezije === * Razotkrivanje (2006) * Opraštam nebu tvoj osmijeh (2011) == Također pogledajte == * [[Franjo Tuđman]] * [[Ivo Sanader]] * [[Opsada Sarajeva]] * [[Sarajevo safari]] * [[Slobodan Milošević]] * [[Ubistvo Ive Pukanića]] ==Reference== {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Margetić, Domagoj}} [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Hrvatski novinari]] q5bilxgg8z4ux34ivgrhp9qbjyoyxz7 3921950 3921949 2026-08-24T22:55:46Z Bosancica by MK 173186 3921950 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Domagoj Margetić | slika = Domagoj Margetić.jpg | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1974|01|09}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[SR Hrvatska]], [[SFRJ]] | državljanstvo = [[Hrvatska|hrvatsko]] | zanimanje = [[novinar|Istraživački novinar]], autor | poznat_po = Istraživanje [[Ratni zločin|ratnih zločina]], [[Korupcija|korupcije]] i [[Organizirani kriminal|organizovanog kriminala]] na [[Balkan]]u | značajna_djela = {{Plainlist| * "Plati i pucaj – Tajne sarajevskih ljudskih safarija" (2026) * "Krvave balkanske milijarde" (2023) }} | televizija = "Necenzurirano" (TV Mreža) | fusnote = Detencije i napadi: Margetić je tokom karijere bio izložen višestrukim pritiscima, fizičkim napadima, verbalnim prijetnjama i napadima na imovinu. }} '''Domagoj Margetić''' (rođen 9. januara 1974) [[Hrvatska|hrvatski]] je [[novinar|istraživački novinar]] i [[Publicistika|publicista]]. Poznat je po istraživanju [[ratni zločin|ratnih zločina]], [[Korupcija|korupcije]], [[Pranje novca|pranja novca]] i [[organizirani kriminal|organiziranog kriminala]] u Hrvatskoj i na području [[Balkan]]a.<ref name="Margetic_EU_2013">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Domagoj Margetic, a EU Parliament Speech re Croatian Corruption & Money Laundering (4/23/13) |website=compassionwithsizzle.wordpress.com |date=23. 4. 2013 |url=https://compassionwithsizzle.wordpress.com/2013/04/23/domagoj-margetic-a-eu-parliament-speech-re-croatian-corruption-money-laundering-42313/ |access-date=16. 8. 2026 |language=en}}</ref> Uređivao je i vodio televizijsku emisiju ''Necenzurirano'' na televiziji TV Mreža.<ref name="Necenzurirano_Archived">{{cite web |author=Necenzurirano |title=Necenzurirano |website=necenzurirano.com |url=http://necenzurirano.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225185810/http://necenzurirano.com/ |archive-date=25. 2. 2011 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom višedecenijskog novinarskog rada objavljivao je istraživačke priloge o različitim temama, od ratnih zločina<ref name="SisakInfo_Margetic_2010">{{cite web |author=Sisak.info |title=Domagoj Margetić svjedočio o zločinima u Sisku |website=sisak.info |date=11. 5. 2010 |url=https://www.sisak.info/2010/05/11/vijesti-5/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}</ref> i drugih ratnih dešavanja do velikih finansijskih afera<ref name="Tportal_Hypo_2015">{{cite web |author=Hina |title=Margetićev izračun: Preko Hypo Grupe oprano 47,7 milijardi eura |website=tportal.hr |date=17. 4. 2015 |url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/preko-hypo-grupe-oprano-47-7-milijardi-eura-20150417 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}</ref> i političkih ubistava.<ref name="Kliker_Dindic_2013">{{cite web |author=Kliker.info |title=Domagoj Margetić tvrdi da ima dokaze: Zoran Đinđić je ubijen jer je istraživao tajne račune na Kipru |website=kliker.info |date=11. 3. 2013 |url=https://kliker.info/domagoj-margetic-tvrdi-da-ima-dokaze-zoran-dindic-je-ubijen-jer-je-istrazivao-tajne-racune-na-kipru/ |access-date=16. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Avaz_Aleksic_2025">{{cite web |author=Dnevni avaz |title=Hrvatski novinar pisao Tužilaštvu BiH: Traži da se izvrši obdukcija tijela Slavka Aleksića |website=avaz.ba |date=8. 1. 2025 |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1012835/hrvatski-novinar-pisao-tuzilastvu-bih-trazi-da-se-izvrsi-obdukcija-tijela-slavka-aleksica |access-date=16. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == === Rani život i politički angažman === Domagoj Margetić rođen je 9. januara 1974. u [[Zagreb]]u. Početkom 1990-ih bio je predsjednik Sindikata srednjoškolaca Hrvatske. U vrijeme političkih promjena početkom 1990-ih učestvovao je u aktivnostima usmjerenim na registraciju novih političkih stranaka, među kojima su bili [[Hrvatska socijalno-liberalna stranka|HSLS]] i [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]].<ref name="Margetic_Disidentska">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Domagoj Margetić: Moja disidentska priča (2.7.1997. – 2.7.2022.) |url=https://radiogornjigrad.blog/2022/07/06/domagoj-margetic-moja-disidentska-prica-2-7-1997-2-7-2022/ |website=Radio Gornji Grad |date=6. 7. 2022 |access-date=25. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Prema njegovom svjedočenju, u [[HDZ]] je ušao početkom 1990-ih preko [[Josip Manolić|Josipa Manolića]], tada jednog od najutjecajnijih hrvatskih političara. Margetić navodi da je Manolić nastojao unutar HDZ-a izgraditi umjereniju, odnosno lijevu političku struju koja bi predstavljala protivtežu struji povezanoj s [[Gojko Šušak|Gojkom Šuškom]], te da je zbog svoje dobi i političkog porijekla bio uključen u takve aktivnosti.<ref name="Margetic_Klix">{{cite web |last=M. N. |title=Domagoj Margetić: Ratni Zagreb je prao novac Beogradu, Đinđić je ubijen jer je inicirao istragu |url=https://www.klix.ba/vijesti/regija/domagoj-margetic-ratni-zagreb-je-prao-novac-beogradu-djindjic-je-ubijen-jer-je-inicirao-istragu/190502054 |website=Klix.ba |date=7. 5. 2019 |access-date=25. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Margetić je kasnije naveo da je nakon 1992. djelovao u krugu osoba povezanih s Uredom predsjednika Republike Hrvatske i da je bio povezan s predsjednikom [[Franjo Tuđman|Franjom Tuđmanom]]. Prema njegovim riječima, bio je najmlađi savjetnik predsjednika Republike i istovremeno rukovodio analitičkim poslovima u Službi posebnih ovlaštenja, sigurnosno-obavještajnoj strukturi osnovanoj po nalogu predsjednika Tuđmana.<ref name="Margetic_Disidentska"/> Služba posebnih ovlaštenja bavila se, između ostalog, prikupljanjem i analizom podataka o organizovanom kriminalu, ratnim zločinima i pljački kulturnih dobara, kao i pojedinim sigurnosnim pitanjima u [[Srednja Bosna|Srednjoj Bosni]] i [[Bosanska Posavina|Bosanskoj Posavini]]. U svojim kasnijim istupima tvrdio je da je rad dijela službe dolazio u sukob s interesima pojedinih struja unutar HDZ-a.<ref name="Margetic_Disidentska"/> U javnosti su se pojavili i izvori koji osporavaju njegovu tvrdnju da je bio formalni savjetnik Franje Tuđmana i njegov opis tadašnje političke uloge.<ref name="Kavcic_2018">{{cite web |last=Kavčič |first=Matej |title=Kdomagoj Margetić? |url=https://radiostudent.si/politika/balkan-ekspres/kdomagoj-margetic-0 |website=Radio Študent |publisher=Zavod Radio Študent |date=24. 10. 2018 |access-date=25. 8. 2026 |language=sl}}</ref> == Novinarska karijera == Novinarstvom se profesionalno bavi od 1997. Radio je kao slobodni novinar i autor tekstova, kolumni i komentara za različite medije u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Srbija|Srbiji]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]].<ref name="Margetic_DZNAP_2021">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Kandidatura za člana Predsjedništva DZNAP-a |url=https://dznap.hr/wp-content/uploads/2021/05/Domagoj-Margetic-kandidatura_dznap-1.pdf |website=Društvo za zaštitu novinarskih autorskih prava (DZNAP) |date=2021 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom novinarske karijere obavljao je uredničke funkcije u hrvatskim medijima. Bio je glavni urednik lista ''Hrvatsko slovo'', kao i ''Novog Hrvatskog slova''. Njegovo uredničko djelovanje kasnije je bilo povezano i s portalom ''Necenzurirano''.<ref name="Margetic_ICTY_2006">{{cite web |title=Predmet br. IT-95-14-R77.6: Tužiteljica protiv Domagoja Margetića (Optužnica) |url=https://www.icty.org/x/cases/contempt_margetic/ind/bcs/060830.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) |date=30. 8. 2006 |access-date=24. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Knjige == * ''Tko je opljačkao Hrvatsku: kronika partijske tranzicije: 1980-2003'' (2003)<ref name="Margetic_2003_TkoJeOpljackao">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Tko je opljačkao Hrvatsku: kronika partijske tranzicije: 1980. - 2003. |publisher=Vlastita naklada |date=2003 |isbn=953-96966-0-7 |location=Zagreb |url=https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=10&sort=0&age=0&spid0=10&spv0=Margeti%c4%87%2c+Domagoj&xm0=1&mdid0=0&vzid0=0&selectedId=11006983 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Bankarska mafija: (organizirani bankarski kriminal i pranje novca)'' (2008)<ref name="Margetic_2008_Bankarska">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Bankarska mafija: (organizirani bankarski kriminal i pranje novca) |publisher=Vlastita naklada |date=2008 |isbn=978-953-96966-7-0 |location=Zagreb |url=https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=10&sort=0&age=0&spid0=10&spv0=Margeti%c4%87%2c+Domagoj&xm0=1&mdid0=0&vzid0=0&selectedId=429000261 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Slučaj Pukanić: Ubojstvo s potpisom države'' (2011)<ref name="Margetic_2011_Pukanic">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Slučaj Pukanić: ubojstvo s potpisom države |publisher=Vlastita naklada |date=2011 |isbn=978-953-96966-9-4 |location=Zagreb |url=https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=10&sort=0&age=0&spid0=10&spv0=Margeti%c4%87%2c+Domagoj&xm0=1&mdid0=0&vzid0=0&selectedId=433000043 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Margetic_2010">{{cite web |last=Margetić |first=Domagoj |title=Zapisnik o pretrazi Pukanićevog iPhonea: Pukanić je znao tko su naručitelji njegovog ubojstva |url=https://groups.google.com/g/cro-news/c/JI8no-B59FQ |website=Google Groups |publisher=Necenzurirano.com News |date=20. 3. 2010 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Operacija Durres: Kosovo i novi balkanski poredak'' (2013)<ref name="Margetic_2013_Durres">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title="Operacija Durres": Kosovo i novi balkanski poredak |publisher=Magazin i tabloid |date=2013 |isbn=978-86-908595-4-2 |location=Beograd |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/sr/sr/data/cobib/197311756/nbs |access-date=25. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Karamarko – Najmoćniji među najkorumpiranijima'' (2015)<ref name="Margetic_2015">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Karamarko: najmoćniji među najkorumpiranijima |publisher=Vlastita naklada |date=2015 |isbn=978-953-57777-1-7 |location=Zagreb |url=https://bibliografija.nsk.hr/cip/CIP2015_06_v2/glavni_niz.html |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Radio_Gornji_Grad_2015">{{cite web |title=Margetićeva knjiga o šefu HDZ-a: Karamarko – Najmoćniji među najkorumpiranijima |url=https://radiogornjigrad.blog/2015/06/13/margeticeva-knjiga-o-sefu-hdz-a-karamarko-najmocniji-medu-najkorumpiranijima/ |website=Radio Gornji Grad |date=13. 6. 2015 |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Krvave balkanske milijarde'' (2020)<ref name="Margetic_2020_Hypo">{{cite book |last=Margetić |first=Domagoj |title=Krvave balkanske milijarde: šifra Hypo: prljava tajna balkanske oligarhije |edition=2 |publisher=Hrvatski novinarski institut |date=2020 |isbn=978-953-57777-2-4 |url=https://books.google.hr/books/about/Krvave_balkanske_milijarde.html?id=n0wmzgEACAAJ&redir_esc=y |access-date=24. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Plati i pucaj – Tajne sarajevskih ljudskih safarija'' (2026)<ref name="BHRT_2026">{{cite web |title=Predstavljena knjiga Domagoja Margetića o sarajevskim safarijima - "Plati i pucaj" |url=https://www.bhrt.ba/predstavljena-knjiga-plati-i-pucaj-o-sarajevskim-safarijima-domagoja-margeti%C4%87a |website=BHRT |date=24. 4. 2026 |access-date=25. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Knjiga "Krvave balkanske milijarde", dobila je posebnu priznanje žirija na 31. Međunarodnom sajmu knjige i 15. Bijenalu knjige u Sarajevu 2019.<ref name="Anadolija_2019">{{cite web |last=Anadolija |title=Dodijeljene nagrade i specijalna priznanja 31. Sarajevskog sajma knjiga |url=https://n1info.ba/kultura/a339745-Dodijeljene-nagrade-i-specijalna-priznanja-31-Sarajevskog-sajma-knjiga/ |website=N1 BiH |date=22. 4. 2019 |access-date=25. 8. 2026 |language=bs}}</ref> === Knjige poezije === * Razotkrivanje (2006) * Opraštam nebu tvoj osmijeh (2011) == Također pogledajte == * [[Franjo Tuđman]] * [[Ivo Sanader]] * [[Opsada Sarajeva]] * [[Sarajevo Safari]] * [[Slobodan Milošević]] * [[Ubistvo Ive Pukanića]] ==Reference== {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Margetić, Domagoj}} [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Hrvatski novinari]] fsryil5y6r8yfvd84mrp6g1b38igav6 0 536678 3921975 3921284 2026-08-25T01:10:32Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3921975 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = Velika istočna kriza | dio = [[Istočno pitanje|Istočnog pitanja]] | slika = Clash with Cherkessians.jpg | velicina_slike = 300px | alt = Historijska ilustracija sukoba srpskih i osmanskih čerkeških snaga | opis_slike = Srpske snage u sukobu s osmanskim čerkeškim jedinicama tokom ratova 1876–1878. | datum = 1875–1878. | mjesto = [[Balkan]]<br>[[Kavkaz]] {{Malo|(tokom Rusko-osmanskog rata)}} | teritorija = * stvaranje autonomne [[Kneževina Bugarska|Kneževine Bugarske]] i [[Istočna Rumelija|Istočne Rumelije]] * međunarodno priznanje nezavisnosti [[Kneževina Srbija|Srbije]], [[Kneževina Crna Gora|Crne Gore]] i [[Rumunija|Rumunije]] * [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine]] * teritorijalna proširenja Srbije, Crne Gore, Rumunije i Rusije * [[Kars]], [[Ardahan]] i [[Batum]] pripali [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]] | rezultat = [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski sporazum]] }} '''Velika istočna kriza''' bila je politička, vojna i diplomatska kriza koja je od 1875. do 1878. zahvatila evropske oblasti [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i širi Balkan te predstavljala jednu od najvažnijih faza [[Istočno pitanje|Istočnog pitanja]]. Započela je ustankom protiv osmanske vlasti u [[Hercegovina|Hercegovini]] u ljeto 1875, koji se proširio i na dijelove Bosne, a zatim prerasla u niz međusobno povezanih ustanaka, ratova i diplomatskih intervencija evropskih velikih sila. Tokom krize izbili su Aprilski ustanak u bugarskim oblastima, ratovi Srbije i Crne Gore s Osmanskim Carstvom te Rusko-osmanski rat 1877-1878.<ref name="Schulz2011">{{Cite book |last=Schulz |first=Matthias |chapter=The guarantees of humanity: the Concert of Europe and the origins of the Russo–Ottoman War of 1877 |editor-last1=Simms |editor-first1=Brendan |editor-last2=Trim |editor-first2=D. J. B. |title=Humanitarian Intervention: A History |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=184–204 |doi=10.1017/CBO9780511921292.008 }}</ref><ref name="Kovic2010">{{Cite journal |last=Ković |first=Miloš |title=The Beginning of the 1875 Serbian Uprising in Herzegovina: The British Perspective |journal=Balcanica |issue=41 |year=2010 |pages=55–71 |doi=10.2298/BALC1041055K }}</ref> Kriza je izbila u širem kontekstu slabljenja osmanskog položaja na Balkanu, neriješenih društvenih i agrarnih pitanja, razvoja nacionalnih pokreta, suparništva velikih sila i finansijskih teškoća Osmanskog Carstva. U Bosni i Hercegovini britanski diplomatski izvori koje analizira Miloš Ković neposredne uzroke ustanka prvenstveno povezuju s agrarnim nezadovoljstvom i načinom ubiranja desetine. Uloga susjednih država i drugih vanjskih aktera u izbijanju i razvoju ustanka različito je ocjenjivana.<ref name="Kovic2010" /> Niz diplomatskih pokušaja, među kojima su bili Andrašijeva nota, Berlinski memorandum, [[Carigradska konferencija]] i Londonski protokol, nije doveo do sporazuma kojim bi kriza bila okončana. Nakon osmanskog odbijanja Londonskog protokola Rusija je u aprilu 1877. objavila rat Osmanskom Carstvu. Ruska pobjeda dovela je do [[Sanstefanski mir|Sanstefanskog mira]] u martu 1878, ali su njegova rješenja ubrzo podvrgnuta međunarodnoj reviziji zbog protivljenja drugih velikih sila povećanju ruskog utjecaja.<ref name="FRUS1877-325" /><ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Diplomatska faza krize završena je [[Berlinski kongres|Berlinskim kongresom]] i [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinskim sporazumom]] od 13. jula 1878. Sporazumom je međunarodno priznata nezavisnost Srbije, Crne Gore i Rumunije, uspostavljena autonomna Kneževina Bugarska, a Istočna Rumelija uređena kao autonomna osmanska provincija. Rusija je zadržala dio teritorijalnih dobitaka na Kavkazu, dok je Austro-Ugarska dobila pravo da okupira i administrira Bosnu i Hercegovinu. Provođenje te odluke u Bosni i Hercegovini izazvalo je oružani otpor i novu vojnu kampanju tokom ljeta 1878.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Velika istočna kriza izazvala je i masovna raseljavanja stanovništva te snažnu međunarodnu političku i humanitarnu mobilizaciju. Izvještaji o nasilju nad civilima, naročito tokom gušenja bugarskog ustanka i Rusko-osmanskog rata, snažno su odjeknuli u evropskoj javnosti, a tokom krize proširilo se i djelovanje ranog međunarodnog humanitarnog pokreta.<ref name="Ruprecht2021">{{Cite journal |last=Ruprecht |first=Adrian |title=The Great Eastern Crisis (1875–1878) as a global humanitarian moment |journal=Journal of Global History |volume=16 |issue=2 |year=2021 |pages=159–184 |doi=10.1017/S1740022821000085 }}</ref><ref name="Methodieva2025">{{Cite journal |last=Methodieva |first=Milena |title=Becoming a Muhacir: Writings and Narratives of Displacement in the Late Ottoman Empire |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=57 |issue=3 |year=2025 |pages=494–513 |doi=10.1017/S0020743825101049 }}</ref> == Pozadina == {{Glavni|Istočno pitanje}} === Istočno pitanje i interesi velikih sila === Velika istočna kriza razvila se u okviru Istočnog pitanja, dugotrajnog međunarodnog problema povezanog sa slabljenjem osmanske moći i suparništvom evropskih sila oko političke budućnosti teritorija Osmanskog Carstva. Tokom 19. stoljeća osmanski teritorijalni gubici, stvaranje autonomnih i nezavisnih balkanskih političkih jedinica te sve veće uključivanje evropskih sila učinili su položaj osmanskih provincija na Balkanu jednim od važnih pitanja evropske diplomatije.<ref name="Schulz2011" /> [[Rusko Carstvo]] nastojalo je sačuvati i proširiti politički utjecaj na Balkanu i među pravoslavnim stanovništvom Osmanskog Carstva. [[Austro-Ugarska]] je posebnu pažnju posvećivala susjednoj Bosni i Hercegovini. Britanska politika povezivala je očuvanje osmanskog teritorijalnog integriteta s evropskom ravnotežom snaga i ograničavanjem ruskog širenja. Njemačko Carstvo pod [[Otto von Bismarck|Ottom von Bismarckom]] nastojalo je održati saradnju Rusije i Austro-Ugarske, pa je ustanak u Bosni i Hercegovini ubrzo dobio širi međunarodni značaj.<ref name="Schulz2011" /> Interesi velikih sila mijenjali su se tokom krize. Prema historičaru Stevenu Belleru, austrougarski ministar vanjskih poslova [[Gyula Andrássy]] zalagao se 1878. za okupaciju Bosne i Hercegovine umjesto neposredne aneksije i zbog unutrašnje dualističke ravnoteže Monarhije, koju bi uključivanje dodatnog slavenskog stanovništva moglo dodatno opteretiti.<ref name="Beller2018">{{Cite book |last=Beller |first=Steven |chapter=1867–1879: Liberalisation |title=The Habsburg Monarchy 1815–1918 |url=https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000bell |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |pages=[https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000bell/page/128 128]–159 |doi=10.1017/9781316135679.006 }}</ref> === Političke i društvene prilike u Osmanskom Carstvu === Osmanska država je od 1839. provodila niz reformi poznatih kao [[Tanzimat]]. Njima su centralne vlasti nastojale reorganizirati upravu, vojsku, pravni poredak i poreski sistem te ojačati djelovanje države u provincijama. Reformski proces trajao je nekoliko decenija i nije se jednako provodio u svim dijelovima Carstva.<ref name="Findley2008">{{Cite book |last=Findley |first=Carter V. |chapter=The Tanzimat II |editor-last=Kasaba |editor-first=Reşat |title=The Cambridge History of Turkey |volume=4 |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=9–37 |doi=10.1017/CHOL9780521620963.003 }}</ref> Na Balkanu su istovremeno jačali nacionalni pokreti i politički utjecaj postojećih autonomnih kneževina. [[Kneževina Srbija]] i [[Kneževina Crna Gora]] održavale su različite političke i društvene veze sa stanovništvom susjednih osmanskih oblasti. Događaje u Bosni i Hercegovini pomno su pratili i Austro-Ugarska, Rusija te politički krugovi izvan Osmanskog Carstva.<ref name="Kovic2010" /> U [[Bosanski vilajet|Bosanskom vilajetu]] posebno je važno bilo agrarno pitanje. Odnosi između zemljoposjednika i zavisnog seljaštva, poreska opterećenja i način ubiranja desetine stvarali su dugotrajno nezadovoljstvo među dijelom kršćanskog seoskog stanovništva. Ković, analizirajući britanske diplomatske izvore i stariju historiografiju, navodi da su britanski izvori neposredni uzrok ustanka u Hercegovini 1875. prvenstveno vidjeli u agrarnom nezadovoljstvu, naročito u načinu prikupljanja desetine.<ref name="Kovic2010" /> Uloga vanjskih aktera ostala je predmet različitih tumačenja. Savremenici i kasniji historičari nisu jednako ocjenjivali ulogu Srbije, Crne Gore, Rusije, Austro-Ugarske i panslavističkih organizacija u pripremi i razvoju ustanka.<ref name="Kovic2010" /> === Finansijska kriza Osmanskog Carstva === Finansijski položaj Osmanskog Carstva pogoršavao se tokom decenija koje su prethodile Velikoj istočnoj krizi. Porta je prvi veliki strani zajam uzela tokom [[Krimski rat|Krimskog rata]] 1854, nakon čega je zaduživanje na evropskim finansijskim tržištima postalo sve značajniji izvor državnog finansiranja.<ref name="Eldem2005">{{Cite journal |last=Eldem |first=Edhem |title=Ottoman financial integration with Europe: foreign loans, the Ottoman Bank and the Ottoman public debt |journal=European Review |volume=13 |issue=3 |year=2005 |pages=431–445 |doi=10.1017/S1062798705000554 }}</ref> Akumulacija novih zajmova tokom narednih decenija sve je više opterećivala državne finansije. Međunarodni finansijski poremećaji nakon 1873, smanjenje prihoda i unutrašnji problemi dodatno su otežali servisiranje javnog duga. U oktobru 1875. osmanska vlada prepolovila je isplate na javni dug, a tokom 1876. potpuno ih je obustavila.<ref name="Pamuk1984">{{Cite journal |last=Pamuk |first=Şevket |title=The Ottoman Empire in the “Great Depression” of 1873–1896 |journal=The Journal of Economic History |volume=44 |issue=1 |year=1984 |pages=107–118 }}</ref><ref name="Stolz2022">{{Cite journal |last=Stolz |first=Daniel A. |title='Impossible to provide an accurate estimate': the interested calculation of the Ottoman public debt, 1875–1881 |journal=The British Journal for the History of Science |volume=55 |issue=4 |year=2022 |pages=477–493 |doi=10.1017/S0007087421000637 }}</ref> Finansijska kriza povećala je pritisak na državnu upravu, ali se izbijanje balkanskih ustanaka ne može objasniti samo finansijskim teškoćama. Njihovi neposredni uzroci zavisili su od lokalnih društvenih, političkih i agrarnih prilika.<ref name="Kovic2010" /> Problem osmanskog javnog duga nastavljen je i nakon završetka Velike istočne krize. Godine 1881. osnovana je [[Uprava osmanskog javnog duga]], kojoj je povjereno prikupljanje dijela državnih prihoda radi servisiranja obaveza prema stranim povjeriocima.<ref name="Eldem2005" /> == Tok krize == === Ustanak u Bosni i Hercegovini 1875. === Velika istočna kriza započela je ustankom protiv osmanske vlasti koji je u ljeto 1875. izbio u istočnoj Hercegovini, a zatim se proširio i na dijelove Bosne. Britanski diplomatski izvori početkom jula već su bilježili nemire. Nastavak sukoba tokom ljeta pokazao je da ih osmanske vlasti neće brzo lokalizirati i ugušiti.<ref name="Kovic2010" /><ref name="Radusic2020">{{Cite journal |last=Radušić |first=Edin |title=Narratives on the Beginning of the 1875-1878 Uprising in Bosnia and Herzegovina in the British Public Discourse |journal=Radovi (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija) |volume=7 |issue=2 |year=2020 |pages=145–179 |doi=10.46352/23036974.2020.2.145 }}</ref> Uzroci ustanka bili su višestruki. Britanski diplomatski i novinski izvori koje analizira Ković neposredni uzrok pobune prvenstveno su nalazili u agrarnom nezadovoljstvu i načinu ubiranja desetine, dok su značaj vanjskog utjecaja Srbije, Crne Gore, Rusije i Austro-Ugarske različito ocjenjivali.<ref name="Kovic2010" /> Ustanak je ubrzo proizveo posljedice izvan osmanske teritorije. Izbjeglice su prelazile u susjednu Austro-Ugarsku i Crnu Goru, a vijesti o sukobima podsticale su političku i javnu mobilizaciju među južnoslavenskim stanovništvom izvan Bosne i Hercegovine. Produženje borbi i sve aktivnije uključivanje evropskih sila postepeno su pretvarali lokalni ustanak u međunarodnu krizu.<ref name="Radusic2020" /> === Internacionalizacija krize i Andrašijeva nota === Produženje ustanka tokom druge polovine 1875. pretvorilo je događaje u Bosni i Hercegovini u pitanje evropske diplomatije. Austro-Ugarska je zbog neposredne granice, priliva izbjeglica i političkog odjeka unutar Monarhije imala poseban interes za smirivanje krize. Rusija i Njemačka nastojale su djelovati u okviru tadašnje saradnje triju careva. Krajem decembra 1875. austrougarski ministar vanjskih poslova Gyula Andrássy pripremio je diplomatski prijedlog poznat kao '''Andrašijeva nota'''. Prijedlog je usaglašen s Rusijom i Njemačkom i sadržavao je reformske mjere kojima se pokušavalo pacificirati Bosnu i Hercegovinu bez neposredne promjene njenog međunarodnopravnog položaja.<ref name="MosslangWhatmore2016">{{Cite book |editor-last1=Mösslang |editor-first1=Markus |editor-last2=Whatmore |editor-first2=Helen |title=British Envoys to the Kaiserreich, 1871–1897 |volume=I: 1871–1883 |series=Camden Fifth Series 51 |publisher=Cambridge University Press |year=2016 }}</ref> Osmanska vlada načelno je prihvatila reformski program, ali on nije doveo do prestanka pobune. Prema kasnijem zajedničkom memorandumu triju carskih sila, ustanici i izbjeglice nisu vjerovali da će ranije obećane reforme biti provedene bez djelotvornih evropskih garancija. Porta je, s druge strane, tvrdila da ozbiljnije reforme nije moguće provoditi dok traje oružani ustanak.<ref name="FRUS1877-325" /> === Bugarski ustanak i politička kriza 1876. === Dok je ustanak u Bosni i Hercegovini trajao, kriza se u proljeće 1876. proširila na bugarske oblasti Osmanskog Carstva. Krajem aprila revolucionarne grupe pokrenule su Aprilski ustanak protiv osmanske vlasti.<ref name="Klose2021">{{Cite book |last=Klose |first=Fabian |chapter=The Protection of Christian Minorities in the Ottoman Empire as a Selective Practice of Imperial Intervention |title=In the Cause of Humanity: A History of Humanitarian Intervention in the Long Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=162–207 |doi=10.1017/9781009029186.012 }}</ref> Osmanske vlasti ugušile su ustanak regularnim i neregularnim snagama. Među pripadnicima neregularnih jedinica bilo je i muslimanskih izbjeglica s Kavkaza, uključujući Čerkeze.<ref name="HamedTroyansky2025">{{Cite journal |last=Hamed-Troyansky |first=Vladimir |title=Abandoned Land: Muslim Refugees' Property in the Post-Ottoman Balkans |journal=Past & Present |year=2025 |doi=10.1093/pastj/gtaf028 }}</ref> Tokom gušenja pobune počinjeni su masakri nad kršćanskim civilima, a događaji u [[Batak (Bugarska)|Bataku]] dobili su posebno mjesto u evropskom javnom diskursu o nasilju u bugarskim oblastima.<ref name="Klose2021" /> [[Datoteka:Пиотровский. батакская резня. 1889 год.jpeg|mini|alt=Historijska slika koja prikazuje posljedice masakra u Bataku|Prikaz masakra u Bataku iz 1889. Nasilje tokom gušenja Aprilskog ustanka imalo je snažan međunarodni odjek.]] Izvještaji Eugenea Schuylera, novinskog dopisnika Januariusa MacGahana i drugih posmatrača doprinijeli su snažnoj javnoj reakciji u Ujedinjenom Kraljevstvu. Liberalni političar [[William Ewart Gladstone]] uključio se u kampanju pamfletom ''Bulgarian Horrors and the Question of the East''.<ref name="Ruprecht2021" /> Kriza je zahvatila i osmanski politički vrh. Sultan [[Abdulaziz]] svrgnut je 30. maja 1876, a naslijedio ga je [[Murat V]].<ref name="Ates2013">{{Cite book |last=Ateş |first=Sabri |chapter=The Borderland between the Crimean War and the Berlin Congress |title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=186–228 |doi=10.1017/CBO9781139522496.007 }}</ref> Nakon njegove kratke vladavine, završene 31. augusta, na prijestolje je stupio [[Abdulhamid II]].<ref name="Methodieva2025" /> === Berlinski memorandum === Neuspjeh Andrašijeve note, nastavak borbi u Bosni i Hercegovini i dodatno zaoštravanje krize naveli su Austro-Ugarsku, Njemačku i Rusiju na novu diplomatsku inicijativu. Njihovi predstavnici u maju 1876. usaglasili su '''Berlinski memorandum'''.<ref name="FRUS1877-325">{{Cite web |title=No. 325. Mr. Maynard to Mr. Evarts |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d325 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 325, 31 May 1877 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Memorandum je predlagao dvomjesečnu obustavu neprijateljstava u Bosni i Hercegovini i neposredne pregovore između Porte i predstavnika ustanika. Među predloženim mjerama bili su pomoć pri obnovi kuća i vjerskih objekata povratnika, uključivanje mješovite lokalne komisije u provođenje reformi, privremeno ograničavanje rasporeda osmanskih trupa, zadržavanje oružja kod kršćana i muslimana te konzularni nadzor nad provođenjem reformi i povratkom izbjeglica.<ref name="FRUS1877-325" /> Tri carske sile ostavile su otvorenom mogućnost daljnjeg zajedničkog djelovanja ako primirje i reforme ne uspiju. Britanska vlada odbila je pristupiti memorandumu. Ministar vanjskih poslova lord Derby smatrao je da bi predloženo primirje moglo omogućiti ustanicima da ojačaju položaje, a London se protivio i predviđenoj ulozi stranih konzula u nadzoru reformi.<ref name="FRUS1877-325" /> === Ratovi Srbije i Crne Gore s Osmanskim Carstvom === Kriza je krajem juna 1876. prešla iz faze ustanaka i diplomatskog pritiska u otvoreni međudržavni rat. Kneževina Srbija objavila je rat Osmanskom Carstvu 30. juna, a Kneževina Crna Gora pridružila joj se 2. jula.<ref name="MosslangWhatmore2016" /> Srbija i Crna Gora nisu u rat ušle iz jednakog položaja, niti su njihove kampanje imale isti tok. Srpske snage tokom 1876. nisu uspjele ostvariti očekivane rezultate i našle su se u teškom vojnom položaju. U njihovim redovima djelovali su i dobrovoljci iz Rusije, dok su ruski panslavistički krugovi prikupljali novac i drugu pomoć za balkanske saveznike.<ref name="Schulz2011" /><ref name="Ruprecht2021" /> Ulazak Srbije i Crne Gore u rat dodatno je proširio krizu. Položaj balkanskih kneževina, mogućnost ruske intervencije i budućnost osmanskih evropskih provincija postali su neposredna pitanja evropske diplomatije i ravnoteže snaga.<ref name="Schulz2011" /> === Diplomatski pokušaji rješavanja krize 1876-1877. === ==== Carigradska konferencija ==== Nakon prekida većih borbi između Osmanskog Carstva i Srbije tokom jeseni 1876. evropske sile ponovo su pokušale postići diplomatsko rješenje. Predstavnici Austro-Ugarske, Francuske, Njemačke, Italije, Rusije i Ujedinjenog Kraljevstva okupili su se u Carigradu i održavali pripremne sastanke radi usaglašavanja zajedničkog programa.<ref name="FRUS1877-318">{{Cite web |title=No. 318. Mr. Maynard to Mr. Fish |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d318 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 318, 26 December 1876 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Prva plenarna sjednica [[Carigradska konferencija|Carigradske konferencije]] održana je 23. decembra 1876. Među vodećim evropskim predstavnicima bili su ruski ambasador Nikolaj Ignjatjev i britanski izaslanik lord Salisbury, a Osmansko Carstvo predstavljali su Safvet-paša i Edhem-paša.<ref name="FRUS1877-318" /> Istog dana proglašen je prvi osmanski ustav, ''Kanun-ı Esasi''. Osmanska vlada kasnije se pozivala na vlastiti ustavni i reformski poredak kao argument protiv uspostavljanja posebnih režima međunarodnog nadzora u pojedinim provincijama.<ref name="FRUS1877-318" /><ref name="Findley2008" /> Prijedlozi velikih sila obuhvatali su posebna rješenja za Srbiju i Crnu Goru te širok reformski program za Bosnu, Hercegovinu i bugarske oblasti. Predviđeni su generalni guverneri imenovani uz saglasnost sila, izabrani lokalni organi, promjene u poreskom sistemu i sudstvu, vjerske slobode i sigurnosne reforme.<ref name="FRUS1877-319">{{Cite web |title=No. 319. Mr. Maynard to Mr. Fish |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d319 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 319, 30 January 1877 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Za Bosnu i Hercegovinu program je posebno predviđao mjere u vezi s agrarnim odnosima, povratkom izbjeglica, lokalnim prihodima i zabranom neregularnih vojnih jedinica. Provođenje reformi trebalo je pratiti putem međunarodnih kontrolnih komisija.<ref name="FRUS1877-319" /> Porta je odbila završni zajednički prijedlog velikih sila, a konferencija je 20. januara 1877. završila bez sporazuma.<ref name="FRUS1877-319" /> ==== Londonski protokol ==== Nakon neuspjeha Carigradske konferencije diplomatski pregovori nastavljeni su tokom februara i marta 1877. Posljednji zajednički pokušaj velikih sila da spriječe izbijanje novog rata bio je '''Londonski protokol''', koji su 31. marta potpisali predstavnici Austro-Ugarske, Francuske, Njemačke, Italije, Rusije i Ujedinjenog Kraljevstva.<ref name="FRUS1877-322">{{Cite web |title=No. 322. Mr. Maynard to Mr. Evarts |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d322 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 322, 25 April 1877 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Protokol je konstatirao da je mir između Porte i Srbije već zaključen, dok je u odnosima s Crnom Gorom još trebalo postići dogovor o granici i plovidbi Bojanom. Od Osmanskog Carstva traženo je da smanji snage na mirnodopski nivo i bez daljnjeg odlaganja počne provoditi reforme razmatrane na Carigradskoj konferenciji.<ref name="FRUS1877-322" /> Britanska vlada potpisala je protokol uz posebnu izjavu prema kojoj bi on postao ništavan ako ne dovede do uzajamnog razoružavanja Rusije i Osmanskog Carstva i očuvanja mira. Ruska strana povezivala je vlastitu demobilizaciju s mirom s Crnom Gorom i ozbiljnim provođenjem osmanskih reformi.<ref name="FRUS1877-322" /> Osmanska vlada odbila je protokol 9. aprila. Safvet-paša osporio je pravo sila da bez učešća Porte donose odluke o unutrašnjim poslovima Carstva i pozvao se na osmanski ustav, državni suverenitet i odredbe [[Pariški mir (1856)|Pariškog mira iz 1856.]] o neintervenciji.<ref name="FRUS1877-322" /> Rusija je 24. aprila 1877. objavila rat Osmanskom Carstvu. Ruska vlada odluku je obrazlagala neuspjehom prethodnih diplomatskih pokušaja i neprovođenjem reformi. Britanska vlada osporavala je tvrdnju da su time iscrpljene mogućnosti diplomatskog rješenja.<ref name="FRUS1877-325" /> === Rusko-osmanski rat 1877-1878. === Glavne operacije Rusko-osmanskog rata vođene su na Balkanu i Kavkazu. Na balkanskom ratištu ruska vojska prošla je preko Rumunije i Dunava te u početnoj fazi brzo napredovala u sjevernoj Bugarskoj.<ref name="Akcakaya2023">{{Cite journal |last=Akçakaya |first=Umut |title=How to Lost a War: Strategic Command Faults and Defeat in the Ottoman-Russian War of 1877-1878 |journal=Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi |volume=8 |issue=1 |year=2023 |pages=1–33 }}</ref> Rusko napredovanje usporeno je kod [[Pleven|Plevne]], gdje su osmanske snage pod Osman-pašom pružile višemjesečni otpor. Teške borbe vodile su se i za Šipski prijevoj, čije je zadržavanje bilo važno za ruske komunikacije preko Balkanskog gorja.<ref name="Akcakaya2023" /><ref name="StatievShipka">{{Cite journal |last=Statiev |first=Alexander |title=The Thorns of the Wild Rose: Russian Ordeals at the Shipka Pass During the Russo-Turkish War of 1877–1878 |journal=The Journal of Slavic Military Studies |volume=32 |issue=3 |year=2019 |pages=367–387 |doi=10.1080/13518046.2019.1646907 }}</ref> Nakon pada Plevne ruske snage ponovo su preuzele inicijativu. Tokom zime 1877–1878. prešle su Balkansko gorje i nastavile napredovanje prema Jedrenu i Carigradu.<ref name="StatievBreakthrough">{{Cite journal |last=Statiev |first=Alexander |title=A Hitch on the Path to Glory: The Breakthrough Across the Balkan Ridge During the Russo-Turkish War of 1877–78 |journal=The Journal of Slavic Military Studies |volume=32 |issue=4 |year=2019 |pages=507–525 |doi=10.1080/13518046.2019.1684012 }}</ref> Na kavkaskom frontu ruska vojska također je ostvarila teritorijalne dobitke, uključujući zauzimanje Karsa. Početkom 1878. osmanski vojni položaj znatno se pogoršao. Porta je zatražila prekid neprijateljstava, a pregovori su doveli do preliminarnog mira u San Stefanu. === Sanstefanski mir === {{Glavni|Sanstefanski mir}} Rusija i Osmansko Carstvo zaključili su 3. marta 1878. u San Stefanu, nedaleko od Carigrada, preliminarni mirovni sporazum kojim je okončan njihov rat.<ref name="FRUS1878-SanStefano">{{Cite web |title=No. 510. Mr. Maynard to Mr. Evarts |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d515 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1878 |at=No. 510; inclosure: Treaty of Peace of San Stefano, signed 3 March 1878 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Sporazum je priznao nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije te predvidio teritorijalna proširenja Srbije i Crne Gore. Za Bugarsku je predviđeno stvaranje velike autonomne tributne kneževine pod formalnim suverenitetom sultana, s kršćanskom vladom i vlastitom milicijom.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Bugarskog kneza trebalo je izabrati stanovništvo uz potvrdu Porte i saglasnost velikih sila. Organiziranje nove uprave povjereno je ruskom carskom komesaru, a ruske trupe trebale su privremeno ostati u kneževini tokom uspostavljanja nove uprave i milicije.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Sporazum je sadržavao i posebne odredbe o Bosni i Hercegovini. Članom 14. predviđeno je neposredno provođenje reformskog programa Carigradske konferencije, uz dodatno međudržavno usaglašavanje pojedinih odredbi. Zaostali porezi nisu trebali biti naplaćivani, a dio tekućih prihoda bio je namijenjen pomoći izbjeglicama i drugim žrtvama sukoba te lokalnim potrebama.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Rusiji je trebala biti vraćena južna Besarabija, dok je Rumuniji namijenjena teritorija u Dobrudži. Na Kavkazu su među teritorijama predviđenim za Rusiju bili Kars, Ardahan i Batum.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Sanstefansko rješenje nije prihvaćeno kao konačni evropski poredak. Britanska vlada osporavala je veličinu predviđene Bugarske, rusku ulogu u njenom uređenju i šire povećanje ruskog utjecaja. Također je tvrdila da se međunarodni ugovorni poredak iz 1856. i 1871. ne može trajno mijenjati samo bilateralnim rusko-osmanskim sporazumom.<ref name="FRUS1878-Salisbury">{{Cite web |title=The Marquis of Salisbury's circular |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d516 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1878 |at=1 April 1878 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Ruska vlada osporavala je dio britanskih tumačenja svojih namjera i karaktera predviđenog bugarskog uređenja.<ref name="FRUS1878-Salisbury" /> Protivljenje Velike Britanije i Austro-Ugarske, zajedno s drugim neslaganjima među silama, dovelo je do sazivanja međunarodnog kongresa radi revizije sanstefanskih rješenja. === Berlinski kongres === {{Glavni|Berlinski kongres|Berlinski sporazum (1878)}} Predstavnici velikih sila sastali su se u Berlinu u junu i julu 1878. radi revizije Sanstefanskog sporazuma. Kongres je omogućio kolektivno preuređenje prethodnog rusko-osmanskog sporazuma u skladu s odnosima i interesima evropskih velikih sila.<ref name="Tzouvala2018">{{Cite journal |last=Tzouvala |first=Ntina |title='These Ancient Arenas of Racial Struggles': International Law and the Balkans, 1878–1949 |journal=European Journal of International Law |volume=29 |issue=4 |year=2018 |pages=1149–1171 |doi=10.1093/ejil/chy067 }}</ref> Kongres je izmijenio ključna teritorijalna rješenja iz San Stefana. Sanstefanski projekt velike bugarske kneževine znatno je sužen. Sjeverno od Balkanskog gorja i u Sofijskoj oblasti uspostavljena je autonomna [[Kneževina Bugarska]], dok je južno od planinskog lanca osnovana [[Istočna Rumelija]] s administrativnom autonomijom unutar Osmanskog Carstva.<ref name="FRUS1878-Berlin">{{Cite web |title=Treaty of Berlin |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d523 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1878 |at=Signed 13 July 1878 |access-date=2026-08-20 }}</ref> Berlinski sporazum međunarodno je priznao nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije, uz teritorijalne promjene i obaveze u pogledu vjerske ravnopravnosti. Rusija je zadržala Kars, Ardahan i Batum, dok su neka druga područja koja su joj bila dodijeljena Sanstefanskim mirom vraćena Osmanskom Carstvu.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Za Bosnu i Hercegovinu presudan je bio član 25. Berlinskog sporazuma. Njime je Austro-Ugarskoj dato pravo da zemlju okupira i administrira. Osmanska uprava ostala je u Novopazarskom sandžaku, dok je Austro-Ugarska dobila pravo držanja garnizona i izgradnje vojnih i trgovačkih puteva u tom području.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Berlinski sporazum nije predstavljao formalnu aneksiju Bosne i Hercegovine. Zemlja je do austrougarske aneksije 1908. ''de jure'' ostala dio Osmanskog Carstva, iako je nakon 1878. njome upravljala Austro-Ugarska.<ref name="Bumann2022">{{Cite journal |last=Bumann |first=Ninja |title=Contesting Juridical Authority: Sharia, Marriage, and Morality in Habsburg Bosnia and Herzegovina |journal=Austrian History Yearbook |volume=53 |year=2022 |pages=150–168 |doi=10.1017/S0067237822000054 }}</ref> === Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine}} Odluka Berlinskog kongresa o okupaciji Bosne i Hercegovine nije provedena jednostavnom predajom vlasti. U Sarajevu je tokom jula jačao pokret za oružani otpor, a autoritet osmanske pokrajinske vlasti postepeno se urušavao.<ref name="Baykal1979">{{Cite book |last=Baykal |first=Bekir Sitki |chapter=Pitanje Bosne i Hercegovine i osmanska država 1878. godine |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |series=Posebna izdanja, knjiga XLIII, Odjeljenje društvenih nauka, knjiga 8 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 |pages=95–108 }}</ref> Prema Bekiru Sitkiju Baykalu, osmanska centralna vlast nije službeno pozvala na oružani otpor okupaciji. U osmanskim arhivskim dokumentima koje je analizirao Porta je početkom jula bosanskim vlastima naložila da bez nove odluke centralne vlade ne reagiraju oružjem na eventualni austrougarski napad.<ref name="Baykal1979" /> Baykal također navodi da u pregledanoj arhivskoj građi nije pronašao dokument koji bi dokazao pretpostavku o tajnoj podršci Porte organiziranom otporu. Dana 27. jula predstavnici pokreta u Sarajevu zatražili su povlačenje osmanskih pokrajinskih činovnika. Prema Hajrudinu Ćuriću, narednog dana proglašena je [[Narodna vlada Bosne i Hercegovine (1878)|Narodna vlada]]. Hafiz-paša zadržan je kao civilni poglavar protiv svoje volje, dok su Smail-beg Selmanović i Muhamed Hadžijamaković dobili vodeće vojne dužnosti.<ref name="Curic1979">{{Cite book |last=Ćurić |first=Hajrudin |chapter=Bosanskohercegovački ustanak 1878. godine |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 |pages=325–348 }}</ref> Nova vlast pokušavala je koordinirati odbranu i slala je komandante i jedinice prema drugim područjima, ali nije uspjela uspostaviti jedinstven operativni sistem za cijelu zemlju.<ref name="Bojic1979">{{Cite book |last=Bojić |first=Mehmedalija |chapter=Svrgavanje turske vlasti i odbrambeni rat Bosne i Hercegovine protiv austrougarske invazije 1878. godine |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 |pages=71–94 }}</ref> Austrougarske snage prešle su granicu 29. jula i tokom narednih sedmica naišle na organiziran otpor u više dijelova Bosne i Hercegovine. Prema Bojićevoj rekonstrukciji, muslimansko stanovništvo činilo je glavninu organiziranih oružanih snaga otpora, dok su u političkim strukturama pokreta i pojedinim vojnim formacijama učestvovali i pripadnici drugih konfesionalnih zajednica.<ref name="Bojic1979" /> Narodna vlada prestala je djelovati neposredno prije pada Sarajeva. Bojić i Ćurić razlikuju se u pojedinostima hronologije njenog prestanka, ali oba prikaza smještaju njen kraj u dane neposredno prije austrougarskog napada na grad. Austrougarske snage zauzele su Sarajevo 19. augusta nakon teških borbi.<ref name="Bojic1979" /><ref name="Curic1979" /> Pad Sarajeva nije odmah okončao oružani otpor. Borbe su se u pojedinim dijelovima Bosne i Hercegovine nastavile tokom narednih sedmica, dok su austrougarske snage postepeno uspostavljale kontrolu nad zemljom.<ref name="Schindler2004">{{Cite journal |last=Schindler |first=John R. |title=Defeating Balkan Insurgency: The Austro-Hungarian Army in Bosnia-Hercegovina, 1878–82 |journal=Journal of Strategic Studies |volume=27 |issue=3 |year=2004 |pages=528–552 |doi=10.1080/1362369042000283010 }}</ref> == Međunarodno javno mnijenje i humanitarni odjek == Velika istočna kriza imala je značajan odjek izvan diplomatskih krugova i neposredno zahvaćenih područja Balkana. Historičar Adrian Ruprecht zbog intenziteta političke i humanitarne mobilizacije u Britaniji, Švicarskoj, Rusiji i Indiji krizu opisuje kao „globalni humanitarni trenutak“ u razvoju modernog transnacionalnog humanitarizma.<ref name="Ruprecht2021" /> === Štampa i javne kampanje === Međunarodni interes za krizu rastao je već tokom ustanka u Bosni i Hercegovini, ali je posebno snažnu reakciju izazvalo gušenje Aprilskog ustanka u bugarskim oblastima. Izvještaji novinskih dopisnika, misionara i diplomata opisivali su ubistva civila i uništavanje naselja, a među najutjecajnijim bili su izvještaji Eugenea Schuylera i Januariusa MacGahana.<ref name="Ruprecht2021" /> U Ujedinjenom Kraljevstvu vijesti o nasilju u bugarskim oblastima izazvale su veliku javnu i političku kampanju. William Ewart Gladstone oštro je kritizirao osmansku politiku i dotadašnji britanski odnos prema Porti, a Istočno pitanje postalo je i predmet šireg britanskog stranačkog sukoba.<ref name="Ruprecht2021" /> Humanitarni i politički diskurs nije bio usmjeren isključivo na kršćanske žrtve. Tokom Rusko-osmanskog rata britanska štampa izvještavala je i o nasilju nad muslimanskim stanovništvom, dok su u Britaniji djelovale organizacije koje su prikupljale pomoć za osmanske ranjenike i druge žrtve rata.<ref name="Ruprecht2021" /> === Humanitarne organizacije i pomoć === Kriza se odvijala tokom ranog razvoja međunarodnog pokreta Crvenog križa. U zimu 1875–1876. Međunarodni komitet Crvenog križa poslao je tri delegata u Crnu Goru radi pomoći ranjenicima, podrške stvaranju lokalnog društva za pomoć i širenja načela Ženevske konvencije iz 1864. Camille Meyre tu misiju opisuje kao prvu terensku misiju Međunarodnog komiteta Crvenog križa.<ref name="Meyre2025">{{Cite journal |last=Meyre |first=Camille |title=Cautious or zealous? The ICRC's humanitarian action in Montenegro (1875–1876) |journal=International Review of the Red Cross |volume=107 |issue=930 |year=2025 |pages=1218–1240 |doi=10.1017/S1816383125101008 }}</ref> Tokom ratova 1876–1878. humanitarne organizacije i nacionalna društva prikupljali su sanitetski materijal, medicinsko osoblje i novčanu pomoć za ranjenike i izbjeglice. Humanitarna pomoć pritom se često preplitala s političkom, vjerskom i nacionalnom solidarnošću prema pojedinim stranama u sukobima.<ref name="Ruprecht2021" /> === Transnacionalna mobilizacija === Kriza je izazvala snažnu mobilizaciju u Ruskom Carstvu. Panslavistička društva, crkvene i građanske organizacije prikupljali su sredstva za balkanske ustanike i države, organizirali pomoć i podržavali odlazak dobrovoljaca.<ref name="Ruprecht2021" /> Odjek događaja proširio se i izvan Evrope. U Britanskoj Indiji muslimanske organizacije, uglednici i lokalne zajednice organizirali su skupove i prikupljali sredstva za pomoć Osmanskom Carstvu i njegovom stanovništvu. Ruprecht te različite kampanje smješta u širi proces internacionalizacije humanitarnog djelovanja tokom krize.<ref name="Ruprecht2021" /> == Posljedice == === Teritorijalno i političko preuređenje Balkana === Velika istočna kriza dovela je do velikih promjena političke karte Balkana. Berlinskim sporazumom međunarodno je priznata nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije, uz teritorijalna proširenja i izmjene njihovih granica.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Rješenje bugarskog pitanja znatno se razlikovalo od onoga predviđenog Sanstefanskim mirom. Uspostavljena je autonomna Kneževina Bugarska, dok je južno od Balkanskog gorja osnovana Istočna Rumelija kao autonomna provincija Osmanskog Carstva. Makedonija i druge oblasti koje su prema Sanstefanskom sporazumu trebale ući u veliku bugarsku kneževinu ostale su pod neposrednijom osmanskom upravom.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Rumunija je priznanje nezavisnosti dobila uz teritorijalnu razmjenu. Rusiji je vraćen dio južne Besarabije, dok je Rumunija dobila Sjevernu Dobrudžu i područje dunavske delte. Na Kavkazu je Rusija zadržala Kars, Ardahan i Batum.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Berlinski sporazum ograničio je dio ruskih dobitaka iz San Stefana, ali nije obnovio stanje prije rata. Osmansko Carstvo izgubilo je znatan dio svojih evropskih teritorija i stanovništva, dok su Srbija, Crna Gora i Rumunija dobile međunarodno priznatu nezavisnost, a Bugarska vlastite autonomne političke institucije.<ref name="FRUS1878-Berlin" /><ref name="Methodieva2025" /> === Bosna i Hercegovina === {{Glavni|Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj}} Bosna i Hercegovina dobila je položaj različit od ostalih osmanskih teritorija obuhvaćenih Berlinskim sporazumom. Članom 25. Austro-Ugarskoj je dato pravo da zemlju okupira i administrira, ali nije izvršena formalna aneksija.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Bosna i Hercegovina do 1908. ''de jure'' je ostala dio Osmanskog Carstva, dok je upravu nad zemljom vršila Austro-Ugarska.<ref name="Bumann2022" /> U februaru 1879. poslovi uprave preneseni su Zajedničkom ministarstvu finansija, unutar kojeg je djelovao poseban odjel za Bosnu i Hercegovinu. Nadležnosti tog sistema dodatno su uređene 1880.<ref name="Kasumovic2022">{{Cite journal |last=Kasumović |first=Amila |title=Understanding Colonial Archives: Reflections on Records from Habsburg Times in the Archives of Bosnia and Herzegovina |journal=Comparative Southeast European Studies |volume=70 |issue=4 |year=2022 |pages=667–685 |doi=10.1515/soeu-2022-0038 }}</ref> Nova uprava nije odmah ukinula postojeći osmanski pravni poredak. Dijelovi tanzimatskog zakonodavstva i pojedine sudske institucije nastavili su se primjenjivati, a austrougarske vlasti postepeno su ih mijenjale i uključivale u novi upravni sistem.<ref name="Bumann2022" /> === Izbjeglice i demografske promjene === Ratovi, ustanci i promjene granica tokom 1875–1878. izazvali su masovna pomjeranja stanovništva. Posebno veliko raseljavanje pratilo je Rusko-osmanski rat, kada su stotine hiljada ljudi napustile područja zahvaćena borbama i teritorijalnim promjenama.<ref name="Methodieva2025" /> U građi koju analizira Methodieva najveći dio raseljenih činili su muslimani koji su napuštali područja pod ruskom okupacijom ili teritorije koje su nakon rata pripale novim balkanskim državama. Među izbjeglicama su, međutim, bili i Bugari, Jevreji, Grci i pripadnici drugih zajednica.<ref name="Methodieva2025" /> Pouzdano utvrđivanje ukupnog broja raseljenih nije moguće. Jedna osmanska medicinska komisija zabilježila je više od pola miliona muslimanskih izbjeglica s Balkana koji su prošli kroz Carigrad, ali taj podatak nije predstavljao ukupan broj raseljenih.<ref name="Methodieva2025" /> Promjene granica otvorile su i pitanje imovine stanovništva koje je napustilo novopripojena područja. Berlinski sporazum sadržavao je odredbe o državnoj, vakufskoj i privatnoj imovini na pojedinim teritorijama koje su pripale novim balkanskim državama.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Hamed-Troyansky pokazuje da su napuštena zemlja i imovinska prava muslimanskih izbjeglica postali važno pitanje u izgradnji postosmanskih balkanskih država.<ref name="HamedTroyansky2025" /> === Nacionalni pokreti i međunarodne garancije === Berlinsko preuređenje Balkana nije riješilo sva nacionalna i teritorijalna pitanja otvorena tokom krize. Pojedine odluke Kongresa podstakle su nove političke mobilizacije i teritorijalne sporove. Među Albancima je mogućnost ustupanja pojedinih oblasti susjednim balkanskim državama doprinijela političkoj mobilizaciji koja je 1878. dovela do stvaranja [[Prizrenska liga|Prizrenske lige]]. Liga je nastojala spriječiti ustupanje područja koja su njeni pripadnici smatrali albanskim i izboriti političko priznanje interesa albanskog stanovništva unutar Osmanskog Carstva.<ref name="Sohrabi2018">{{Cite journal |last=Sohrabi |first=Nader |title=Reluctant Nationalists, Imperial Nation-State, and Neo-Ottomanism: Turks, Albanians, and the Antinomies of the End of Empire |journal=Social Science History |volume=42 |issue=4 |year=2018 |pages=835–870 |doi=10.1017/ssh.2018.4 }}</ref> Berlinski sporazum povezao je priznanje nezavisnosti pojedinih balkanskih država s odredbama o vjerskoj ravnopravnosti i građanskim i političkim pravima.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Takve odredbe kasnije su u historiografiji često uključivane u dužu historiju međunarodne zaštite manjina. Savremena istraživanja, međutim, upozoravaju da pojam „manjine“ 1878. još nije imao političku i pravnu funkciju kakvu je stekao nakon Prvog svjetskog rata.<ref name="DalleMulle2026">{{Cite journal |last=Dalle Mulle |first=Emmanuel |title=The Switch: How Nationality Questions Morphed into Minority Questions and Were Confined to Eastern Europe in the Process |journal=Nationalities Papers |year=2026 |pages=1–21 |doi=10.1017/nps.2026.10135 }}</ref> Poseban značaj imao je član 61, kojim se Porta obavezala provesti reforme u provincijama naseljenim Armencima i o njihovom provođenju izvještavati velike sile.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Johnston i Steinberg ocjenjuju da je tom odredbom Armensko pitanje dobilo trajniju međunarodnu diplomatsku dimenziju. Raniji prijedlog neposrednijeg ruskog nadzora zamijenjen je neodređenijim kolektivnim nadzorom velikih sila, dok je provođenje obećanih reformi postalo važno pitanje armenskog političkog djelovanja u zapadnoj Evropi.<ref name="JohnstonSteinberg2023">{{Cite journal |last1=Johnston |first1=Jean-Michel |last2=Steinberg |first2=Oded Y. |title=Armenians, Jews, and Humanitarianism in the 'Age of Questions', 1830–1900 |journal=The Historical Journal |volume=66 |issue=1 |year=2023 |pages=72–100 |doi=10.1017/S0018246X22000218 }}</ref> === Odnosi velikih sila === Berlinski kongres omogućio je velikim silama da pregovorima riješe neposredni spor izazvan ruskom pobjedom nad Osmanskim Carstvom, ali nije uklonio njihova suparništva na Balkanu. Ruski položaj predviđen Sanstefanskim sporazumom oslabljen je evropskom revizijom, dok je Austro-Ugarska okupacijom Bosne i Hercegovine proširila svoje neposredno političko i vojno prisustvo na Balkanu.<ref name="FRUS1878-Berlin" /><ref name="Beller2018" /> Kriza je posebno opteretila odnose Rusije i Austro-Ugarske. Njemačka se nakon krize čvršće povezala s Austro-Ugarskom, s kojom je 1879. sklopila [[Dvojni savez (1879)|Dvojni savez]].<ref name="Beller2018" /> Saradnja Njemačke, Austro-Ugarske i Rusije kasnije je obnovljena, ali se njihovi interesi na Balkanu nisu trajno uskladili. Berlinski poredak zato nije okončao Istočno pitanje, nego je uspostavio novi politički okvir unutar kojeg su se nastavili balkanski teritorijalni i međunarodni sporovi. == Vidi također == * [[Istočno pitanje]] * [[Berlinski kongres]] * [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine]] * [[Narodna vlada Bosne i Hercegovine (1878)]] * [[Rusko–turski rat (1877-1878)|Rusko-osmanski rat 1877–1878.]] * [[Prizrenska liga]] {{Commonscat|Great Eastern Crisis (1875–78)}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{Cite book |last=Anderson |first=M. S. |title=The Eastern Question, 1774–1923: A Study in International Relations |url=https://archive.org/details/easternquestion10000msan |publisher=Macmillan |location=London |year=1966 }} * {{Cite book |last=Clay |first=Christopher |title=Gold for the Sultan: Western Bankers and Ottoman Finance, 1856–1881 |url=https://archive.org/details/goldforsultanwes0000clay |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2000 |isbn=9781860644764 }} * {{Cite book |editor-last1=Yavuz |editor-first1=M. Hakan |editor-last2=Sluglett |editor-first2=Peter |title=War and Diplomacy: The Russo-Turkish War of 1877–1878 and the Treaty of Berlin |publisher=University of Utah Press |location=Salt Lake City |year=2011 |isbn=9781607811503 }} * {{Cite book |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 }} {{Velika istočna kriza}} [[Kategorija:Velika istočna kriza]] [[Kategorija:Historija Balkana]] [[Kategorija:Historija Osmanskog Carstva]] a385jiv4ojoqu49wddg9w7yfq4tk0t2 0 536685 3921880 3921821 2026-08-24T16:10:22Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3921880 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Benjamin Spock | slika = Benjamin McLane Spock (1976) 02.jpg | slika_širina = | naslov = Spock 1976. godine | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1903|5|2}} | mjesto_rođenja = [[New Haven, Connecticut]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1998|3|15|1903|5|2}} | mjesto_smrti = [[San Diego]], [[Kalifornija]], SAD | prebivalište = | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države|Američko]] | narodnost = [[Amerikanci|Amerikanac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Pedijatrija]] * [[Psihoanaliza]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Klinika Mayo]] (1947–1951) * [[Univerzitet u Pittsburghu]] (1951–1955) * [[Univerzitet Case Western Reserve]] (1955–1967) }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Yale]] (BA) * [[Univerzitet Columbia]] (Doktor medicine) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Autorsko djelo ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' * Primjena psihoanalize u pedijatriji i roditeljstvu }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Nagrada "E. Mead Johnson"]] (1948) | religija = | fusnote = {{Plainlist| * '''Potpis:''' [[Datoteka:Benjamin Spock signature.svg|120px|centrirano]] }} }} '''Benjamin McLane Spock''' (2. maj 1903 – 15. mart 1998), poznat kao '''dr. Spock''', bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Pedijatrija|pedijatar]],<ref name=":1">{{cite news |title=Pediatrician Benjamin Spock dies |newspaper=The Washington Post |date=17. 3. 1998 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/03/17/pediatrician-benjamin-spock-dies/f0e306b9-3a07-4e72-b237-5fd755b716b3/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> osvajač olimpijske medalje i politički aktivista [[Politika ljevice|ljevičarske]] orijentacije.<ref name="Downes_1998">{{cite news |last=Downes |first=Lawrence |title=Word for Word / Dr. Spock; Time to Change the Baby Advice: Evolution of a Child-Care Icon |newspaper=The New York Times |date=22. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/22/weekinreview/word-for-word-dr-spock-time-change-baby-advice-evolution-child-care-icon.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njegova knjiga ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' (1946) jedna je od najprodavanijih knjiga 20. stoljeća. U prvih šest mjeseci nakon objavljivanja prodana je u 500.000 primjeraka, a do Spockove smrti 1998. u približno 50 miliona primjeraka.<ref name="Maier_1998">{{cite book |last=Maier |first=Thomas |title=Dr. Spock: An American Life |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |date=1. 5. 1998 |isbn=978-0151002030 |url=https://pswscience.org/meeting/dr-spocks-legacy/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna poruka knjige upućena majkama glasila je: "Znate mnogo više nego što mislite da znate."<ref name="Hidalgo_2011">{{cite news |last=Hidalgo |first=Louise |title=Dr Spock's Baby and Child Care at 65 |newspaper=BBC News |date=23. 8. 2011 |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-14534094 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock se u svojoj generaciji smatrao pouzdanim izvorom savjeta o odgoju djece.<ref name="McNair_2024">{{cite news |last=McNair |first=Kamaron |title=‘Neither of us feel interested’: More Americans don’t want kids, and it’s not just because of the money |newspaper=CNBC |date=16. 8. 2024 |url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/why-more-americans-dont-want-kids.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je bio prvi pedijatar koji je proučavao [[psihoanaliza|psihoanalizu]] s ciljem boljeg razumijevanja dječijih potreba i porodične dinamike. Njegove ideje utjecale su na nekoliko generacija roditelja, potičući ih da budu fleksibilniji i nježniji prema djeci, te da ih tretiraju kao individue. Međutim, njegove teorije često su kritikovane među kolegama zbog oslanjanja na [[anegdotalni dokaz|anegdotalne dokaze]] umjesto na ozbiljna akademska istraživanja. Nakon što je, prema vlastitim riječima, doživio "preobraćenje na [[socijalizam]]", Spock je tokom 1960-ih i početkom 1970-ih postao aktivan u pokretu [[Nova ljevica|Nove ljevice]] i [[Protivljenje učešću Sjedinjenih Američkih Država u Vijetnamskom ratu|pokretu protiv rata u Vijetnamu]]. Njegov politički angažman kulminirao je kandidaturom za [[predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednika Sjedinjenih Američkih Država]] na izborima [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1972.|1972]], kada je bio kandidat [[Narodna stranka (Sjedinjene Američke Države, 1971)|Narodne stranke]]. U kampanji se zalagao za uvođenje [[maksimalna plata|maksimalne plate]], legalizaciju [[abortus]]a i povlačenje američkih vojnih snaga iz svih stranih zemalja. Njegove knjige bile su predmet kritika [[Konzervativizam u Sjedinjenim Američkim Državama|američkih konzervativaca]], koji su tvrdili da promovišu previše popustljiv odgoj i očekivanje [[Odgođeno zadovoljenje|trenutnog zadovoljenja potreba]], što je Spock negirao.<ref name="Pace_1998">{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Benjamin Spock, World's Pediatrician, Dies at 94 |newspaper=The New York Times |date=17. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/17/us/benjamin-spock-world-s-pediatrician-dies-at-94.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Benjamin McLane Spock rođen je 2. maja 1903. u gradu [[New Haven (Connecticut)|New Havenu]], u saveznoj državi [[Connecticut]]. Njegov otac, Benjamin Ives Spock, bio je diplomac [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] i dugogodišnji glavni pravni savjetnik željezničke kompanije "New Haven", a majka mu je bila Mildred Louise (Stoughton) Spock.<ref name=":1" /> Prezime porodice bilo je nizozemskog porijekla. Prvobitno su ga pisali kao ''Spaak'', prije nego što su se doselili u tadašnju nizozemsku koloniju [[Nova Nizozemska]].<ref name="NNI_Spock_nd">{{cite web |title=Benjamin Spock 1903-1998 |publisher=New Netherland Institute |url=https://newnetherlandinstitute.org/content/benjamin-spock-1903-1998/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je bio jedno od šestero djece, među kojima je bila i njegova mlađa sestra [[Marjorie Spock]], književnica i aktivistica za zaštitu okoliša.<ref name="Postel_2020">{{cite journal |last=Postel |first=Sandra |title=Marjorie Spock: An Unsung Hero in the Fight Against DDT and in the Rise of the Modern Environmental Movement |journal=The Nassau County Historical Society Journal |date=2020 |volume=75 |pages=2 |publisher=Nassau County Historical Society |location=Nassau County, New York |url=https://www.pfeiffercenter.org/wp-content/uploads/2021/02/Spock_DDT_NCHS_Journal.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101180233/https://www.pfeiffercenter.org/wp-content/uploads/2021/02/Spock_DDT_NCHS_Journal.pdf |archive-date=1. 1. 2022 |url-status=dead |access-date=21. 8. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Pohađao je školu "Hamden Hall Country", a potom škole koje je završio i njegov otac, [[Akademija "Phillips|Akademiju "Phillips Andover"]] i [[Univerzitet Yale|Univerzitet Yale]]. Na Yaleu je studirao [[književnost]] i [[historija|historiju]], a kao izrazito visok student, oko 193cm, aktivno se bavio i [[veslanje|veslanjem]]. Na kraju se priključio američkoj olimpijskoj veslačkoj reprezentaciji u disciplini osmerac, koja je osvojila zlatnu medalju na [[Ljetne olimpijske igre 1924.|Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] u Parizu.<ref name="Olympedia_Spock">{{cite web |title=Ben Spock |website=Olympedia |url=https://www.olympedia.org/athletes/40880 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Yaleu je primljen u eta ogranak bratstva [[Zeta Psi]] i u studentsko seniorsko udruženje [[Scroll i Key]]. Nakon dvije godine studiranja na [[Medicinski fakultet Yale|Medicinskom fakultetu Yale]], prešao je na [[Univerzitet Columbia]], gdje je 1929. diplomirao kao najbolji student u svojoj generaciji. <ref name="AWM_Spock_1971">{{cite web |title=Doctor Spock in Sydney |publisher=Australian War Memorial |year=1971 |url=https://www.awm.gov.au/collection/C96425 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Otprilike u to vrijeme oženio se Jane Cheney.<ref name="WaPo_PublicPrivate_1998">{{cite news |title=Public vs. private: Dr. Spock, Mr. Hyde: Baby doctor didn't heed own advice |newspaper=The Washington Post |date=14. 6. 1998 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/06/14/public-vs-private-dr-spock-mr-hyde/43beeb6e-dda2-44a4-a622-6a59bf580179/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Lični život === Jane Cheney i Spock vjenčali su se 1927. Jane je pomagala Spocku u istraživanju i pisanju knjige ''Njega bebe i djeteta dr. Spocka'', koja je 1946. objavljena kod izdavača Duell, Sloan & Pearce pod naslovom ''Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta''. Knjiga je prodana u više od 50 miliona primjeraka i prevedena na 42 jezika.<ref name="Pace_1998">{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Benjamin Spock, World's Pediatrician, Dies at 94 |newspaper=The New York Times |date=17. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/17/us/benjamin-spock-world-s-pediatrician-dies-at-94.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jane Cheney Spock bila je aktivistica za zaštitu građanskih sloboda i majka dvojice sinova. Rođena je u gradu [[Manchester (Connecticut)|Manchesteru]], u saveznoj državi [[Connecticut]], a studirala je na [[Koledž "Bryn Mawr"|Koledžu "Bryn Mawr"]]. Bila je aktivna u organizacijama Amerikanci za demokratsku akciju, [[Američka unija za građanske slobode]] (ACLU) i Nacionalni komitet za razumnu nuklearnu politiku. Spockovi su se razveli 1976.<ref name="Klemesrud_1976">{{cite news |last=Klemesrud |first=Judy |title=The Spocks: Bittersweet Recognition in a Revised Classic |newspaper=The New York Times |date=19. 3. 1976 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/05/17/specials/spock-classic.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Cheney je nakon toga organizovala i vodila grupe za podršku starijim razvedenim ženama.<ref name="NYT_JaneSpock_1989">{{cite news |title=Jane C. Spock, 82, worked on baby book |newspaper=The New York Times |date=14. 6. 1989 |url=https://www.nytimes.com/1989/06/14/obituaries/jane-c-spock-82-worked-on-baby-book.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock se 1976. godine oženio Mary Morgan (rođenom Wright), koju je upoznao godinu ranije.<ref name="Lawson_1992">{{cite news |last=Lawson |first=Carol |title=At 88, an Undiminished Dr. Spock |newspaper=The New York Times |date=5. 3. 1992 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/05/17/specials/spock-88.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="EmpireADC_Spock_Morgan">{{cite web |title=Benjamin Spock and Mary Morgan Papers, 1872-2012 |website=Empire Archival Discovery Cooperative |publisher=Syracuse University Libraries |url=https://empireadc.org/search/catalog/nsyu_149736 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Morgan je prethodno bila aktivna u Nacionalnoj organizaciji za žene i kampanji za usvajanje Amandmana o jednakim pravima (ERA), kao i u pokretu [[transakcijska analiza|transakcijske analize]].<ref name="EmpireADC_Spock_Morgan" /> Nakon vjenčanja Spock i Morgan izgradili su kuću u blizini grada Rogersa u saveznoj državi [[Arkansas]], ali su veći dio vremena provodili na svojim jedrilicama ''Turtle'' i ''Carapace''. Kasnije su se preselili na [[Britanska Djevičanska ostrva]]. Tokom posljednje dvije decenije Spockovog života Morgan mu je bila životna saputnica i pomagala mu u vođenju profesionalnih aktivnosti, organizaciji putovanja i upravljanju njegovim zdravstvenim potrebama. Imala je značajnu ulogu i u njegovom prihvatanju [[makrobiotička ishrana|makrobiotičke ishrane]] i [[joga|joge]]. === Pozne godine i smrt === Početkom 1990-ih Spockovo zdravstveno stanje značajno se pogoršalo. Do 1991. više nije mogao hodati bez pomoći, a u posljednjim godinama života njegovo zdravstveno stanje bilo je ozbiljno narušeno.<ref name="NYT_Brody_1998">{{cite news |last=Brody |first=Jane E. |title=Final Advice From Dr. Spock: Eat Only All Your Vegetables |newspaper=The New York Times |date=20. 6. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/06/20/us/final-advice-from-dr-spock-eat-only-all-your-vegetables.html |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NYT_Carvajal_1998">{{cite news |last=Carvajal |first=Doreen |title=Dr. Spock, Old and Infirm, Needs Money, Wife Says |newspaper=The New York Times |date=28. 2. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/02/28/us/dr-spock-old-and-infirm-needs-money-wife-says.html |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ipak, nastavio je javno djelovati. Godine 1992. primio je nagradu ''Courage of Conscience'' organizacije Peace Abbey u [[Predsjednička biblioteka i muzej "John F. Kennedy"|Predsjedničkoj biblioteci i muzeju "John F. Kennedy"]] za svoj dugogodišnji angažman na području razoružanja i mirovnog odgoja.<ref name="PeaceAbbey_Courage">{{cite web |title=Recipients of the Courage of Conscience Award |publisher=The Peace Abbey Foundation |url=https://www.peaceabbey.org/2015/05/recipients-of-the-courage-of-conscience-award/ |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fensch_2014">{{cite book |last=Fensch |first=Thomas C. |title=At the Dangerous Edge of Social Justice: Race, Violence and Death in America |publisher=BookBaby |year=2014 |isbn=9780990718109 |url=https://georgina.bibliocommons.com/v2/record/S981C11730358 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Benjamin Spock umro je 15. marta 1998. u 94. godini života, u iznajmljenoj kući u [[La Jolla|La Jolli]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]]. Njegov pepeo položen je na groblju Seaview Cemetery u [[Rockport (Maine)|Rockportu]], u saveznoj državi [[Maine]], gdje je često provodio ljeta.<ref name="EmpireADC_Spock_Morgan" /> Iza sebe je ostavio suprugu Mary Morgan, dvojicu sinova iz prvog braka i pokćerku.<ref name="Pace_1998" /> == Knjige i utjecaj == Godine 1946. Spock je objavio knjigu ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta]]'' ({{en|The Common Sense Book of Baby and Child Care}}), koja je ubrzo postala jedan od najutjecajnijih priručnika o njezi i odgoju djece u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Bloomsbury_2000">{{cite book |title=Historical Dictionary of the 1950s |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2000 |isbn=9780313032356 |url=https://books.google.ba/books?id=c7LOEAAAQBAJ |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvih šest mjeseci nakon objavljivanja prodana je u više od 500.000 primjeraka, a do njegove smrti 1998. više od 50 miliona primjeraka. Knjiga je prevedena na više desetaka jezika i doživjela brojna, tokom vremena revidirana izdanja.<ref name="Pace_1998" /><ref name="SCRC_Spock_2021">{{cite web |title=75 Years of Benjamin Spock’s Common Sense Parenting |website=SCRC Blog |publisher=Syracuse University Libraries |date=3. 2. 2021 |url=https://library.syracuse.edu/blog/75-years-of-benjamin-spocks-common-sense-parenting/?blog=scrc&p=4 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je zastupao stavove o odgoju djece koji su u vrijeme njihovog nastanka bili izvan tadašnjih dominantnih pedagoških i medicinskih shvatanja. Njegove knjige s vremenom su doprinijele značajnoj promjeni odnosa prema odgoju djece. Prije toga, stručnjaci poput [[Truby King|Trubyja Kinga]] zagovarali su strogo pridržavanje rasporeda spavanja i hranjenja te su upozoravali roditelje da ne uzimaju dijete u naručje kada plače, smatrajući da bi na taj način dijete moglo razviti naviku plakanja i teškoće sa spavanjem tokom noći. Takvi stavovi bili su povezani s idejama [[biheviorizam|biheviorizma]].<ref name="King_1942_Feeding">{{cite book |last=King |first=Frederic Truby |title=Feeding and care of baby |publisher=Whitcombe & Tombs |location=Christchurch |date=1942 |url=https://archive.org/details/b29932191 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Roditeljima se također savjetovalo da djecu hrane prema utvrđenom rasporedu i da ih ne uzimaju u naručje, ne ljube i ne grle, jer se smatralo da bi ih takav pristup mogao učiniti manje sposobnim za razvoj samostalnosti i suočavanje s teškoćama. Nasuprot tome, Spock je roditelje poticao da djeci pokazuju ljubav i privrženost te da ih posmatraju kao pojedince s vlastitim potrebama.<ref name="Gunderman_2019">{{cite web |last=Gunderman |first=Richard B. |title=A portrait of pediatric leadership: Dr. Benjamin Spock |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00247-019-04446-w |website=Pediatric Radiology |publisher=Springer |date=8. 6. 2019 |doi=10.1007/s00247-019-04446-w |doi-access=free |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je imala snažan utjecaj na generacije roditelja nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i doprinijela širenju pristupa koji je veći naglasak stavljao na emocionalne potrebe djeteta i fleksibilnost u odgoju. Spock je roditeljima nastojao vratiti osjećaj samopouzdanja u donošenju odluka o vlastitoj djeci, umjesto da ih u potpunosti podredi autoritetu stručnjaka.<ref name="History_Spock_2024">{{cite web |author=HISTORY.com Editors |title=Dr. Spock publishes “The Common Sense Book of Baby and Child Care” |url=https://www.history.com/this-day-in-history/july-14/dr-spock-baby-and-child-care-book |website=HISTORY |publisher=A&E Television Networks |date=12. 7. 2024 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Bakker_Wubs_2006">{{cite journal |last1=Bakker |first1=Nelleke |last2=Wubs |first2=Janneke |title=A Mysterious Success: Doctor Spock and the Netherlands in the 1950s |journal=Paedagogica Historica |volume=38 |issue=1 |pages=209–226 |date=28. 7. 2006 |doi=10.1080/0030923020380110 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0030923020380110 |url-access=subscription |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno, Spockove ideje bile su predmet značajnih kritika. Pojedini kritičari optuživali su ga da je doprinio pretjerano popustljivom odgoju djece, odnosno kulturi u kojoj roditelji previše udovoljavaju djeci. Takve kritike postale su naročito izražene tokom 1960-ih, kada se Spock sve više uključivao u politički i društveni aktivizam. Njegovo protivljenje [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]] utjecalo je i na njegovu javnu reputaciju, a izdanje ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' iz 1968. prodano je u približno polovini tiraža prethodnog izdanja.<ref name="Flander_2017">{{cite web |last=Flander |first=Judy |title=Feminists Spiked Dr. Spock’s Revisions To His Famed Book, “Baby and Childcare” |url=https://medium.com/headlining-feminisms-second-wave/feminists-spiked-dr-spocks-revisions-to-his-famed-book-baby-and-childcare-3c5e36f18e70 |website=Medium |date=29. 10. 2017 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je odbacivao tvrdnje da je zagovarao neograničenu popustljivost i naglašavao da njegov cilj nije bio ukidanje roditeljskog autoriteta, nego smanjenje pretjerane strogosti u odgoju. Osim ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'', Spock je napisao i više drugih knjiga o odgoju, zdravlju i društvenim pitanjima. Među njima su ''Dr. Spock on Vietnam'', posvećena njegovom protivljenju Vijetnamskom ratu, te autobiografija ''Spock on Spock: A Memoir of Growing Up with the Century'', koju je napisao zajedno sa suprugom Mary Morgan.<ref name="Spock_Morgan_1989">{{cite book |last=Spock |first=Benjamin |author2=Mary Morgan |title=Spock on Spock: A Memoir of Growing Up with the Century |publisher=Pantheon Books |location=New York |date=1989 |isbn=0-394-57813-9 |url=https://wellcomecollection.org/works/cdfb9jmc |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njegov utjecaj na popularnu kulturu roditeljstva bio je takav da je ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' postala jedna od najpoznatijih knjiga o odgoju djece 20. stoljeća, a Spock je ostao jedan od najprepoznatljivijih američkih pedijatara i autora na području roditeljstva.<ref name="Columbia250_Spock">{{cite web |title=Columbia 250: Benjamin Spock |url=https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/benjamin_spock.html |website=Columbia 250 |publisher=Columbia University |date=2004 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Stavovi === ==== Sindrom iznenadne smrti dojenčeta ==== Spockovi stavovi o položaju dojenčadi tokom spavanja mijenjali su se tokom njegove karijere. U izdanju knjige ''Njega bebe i djeteta'' iz 1955. preporučivao je da dojenčad spavaju na leđima, ali je već u izdanju iz 1956. promijenio preporuku i počeo zagovarati spavanje na stomaku. U izdanju iz 1958. obrazložio je takav na način da postoji veća vjerovatnoća da se dijete može ugušiti ukoliko povrati tokom sna.<ref name="Gilbert_2005">{{cite web |last=Gilbert |first=Ruth |author2=Georgia Salanti |author3=Melissa Harden |author4=Sarah See |title=Infant sleeping position and the sudden infant death syndrome: systematic review of observational studies and historical review of recommendations from 1940 to 2002 |url=https://academic.oup.com/ije/article-abstract/34/4/874/692905 |website=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |date=20. 4. 2005 |doi=10.1093/ije/dyi088 |url-access=subscription |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Preporuka o spavanju na stomaku bila je široko prihvaćena među zdravstvenim radnicima tokom narednih decenija. Međutim, epidemiološka istraživanja počevši od 1970-ih pokazala su da je spavanje dojenčadi na stomaku povezano s povećanim rizikom od [[Sindrom iznenadne smrti dojenčeta|sindroma iznenadne smrti dojenčeta]] (SIDS).<ref name="Moon_2022">{{cite web |last=Moon |first=Rachel Y. |author2=Rebecca F. Carlin |author3=Ivan Hand |title=Evidence Base for 2022 Updated Recommendations for a Safe Infant Sleeping Environment to Reduce the Risk of Sleep-Related Infant Deaths |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/150/1/e2022057991/188305/Evidence-Base-for-2022-Updated-Recommendations-for |website=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |date=21. 6. 2022 |doi=10.1542/peds.2022-057991 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Sistematski pregled objavljen 2005. pokazao je da je do 1970. već postojala statistički značajna povezanost između spavanja na stomaku i SIDS-a u odnosu na spavanje na leđima.<ref name="Gilbert_2005_PubMed">{{cite web |last=Gilbert |first=Ruth |author2=Georgia Salanti |author3=Melissa Harden |author4=Sarah See |title=Infant sleeping position and the sudden infant death syndrome: systematic review of observational studies and historical review of recommendations from 1940 to 2002 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15843394/ |website=PubMed |publisher=National Library of Medicine |date=20. 4. 2005 |doi=10.1093/ije/dyi088 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka akademija za pedijatriju je 1992, nakon pregleda dostupnih istraživanja, preporučila da se zdrava dojenčad prilikom spavanja postavljaju na bok ili leđa, navodeći da postoje uvjerljivi dokazi o povezanosti spavanja na stomaku i SIDS-a.<ref name="AAP_1992_Positioning">{{cite web |author=AAP Task Force on Infant Positioning and SIDS |title=Positioning and SIDS |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article-abstract/89/6/1120/57959/Positioning-and-SIDS |website=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |date=1. 6. 1992 |doi=10.1542/peds.89.6.1120 |url-access=subscription |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj slučaj se danas navodi kao primjer važnosti zasnivanja zdravstvenih preporuka na kvalitetnim epidemiološkim dokazima. Autori sistematskog pregleda procijenili su da je ranije napuštanje preporuke za spavanje na stomaku moglo spriječiti više desetaka hiljada smrtnih slučajeva dojenčadi u Evropi, Sjedinjenim Američkim Državama i Australiji.<ref name="Gilbert_2005_PubMed" /> ==== Obrezivanje muške djece ==== Spockov stav prema [[obrezivanje|obrezivanju]] muške djece tokom života značajno se promijenio. Tokom 1940-ih podržavao je obrezivanje novorođenih dječaka, koje je preporučivao obaviti nekoliko dana nakon rođenja. Kasnije je objasnio da je takav stav bio zasnovan na raširenim medicinskim shvatanjima, uključujući uvjerenje da obrezivanje može imati određene zdravstvene i higijenske prednosti.<ref name="Gollaher_1994">{{cite web |last=Gollaher |first=David L. |title=From Ritual to Science: The Medical Transformation of Circumcision in America |url=https://www.cirp.org/library/history/gollaher/ |website=Journal of Social History |publisher=Oxford University Press |date=1. 9. 1994 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Do 1970-ih Spock je promijenio svoj stav. U revidiranom izdanju knjige ''Njega bebe i djeteta'' iz 1976. prihvatio je zaključak radne grupe [[Američka akademija za pedijatriju|Američke akademije za pedijatriju]] iz 1971. da ne postoji medicinski razlog za preporučivanje rutinskog obrezivanja novorođenčadi.<ref name="Tontonoz_2025">{{cite web |last=Tontonoz |first=Matthew |title=Non-Therapeutic Infant Circumcision |url=https://embryo.asu.edu/pages/circumcision |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |date=12. 8. 2025 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> U intervjuu iz 1984. Spock je izjavio da snažno preporučuje roditeljima da ne obrezuju svoju djecu, osim kada je riječ o vjerskim razlozima, te je smatrao da tadašnja opravdanja zasnovana na higijeni i prevenciji bolesti nisu dovoljno utemeljena.<ref name="Spock_1984_MPR">{{cite web |last=Spock |first=Benjamin |title=Benjamin Spock discusses baby and child care |url=https://archive.mpr.org/stories/1984/09/21/benjamin-spock-discusses-baby-and-child-care |website=MPR Archive |publisher=Minnesota Public Radio |date=21. 9. 1984 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> U članku objavljenom u časopisu ''[[Redbook]]'' 1989. Spock je dodatno pojasnio promjenu svog stava. Naveo je da je u ranijim izdanjima knjige podržavao obrezivanje, ali da više nije smatrao rutinski zahvat opravdanim zbog njegovog bola, mogućih rizika i upitne zdravstvene koristi. Iste godine u ''Redbooku'' je objavio da bi, kada bi imao još jednog sina, odlučio da ga ne obrezuje.<ref name="Gollaher_1994" /> Godine 1991. Spock je primio prvu Nagradu za ljudska prava Međunarodnog simpozija o obrezivanju.<ref name="Milos_Macris_1992">{{cite web |last=Milos |first=Marilyn Fayre |author2=Donna Macris |title=Circumcision: A Medical or a Human Rights Issue? |url=https://www.cirp.org/library/ethics/milos-macris/ |website=Journal of Nurse-Midwifery |publisher=Circumcision Information and Resource Pages |date=1. 3. 1992 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Društveni i politički aktivizam == [[Datoteka:Benjamin Spock at anti-war rally, 1968.jpg|mini|desno|300px|Spock na antiratnom skupu 1968.]] Spock se 1962. pridružio organizaciji "[[Akcija za mir|Akcije za mir]]" (SANE), koja se zalagala za nuklearno razoružanje i ograničavanje nuklearnog naoružanja. Tokom 1960-ih postao je jedan od istaknutijih američkih javnih protivnika [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] i zagovornika pokreta protiv rata. U tom periodu sarađivao je i s [[Martin Luther King Jr.|Martinom Lutherom Kingom Jr.]] na aktivnostima mirovnog pokreta.<ref name="Parry_2011">{{cite web |last=Parry |first=Manon |title=Benjamin Spock: Pediatrician and Anti-War Activist |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3076385/ |website=American Journal of Public Health |publisher=National Center for Biotechnology Information |date=1. 5. 2011 |doi=10.2105/AJPH.2010.191403 |doi-access=free |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="KingInstitute_Spock">{{cite web |title=Spock, Benjamin |url=https://kinginstitute.stanford.edu/spock-benjamin |website=The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute |publisher=Stanford University |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1967. Spock je učestvovao u organizaciji "[[Nacionalni mobilizacijski komitet za okončanje rata u Vijetnamu|Proljetne mobilizacije protiv rata]]", velikih antiratnih demonstracija protiv američkog učešća u [[Vijetnam]]u. Na jednom od skupova nosio je natpis "Djeca se ne rađaju da bi gorjela".<ref name="Perlstein_2008">{{cite book |last=Perlstein |first=Rick |title=Nixonland: The Rise of a President and the Fracturing of America |publisher=Simon and Schuster |date=2008 |isbn=978-1-4165-7988-5 |url=https://books.google.hr/books?id=u7n3MMmktssC |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine učestvovao je i na Nacionalnoj konferenciji za novu politiku, na kojoj se raspravljalo o mogućnosti formiranja treće političke opcije za [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1968.|predsjedničke izbore 1968]], uključujući kandidaturu [[Martin Luther King Jr.|Martina Luthera Kinga Jr.]] za predsjednika i Spocka za potpredsjednika.<ref name="Congressional_Record_1967">{{cite web |last=United States Congress |title=The National Conference for New Politics |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-CRECB-1967-pt21/pdf/GPO-CRECB-1967-pt21-1-1.pdf |website=Congressional Record |publisher=Government Publishing Office |date=4. 10. 1967 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Mantler_2013">{{cite book |last=Mantler |first=Gordon K. |title=Power to the Poor: Black-Brown Coalition and the Fight for Economic Justice |chapter=War, Power, and the New Politics |publisher=University of North Carolina Press |date=2013 |isbn=978-1-4696-0806-8 |url=https://books.google.hr/books/about/Power_to_the_Poor.html?id=BUsVHJuICYUC |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1968. Spock je zajedno s [[William Sloane Coffin|Williamom Sloaneom Coffinom]], [[Marcus Raskin|Marcusom Raskinom]], [[Mitchell Goodman|Mitchellom Goodmanom]] i [[Michael Ferber|Michaelom Ferberom]] optužen za zavjeru radi pomaganja i podsticanja otpora obaveznoj vojnoj službi. Petorica su postala poznata kao [[Boston Five]]. Spock i još trojica optuženih proglašeni su krivima i osuđeni na dvije godine zatvora, ali je [[Apelacijski sud Sjedinjenih Američkih Država za prvi okrug]] 1969. poništio presude.<ref name="United_States_v_Spock_1969">{{cite web |author=U.S. Court of Appeals for the First Circuit |title=United States of America, Appellee, v. Benjamin Spock, Defendant, Appellant, 416 F.2d 165 (1st Cir. 1969) |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/416/165/401712/ |website=Justia Law |publisher=Justia |date=11. 7. 1969 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je 1968. potpisao deklaraciju [[Protest pisaca i urednika protiv ratnog poreza]], kojom se obavezao da će odbijati plaćanje poreza u znak protesta protiv Vijetnamskog rata. Kasnije je podržao i pokret za porezni otpor ratu. Iste godine [[Američko humanističko udruženje]] proglasilo ga je [[Humanista godine|humanistom godine]].<ref name="Fraser_1968">{{cite web |last=Fraser |first=C. Gerald |title=Writers and Editors to Defy Tax in War Protest; 448 Say They Will Not Pay Any Rise Tied to Conflict--Assail Vietnam Policy |url=https://www.nytimes.com/1968/01/31/archives/writers-and-editors-to-defy-tax-in-war-protest-448-say-they-will.html |website=The New York Times |publisher=The New York Times Company |date=31. 1. 1968 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AHA_Awardees">{{cite web |title=Annual Humanist Awardees |url=https://americanhumanist.org/awardees/ |website=American Humanist Association |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 15. oktobra 1969. bio je jedan od govornika na [[Moratorijum za okončanje rata u Vijetnamu|maršu protiv Vijetnamskog rata]].<ref name="Karnow_1997">{{cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |date=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 1970-ih Spock je nastavio političko djelovanje u američkoj ljevici. Godine 1970. bio je počasni kopredsjedavajući [[Nova stranka (Sjedinjene Američke Države)|Nove stranke]], zajedno s piscem [[Gore Vidal|Goreom Vidalom]]. Na [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1972.|predsjedničkim izborima 1972.]] kandidovao se za predsjednika Sjedinjenih Američkih Država kao kandidat [[Narodna stranka (Sjedinjene Američke Države, 1970-te)|Narodne stranka]], zajedno s [[Julius Hobson|Juliusom Hobsonom]] kao kandidatom za potpredsjednika. Njihova kampanja zagovarala je besplatnu zdravstvenu zaštitu, legalizaciju [[abortus]]a i [[kanabis]]a, ukidanje zakona kojima su se kažnjavala djela bez direktne žrtve, uvođenje [[zagarantovani minimalni dohodak|zagarantovanog minimalnog dohotka]] za porodice, okončanje američkog vojnog intervencionizma i povlačenje američkih trupa iz inostranstva.<ref name="Smith_2020">{{cite web |last=Smith |first=Andrew J. |title=The Supreme Court’s About-Face in Greer v. Spock |url=https://tjaglcs.army.mil/Periodicals/The-Army-Lawyer/tal-2020-issue-3/Post/4557/No-3-The-Supreme-Court-s-About-Face-in-Greer-v-Spock |website=The Army Lawyer |publisher=The Judge Advocate General's Legal Center and School |date=2020 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je na izborima osvojio 78.759 glasova, odnosno približno 0,1% ukupnog broja glasova. Tokom predsjedničke kampanje 1972. Spock i njegovi politički saveznici pokušali su održati predizborni skup i distribuisati izborni materijal u vojnoj bazi "[[Fort Dix]]". Nakon što je komandant baze odbio njihov zahtjev pozivajući se na vojne propise kojima su bila ograničena politička djelovanja u bazi, Spock i ostali podnijeli su tužbu. Spor je dospio pred [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država]] u predmetu ''[[Greer v. Spock]]'', u kojem je Sud 1976. presudio protiv tužioca i potvrdio pravo vojne baze da zabrani stranačke političke aktivnosti i distribuciju političkog materijala bez prethodnog odobrenja.<ref name="Greer_v_Spock_1976">{{cite web |author=Supreme Court of the United States |title=Greer v. Spock, 424 U.S. 828 (1976) |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/424/828/ |website=Justia Law |publisher=Justia |date=24. 3. 1976 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon predsjedničke kandidature nastavio je javno djelovati protiv [[nuklearno oružje|nuklearnog naoružanja]] i američkog vojnog intervencionizma, kao i u korist socijalnih programa. Godine 1976. bio je kandidat [[Nova stranka (Sjedinjene Američke Države)|Nove stranke]] za potpredsjednika Sjedinjenih Američkih Država, uz predsjedničku kandidatkinju [[Margaret Wright (američka političarka)|Margaret Wright]].<ref name="PFP_Candidates">{{cite web |title=PFP Presidential and VP Candidates, 1968-2024 |url=https://www.peaceandfreedom.us/about-us/our-history/presidential-candidates |website=Peace and Freedom Party |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> S političkim i mirovnim aktivizmom nastavio je i u kasnijim decenijama života, uključujući protivljenje nuklearnom naoružanju i zagovaranje socijalnih programa. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://empireadc.org/search/catalog/nsyu_149736 Empire ADC Catalog] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Spock, Benjamin}} [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1998.]] [[Kategorija:Američki pedijatri]] [[Kategorija:Američki aktivisti]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Američki veslači]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Univerzitet Columbia]] [[Kategorija:Univerzitet Yale]] [[Kategorija:Američki olimpijci u veslanju]] [[Kategorija:Univerzitet Columbia]] [[Kategorija:Univerzitet Yale]] [[Kategorija:Veslači na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] dmqc8w1jsfqoa96tszz0tricdfmcz0e 3921881 3921880 2026-08-24T16:10:59Z Bosancica by MK 173186 3921881 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Benjamin Spock | slika = Benjamin McLane Spock (1976) 02.jpg | slika_širina = | naslov = Spock 1976. godine | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1903|5|2}} | mjesto_rođenja = [[New Haven, Connecticut]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1998|3|15|1903|5|2}} | mjesto_smrti = [[San Diego]], [[Kalifornija]], SAD | prebivalište = | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države|Američko]] | narodnost = [[Amerikanci|Amerikanac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Pedijatrija]] * [[Psihoanaliza]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Klinika Mayo]] (1947–1951) * [[Univerzitet u Pittsburghu]] (1951–1955) * [[Univerzitet Case Western Reserve]] (1955–1967) }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Yale]] (BA) * [[Univerzitet Columbia]] (Doktor medicine) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Autorsko djelo ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' * Primjena psihoanalize u pedijatriji i roditeljstvu }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Nagrada "E. Mead Johnson"]] (1948) | religija = | fusnote = {{Plainlist| * '''Potpis:''' [[Datoteka:Benjamin Spock signature.svg|120px|centrirano]] }} }} '''Benjamin McLane Spock''' (2. maj 1903 – 15. mart 1998), poznat kao '''dr. Spock''', bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Pedijatrija|pedijatar]],<ref name=":1">{{cite news |title=Pediatrician Benjamin Spock dies |newspaper=The Washington Post |date=17. 3. 1998 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/03/17/pediatrician-benjamin-spock-dies/f0e306b9-3a07-4e72-b237-5fd755b716b3/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> osvajač olimpijske medalje i politički aktivista [[Politika ljevice|ljevičarske]] orijentacije.<ref name="Downes_1998">{{cite news |last=Downes |first=Lawrence |title=Word for Word / Dr. Spock; Time to Change the Baby Advice: Evolution of a Child-Care Icon |newspaper=The New York Times |date=22. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/22/weekinreview/word-for-word-dr-spock-time-change-baby-advice-evolution-child-care-icon.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njegova knjiga ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' (1946) jedna je od najprodavanijih knjiga 20. stoljeća. U prvih šest mjeseci nakon objavljivanja prodana je u 500.000 primjeraka, a do Spockove smrti 1998. u približno 50 miliona primjeraka.<ref name="Maier_1998">{{cite book |last=Maier |first=Thomas |title=Dr. Spock: An American Life |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |date=1. 5. 1998 |isbn=978-0151002030 |url=https://pswscience.org/meeting/dr-spocks-legacy/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna poruka knjige upućena majkama glasila je: "Znate mnogo više nego što mislite da znate."<ref name="Hidalgo_2011">{{cite news |last=Hidalgo |first=Louise |title=Dr Spock's Baby and Child Care at 65 |newspaper=BBC News |date=23. 8. 2011 |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-14534094 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock se u svojoj generaciji smatrao pouzdanim izvorom savjeta o odgoju djece.<ref name="McNair_2024">{{cite news |last=McNair |first=Kamaron |title=‘Neither of us feel interested’: More Americans don’t want kids, and it’s not just because of the money |newspaper=CNBC |date=16. 8. 2024 |url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/why-more-americans-dont-want-kids.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je bio prvi pedijatar koji je proučavao [[psihoanaliza|psihoanalizu]] s ciljem boljeg razumijevanja dječijih potreba i porodične dinamike. Njegove ideje utjecale su na nekoliko generacija roditelja, potičući ih da budu fleksibilniji i nježniji prema djeci, te da ih tretiraju kao individue. Međutim, njegove teorije često su kritikovane među kolegama zbog oslanjanja na [[anegdotalni dokaz|anegdotalne dokaze]] umjesto na ozbiljna akademska istraživanja. Nakon što je, prema vlastitim riječima, doživio "preobraćenje na [[socijalizam]]", Spock je tokom 1960-ih i početkom 1970-ih postao aktivan u pokretu [[Nova ljevica|Nove ljevice]] i [[Protivljenje učešću Sjedinjenih Američkih Država u Vijetnamskom ratu|pokretu protiv rata u Vijetnamu]]. Njegov politički angažman kulminirao je kandidaturom za [[predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednika Sjedinjenih Američkih Država]] na izborima [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1972.|1972]], kada je bio kandidat [[Narodna stranka (Sjedinjene Američke Države, 1971)|Narodne stranke]]. U kampanji se zalagao za uvođenje [[maksimalna plata|maksimalne plate]], legalizaciju [[abortus]]a i povlačenje američkih vojnih snaga iz svih stranih zemalja. Njegove knjige bile su predmet kritika [[Konzervativizam u Sjedinjenim Američkim Državama|američkih konzervativaca]], koji su tvrdili da promovišu previše popustljiv odgoj i očekivanje [[Odgođeno zadovoljenje|trenutnog zadovoljenja potreba]], što je Spock negirao.<ref name="Pace_1998">{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Benjamin Spock, World's Pediatrician, Dies at 94 |newspaper=The New York Times |date=17. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/17/us/benjamin-spock-world-s-pediatrician-dies-at-94.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Benjamin McLane Spock rođen je 2. maja 1903. u gradu [[New Haven (Connecticut)|New Havenu]], u saveznoj državi [[Connecticut]]. Njegov otac, Benjamin Ives Spock, bio je diplomac [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] i dugogodišnji glavni pravni savjetnik željezničke kompanije "New Haven", a majka mu je bila Mildred Louise (Stoughton) Spock.<ref name=":1" /> Prezime porodice bilo je nizozemskog porijekla. Prvobitno su ga pisali kao ''Spaak'', prije nego što su se doselili u tadašnju nizozemsku koloniju [[Nova Nizozemska]].<ref name="NNI_Spock_nd">{{cite web |title=Benjamin Spock 1903-1998 |publisher=New Netherland Institute |url=https://newnetherlandinstitute.org/content/benjamin-spock-1903-1998/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je bio jedno od šestero djece, među kojima je bila i njegova mlađa sestra [[Marjorie Spock]], književnica i aktivistica za zaštitu okoliša.<ref name="Postel_2020">{{cite journal |last=Postel |first=Sandra |title=Marjorie Spock: An Unsung Hero in the Fight Against DDT and in the Rise of the Modern Environmental Movement |journal=The Nassau County Historical Society Journal |date=2020 |volume=75 |pages=2 |publisher=Nassau County Historical Society |location=Nassau County, New York |url=https://www.pfeiffercenter.org/wp-content/uploads/2021/02/Spock_DDT_NCHS_Journal.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101180233/https://www.pfeiffercenter.org/wp-content/uploads/2021/02/Spock_DDT_NCHS_Journal.pdf |archive-date=1. 1. 2022 |url-status=dead |access-date=21. 8. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Pohađao je školu "Hamden Hall Country", a potom škole koje je završio i njegov otac, [[Akademija "Phillips|Akademiju "Phillips Andover"]] i [[Univerzitet Yale|Univerzitet Yale]]. Na Yaleu je studirao [[književnost]] i [[historija|historiju]], a kao izrazito visok student, oko 193cm, aktivno se bavio i [[veslanje|veslanjem]]. Na kraju se priključio američkoj olimpijskoj veslačkoj reprezentaciji u disciplini osmerac, koja je osvojila zlatnu medalju na [[Ljetne olimpijske igre 1924.|Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] u Parizu.<ref name="Olympedia_Spock">{{cite web |title=Ben Spock |website=Olympedia |url=https://www.olympedia.org/athletes/40880 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Yaleu je primljen u eta ogranak bratstva [[Zeta Psi]] i u studentsko seniorsko udruženje [[Scroll i Key]]. Nakon dvije godine studiranja na [[Medicinski fakultet Yale|Medicinskom fakultetu Yale]], prešao je na [[Univerzitet Columbia]], gdje je 1929. diplomirao kao najbolji student u svojoj generaciji. <ref name="AWM_Spock_1971">{{cite web |title=Doctor Spock in Sydney |publisher=Australian War Memorial |year=1971 |url=https://www.awm.gov.au/collection/C96425 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Otprilike u to vrijeme oženio se Jane Cheney.<ref name="WaPo_PublicPrivate_1998">{{cite news |title=Public vs. private: Dr. Spock, Mr. Hyde: Baby doctor didn't heed own advice |newspaper=The Washington Post |date=14. 6. 1998 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/06/14/public-vs-private-dr-spock-mr-hyde/43beeb6e-dda2-44a4-a622-6a59bf580179/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Lični život === Jane Cheney i Spock vjenčali su se 1927. Jane je pomagala Spocku u istraživanju i pisanju knjige ''Njega bebe i djeteta dr. Spocka'', koja je 1946. objavljena kod izdavača Duell, Sloan & Pearce pod naslovom ''Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta''. Knjiga je prodana u više od 50 miliona primjeraka i prevedena na 42 jezika.<ref name="Pace_1998">{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Benjamin Spock, World's Pediatrician, Dies at 94 |newspaper=The New York Times |date=17. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/17/us/benjamin-spock-world-s-pediatrician-dies-at-94.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jane Cheney Spock bila je aktivistica za zaštitu građanskih sloboda i majka dvojice sinova. Rođena je u gradu [[Manchester (Connecticut)|Manchesteru]], u saveznoj državi [[Connecticut]], a studirala je na [[Koledž "Bryn Mawr"|Koledžu "Bryn Mawr"]]. Bila je aktivna u organizacijama Amerikanci za demokratsku akciju, [[Američka unija za građanske slobode]] (ACLU) i Nacionalni komitet za razumnu nuklearnu politiku. Spockovi su se razveli 1976.<ref name="Klemesrud_1976">{{cite news |last=Klemesrud |first=Judy |title=The Spocks: Bittersweet Recognition in a Revised Classic |newspaper=The New York Times |date=19. 3. 1976 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/05/17/specials/spock-classic.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Cheney je nakon toga organizovala i vodila grupe za podršku starijim razvedenim ženama.<ref name="NYT_JaneSpock_1989">{{cite news |title=Jane C. Spock, 82, worked on baby book |newspaper=The New York Times |date=14. 6. 1989 |url=https://www.nytimes.com/1989/06/14/obituaries/jane-c-spock-82-worked-on-baby-book.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock se 1976. godine oženio Mary Morgan (rođenom Wright), koju je upoznao godinu ranije.<ref name="Lawson_1992">{{cite news |last=Lawson |first=Carol |title=At 88, an Undiminished Dr. Spock |newspaper=The New York Times |date=5. 3. 1992 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/05/17/specials/spock-88.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="EmpireADC_Spock_Morgan">{{cite web |title=Benjamin Spock and Mary Morgan Papers, 1872-2012 |website=Empire Archival Discovery Cooperative |publisher=Syracuse University Libraries |url=https://empireadc.org/search/catalog/nsyu_149736 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Morgan je prethodno bila aktivna u Nacionalnoj organizaciji za žene i kampanji za usvajanje Amandmana o jednakim pravima (ERA), kao i u pokretu [[transakcijska analiza|transakcijske analize]].<ref name="EmpireADC_Spock_Morgan" /> Nakon vjenčanja Spock i Morgan izgradili su kuću u blizini grada Rogersa u saveznoj državi [[Arkansas]], ali su veći dio vremena provodili na svojim jedrilicama ''Turtle'' i ''Carapace''. Kasnije su se preselili na [[Britanska Djevičanska ostrva]]. Tokom posljednje dvije decenije Spockovog života Morgan mu je bila životna saputnica i pomagala mu u vođenju profesionalnih aktivnosti, organizaciji putovanja i upravljanju njegovim zdravstvenim potrebama. Imala je značajnu ulogu i u njegovom prihvatanju [[makrobiotička ishrana|makrobiotičke ishrane]] i [[joga|joge]]. === Pozne godine i smrt === Početkom 1990-ih Spockovo zdravstveno stanje značajno se pogoršalo. Do 1991. više nije mogao hodati bez pomoći, a u posljednjim godinama života njegovo zdravstveno stanje bilo je ozbiljno narušeno.<ref name="NYT_Brody_1998">{{cite news |last=Brody |first=Jane E. |title=Final Advice From Dr. Spock: Eat Only All Your Vegetables |newspaper=The New York Times |date=20. 6. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/06/20/us/final-advice-from-dr-spock-eat-only-all-your-vegetables.html |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NYT_Carvajal_1998">{{cite news |last=Carvajal |first=Doreen |title=Dr. Spock, Old and Infirm, Needs Money, Wife Says |newspaper=The New York Times |date=28. 2. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/02/28/us/dr-spock-old-and-infirm-needs-money-wife-says.html |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ipak, nastavio je javno djelovati. Godine 1992. primio je nagradu ''Courage of Conscience'' organizacije Peace Abbey u [[Predsjednička biblioteka i muzej "John F. Kennedy"|Predsjedničkoj biblioteci i muzeju "John F. Kennedy"]] za svoj dugogodišnji angažman na području razoružanja i mirovnog odgoja.<ref name="PeaceAbbey_Courage">{{cite web |title=Recipients of the Courage of Conscience Award |publisher=The Peace Abbey Foundation |url=https://www.peaceabbey.org/2015/05/recipients-of-the-courage-of-conscience-award/ |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fensch_2014">{{cite book |last=Fensch |first=Thomas C. |title=At the Dangerous Edge of Social Justice: Race, Violence and Death in America |publisher=BookBaby |year=2014 |isbn=9780990718109 |url=https://georgina.bibliocommons.com/v2/record/S981C11730358 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Benjamin Spock umro je 15. marta 1998. u 94. godini života, u iznajmljenoj kući u [[La Jolla|La Jolli]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]]. Njegov pepeo položen je na groblju Seaview Cemetery u [[Rockport (Maine)|Rockportu]], u saveznoj državi [[Maine]], gdje je često provodio ljeta.<ref name="EmpireADC_Spock_Morgan" /> Iza sebe je ostavio suprugu Mary Morgan, dvojicu sinova iz prvog braka i pokćerku.<ref name="Pace_1998" /> == Knjige i utjecaj == Godine 1946. Spock je objavio knjigu ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta]]'' ({{en|The Common Sense Book of Baby and Child Care}}), koja je ubrzo postala jedan od najutjecajnijih priručnika o njezi i odgoju djece u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Bloomsbury_2000">{{cite book |title=Historical Dictionary of the 1950s |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2000 |isbn=9780313032356 |url=https://books.google.ba/books?id=c7LOEAAAQBAJ |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvih šest mjeseci nakon objavljivanja prodana je u više od 500.000 primjeraka, a do njegove smrti 1998. više od 50 miliona primjeraka. Knjiga je prevedena na više desetaka jezika i doživjela brojna, tokom vremena revidirana izdanja.<ref name="Pace_1998" /><ref name="SCRC_Spock_2021">{{cite web |title=75 Years of Benjamin Spock’s Common Sense Parenting |website=SCRC Blog |publisher=Syracuse University Libraries |date=3. 2. 2021 |url=https://library.syracuse.edu/blog/75-years-of-benjamin-spocks-common-sense-parenting/?blog=scrc&p=4 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je zastupao stavove o odgoju djece koji su u vrijeme njihovog nastanka bili izvan tadašnjih dominantnih pedagoških i medicinskih shvatanja. Njegove knjige s vremenom su doprinijele značajnoj promjeni odnosa prema odgoju djece. Prije toga, stručnjaci poput [[Truby King|Trubyja Kinga]] zagovarali su strogo pridržavanje rasporeda spavanja i hranjenja te su upozoravali roditelje da ne uzimaju dijete u naručje kada plače, smatrajući da bi na taj način dijete moglo razviti naviku plakanja i teškoće sa spavanjem tokom noći. Takvi stavovi bili su povezani s idejama [[biheviorizam|biheviorizma]].<ref name="King_1942_Feeding">{{cite book |last=King |first=Frederic Truby |title=Feeding and care of baby |publisher=Whitcombe & Tombs |location=Christchurch |date=1942 |url=https://archive.org/details/b29932191 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Roditeljima se također savjetovalo da djecu hrane prema utvrđenom rasporedu i da ih ne uzimaju u naručje, ne ljube i ne grle, jer se smatralo da bi ih takav pristup mogao učiniti manje sposobnim za razvoj samostalnosti i suočavanje s teškoćama. Nasuprot tome, Spock je roditelje poticao da djeci pokazuju ljubav i privrženost te da ih posmatraju kao pojedince s vlastitim potrebama.<ref name="Gunderman_2019">{{cite web |last=Gunderman |first=Richard B. |title=A portrait of pediatric leadership: Dr. Benjamin Spock |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00247-019-04446-w |website=Pediatric Radiology |publisher=Springer |date=8. 6. 2019 |doi=10.1007/s00247-019-04446-w |doi-access=free |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je imala snažan utjecaj na generacije roditelja nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i doprinijela širenju pristupa koji je veći naglasak stavljao na emocionalne potrebe djeteta i fleksibilnost u odgoju. Spock je roditeljima nastojao vratiti osjećaj samopouzdanja u donošenju odluka o vlastitoj djeci, umjesto da ih u potpunosti podredi autoritetu stručnjaka.<ref name="History_Spock_2024">{{cite web |author=HISTORY.com Editors |title=Dr. Spock publishes “The Common Sense Book of Baby and Child Care” |url=https://www.history.com/this-day-in-history/july-14/dr-spock-baby-and-child-care-book |website=HISTORY |publisher=A&E Television Networks |date=12. 7. 2024 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Bakker_Wubs_2006">{{cite journal |last1=Bakker |first1=Nelleke |last2=Wubs |first2=Janneke |title=A Mysterious Success: Doctor Spock and the Netherlands in the 1950s |journal=Paedagogica Historica |volume=38 |issue=1 |pages=209–226 |date=28. 7. 2006 |doi=10.1080/0030923020380110 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0030923020380110 |url-access=subscription |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno, Spockove ideje bile su predmet značajnih kritika. Pojedini kritičari optuživali su ga da je doprinio pretjerano popustljivom odgoju djece, odnosno kulturi u kojoj roditelji previše udovoljavaju djeci. Takve kritike postale su naročito izražene tokom 1960-ih, kada se Spock sve više uključivao u politički i društveni aktivizam. Njegovo protivljenje [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]] utjecalo je i na njegovu javnu reputaciju, a izdanje ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' iz 1968. prodano je u približno polovini tiraža prethodnog izdanja.<ref name="Flander_2017">{{cite web |last=Flander |first=Judy |title=Feminists Spiked Dr. Spock’s Revisions To His Famed Book, “Baby and Childcare” |url=https://medium.com/headlining-feminisms-second-wave/feminists-spiked-dr-spocks-revisions-to-his-famed-book-baby-and-childcare-3c5e36f18e70 |website=Medium |date=29. 10. 2017 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je odbacivao tvrdnje da je zagovarao neograničenu popustljivost i naglašavao da njegov cilj nije bio ukidanje roditeljskog autoriteta, nego smanjenje pretjerane strogosti u odgoju. Osim ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'', Spock je napisao i više drugih knjiga o odgoju, zdravlju i društvenim pitanjima. Među njima su ''Dr. Spock on Vietnam'', posvećena njegovom protivljenju Vijetnamskom ratu, te autobiografija ''Spock on Spock: A Memoir of Growing Up with the Century'', koju je napisao zajedno sa suprugom Mary Morgan.<ref name="Spock_Morgan_1989">{{cite book |last=Spock |first=Benjamin |author2=Mary Morgan |title=Spock on Spock: A Memoir of Growing Up with the Century |publisher=Pantheon Books |location=New York |date=1989 |isbn=0-394-57813-9 |url=https://wellcomecollection.org/works/cdfb9jmc |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njegov utjecaj na popularnu kulturu roditeljstva bio je takav da je ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' postala jedna od najpoznatijih knjiga o odgoju djece 20. stoljeća, a Spock je ostao jedan od najprepoznatljivijih američkih pedijatara i autora na području roditeljstva.<ref name="Columbia250_Spock">{{cite web |title=Columbia 250: Benjamin Spock |url=https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/benjamin_spock.html |website=Columbia 250 |publisher=Columbia University |date=2004 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Stavovi === ==== Sindrom iznenadne smrti dojenčeta ==== Spockovi stavovi o položaju dojenčadi tokom spavanja mijenjali su se tokom njegove karijere. U izdanju knjige ''Njega bebe i djeteta'' iz 1955. preporučivao je da dojenčad spavaju na leđima, ali je već u izdanju iz 1956. promijenio preporuku i počeo zagovarati spavanje na stomaku. U izdanju iz 1958. obrazložio je takav na način da postoji veća vjerovatnoća da se dijete može ugušiti ukoliko povrati tokom sna.<ref name="Gilbert_2005">{{cite web |last=Gilbert |first=Ruth |author2=Georgia Salanti |author3=Melissa Harden |author4=Sarah See |title=Infant sleeping position and the sudden infant death syndrome: systematic review of observational studies and historical review of recommendations from 1940 to 2002 |url=https://academic.oup.com/ije/article-abstract/34/4/874/692905 |website=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |date=20. 4. 2005 |doi=10.1093/ije/dyi088 |url-access=subscription |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Preporuka o spavanju na stomaku bila je široko prihvaćena među zdravstvenim radnicima tokom narednih decenija. Međutim, epidemiološka istraživanja počevši od 1970-ih pokazala su da je spavanje dojenčadi na stomaku povezano s povećanim rizikom od [[Sindrom iznenadne smrti dojenčeta|sindroma iznenadne smrti dojenčeta]] (SIDS).<ref name="Moon_2022">{{cite web |last=Moon |first=Rachel Y. |author2=Rebecca F. Carlin |author3=Ivan Hand |title=Evidence Base for 2022 Updated Recommendations for a Safe Infant Sleeping Environment to Reduce the Risk of Sleep-Related Infant Deaths |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/150/1/e2022057991/188305/Evidence-Base-for-2022-Updated-Recommendations-for |website=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |date=21. 6. 2022 |doi=10.1542/peds.2022-057991 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Sistematski pregled objavljen 2005. pokazao je da je do 1970. već postojala statistički značajna povezanost između spavanja na stomaku i SIDS-a u odnosu na spavanje na leđima.<ref name="Gilbert_2005_PubMed">{{cite web |last=Gilbert |first=Ruth |author2=Georgia Salanti |author3=Melissa Harden |author4=Sarah See |title=Infant sleeping position and the sudden infant death syndrome: systematic review of observational studies and historical review of recommendations from 1940 to 2002 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15843394/ |website=PubMed |publisher=National Library of Medicine |date=20. 4. 2005 |doi=10.1093/ije/dyi088 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka akademija za pedijatriju je 1992, nakon pregleda dostupnih istraživanja, preporučila da se zdrava dojenčad prilikom spavanja postavljaju na bok ili leđa, navodeći da postoje uvjerljivi dokazi o povezanosti spavanja na stomaku i SIDS-a.<ref name="AAP_1992_Positioning">{{cite web |author=AAP Task Force on Infant Positioning and SIDS |title=Positioning and SIDS |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article-abstract/89/6/1120/57959/Positioning-and-SIDS |website=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |date=1. 6. 1992 |doi=10.1542/peds.89.6.1120 |url-access=subscription |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj slučaj se danas navodi kao primjer važnosti zasnivanja zdravstvenih preporuka na kvalitetnim epidemiološkim dokazima. Autori sistematskog pregleda procijenili su da je ranije napuštanje preporuke za spavanje na stomaku moglo spriječiti više desetaka hiljada smrtnih slučajeva dojenčadi u Evropi, Sjedinjenim Američkim Državama i Australiji.<ref name="Gilbert_2005_PubMed" /> ==== Obrezivanje muške djece ==== Spockov stav prema [[obrezivanje|obrezivanju]] muške djece tokom života značajno se promijenio. Tokom 1940-ih podržavao je obrezivanje novorođenih dječaka, koje je preporučivao obaviti nekoliko dana nakon rođenja. Kasnije je objasnio da je takav stav bio zasnovan na raširenim medicinskim shvatanjima, uključujući uvjerenje da obrezivanje može imati određene zdravstvene i higijenske prednosti.<ref name="Gollaher_1994">{{cite web |last=Gollaher |first=David L. |title=From Ritual to Science: The Medical Transformation of Circumcision in America |url=https://www.cirp.org/library/history/gollaher/ |website=Journal of Social History |publisher=Oxford University Press |date=1. 9. 1994 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Do 1970-ih Spock je promijenio svoj stav. U revidiranom izdanju knjige ''Njega bebe i djeteta'' iz 1976. prihvatio je zaključak radne grupe [[Američka akademija za pedijatriju|Američke akademije za pedijatriju]] iz 1971. da ne postoji medicinski razlog za preporučivanje rutinskog obrezivanja novorođenčadi.<ref name="Tontonoz_2025">{{cite web |last=Tontonoz |first=Matthew |title=Non-Therapeutic Infant Circumcision |url=https://embryo.asu.edu/pages/circumcision |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |date=12. 8. 2025 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> U intervjuu iz 1984. Spock je izjavio da snažno preporučuje roditeljima da ne obrezuju svoju djecu, osim kada je riječ o vjerskim razlozima, te je smatrao da tadašnja opravdanja zasnovana na higijeni i prevenciji bolesti nisu dovoljno utemeljena.<ref name="Spock_1984_MPR">{{cite web |last=Spock |first=Benjamin |title=Benjamin Spock discusses baby and child care |url=https://archive.mpr.org/stories/1984/09/21/benjamin-spock-discusses-baby-and-child-care |website=MPR Archive |publisher=Minnesota Public Radio |date=21. 9. 1984 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> U članku objavljenom u časopisu ''[[Redbook]]'' 1989. Spock je dodatno pojasnio promjenu svog stava. Naveo je da je u ranijim izdanjima knjige podržavao obrezivanje, ali da više nije smatrao rutinski zahvat opravdanim zbog njegovog bola, mogućih rizika i upitne zdravstvene koristi. Iste godine u ''Redbooku'' je objavio da bi, kada bi imao još jednog sina, odlučio da ga ne obrezuje.<ref name="Gollaher_1994" /> Godine 1991. Spock je primio prvu Nagradu za ljudska prava Međunarodnog simpozija o obrezivanju.<ref name="Milos_Macris_1992">{{cite web |last=Milos |first=Marilyn Fayre |author2=Donna Macris |title=Circumcision: A Medical or a Human Rights Issue? |url=https://www.cirp.org/library/ethics/milos-macris/ |website=Journal of Nurse-Midwifery |publisher=Circumcision Information and Resource Pages |date=1. 3. 1992 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Društveni i politički aktivizam == [[Datoteka:Benjamin Spock at anti-war rally, 1968.jpg|mini|desno|300px|Spock na antiratnom skupu 1968.]] Spock se 1962. pridružio organizaciji "[[Akcija za mir|Akcije za mir]]" (SANE), koja se zalagala za nuklearno razoružanje i ograničavanje nuklearnog naoružanja. Tokom 1960-ih postao je jedan od istaknutijih američkih javnih protivnika [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] i zagovornika pokreta protiv rata. U tom periodu sarađivao je i s [[Martin Luther King Jr.|Martinom Lutherom Kingom Jr.]] na aktivnostima mirovnog pokreta.<ref name="Parry_2011">{{cite web |last=Parry |first=Manon |title=Benjamin Spock: Pediatrician and Anti-War Activist |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3076385/ |website=American Journal of Public Health |publisher=National Center for Biotechnology Information |date=1. 5. 2011 |doi=10.2105/AJPH.2010.191403 |doi-access=free |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="KingInstitute_Spock">{{cite web |title=Spock, Benjamin |url=https://kinginstitute.stanford.edu/spock-benjamin |website=The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute |publisher=Stanford University |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1967. Spock je učestvovao u organizaciji "[[Nacionalni mobilizacijski komitet za okončanje rata u Vijetnamu|Proljetne mobilizacije protiv rata]]", velikih antiratnih demonstracija protiv američkog učešća u [[Vijetnam]]u. Na jednom od skupova nosio je natpis "Djeca se ne rađaju da bi gorjela".<ref name="Perlstein_2008">{{cite book |last=Perlstein |first=Rick |title=Nixonland: The Rise of a President and the Fracturing of America |publisher=Simon and Schuster |date=2008 |isbn=978-1-4165-7988-5 |url=https://books.google.hr/books?id=u7n3MMmktssC |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine učestvovao je i na Nacionalnoj konferenciji za novu politiku, na kojoj se raspravljalo o mogućnosti formiranja treće političke opcije za [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1968.|predsjedničke izbore 1968]], uključujući kandidaturu [[Martin Luther King Jr.|Martina Luthera Kinga Jr.]] za predsjednika i Spocka za potpredsjednika.<ref name="Congressional_Record_1967">{{cite web |last=United States Congress |title=The National Conference for New Politics |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-CRECB-1967-pt21/pdf/GPO-CRECB-1967-pt21-1-1.pdf |website=Congressional Record |publisher=Government Publishing Office |date=4. 10. 1967 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Mantler_2013">{{cite book |last=Mantler |first=Gordon K. |title=Power to the Poor: Black-Brown Coalition and the Fight for Economic Justice |chapter=War, Power, and the New Politics |publisher=University of North Carolina Press |date=2013 |isbn=978-1-4696-0806-8 |url=https://books.google.hr/books/about/Power_to_the_Poor.html?id=BUsVHJuICYUC |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1968. Spock je zajedno s [[William Sloane Coffin|Williamom Sloaneom Coffinom]], [[Marcus Raskin|Marcusom Raskinom]], [[Mitchell Goodman|Mitchellom Goodmanom]] i [[Michael Ferber|Michaelom Ferberom]] optužen za zavjeru radi pomaganja i podsticanja otpora obaveznoj vojnoj službi. Petorica su postala poznata kao [[Boston Five]]. Spock i još trojica optuženih proglašeni su krivima i osuđeni na dvije godine zatvora, ali je [[Apelacijski sud Sjedinjenih Američkih Država za prvi okrug]] 1969. poništio presude.<ref name="United_States_v_Spock_1969">{{cite web |author=U.S. Court of Appeals for the First Circuit |title=United States of America, Appellee, v. Benjamin Spock, Defendant, Appellant, 416 F.2d 165 (1st Cir. 1969) |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/416/165/401712/ |website=Justia Law |publisher=Justia |date=11. 7. 1969 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je 1968. potpisao deklaraciju [[Protest pisaca i urednika protiv ratnog poreza]], kojom se obavezao da će odbijati plaćanje poreza u znak protesta protiv Vijetnamskog rata. Kasnije je podržao i pokret za porezni otpor ratu. Iste godine [[Američko humanističko udruženje]] proglasilo ga je [[Humanista godine|humanistom godine]].<ref name="Fraser_1968">{{cite web |last=Fraser |first=C. Gerald |title=Writers and Editors to Defy Tax in War Protest; 448 Say They Will Not Pay Any Rise Tied to Conflict--Assail Vietnam Policy |url=https://www.nytimes.com/1968/01/31/archives/writers-and-editors-to-defy-tax-in-war-protest-448-say-they-will.html |website=The New York Times |publisher=The New York Times Company |date=31. 1. 1968 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AHA_Awardees">{{cite web |title=Annual Humanist Awardees |url=https://americanhumanist.org/awardees/ |website=American Humanist Association |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 15. oktobra 1969. bio je jedan od govornika na [[Moratorijum za okončanje rata u Vijetnamu|maršu protiv Vijetnamskog rata]].<ref name="Karnow_1997">{{cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |date=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 1970-ih Spock je nastavio političko djelovanje u američkoj ljevici. Godine 1970. bio je počasni kopredsjedavajući [[Nova stranka (Sjedinjene Američke Države)|Nove stranke]], zajedno s piscem [[Gore Vidal|Goreom Vidalom]]. Na [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1972.|predsjedničkim izborima 1972.]] kandidovao se za predsjednika Sjedinjenih Američkih Država kao kandidat [[Narodna stranka (Sjedinjene Američke Države, 1970-te)|Narodne stranka]], zajedno s [[Julius Hobson|Juliusom Hobsonom]] kao kandidatom za potpredsjednika. Njihova kampanja zagovarala je besplatnu zdravstvenu zaštitu, legalizaciju [[abortus]]a i [[kanabis]]a, ukidanje zakona kojima su se kažnjavala djela bez direktne žrtve, uvođenje [[zagarantovani minimalni dohodak|zagarantovanog minimalnog dohotka]] za porodice, okončanje američkog vojnog intervencionizma i povlačenje američkih trupa iz inostranstva.<ref name="Smith_2020">{{cite web |last=Smith |first=Andrew J. |title=The Supreme Court’s About-Face in Greer v. Spock |url=https://tjaglcs.army.mil/Periodicals/The-Army-Lawyer/tal-2020-issue-3/Post/4557/No-3-The-Supreme-Court-s-About-Face-in-Greer-v-Spock |website=The Army Lawyer |publisher=The Judge Advocate General's Legal Center and School |date=2020 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je na izborima osvojio 78.759 glasova, odnosno približno 0,1% ukupnog broja glasova. Tokom predsjedničke kampanje 1972. Spock i njegovi politički saveznici pokušali su održati predizborni skup i distribuisati izborni materijal u vojnoj bazi "[[Fort Dix]]". Nakon što je komandant baze odbio njihov zahtjev pozivajući se na vojne propise kojima su bila ograničena politička djelovanja u bazi, Spock i ostali podnijeli su tužbu. Spor je dospio pred [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država]] u predmetu ''[[Greer v. Spock]]'', u kojem je Sud 1976. presudio protiv tužioca i potvrdio pravo vojne baze da zabrani stranačke političke aktivnosti i distribuciju političkog materijala bez prethodnog odobrenja.<ref name="Greer_v_Spock_1976">{{cite web |author=Supreme Court of the United States |title=Greer v. Spock, 424 U.S. 828 (1976) |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/424/828/ |website=Justia Law |publisher=Justia |date=24. 3. 1976 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon predsjedničke kandidature nastavio je javno djelovati protiv [[nuklearno oružje|nuklearnog naoružanja]] i američkog vojnog intervencionizma, kao i u korist socijalnih programa. Godine 1976. bio je kandidat [[Nova stranka (Sjedinjene Američke Države)|Nove stranke]] za potpredsjednika Sjedinjenih Američkih Država, uz predsjedničku kandidatkinju [[Margaret Wright (američka političarka)|Margaret Wright]].<ref name="PFP_Candidates">{{cite web |title=PFP Presidential and VP Candidates, 1968-2024 |url=https://www.peaceandfreedom.us/about-us/our-history/presidential-candidates |website=Peace and Freedom Party |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> S političkim i mirovnim aktivizmom nastavio je i u kasnijim decenijama života, uključujući protivljenje nuklearnom naoružanju i zagovaranje socijalnih programa. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://empireadc.org/search/catalog/nsyu_149736 Empire ADC Catalog] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Spock, Benjamin}} [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1998.]] [[Kategorija:Američki pedijatri]] [[Kategorija:Američki aktivisti]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Američki veslači]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Univerzitet Columbia]] [[Kategorija:Univerzitet Yale]] [[Kategorija:Američki olimpijci u veslanju]] [[Kategorija:Univerzitet Columbia]] [[Kategorija:Univerzitet Yale]] [[Kategorija:Veslači na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] np7rog36gvbreqh1gw7ifursgzbaxpn 3921923 3921881 2026-08-24T20:58:07Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3921923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Benjamin Spock | slika = Benjamin McLane Spock (1976) 02.jpg | slika_širina = | naslov = Spock 1976. godine | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1903|5|2}} | mjesto_rođenja = [[New Haven, Connecticut]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1998|3|15|1903|5|2}} | mjesto_smrti = [[San Diego]], [[Kalifornija]], SAD | prebivalište = | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države|Američko]] | narodnost = [[Amerikanci|Amerikanac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Pedijatrija]] * [[Psihoanaliza]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Klinika Mayo]] (1947–1951) * [[Univerzitet u Pittsburghu]] (1951–1955) * [[Univerzitet Case Western Reserve]] (1955–1967) }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Yale]] (BA) * [[Univerzitet Columbia]] (Doktor medicine) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Autorsko djelo ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' * Primjena psihoanalize u pedijatriji i roditeljstvu }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Nagrada "E. Mead Johnson"]] (1948) | religija = | fusnote = {{Plainlist| * '''Potpis:''' [[Datoteka:Benjamin Spock signature.svg|120px|centrirano]] }} }} '''Benjamin McLane Spock''' (2. maj 1903 – 15. mart 1998), poznat kao '''dr. Spock''', bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Pedijatrija|pedijatar]],<ref name=":1">{{cite news |title=Pediatrician Benjamin Spock dies |newspaper=The Washington Post |date=17. 3. 1998 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/03/17/pediatrician-benjamin-spock-dies/f0e306b9-3a07-4e72-b237-5fd755b716b3/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> osvajač olimpijske medalje i politički aktivista [[Politika ljevice|ljevičarske]] orijentacije.<ref name="Downes_1998">{{cite news |last=Downes |first=Lawrence |title=Word for Word / Dr. Spock; Time to Change the Baby Advice: Evolution of a Child-Care Icon |newspaper=The New York Times |date=22. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/22/weekinreview/word-for-word-dr-spock-time-change-baby-advice-evolution-child-care-icon.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njegova knjiga ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' (1946) jedna je od najprodavanijih knjiga 20. stoljeća. U prvih šest mjeseci nakon objavljivanja prodana je u 500.000 primjeraka, a do Spockove smrti 1998. u približno 50 miliona primjeraka.<ref name="Maier_1998">{{cite book |last=Maier |first=Thomas |title=Dr. Spock: An American Life |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |date=1. 5. 1998 |isbn=978-0151002030 |url=https://pswscience.org/meeting/dr-spocks-legacy/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna poruka knjige upućena majkama glasila je: "Znate mnogo više nego što mislite da znate."<ref name="Hidalgo_2011">{{cite news |last=Hidalgo |first=Louise |title=Dr Spock's Baby and Child Care at 65 |newspaper=BBC News |date=23. 8. 2011 |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-14534094 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock se u svojoj generaciji smatrao pouzdanim izvorom savjeta o odgoju djece.<ref name="McNair_2024">{{cite news |last=McNair |first=Kamaron |title=‘Neither of us feel interested’: More Americans don’t want kids, and it’s not just because of the money |newspaper=CNBC |date=16. 8. 2024 |url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/why-more-americans-dont-want-kids.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je bio prvi pedijatar koji je proučavao [[psihoanaliza|psihoanalizu]] s ciljem boljeg razumijevanja dječijih potreba i porodične dinamike. Njegove ideje utjecale su na nekoliko generacija roditelja, potičući ih da budu fleksibilniji i nježniji prema djeci, te da ih tretiraju kao individue. Međutim, njegove teorije često su kritikovane među kolegama zbog oslanjanja na [[anegdotalni dokaz|anegdotalne dokaze]] umjesto na ozbiljna akademska istraživanja. Nakon što je, prema vlastitim riječima, doživio "preobraćenje na [[socijalizam]]", Spock je tokom 1960-ih i početkom 1970-ih postao aktivan u pokretu [[Nova ljevica|Nove ljevice]] i [[Protivljenje učešću Sjedinjenih Američkih Država u Vijetnamskom ratu|pokretu protiv rata u Vijetnamu]]. Njegov politički angažman kulminirao je kandidaturom za [[predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednika Sjedinjenih Američkih Država]] na izborima [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1972.|1972]], kada je bio kandidat [[Narodna stranka (Sjedinjene Američke Države, 1971)|Narodne stranke]]. U kampanji se zalagao za uvođenje [[maksimalna plata|maksimalne plate]], legalizaciju [[abortus]]a i povlačenje američkih vojnih snaga iz svih stranih zemalja. Njegove knjige bile su predmet kritika [[Konzervativizam u Sjedinjenim Američkim Državama|američkih konzervativaca]], koji su tvrdili da promovišu previše popustljiv odgoj i očekivanje [[Odgođeno zadovoljenje|trenutnog zadovoljenja potreba]], što je Spock negirao.<ref name="Pace_1998">{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Benjamin Spock, World's Pediatrician, Dies at 94 |newspaper=The New York Times |date=17. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/17/us/benjamin-spock-world-s-pediatrician-dies-at-94.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Benjamin McLane Spock rođen je 2. maja 1903. u gradu [[New Haven (Connecticut)|New Havenu]], u saveznoj državi [[Connecticut]]. Njegov otac, Benjamin Ives Spock, bio je diplomac [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] i dugogodišnji glavni pravni savjetnik željezničke kompanije "New Haven", a majka mu je bila Mildred Louise (Stoughton) Spock.<ref name=":1" /> Prezime porodice bilo je nizozemskog porijekla. Prvobitno su ga pisali kao ''Spaak'', prije nego što su se doselili u tadašnju nizozemsku koloniju [[Nova Nizozemska]].<ref name="NNI_Spock_nd">{{cite web |title=Benjamin Spock 1903-1998 |publisher=New Netherland Institute |url=https://newnetherlandinstitute.org/content/benjamin-spock-1903-1998/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je bio jedno od šestero djece, među kojima je bila i njegova mlađa sestra [[Marjorie Spock]], književnica i aktivistica za zaštitu okoliša.<ref name="Postel_2020">{{cite journal |last=Postel |first=Sandra |title=Marjorie Spock: An Unsung Hero in the Fight Against DDT and in the Rise of the Modern Environmental Movement |journal=The Nassau County Historical Society Journal |date=2020 |volume=75 |pages=2 |publisher=Nassau County Historical Society |location=Nassau County, New York |url=https://www.pfeiffercenter.org/wp-content/uploads/2021/02/Spock_DDT_NCHS_Journal.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101180233/https://www.pfeiffercenter.org/wp-content/uploads/2021/02/Spock_DDT_NCHS_Journal.pdf |archive-date=1. 1. 2022 |url-status=dead |access-date=21. 8. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Pohađao je školu "Hamden Hall Country", a potom škole koje je završio i njegov otac, [[Akademija "Phillips|Akademiju "Phillips Andover"]] i [[Univerzitet Yale|Univerzitet Yale]]. Na Yaleu je studirao [[književnost]] i [[historija|historiju]], a kao izrazito visok student, oko 193cm, aktivno se bavio i [[veslanje|veslanjem]]. Na kraju se priključio američkoj olimpijskoj veslačkoj reprezentaciji u disciplini osmerac, koja je osvojila zlatnu medalju na [[Ljetne olimpijske igre 1924.|Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] u Parizu.<ref name="Olympedia_Spock">{{cite web |title=Ben Spock |website=Olympedia |url=https://www.olympedia.org/athletes/40880 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Yaleu je primljen u eta ogranak bratstva [[Zeta Psi]] i u studentsko seniorsko udruženje [[Scroll i Key]]. Nakon dvije godine studiranja na [[Medicinski fakultet Yale|Medicinskom fakultetu Yale]], prešao je na [[Univerzitet Columbia]], gdje je 1929. diplomirao kao najbolji student u svojoj generaciji. <ref name="AWM_Spock_1971">{{cite web |title=Doctor Spock in Sydney |publisher=Australian War Memorial |year=1971 |url=https://www.awm.gov.au/collection/C96425 |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Otprilike u to vrijeme oženio se Jane Cheney.<ref name="WaPo_PublicPrivate_1998">{{cite news |title=Public vs. private: Dr. Spock, Mr. Hyde: Baby doctor didn't heed own advice |newspaper=The Washington Post |date=14. 6. 1998 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/06/14/public-vs-private-dr-spock-mr-hyde/43beeb6e-dda2-44a4-a622-6a59bf580179/ |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Lični život === Jane Cheney i Spock vjenčali su se 1927. Jane je pomagala Spocku u istraživanju i pisanju knjige ''Njega bebe i djeteta dr. Spocka'', koja je 1946. objavljena kod izdavača Duell, Sloan & Pearce pod naslovom ''Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta''. Knjiga je prodana u više od 50 miliona primjeraka i prevedena na 42 jezika.<ref name="Pace_1998">{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Benjamin Spock, World's Pediatrician, Dies at 94 |newspaper=The New York Times |date=17. 3. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/03/17/us/benjamin-spock-world-s-pediatrician-dies-at-94.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jane Cheney Spock bila je aktivistica za zaštitu građanskih sloboda i majka dvojice sinova. Rođena je u gradu [[Manchester (Connecticut)|Manchesteru]], u saveznoj državi [[Connecticut]], a studirala je na [[Koledž "Bryn Mawr"|Koledžu "Bryn Mawr"]]. Bila je aktivna u organizacijama Amerikanci za demokratsku akciju, [[Američka unija za građanske slobode]] (ACLU) i Nacionalni komitet za razumnu nuklearnu politiku. Spockovi su se razveli 1976.<ref name="Klemesrud_1976">{{cite news |last=Klemesrud |first=Judy |title=The Spocks: Bittersweet Recognition in a Revised Classic |newspaper=The New York Times |date=19. 3. 1976 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/05/17/specials/spock-classic.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Cheney je nakon toga organizovala i vodila grupe za podršku starijim razvedenim ženama.<ref name="NYT_JaneSpock_1989">{{cite news |title=Jane C. Spock, 82, worked on baby book |newspaper=The New York Times |date=14. 6. 1989 |url=https://www.nytimes.com/1989/06/14/obituaries/jane-c-spock-82-worked-on-baby-book.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock se 1976. godine oženio Mary Morgan (rođenom Wright), koju je upoznao godinu ranije.<ref name="Lawson_1992">{{cite news |last=Lawson |first=Carol |title=At 88, an Undiminished Dr. Spock |newspaper=The New York Times |date=5. 3. 1992 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/05/17/specials/spock-88.html |access-date=21. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="EmpireADC_Spock_Morgan">{{cite web |title=Benjamin Spock and Mary Morgan Papers, 1872-2012 |website=Empire Archival Discovery Cooperative |publisher=Syracuse University Libraries |url=https://empireadc.org/search/catalog/nsyu_149736 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Morgan je prethodno bila aktivna u Nacionalnoj organizaciji za žene i kampanji za usvajanje Amandmana o jednakim pravima (ERA), kao i u pokretu [[transakcijska analiza|transakcijske analize]].<ref name="EmpireADC_Spock_Morgan" /> Nakon vjenčanja Spock i Morgan izgradili su kuću u blizini grada Rogersa u saveznoj državi [[Arkansas]], ali su veći dio vremena provodili na svojim jedrilicama ''Turtle'' i ''Carapace''. Kasnije su se preselili na [[Britanska Djevičanska ostrva]]. Tokom posljednje dvije decenije Spockovog života Morgan mu je bila životna saputnica i pomagala mu u vođenju profesionalnih aktivnosti, organizaciji putovanja i upravljanju njegovim zdravstvenim potrebama. Imala je značajnu ulogu i u njegovom prihvatanju [[makrobiotička ishrana|makrobiotičke ishrane]] i [[joga|joge]]. === Pozne godine i smrt === Početkom 1990-ih Spockovo zdravstveno stanje značajno se pogoršalo. Do 1991. više nije mogao hodati bez pomoći, a u posljednjim godinama života njegovo zdravstveno stanje bilo je ozbiljno narušeno.<ref name="NYT_Brody_1998">{{cite news |last=Brody |first=Jane E. |title=Final Advice From Dr. Spock: Eat Only All Your Vegetables |newspaper=The New York Times |date=20. 6. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/06/20/us/final-advice-from-dr-spock-eat-only-all-your-vegetables.html |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NYT_Carvajal_1998">{{cite news |last=Carvajal |first=Doreen |title=Dr. Spock, Old and Infirm, Needs Money, Wife Says |newspaper=The New York Times |date=28. 2. 1998 |url=https://www.nytimes.com/1998/02/28/us/dr-spock-old-and-infirm-needs-money-wife-says.html |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ipak, nastavio je javno djelovati. Godine 1992. primio je nagradu ''Courage of Conscience'' organizacije Peace Abbey u [[Predsjednička biblioteka i muzej "John F. Kennedy"|Predsjedničkoj biblioteci i muzeju "John F. Kennedy"]] za svoj dugogodišnji angažman na području razoružanja i mirovnog odgoja.<ref name="PeaceAbbey_Courage">{{cite web |title=Recipients of the Courage of Conscience Award |publisher=The Peace Abbey Foundation |url=https://www.peaceabbey.org/2015/05/recipients-of-the-courage-of-conscience-award/ |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fensch_2014">{{cite book |last=Fensch |first=Thomas C. |title=At the Dangerous Edge of Social Justice: Race, Violence and Death in America |publisher=BookBaby |year=2014 |isbn=9780990718109 |url=https://georgina.bibliocommons.com/v2/record/S981C11730358 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Benjamin Spock umro je 15. marta 1998. u 94. godini života, u iznajmljenoj kući u [[La Jolla|La Jolli]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]]. Njegov pepeo položen je na groblju Seaview Cemetery u [[Rockport (Maine)|Rockportu]], u saveznoj državi [[Maine]], gdje je često provodio ljeta.<ref name="EmpireADC_Spock_Morgan" /> Iza sebe je ostavio suprugu Mary Morgan, dvojicu sinova iz prvog braka i pokćerku.<ref name="Pace_1998" /> == Knjige i utjecaj == Godine 1946. Spock je objavio knjigu ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta]]'' ({{en|The Common Sense Book of Baby and Child Care}}), koja je ubrzo postala jedan od najutjecajnijih priručnika o njezi i odgoju djece u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Bloomsbury_2000">{{cite book |title=Historical Dictionary of the 1950s |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2000 |isbn=9780313032356 |url=https://books.google.ba/books?id=c7LOEAAAQBAJ |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvih šest mjeseci nakon objavljivanja prodana je u više od 500.000 primjeraka, a do njegove smrti 1998. više od 50 miliona primjeraka. Knjiga je prevedena na više desetaka jezika i doživjela brojna, tokom vremena revidirana izdanja.<ref name="Pace_1998" /><ref name="SCRC_Spock_2021">{{cite web |title=75 Years of Benjamin Spock’s Common Sense Parenting |website=SCRC Blog |publisher=Syracuse University Libraries |date=3. 2. 2021 |url=https://library.syracuse.edu/blog/75-years-of-benjamin-spocks-common-sense-parenting/?blog=scrc&p=4 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je zastupao stavove o odgoju djece koji su u vrijeme njihovog nastanka bili izvan tadašnjih dominantnih pedagoških i medicinskih shvatanja. Njegove knjige s vremenom su doprinijele značajnoj promjeni odnosa prema odgoju djece. Prije toga, stručnjaci poput [[Truby King|Trubyja Kinga]] zagovarali su strogo pridržavanje rasporeda spavanja i hranjenja te su upozoravali roditelje da ne uzimaju dijete u naručje kada plače, smatrajući da bi na taj način dijete moglo razviti naviku plakanja i teškoće sa spavanjem tokom noći. Takvi stavovi bili su povezani s idejama [[biheviorizam|biheviorizma]].<ref name="King_1942_Feeding">{{cite book |last=King |first=Frederic Truby |title=Feeding and care of baby |publisher=Whitcombe & Tombs |location=Christchurch |date=1942 |url=https://archive.org/details/b29932191 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Roditeljima se također savjetovalo da djecu hrane prema utvrđenom rasporedu i da ih ne uzimaju u naručje, ne ljube i ne grle, jer se smatralo da bi ih takav pristup mogao učiniti manje sposobnim za razvoj samostalnosti i suočavanje s teškoćama. Nasuprot tome, Spock je roditelje poticao da djeci pokazuju ljubav i privrženost te da ih posmatraju kao pojedince s vlastitim potrebama.<ref name="Gunderman_2019">{{cite web |last=Gunderman |first=Richard B. |title=A portrait of pediatric leadership: Dr. Benjamin Spock |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00247-019-04446-w |website=Pediatric Radiology |publisher=Springer |date=8. 6. 2019 |doi=10.1007/s00247-019-04446-w |doi-access=free |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je imala snažan utjecaj na generacije roditelja nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i doprinijela širenju pristupa koji je veći naglasak stavljao na emocionalne potrebe djeteta i fleksibilnost u odgoju. Spock je roditeljima nastojao vratiti osjećaj samopouzdanja u donošenju odluka o vlastitoj djeci, umjesto da ih u potpunosti podredi autoritetu stručnjaka.<ref name="History_Spock_2024">{{cite web |author=HISTORY.com Editors |title=Dr. Spock publishes “The Common Sense Book of Baby and Child Care” |url=https://www.history.com/this-day-in-history/july-14/dr-spock-baby-and-child-care-book |website=HISTORY |publisher=A&E Television Networks |date=12. 7. 2024 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Bakker_Wubs_2006">{{cite journal |last1=Bakker |first1=Nelleke |last2=Wubs |first2=Janneke |title=A Mysterious Success: Doctor Spock and the Netherlands in the 1950s |journal=Paedagogica Historica |volume=38 |issue=1 |pages=209–226 |date=28. 7. 2006 |doi=10.1080/0030923020380110 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0030923020380110 |url-access=subscription |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno, Spockove ideje bile su predmet značajnih kritika. Pojedini kritičari optuživali su ga da je doprinio pretjerano popustljivom odgoju djece, odnosno kulturi u kojoj roditelji previše udovoljavaju djeci. Takve kritike postale su naročito izražene tokom 1960-ih, kada se Spock sve više uključivao u politički i društveni aktivizam. Njegovo protivljenje [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]] utjecalo je i na njegovu javnu reputaciju, a izdanje ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' iz 1968. prodano je u približno polovini tiraža prethodnog izdanja.<ref name="Flander_2017">{{cite web |last=Flander |first=Judy |title=Feminists Spiked Dr. Spock’s Revisions To His Famed Book, “Baby and Childcare” |url=https://medium.com/headlining-feminisms-second-wave/feminists-spiked-dr-spocks-revisions-to-his-famed-book-baby-and-childcare-3c5e36f18e70 |website=Medium |date=29. 10. 2017 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je odbacivao tvrdnje da je zagovarao neograničenu popustljivost i naglašavao da njegov cilj nije bio ukidanje roditeljskog autoriteta, nego smanjenje pretjerane strogosti u odgoju. Osim ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'', Spock je napisao i više drugih knjiga o odgoju, zdravlju i društvenim pitanjima. Među njima su ''Dr. Spock on Vietnam'', posvećena njegovom protivljenju Vijetnamskom ratu, te autobiografija ''Spock on Spock: A Memoir of Growing Up with the Century'', koju je napisao zajedno sa suprugom Mary Morgan.<ref name="Spock_Morgan_1989">{{cite book |last=Spock |first=Benjamin |author2=Mary Morgan |title=Spock on Spock: A Memoir of Growing Up with the Century |publisher=Pantheon Books |location=New York |date=1989 |isbn=0-394-57813-9 |url=https://wellcomecollection.org/works/cdfb9jmc |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njegov utjecaj na popularnu kulturu roditeljstva bio je takav da je ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' postala jedna od najpoznatijih knjiga o odgoju djece 20. stoljeća, a Spock je ostao jedan od najprepoznatljivijih američkih pedijatara i autora na području roditeljstva.<ref name="Columbia250_Spock">{{cite web |title=Columbia 250: Benjamin Spock |url=https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/benjamin_spock.html |website=Columbia 250 |publisher=Columbia University |date=2004 |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Stavovi === ==== Sindrom iznenadne smrti dojenčeta ==== Spockovi stavovi o položaju dojenčadi tokom spavanja mijenjali su se tokom njegove karijere. U izdanju knjige ''Njega bebe i djeteta'' iz 1955. preporučivao je da dojenčad spavaju na leđima, ali je već u izdanju iz 1956. promijenio preporuku i počeo zagovarati spavanje na stomaku. U izdanju iz 1958. obrazložio je takav na način da postoji veća vjerovatnoća da se dijete može ugušiti ukoliko povrati tokom sna.<ref name="Gilbert_2005">{{cite web |last=Gilbert |first=Ruth |author2=Georgia Salanti |author3=Melissa Harden |author4=Sarah See |title=Infant sleeping position and the sudden infant death syndrome: systematic review of observational studies and historical review of recommendations from 1940 to 2002 |url=https://academic.oup.com/ije/article-abstract/34/4/874/692905 |website=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |date=20. 4. 2005 |doi=10.1093/ije/dyi088 |url-access=subscription |access-date=23. 8. 2026 |language=en}}</ref> Preporuka o spavanju na stomaku bila je široko prihvaćena među zdravstvenim radnicima tokom narednih decenija. Međutim, epidemiološka istraživanja počevši od 1970-ih pokazala su da je spavanje dojenčadi na stomaku povezano s povećanim rizikom od [[Sindrom iznenadne smrti dojenčeta|sindroma iznenadne smrti dojenčeta]] (SIDS).<ref name="Moon_2022">{{cite web |last=Moon |first=Rachel Y. |author2=Rebecca F. Carlin |author3=Ivan Hand |title=Evidence Base for 2022 Updated Recommendations for a Safe Infant Sleeping Environment to Reduce the Risk of Sleep-Related Infant Deaths |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/150/1/e2022057991/188305/Evidence-Base-for-2022-Updated-Recommendations-for |website=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |date=21. 6. 2022 |doi=10.1542/peds.2022-057991 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Sistematski pregled objavljen 2005. pokazao je da je do 1970. već postojala statistički značajna povezanost između spavanja na stomaku i SIDS-a u odnosu na spavanje na leđima.<ref name="Gilbert_2005_PubMed">{{cite web |last=Gilbert |first=Ruth |author2=Georgia Salanti |author3=Melissa Harden |author4=Sarah See |title=Infant sleeping position and the sudden infant death syndrome: systematic review of observational studies and historical review of recommendations from 1940 to 2002 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15843394/ |website=PubMed |publisher=National Library of Medicine |date=20. 4. 2005 |doi=10.1093/ije/dyi088 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka akademija za pedijatriju je 1992, nakon pregleda dostupnih istraživanja, preporučila da se zdrava dojenčad prilikom spavanja postavljaju na bok ili leđa, navodeći da postoje uvjerljivi dokazi o povezanosti spavanja na stomaku i SIDS-a.<ref name="AAP_1992_Positioning">{{cite web |author=AAP Task Force on Infant Positioning and SIDS |title=Positioning and SIDS |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article-abstract/89/6/1120/57959/Positioning-and-SIDS |website=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |date=1. 6. 1992 |doi=10.1542/peds.89.6.1120 |url-access=subscription |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj slučaj se danas navodi kao primjer važnosti zasnivanja zdravstvenih preporuka na kvalitetnim epidemiološkim dokazima. Autori sistematskog pregleda procijenili su da je ranije napuštanje preporuke za spavanje na stomaku moglo spriječiti više desetaka hiljada smrtnih slučajeva dojenčadi u Evropi, Sjedinjenim Američkim Državama i Australiji.<ref name="Gilbert_2005_PubMed" /> ==== Obrezivanje muške djece ==== Spockov stav prema [[obrezivanje|obrezivanju]] muške djece tokom života značajno se promijenio. Tokom 1940-ih podržavao je obrezivanje novorođenih dječaka, koje je preporučivao obaviti nekoliko dana nakon rođenja. Kasnije je objasnio da je takav stav bio zasnovan na raširenim medicinskim shvatanjima, uključujući uvjerenje da obrezivanje može imati određene zdravstvene i higijenske prednosti.<ref name="Gollaher_1994">{{cite web |last=Gollaher |first=David L. |title=From Ritual to Science: The Medical Transformation of Circumcision in America |url=https://www.cirp.org/library/history/gollaher/ |website=Journal of Social History |publisher=Oxford University Press |date=1. 9. 1994 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Do 1970-ih Spock je promijenio svoj stav. U revidiranom izdanju knjige ''Njega bebe i djeteta'' iz 1976. prihvatio je zaključak radne grupe [[Američka akademija za pedijatriju|Američke akademije za pedijatriju]] iz 1971. da ne postoji medicinski razlog za preporučivanje rutinskog obrezivanja novorođenčadi.<ref name="Tontonoz_2025">{{cite web |last=Tontonoz |first=Matthew |title=Non-Therapeutic Infant Circumcision |url=https://embryo.asu.edu/pages/circumcision |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |date=12. 8. 2025 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> U intervjuu iz 1984. Spock je izjavio da snažno preporučuje roditeljima da ne obrezuju svoju djecu, osim kada je riječ o vjerskim razlozima, te je smatrao da tadašnja opravdanja zasnovana na higijeni i prevenciji bolesti nisu dovoljno utemeljena.<ref name="Spock_1984_MPR">{{cite web |last=Spock |first=Benjamin |title=Benjamin Spock discusses baby and child care |url=https://archive.mpr.org/stories/1984/09/21/benjamin-spock-discusses-baby-and-child-care |website=MPR Archive |publisher=Minnesota Public Radio |date=21. 9. 1984 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> U članku objavljenom u časopisu ''[[Redbook]]'' 1989. Spock je dodatno pojasnio promjenu svog stava. Naveo je da je u ranijim izdanjima knjige podržavao obrezivanje, ali da više nije smatrao rutinski zahvat opravdanim zbog njegovog bola, mogućih rizika i upitne zdravstvene koristi. Iste godine u ''Redbooku'' je objavio da bi, kada bi imao još jednog sina, odlučio da ga ne obrezuje.<ref name="Gollaher_1994" /> Godine 1991. Spock je primio prvu Nagradu za ljudska prava Međunarodnog simpozija o obrezivanju.<ref name="Milos_Macris_1992">{{cite web |last=Milos |first=Marilyn Fayre |author2=Donna Macris |title=Circumcision: A Medical or a Human Rights Issue? |url=https://www.cirp.org/library/ethics/milos-macris/ |website=Journal of Nurse-Midwifery |publisher=Circumcision Information and Resource Pages |date=1. 3. 1992 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Društveni i politički aktivizam == [[Datoteka:Benjamin Spock at anti-war rally, 1968.jpg|mini|desno|300px|Spock na antiratnom skupu 1968.]] Spock se 1962. pridružio organizaciji "[[Akcija za mir|Akcije za mir]]" (SANE), koja se zalagala za nuklearno razoružanje i ograničavanje nuklearnog naoružanja. Tokom 1960-ih postao je jedan od istaknutijih američkih javnih protivnika [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] i zagovornika pokreta protiv rata. U tom periodu sarađivao je i s [[Martin Luther King Jr.|Martinom Lutherom Kingom Jr.]] na aktivnostima mirovnog pokreta.<ref name="Parry_2011">{{cite web |last=Parry |first=Manon |title=Benjamin Spock: Pediatrician and Anti-War Activist |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3076385/ |website=American Journal of Public Health |publisher=National Center for Biotechnology Information |date=1. 5. 2011 |doi=10.2105/AJPH.2010.191403 |doi-access=free |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="KingInstitute_Spock">{{cite web |title=Spock, Benjamin |url=https://kinginstitute.stanford.edu/spock-benjamin |website=The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute |publisher=Stanford University |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1967. Spock je učestvovao u organizaciji "[[Nacionalni mobilizacijski komitet za okončanje rata u Vijetnamu|Proljetne mobilizacije protiv rata]]", velikih antiratnih demonstracija protiv američkog učešća u [[Vijetnam]]u. Na jednom od skupova nosio je natpis "Djeca se ne rađaju da bi gorjela".<ref name="Perlstein_2008">{{cite book |last=Perlstein |first=Rick |title=Nixonland: The Rise of a President and the Fracturing of America |publisher=Simon and Schuster |date=2008 |isbn=978-1-4165-7988-5 |url=https://books.google.hr/books?id=u7n3MMmktssC |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine učestvovao je i na Nacionalnoj konferenciji za novu politiku, na kojoj se raspravljalo o mogućnosti formiranja treće političke opcije za [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1968.|predsjedničke izbore 1968]], uključujući kandidaturu [[Martin Luther King Jr.|Martina Luthera Kinga Jr.]] za predsjednika i Spocka za potpredsjednika.<ref name="Congressional_Record_1967">{{cite web |last=United States Congress |title=The National Conference for New Politics |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-CRECB-1967-pt21/pdf/GPO-CRECB-1967-pt21-1-1.pdf |website=Congressional Record |publisher=Government Publishing Office |date=4. 10. 1967 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Mantler_2013">{{cite book |last=Mantler |first=Gordon K. |title=Power to the Poor: Black-Brown Coalition and the Fight for Economic Justice |chapter=War, Power, and the New Politics |publisher=University of North Carolina Press |date=2013 |isbn=978-1-4696-0806-8 |url=https://books.google.hr/books/about/Power_to_the_Poor.html?id=BUsVHJuICYUC |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1968. Spock je zajedno s [[William Sloane Coffin|Williamom Sloaneom Coffinom]], [[Marcus Raskin|Marcusom Raskinom]], [[Mitchell Goodman|Mitchellom Goodmanom]] i [[Michael Ferber|Michaelom Ferberom]] optužen za zavjeru radi pomaganja i podsticanja otpora obaveznoj vojnoj službi. Petorica su postala poznata kao [[Boston Five]]. Spock i još trojica optuženih proglašeni su krivima i osuđeni na dvije godine zatvora, ali je [[Apelacijski sud Sjedinjenih Američkih Država za prvi okrug]] 1969. poništio presude.<ref name="United_States_v_Spock_1969">{{cite web |author=U.S. Court of Appeals for the First Circuit |title=United States of America, Appellee, v. Benjamin Spock, Defendant, Appellant, 416 F.2d 165 (1st Cir. 1969) |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/416/165/401712/ |website=Justia Law |publisher=Justia |date=11. 7. 1969 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je 1968. potpisao deklaraciju [[Protest pisaca i urednika protiv ratnog poreza]], kojom se obavezao da će odbijati plaćanje poreza u znak protesta protiv Vijetnamskog rata. Kasnije je podržao i pokret za porezni otpor ratu. Iste godine [[Američko humanističko udruženje]] proglasilo ga je [[Humanista godine|humanistom godine]].<ref name="Fraser_1968">{{cite web |last=Fraser |first=C. Gerald |title=Writers and Editors to Defy Tax in War Protest; 448 Say They Will Not Pay Any Rise Tied to Conflict--Assail Vietnam Policy |url=https://www.nytimes.com/1968/01/31/archives/writers-and-editors-to-defy-tax-in-war-protest-448-say-they-will.html |website=The New York Times |publisher=The New York Times Company |date=31. 1. 1968 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AHA_Awardees">{{cite web |title=Annual Humanist Awardees |url=https://americanhumanist.org/awardees/ |website=American Humanist Association |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 15. oktobra 1969. bio je jedan od govornika na [[Moratorijum za okončanje rata u Vijetnamu|maršu protiv Vijetnamskog rata]].<ref name="Karnow_1997">{{cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |date=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 1970-ih Spock je nastavio političko djelovanje u američkoj ljevici. Godine 1970. bio je počasni kopredsjedavajući [[Nova stranka (Sjedinjene Američke Države)|Nove stranke]], zajedno s piscem [[Gore Vidal|Goreom Vidalom]]. Na [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 1972.|predsjedničkim izborima 1972.]] kandidovao se za predsjednika Sjedinjenih Američkih Država kao kandidat [[Narodna stranka (Sjedinjene Američke Države, 1970-te)|Narodne stranka]], zajedno s [[Julius Hobson|Juliusom Hobsonom]] kao kandidatom za potpredsjednika. Njihova kampanja zagovarala je besplatnu zdravstvenu zaštitu, legalizaciju [[abortus]]a i [[kanabis]]a, ukidanje zakona kojima su se kažnjavala djela bez direktne žrtve, uvođenje [[zagarantovani minimalni dohodak|zagarantovanog minimalnog dohotka]] za porodice, okončanje američkog vojnog intervencionizma i povlačenje američkih trupa iz inostranstva.<ref name="Smith_2020">{{cite web |last=Smith |first=Andrew J. |title=The Supreme Court’s About-Face in Greer v. Spock |url=https://tjaglcs.army.mil/Periodicals/The-Army-Lawyer/tal-2020-issue-3/Post/4557/No-3-The-Supreme-Court-s-About-Face-in-Greer-v-Spock |website=The Army Lawyer |publisher=The Judge Advocate General's Legal Center and School |date=2020 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je na izborima osvojio 78.759 glasova, odnosno približno 0,1% ukupnog broja glasova. Tokom predsjedničke kampanje 1972. Spock i njegovi politički saveznici pokušali su održati predizborni skup i distribuisati izborni materijal u vojnoj bazi "[[Fort Dix]]". Nakon što je komandant baze odbio njihov zahtjev pozivajući se na vojne propise kojima su bila ograničena politička djelovanja u bazi, Spock i ostali podnijeli su tužbu. Spor je dospio pred [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država]] u predmetu ''[[Greer v. Spock]]'', u kojem je Sud 1976. presudio protiv tužioca i potvrdio pravo vojne baze da zabrani stranačke političke aktivnosti i distribuciju političkog materijala bez prethodnog odobrenja.<ref name="Greer_v_Spock_1976">{{cite web |author=Supreme Court of the United States |title=Greer v. Spock, 424 U.S. 828 (1976) |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/424/828/ |website=Justia Law |publisher=Justia |date=24. 3. 1976 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon predsjedničke kandidature nastavio je javno djelovati protiv [[nuklearno oružje|nuklearnog naoružanja]] i američkog vojnog intervencionizma, kao i u korist socijalnih programa. Godine 1976. bio je kandidat [[Nova stranka (Sjedinjene Američke Države)|Nove stranke]] za potpredsjednika Sjedinjenih Američkih Država, uz predsjedničku kandidatkinju [[Margaret Wright (američka političarka)|Margaret Wright]].<ref name="PFP_Candidates">{{cite web |title=PFP Presidential and VP Candidates, 1968-2024 |url=https://www.peaceandfreedom.us/about-us/our-history/presidential-candidates |website=Peace and Freedom Party |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> S političkim i mirovnim aktivizmom nastavio je i u kasnijim decenijama života, uključujući protivljenje nuklearnom naoružanju i zagovaranje socijalnih programa. === Kritike === Tokom 1960-ih i 1970-ih Spock je postao predmet snažnih kritika konzervativnih krugova u Sjedinjenim Američkim Državama. Kritičari su njegove stavove o odgoju povezivali s promjenama u ponašanju mladih i društvenim nemirima tog perioda, posebno zbog toga što su mnogi roditelji koristili njegovu knjigu ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]''. Njegove političke aktivnosti protiv [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] dodatno su pojačale kritike.<ref name="Pace_1998" /> Jedan od najpoznatijih Spockovih kritičara bio je propovjednik [[Norman Vincent Peale]], koji je podržavao [[Vijetnamski rat]]. Krajem 1960-ih Peale je tvrdio da je Spockov pristup odgoju doprinio pojavi generacije mladih koju je karakterisala nedisciplina, neposlušnost i sklonost neposrednom zadovoljenju potreba.<ref name="LIFE_100_People">{{cite web |title=LIFE’s 100 People Who Changed the World |url=https://www.life.com/history/lifes-100-people-who-changed-the-world/ |website=LIFE |publisher=A-E Networks / LIFE |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Slične optužbe iznosio je i potpredsjednik [[Spiro Agnew]], koji je Spockove odgojne stavove povezivao s pojavom "permisivnosti" u američkom društvu.<ref name="Pace_1998" /><ref name="Maier_2008">{{cite web |last=Maier |first=Thomas |title=Permissiveness? Not Dr. Spock, Says Widow, Rejecting Label from Nixon's VP, Spiro Agnew. Spock So-So On Spanking, But He Wasn't a Crook! |url=http://www.thomasmaierbooks.com/2008/07/permissiveness-not-dr-spock-says-widow.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426052142/http://www.thomasmaierbooks.com/2008/07/permissiveness-not-dr-spock-says-widow.html |archive-date=26. 4. 2012 |url-status=dead |date=16. 7. 2008 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mladi ljudi koji su odrastali uz Spockove odgojne preporuke u pojedinim su krugovima počeli biti nazivani "Spockovom generacijom".<ref name="Reed_1983">{{cite web |last=Reed |first=Roy |title=DR. SPOCK, AT 80, STILL GIVING ADVICE |url=https://www.nytimes.com/1983/05/02/us/dr-spock-at-80-still-giving-advice.html |website=The New York Times |publisher=The New York Times Company |date=2. 5. 1983 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Miller_1968">{{cite web |last=Miller |first=Joy |title='Spock generation' not all bad |url=https://news.google.com/newspapers?id=TTQ_AAAAIBAJ&pg=3694,268355 |website=The Windsor Star |publisher=Associated Press |date=7. 10. 1968 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Spock je takve optužbe odlučno odbacivao. Tvrdio je da nikada nije zagovarao permisivan odgoj, nego da je roditeljima preporučivao da djeci pruže jasne granice, vodstvo i očekivanja u pogledu saradnje i pristojnog ponašanja. Prema njegovom mišljenju, optužbe da je njegov pristup odgoju "pokvario" američku omladinu pojavile su se tek nakon što je javno istupio protiv Vijetnamskog rata. Smatrao je da su napadi na njegovu pedijatrijsku teoriju bili prvenstveno politički motivisani.<ref name="Reed_1983" /> U svojoj autobiografiji ''Spock o Spocku'' i kasnijim tekstovima Spock je ukazivao na razliku između svojih stvarnih preporuka i načina na koji su ih njegovi politički protivnici predstavljali. Posebno je odbacivao tvrdnju da je roditeljima savjetovao da djeci omoguće "trenutno zadovoljenje" svih potreba. U knjizi ''Obnova američkih porodičnih vrijednosti: Bolji svijet za našu djecu'' iz 1994. ponovo je naveo da je roditeljima preporučivao čvrsto i jasno roditeljsko vodstvo, uz istovremeno pokazivanje ljubavi i poštovanja prema djetetu. Spock je svoj politički angažman povezivao sa svojim razumijevanjem pedijatrije. U razgovoru za Associated Press 1992. izjavio je da je tek u šezdesetim godinama života shvatio da je "politika dio pedijatrije", ukazujući na povezanost dječijeg zdravlja, porodice i širih društvenih uslova.<ref name="Beard_1992">{{cite web |last=Beard |first=David |title=Dr. Spock Still Active, Writing New Baby Book |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-06-07-mn-171-story.html |website=Los Angeles Times |publisher=Associated Press |date=7. 6. 1992 |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> Konzervativni kritičari također su mu zamjerali interesovanje za ideje [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]] i [[John Dewey|Johna Deweyja]] te nastojanje da njihove ideje uključi u širi pristup odgoju djece.<ref name="Pace_1998" /> Spock je smatrao da djecu ne treba autoritarnim metodama oblikovati prema unaprijed određenom modelu odrasle osobe, nego im omogućiti da razvijaju samostalnost i vlastiti osjećaj odgovornosti. == Olimpijski uspjeh == [[Datoteka:Yale's Eight Rowers, 1924.jpg|mini|desno|300px|Veslačka ekipa Univerziteta Yale, 1924.]] Spock je bio član veslačke ekipe [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] u disciplini [[veslanje|osmerca]] na [[Ljetne olimpijske igre 1924.|Ljetnim olimpijskim igrama 1924. godine]] u [[Pariz]]u. Ekipa, čiji je kapiten bio [[James Stillman Rockefeller]], takmičila se na rijeci [[Sena|Seni]] i osvojila [[zlatna medalja|zlatnu medalju]].<ref name="SportsReference_1924_Eights">{{cite web |title=Rowing at the 1924 Paris Summer Games: Men's Coxed Eights |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1924/ROW/mens-coxed-eights.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418130649/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1924/ROW/mens-coxed-eights.html |archive-date=18. 4. 2020 |url-status=dead |website=Sports Reference |access-date=24. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Knjige == * ''[[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]]'' (1946, s revizijama do desetog izdanja, 2018) * ''A Baby's First Year'' (1954) * ''Feeding Your Baby and Child'' (1955) * ''Dr. Spock Talks With Mothers'' (1961) * ''Problems of Parents'' (1962) * ''Caring for Your Disabled Child'' (1965) * ''Dr. Spock on Vietnam'' (1968) * ''Decent and Indecent'' (1970) * ''A Teenager's Guide to Life and Love'' (1970) * ''Raising Children in a Difficult Time'' (1974) * ''Spock on Parenting'' (1988) * ''Spock on Spock: A Memoir of Growing Up With the Century'' (1989) * ''A Better World for Our Children'' (1994)<ref name="Pace_1998" /> * ''Dr. Spock's the School Years: The Emotional and Social Development of Children'' (2001) == Također pogledajte == * [[Knjiga zdravog razuma o njezi bebe i djeteta|Njega bebe i djeteta]] * [[Pedijatrija]] * [[Psihoanaliza]] * [[Roditeljstvo]] * [[Sindrom iznenadne smrti dojenčadi]] * [[Vijetnamski rat]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Maier |first=Thomas |title=Doctor Spock: An American Life |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |date=1998 |isbn=978-0-15-100203-0 |location=New York}} * {{cite book |last=Mitford |first=Jessica |title=The Trial of Dr. Spock, the Rev. William Sloane Coffin, Jr., Michael Ferber, Mitchell Goodman, and Marcus Raskin |url=https://archive.org/details/trialofdrspock0000jess/page/n8/mode/1up |location=New York |publisher=Knopf |year=1969 |isbn=978-0394449524}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Benjamin Spock}} * [https://empireadc.org/search/catalog/nsyu_149736 Empire ADC Catalog] {{en simbol}} * [https://library.syracuse.edu/digital/guides/s/spock_b.htm Dokumenti Benjamina Spocka i Mary Morgan] na Univerzitetu u Syracuseu {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120722150146/http://www.fedpo.com/BookDetail.php?bk=272 Fotografije] prvog izdanja knjige ''The Common Sense Book of Baby and Child Care'' {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20080227102850/http://www.yale.edu/rowing/media/Spock.jpg Fotografski portret] nastao u starijoj dobi * [https://archive.org/details/openmind_ep1330 Videoisječak: "The Open Mind - American Values and the College Generation (1974)"] na Internet Arhivi {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Spock, Benjamin}} [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1998.]] [[Kategorija:Američki pedijatri]] [[Kategorija:Američki aktivisti]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Američki veslači]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Univerzitet Columbia]] [[Kategorija:Univerzitet Yale]] [[Kategorija:Američki olimpijci u veslanju]] [[Kategorija:Univerzitet Columbia]] [[Kategorija:Univerzitet Yale]] [[Kategorija:Veslači na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.]] cogiiv1xlee1w996bbtpfbllgbousyw 0 536709 3922009 3921850 2026-08-25T06:04:24Z Tulum387 155909 Format referenci. 3922009 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = B'Elanna Torres | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = BelannaTorres.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = "Endgame" (2001)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | kreator = | portretirao = [[Roxann Dawson]] | glas = | oznaka6 = Pripadnost | podaci6 = [[Zvjezdana flota]] | oznaka7 = Stacioniranje | podaci7 = [[USS Voyager]] | oznaka8 = | podaci8 = | nadimak = | alias = | vrsta = Pola-[[čovjek]], pola [[Klingonci|Klingonac]] | rod = Ženski | zanimanje = Glavni inženjer | titula = Poručnik | porodica = John Torres (otac)<br/>Miral (majka) | supruga = Tom Paris | djeca = Miral Paris | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''B'Elanna Torres''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]],'' koju glumi [[Roxann Dawson]]. Prikazana je kao polu-čovjek, polu-Klingonac, rođena 2346. na federacijskoj koloniji Kessik IV. U seriji, Torres je primljena u akademiju [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]], ali je odustala prije diplomiranja. Pridružila se Makijima 2370. i služila je na Val Jeanu kada ju je vanzemaljac Caretaker koristeći svoju stanicu odveo u Delta kvadrant. U prvih nekoliko epizoda, brod Makija na kojem je bila je uništen, a preživjeli Makiji su se pridružili [[USS Voyager]]u na dugom putovanju kroz galaksiju do Zemlje. Postavljena je na inženjerski posao i brzo je unaprijeđena u glavnog inženjera, gdje je igrala glavnu ulogu u ostatku serije. Imala je stalnu vezu s [[Tom Paris|Tomom Parisom]], za kojeg se udala u posljednjoj sezoni. Dawson je dobila pohvale za svoj portret Torres od CBR-a, koji je napisao da je lik učinila uvjerljivim. Kao lik koji je dijelom čovjek, dijelom Klingonac, a bori se da pomiri dvije polovine svog naslijeđa, Torres je dobila pohvale multietničke publike. == Prijem == U martu 2019, ''[[Syfy]]'' je ocijenio B'Elannu kao 6. najbolju Klingonku franšize ''Zvjezdanih staza''.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/it-is-a-good-day-to-die-ranking-the-top-ten-klingons-in-all-of-star-trek|title=It is a good day to die: Ranking the top ten Klingons in all of Star Trek|last=Silliman|first=Brian|date=7. 3. 2019|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=11. 3. 2019|archive-date=1. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401083913/https://www.syfy.com/syfywire/it-is-a-good-day-to-die-ranking-the-top-ten-klingons-in-all-of-star-trek|url-status=dead}}</ref> Posebno su istakli da je bila zanimljiv lik u seriji, pokazujući i odanost posadi svemirskog broda i briljantnost kao inženjerka.<ref name=":0" /> Godine 2017, ''[[Screen Rant]]'' je rangirao B'Elannu Torres kao 14. najatraktivniju osobu u svemiru ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/star-trek-most-attractive-characters/|title=Star Trek: 20 Most Attractive Characters|date=15. 12. 2017|website=ScreenRant|language=en-US|access-date=12. 7. 2019|archive-date=16. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416012852/https://screenrant.com/star-trek-most-attractive-characters/|url-status=dead}}</ref> Godine 2018, ''[[The Wrap]]'' ju je rangirao kao 35. najbolji lik ''Zvjezdanih staza'' ukupno.<ref>{{Cite web | url=https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/ |title = All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked|date = 21. 3. 2018}}</ref> ''[[CBR]]'' je rangirao B'Elannu kao 14. najbolji lik [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]] ''Star Treka'', 2018.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-starfleet-members-ranked/|title=Star Trek: The 25 Best Members Of Starfleet, Ranked|date=27. 10. 2018|website=CBR|language=en-US|access-date=20. 6. 2019}}</ref> Napominju da bivša članica Maquisa radi kao glavna inženjerka na svemirskoj letjelici USS Voyager i da se mora boriti sa svojim ambivalentnim emocijama o svom klingonskom naslijeđu dok održava warp motore u radu u Delta kvadrantu (odsječenom od federacijskih zvjezdanih baza).<ref name=":1" /> Osim toga, CBR je izrazio mišljenje da je lik poboljšao druge likove na svemirskom brodu i pohvalio glumicu koja ju je portretirala jer je učinila veze B'Elanne Torres uvjerljivijim.<ref name=":1" /> ''[[Syfy]]'' je 2019. rangirao B'Elannu Torres kao 11. najseksi lik iz ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/definitively-ranking-the-top-12-sexiest-star-trek-characters|title=Definitively ranking the top 12 sexiest Star Trek characters|last=Fleenor|first=S. E.|date=31. 1. 2019|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=12. 7. 2019|archive-date=1. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201013039/https://www.syfy.com/syfywire/definitively-ranking-the-top-12-sexiest-star-trek-characters|url-status=dead}}</ref> B'Elanninu borbu da pomiri obje strane svog klingonsko-ljudskog hibridnog naslijeđa pohvalila je publika multietničkog porijekla.<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/belanna-torres-mirrored-the-struggle-i-didnt-want-to-acknowledge-in-myself|title=B'Elanna Torres Mirrored the Struggle I Didn't Want to Acknowledge|last=Krishna|first=Swampna|date=31. 1. 2019|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=22. 12. 2019|archive-date=6. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506215233/https://www.syfy.com/syfywire/belanna-torres-mirrored-the-struggle-i-didnt-want-to-acknowledge-in-myself|url-status=dead}}</ref> ''[[ScreenRant]]'' je 2020. rangirao B'Elannu i Toma Parisa kao 3. najbolji romantični par svih ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite web|date=4. 2. 2021|title=The 10 Best Couples In Star Trek, Ranked|url=https://screenrant.com/star-trek-best-couples-romantic-ranked/|access-date=17. 2. 2021|website=ScreenRant|language=en-US}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/B'Elanna_Torres B'Elanna Torres] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] buwo79y93sfuavks8tgdqeourv4fh2f 0 536711 3922010 3921851 2026-08-25T06:06:03Z Tulum387 155909 Format referenci. 3922010 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Tuvok | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = Tuvok.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = "The Last Generation" (2023)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Picard|Picard]]'') | kreator = | portretirao = [[Tim Russ]] | glas = | oznaka6 = Pripadnost | podaci6 = [[Zvjezdana flota]] | oznaka7 = Stacioniranje | podaci7 = [[USS Voyager]] | oznaka8 = | podaci8 = | nadimak = | alias = | vrsta = [[Vulkanci]] | rod = Muški | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = T'Pel | djeca = 4 | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Tuvok''' izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]], koji služi kao drugi oficir broda, šef obezbjeđenja i glavni taktički oficir. Glumio ga je [[Tim Russ]] tokom cijelog prikazivanja serije od 1995. do 2001, kao i u kasnijim ulogama. Tuvokova pozadinska priča ispričana je tokom prve epizode [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyagera]], gdje je radio kao tajni agent Federacije na brodu Makija, Val Jean, kojim je predvodio [[Chakotay]]. Zvjezdani brod Voyager, pod komandom kapetanice [[Kathryn Janeway]], poslan je da izvuče Tuvoka, ali misija je prekinuta jer oba broda katapultira misteriozna sila preko galaksije. Janeway vodi obje posade na povratku kući na sedam godina u nepoznatom svemiru, stvarajući osnovno okruženje serije. == Ličnost == Kao pravi Vulkanac, Tuvok ima složenu ličnost, s unutrašnjim sukobima. Sugeriše se da nikada nije u potpunosti stekao emocionalnu kontrolu i da osjeća gorčinu zbog svog vulkanskog naslijeđa. Također je prikazano da pokazuje prigušene trenutke iritacije, sumnje u sebe, sarkazma, pa čak i ljutnje, uglavnom usmjerene prema [[Neelix]]u, čija je društvena ličnost često u suprotnosti s Tuvokovim vulkanskim stoicizmom. == Odnosi == Tuvok je oženjen T'Pel. Vjenčali su se 2304. Imaju tri sina (od kojih se jedan zove Sek) i jednu kćerku po imenu Asil. T'Pel se pojavljuje u epizodama Voyagera "Persistence of Vision" i "Bliss", oba puta kada Tuvok halucinira, a njena holografska verzija se pojavljuje u epizodi "Body and Soul". Glumi je glumica [[Marva Hicks]]. Njegovog sina Seka glumi [[Ronald Robinson]] i vidi se u video poruci od kuće u epizodi "Repression" (S7E4). == Prijem == Godine 2018, ''[[TheWrap]]'' je rangirao Tuvoka kao 23. najbolji lik iz ''Zvjezdanih staza'' ukupno, ističući lik koji se borio s dubokim emocijama, ali je ostao odan i disciplinovan prijatelj.<ref>{{Cite web |url=https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/ |title=All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked |date=21. 3. 2018 |website=TheWrap |access-date=30. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330014439/https://www.thewrap.com/star-trek-tv-main-characters-ranked-spock-wesley/ |archive-date=30. 3. 2022 |url-status=live}}</ref> Godine 2021, ''[[Variety]]'' je rekao da je Tuvok bio "jednostavno nevjerovatan" i pohvalio glumčevo predstavljanje lika kao "briljantno".<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Clayton |date=22. 3. 2021 |title=Celebrating William Shatner: Top 10 'Star Trek' Movies and TV Shows of the Franchise |url=https://variety.com/lists/best-star-trek-movies-tv-shows-ranked/ |access-date=25. 3. 2021 |website=Variety |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403210056/https://variety.com/lists/best-star-trek-movies-tv-shows-ranked/ |archive-date=3. 4. 202 |url-status=live}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Tuvok Tuvok] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 9469buzrzl6ehy4vw19nq79miwvey50 1 536713 3921912 2026-08-24T20:21:19Z ~2026-46282-87 185071 /* pedja bajramovic */ novi odlomak 3921912 wikitext text/x-wiki == pedja bajramovic == koji vod u 120 brigadi [[Posebno:Doprinosi/&#126;2026-46282-87|&#126;2026-46282-87]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2026-46282-87|talk]]) 22:21, 24 august 2026 (CEST) a3dsxd1h13uput6ard2ndd80c5pgvx2 0 536714 3921994 2026-08-25T04:01:31Z Tulum387 155909 Finaliziran članak na osnovu referenci iz relevantnih medija i dijelom sa en.wiki. Šablon {{Prve evropske nogometne lige 2026/27.}} fali. 3921994 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, te treća sezona sa [[Video asistentsko suđenje|VAR sistemom]]. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/odredeni-termini-utakmica-prvog-kola-prvenstvo-bih-pocinje-7-augusta-utakmicom-na-grbavici/260720073|title=Određeni termini utakmica prvog kola: Prvenstvo BiH počinje 7. augusta utakmicom na Grbavici|date=20. 7. 2026|website=Klix.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://meridiansport.ba/bh-sport/premijer-liga-bih-sezona-2026-2027/|title=Poznato kada kreće Premijer liga BiH za sezonu 2026/2027|date=5. 6. 2026|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |{{ZD|HRV}} [[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4. 6. 2026|website=fksarajevo.ba|language=|access-date=4. 6. 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9. 6. 2026|website=reprezentacija.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |{{ZD|BIH}} [[Duško Vranešević]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |{{ZD|BIH}} [[Igor Mirković]]<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9. 6. 2026|website=sportdc.net|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28. 6. 2026|website=mondo.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |{{ZD|HRV}} [[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12. 6. 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4. 7. 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7. 7. 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |{{ZD|BIH}} [[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14. 5. 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14. 5. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14. 7. 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1 |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2 |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3 |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4 |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5 |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6 |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7 |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8 |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9 |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10 |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.nfsbih.ba/en/competitions/football-men/bh-telecom-premier-league/ NFSBiH] | update = 23. august 2026 | legs = 2 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLG | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLG = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match1_BOR_BSK = | match1_BOR_ČEL = 2–0 | match1_BOR_RAD = | match1_BOR_SAR = | match1_BOR_SLG = | match1_BOR_ŠB = | match1_BOR_VEL = 3–1 | match1_BOR_ZRI = | match1_BOR_ŽEL = | match1_BSK_BOR = | match1_BSK_ČEL = | match1_BSK_RAD = | match1_BSK_SAR = | match1_BSK_SLG = | match1_BSK_ŠB = | match1_BSK_VEL = 2–0 | match1_BSK_ZRI = | match1_BSK_ŽEL = | match1_ČEL_BOR = | match1_ČEL_BSK = | match1_ČEL_RAD = | match1_ČEL_SAR = | match1_ČEL_SLG = | match1_ČEL_ŠB = 1–2 | match1_ČEL_VEL = | match1_ČEL_ZRI = | match1_ČEL_ŽEL = | match1_RAD_BOR = | match1_RAD_BSK = | match1_RAD_ČEL = | match1_RAD_SAR = | match1_RAD_SLG = | match1_RAD_ŠB = | match1_RAD_VEL = | match1_RAD_ZRI = 1–5 | match1_RAD_ŽEL = | match1_SAR_BOR = | match1_SAR_BSK = 1–0 | match1_SAR_ČEL = | match1_SAR_RAD = 0–0 | match1_SAR_SLG = | match1_SAR_ŠB = | match1_SAR_VEL = | match1_SAR_ZRI = | match1_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_SLG_BOR = | match1_SLG_BSK = | match1_SLG_ČEL = | match1_SLG_RAD = | match1_SLG_SAR = | match1_SLG_ŠB = | match1_SLG_VEL = | match1_SLG_ZRI = | match1_SLG_ŽEL = | match1_ŠB_BOR = | match1_ŠB_BSK = | match1_ŠB_ČEL = | match1_ŠB_RAD = 2–1 | match1_ŠB_SAR = | match1_ŠB_SLG = 0–0 | match1_ŠB_VEL = | match1_ŠB_ZRI = | match1_ŠB_ŽEL = | match1_VEL_BOR = | match1_VEL_BSK = | match1_VEL_ČEL = | match1_VEL_RAD = | match1_VEL_SAR = | match1_VEL_SLG = 2–0 | match1_VEL_ŠB = | match1_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match1_VEL_ŽEL = | match1_ZRI_BOR = | match1_ZRI_BSK = | match1_ZRI_ČEL = 2–1 | match1_ZRI_RAD = | match1_ZRI_SAR = | match1_ZRI_SLG = | match1_ZRI_ŠB = | match1_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match1_ZRI_ŽEL = 2–0 | match1_ŽEL_BOR = | match1_ŽEL_BSK = 2–1 | match1_ŽEL_ČEL = | match1_ŽEL_RAD = | match1_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_ŽEL_SLG = | match1_ŽEL_ŠB = | match1_ŽEL_VEL = | match1_ŽEL_ZRI = | match2_BOR_BSK = | match2_BOR_ČEL = | match2_BOR_RAD = | match2_BOR_SAR = | match2_BOR_SLG = | match2_BOR_ŠB = | match2_BOR_VEL = | match2_BOR_ZRI = | match2_BOR_ŽEL = | match2_BSK_BOR = | match2_BSK_ČEL = | match2_BSK_RAD = | match2_BSK_SAR = | match2_BSK_SLG = | match2_BSK_ŠB = | match2_BSK_VEL = | match2_BSK_ZRI = | match2_BSK_ŽEL = | match2_ČEL_BOR = | match2_ČEL_BSK = | match2_ČEL_RAD = | match2_ČEL_SAR = | match2_ČEL_SLG = | match2_ČEL_ŠB = | match2_ČEL_VEL = | match2_ČEL_ZRI = | match2_ČEL_ŽEL = | match2_RAD_BOR = | match2_RAD_BSK = | match2_RAD_ČEL = | match2_RAD_SAR = | match2_RAD_SLG = | match2_RAD_ŠB = | match2_RAD_VEL = | match2_RAD_ZRI = | match2_RAD_ŽEL = | match2_SAR_BOR = | match2_SAR_BSK = | match2_SAR_ČEL = | match2_SAR_RAD = | match2_SAR_SLG = | match2_SAR_ŠB = | match2_SAR_VEL = | match2_SAR_ZRI = | match2_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_SLG_BOR = | match2_SLG_BSK = | match2_SLG_ČEL = | match2_SLG_RAD = | match2_SLG_SAR = | match2_SLG_ŠB = | match2_SLG_VEL = | match2_SLG_ZRI = | match2_SLG_ŽEL = | match2_ŠB_BOR = | match2_ŠB_BSK = | match2_ŠB_ČEL = | match2_ŠB_RAD = | match2_ŠB_SAR = | match2_ŠB_SLG = | match2_ŠB_VEL = | match2_ŠB_ZRI = | match2_ŠB_ŽEL = | match2_VEL_BOR = | match2_VEL_BSK = | match2_VEL_ČEL = | match2_VEL_RAD = | match2_VEL_SAR = | match2_VEL_SLG = | match2_VEL_ŠB = | match2_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match2_VEL_ŽEL = | match2_ZRI_BOR = | match2_ZRI_BSK = | match2_ZRI_ČEL = | match2_ZRI_RAD = | match2_ZRI_SAR = | match2_ZRI_SLG = | match2_ZRI_ŠB = | match2_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match2_ZRI_ŽEL = | match2_ŽEL_BOR = | match2_ŽEL_BSK = | match2_ŽEL_ČEL = | match2_ŽEL_RAD = | match2_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_ŽEL_SLG = | match2_ŽEL_ŠB = | match2_ŽEL_VEL = | match2_ŽEL_ZRI = }} == Najbolji strijelci == {{Ažurirano|1. septembra 2024.}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !Rang !Igrač !Klub !Golovi |- |1 |align=left|{{ZD|HRV}} Antonio Ilić |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |3 |- |rowspan=4|2 |align=left|{{ZD|BIH}} Nemanja Bilbija |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |rowspan=4|2 |- |align=left|{{ZD|HRV}} Bartul Markovina |align=left|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |- |align=left|{{ZD|BIH}} Danilo Teodorović |align=left|[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |- |align=left|{{ZD|HRV}} [[Mario Ćuže]] |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |- |colspan=2 align=center|''20 igrača'' | |1 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.nfsbih.ba/|Službeni sajt N/FSBiH}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Sezone Premijer lige Bosne i Hercegovine|2026/27]] 7m816oknc4prq40bj98w05z710o8dea 3921995 3921994 2026-08-25T04:02:45Z Tulum387 155909 Tabela (redni brojevi). 3921995 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, te treća sezona sa [[Video asistentsko suđenje|VAR sistemom]]. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/odredeni-termini-utakmica-prvog-kola-prvenstvo-bih-pocinje-7-augusta-utakmicom-na-grbavici/260720073|title=Određeni termini utakmica prvog kola: Prvenstvo BiH počinje 7. augusta utakmicom na Grbavici|date=20. 7. 2026|website=Klix.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://meridiansport.ba/bh-sport/premijer-liga-bih-sezona-2026-2027/|title=Poznato kada kreće Premijer liga BiH za sezonu 2026/2027|date=5. 6. 2026|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |{{ZD|HRV}} [[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4. 6. 2026|website=fksarajevo.ba|language=|access-date=4. 6. 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9. 6. 2026|website=reprezentacija.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |{{ZD|BIH}} [[Duško Vranešević]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |{{ZD|BIH}} [[Igor Mirković]]<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9. 6. 2026|website=sportdc.net|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28. 6. 2026|website=mondo.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |{{ZD|HRV}} [[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12. 6. 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4. 7. 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7. 7. 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |{{ZD|BIH}} [[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14. 5. 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14. 5. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14. 7. 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1. |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2. |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3. |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4. |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5. |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6. |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7. |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8. |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9. |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10. |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.nfsbih.ba/en/competitions/football-men/bh-telecom-premier-league/ NFSBiH] | update = 23. august 2026 | legs = 2 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLG | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLG = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match1_BOR_BSK = | match1_BOR_ČEL = 2–0 | match1_BOR_RAD = | match1_BOR_SAR = | match1_BOR_SLG = | match1_BOR_ŠB = | match1_BOR_VEL = 3–1 | match1_BOR_ZRI = | match1_BOR_ŽEL = | match1_BSK_BOR = | match1_BSK_ČEL = | match1_BSK_RAD = | match1_BSK_SAR = | match1_BSK_SLG = | match1_BSK_ŠB = | match1_BSK_VEL = 2–0 | match1_BSK_ZRI = | match1_BSK_ŽEL = | match1_ČEL_BOR = | match1_ČEL_BSK = | match1_ČEL_RAD = | match1_ČEL_SAR = | match1_ČEL_SLG = | match1_ČEL_ŠB = 1–2 | match1_ČEL_VEL = | match1_ČEL_ZRI = | match1_ČEL_ŽEL = | match1_RAD_BOR = | match1_RAD_BSK = | match1_RAD_ČEL = | match1_RAD_SAR = | match1_RAD_SLG = | match1_RAD_ŠB = | match1_RAD_VEL = | match1_RAD_ZRI = 1–5 | match1_RAD_ŽEL = | match1_SAR_BOR = | match1_SAR_BSK = 1–0 | match1_SAR_ČEL = | match1_SAR_RAD = 0–0 | match1_SAR_SLG = | match1_SAR_ŠB = | match1_SAR_VEL = | match1_SAR_ZRI = | match1_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_SLG_BOR = | match1_SLG_BSK = | match1_SLG_ČEL = | match1_SLG_RAD = | match1_SLG_SAR = | match1_SLG_ŠB = | match1_SLG_VEL = | match1_SLG_ZRI = | match1_SLG_ŽEL = | match1_ŠB_BOR = | match1_ŠB_BSK = | match1_ŠB_ČEL = | match1_ŠB_RAD = 2–1 | match1_ŠB_SAR = | match1_ŠB_SLG = 0–0 | match1_ŠB_VEL = | match1_ŠB_ZRI = | match1_ŠB_ŽEL = | match1_VEL_BOR = | match1_VEL_BSK = | match1_VEL_ČEL = | match1_VEL_RAD = | match1_VEL_SAR = | match1_VEL_SLG = 2–0 | match1_VEL_ŠB = | match1_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match1_VEL_ŽEL = | match1_ZRI_BOR = | match1_ZRI_BSK = | match1_ZRI_ČEL = 2–1 | match1_ZRI_RAD = | match1_ZRI_SAR = | match1_ZRI_SLG = | match1_ZRI_ŠB = | match1_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match1_ZRI_ŽEL = 2–0 | match1_ŽEL_BOR = | match1_ŽEL_BSK = 2–1 | match1_ŽEL_ČEL = | match1_ŽEL_RAD = | match1_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_ŽEL_SLG = | match1_ŽEL_ŠB = | match1_ŽEL_VEL = | match1_ŽEL_ZRI = | match2_BOR_BSK = | match2_BOR_ČEL = | match2_BOR_RAD = | match2_BOR_SAR = | match2_BOR_SLG = | match2_BOR_ŠB = | match2_BOR_VEL = | match2_BOR_ZRI = | match2_BOR_ŽEL = | match2_BSK_BOR = | match2_BSK_ČEL = | match2_BSK_RAD = | match2_BSK_SAR = | match2_BSK_SLG = | match2_BSK_ŠB = | match2_BSK_VEL = | match2_BSK_ZRI = | match2_BSK_ŽEL = | match2_ČEL_BOR = | match2_ČEL_BSK = | match2_ČEL_RAD = | match2_ČEL_SAR = | match2_ČEL_SLG = | match2_ČEL_ŠB = | match2_ČEL_VEL = | match2_ČEL_ZRI = | match2_ČEL_ŽEL = | match2_RAD_BOR = | match2_RAD_BSK = | match2_RAD_ČEL = | match2_RAD_SAR = | match2_RAD_SLG = | match2_RAD_ŠB = | match2_RAD_VEL = | match2_RAD_ZRI = | match2_RAD_ŽEL = | match2_SAR_BOR = | match2_SAR_BSK = | match2_SAR_ČEL = | match2_SAR_RAD = | match2_SAR_SLG = | match2_SAR_ŠB = | match2_SAR_VEL = | match2_SAR_ZRI = | match2_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_SLG_BOR = | match2_SLG_BSK = | match2_SLG_ČEL = | match2_SLG_RAD = | match2_SLG_SAR = | match2_SLG_ŠB = | match2_SLG_VEL = | match2_SLG_ZRI = | match2_SLG_ŽEL = | match2_ŠB_BOR = | match2_ŠB_BSK = | match2_ŠB_ČEL = | match2_ŠB_RAD = | match2_ŠB_SAR = | match2_ŠB_SLG = | match2_ŠB_VEL = | match2_ŠB_ZRI = | match2_ŠB_ŽEL = | match2_VEL_BOR = | match2_VEL_BSK = | match2_VEL_ČEL = | match2_VEL_RAD = | match2_VEL_SAR = | match2_VEL_SLG = | match2_VEL_ŠB = | match2_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match2_VEL_ŽEL = | match2_ZRI_BOR = | match2_ZRI_BSK = | match2_ZRI_ČEL = | match2_ZRI_RAD = | match2_ZRI_SAR = | match2_ZRI_SLG = | match2_ZRI_ŠB = | match2_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match2_ZRI_ŽEL = | match2_ŽEL_BOR = | match2_ŽEL_BSK = | match2_ŽEL_ČEL = | match2_ŽEL_RAD = | match2_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_ŽEL_SLG = | match2_ŽEL_ŠB = | match2_ŽEL_VEL = | match2_ŽEL_ZRI = }} == Najbolji strijelci == {{Ažurirano|1. septembra 2024.}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !Rang !Igrač !Klub !Golovi |- |1 |align=left|{{ZD|HRV}} Antonio Ilić |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |3 |- |rowspan=4|2 |align=left|{{ZD|BIH}} Nemanja Bilbija |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |rowspan=4|2 |- |align=left|{{ZD|HRV}} Bartul Markovina |align=left|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |- |align=left|{{ZD|BIH}} Danilo Teodorović |align=left|[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |- |align=left|{{ZD|HRV}} [[Mario Ćuže]] |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |- |colspan=2 align=center|''20 igrača'' | |1 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.nfsbih.ba/|Službeni sajt N/FSBiH}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Sezone Premijer lige Bosne i Hercegovine|2026/27]] pybcm9nxuxdz7uq4q91medg8qx7czn0 3921996 3921995 2026-08-25T04:05:36Z Tulum387 155909 Najbolji strijelci: Izmjena (ažuriranja) datuma. 3921996 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, te treća sezona sa [[Video asistentsko suđenje|VAR sistemom]]. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/odredeni-termini-utakmica-prvog-kola-prvenstvo-bih-pocinje-7-augusta-utakmicom-na-grbavici/260720073|title=Određeni termini utakmica prvog kola: Prvenstvo BiH počinje 7. augusta utakmicom na Grbavici|date=20. 7. 2026|website=Klix.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://meridiansport.ba/bh-sport/premijer-liga-bih-sezona-2026-2027/|title=Poznato kada kreće Premijer liga BiH za sezonu 2026/2027|date=5. 6. 2026|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |{{ZD|HRV}} [[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4. 6. 2026|website=fksarajevo.ba|language=|access-date=4. 6. 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9. 6. 2026|website=reprezentacija.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |{{ZD|BIH}} [[Duško Vranešević]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |{{ZD|BIH}} [[Igor Mirković]]<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9. 6. 2026|website=sportdc.net|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28. 6. 2026|website=mondo.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |{{ZD|HRV}} [[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12. 6. 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4. 7. 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7. 7. 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |{{ZD|BIH}} [[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14. 5. 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14. 5. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14. 7. 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1. |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2. |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3. |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4. |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5. |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6. |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7. |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8. |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9. |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10. |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.nfsbih.ba/en/competitions/football-men/bh-telecom-premier-league/ NFSBiH] | update = 23. august 2026 | legs = 2 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLG | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLG = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match1_BOR_BSK = | match1_BOR_ČEL = 2–0 | match1_BOR_RAD = | match1_BOR_SAR = | match1_BOR_SLG = | match1_BOR_ŠB = | match1_BOR_VEL = 3–1 | match1_BOR_ZRI = | match1_BOR_ŽEL = | match1_BSK_BOR = | match1_BSK_ČEL = | match1_BSK_RAD = | match1_BSK_SAR = | match1_BSK_SLG = | match1_BSK_ŠB = | match1_BSK_VEL = 2–0 | match1_BSK_ZRI = | match1_BSK_ŽEL = | match1_ČEL_BOR = | match1_ČEL_BSK = | match1_ČEL_RAD = | match1_ČEL_SAR = | match1_ČEL_SLG = | match1_ČEL_ŠB = 1–2 | match1_ČEL_VEL = | match1_ČEL_ZRI = | match1_ČEL_ŽEL = | match1_RAD_BOR = | match1_RAD_BSK = | match1_RAD_ČEL = | match1_RAD_SAR = | match1_RAD_SLG = | match1_RAD_ŠB = | match1_RAD_VEL = | match1_RAD_ZRI = 1–5 | match1_RAD_ŽEL = | match1_SAR_BOR = | match1_SAR_BSK = 1–0 | match1_SAR_ČEL = | match1_SAR_RAD = 0–0 | match1_SAR_SLG = | match1_SAR_ŠB = | match1_SAR_VEL = | match1_SAR_ZRI = | match1_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_SLG_BOR = | match1_SLG_BSK = | match1_SLG_ČEL = | match1_SLG_RAD = | match1_SLG_SAR = | match1_SLG_ŠB = | match1_SLG_VEL = | match1_SLG_ZRI = | match1_SLG_ŽEL = | match1_ŠB_BOR = | match1_ŠB_BSK = | match1_ŠB_ČEL = | match1_ŠB_RAD = 2–1 | match1_ŠB_SAR = | match1_ŠB_SLG = 0–0 | match1_ŠB_VEL = | match1_ŠB_ZRI = | match1_ŠB_ŽEL = | match1_VEL_BOR = | match1_VEL_BSK = | match1_VEL_ČEL = | match1_VEL_RAD = | match1_VEL_SAR = | match1_VEL_SLG = 2–0 | match1_VEL_ŠB = | match1_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match1_VEL_ŽEL = | match1_ZRI_BOR = | match1_ZRI_BSK = | match1_ZRI_ČEL = 2–1 | match1_ZRI_RAD = | match1_ZRI_SAR = | match1_ZRI_SLG = | match1_ZRI_ŠB = | match1_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match1_ZRI_ŽEL = 2–0 | match1_ŽEL_BOR = | match1_ŽEL_BSK = 2–1 | match1_ŽEL_ČEL = | match1_ŽEL_RAD = | match1_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_ŽEL_SLG = | match1_ŽEL_ŠB = | match1_ŽEL_VEL = | match1_ŽEL_ZRI = | match2_BOR_BSK = | match2_BOR_ČEL = | match2_BOR_RAD = | match2_BOR_SAR = | match2_BOR_SLG = | match2_BOR_ŠB = | match2_BOR_VEL = | match2_BOR_ZRI = | match2_BOR_ŽEL = | match2_BSK_BOR = | match2_BSK_ČEL = | match2_BSK_RAD = | match2_BSK_SAR = | match2_BSK_SLG = | match2_BSK_ŠB = | match2_BSK_VEL = | match2_BSK_ZRI = | match2_BSK_ŽEL = | match2_ČEL_BOR = | match2_ČEL_BSK = | match2_ČEL_RAD = | match2_ČEL_SAR = | match2_ČEL_SLG = | match2_ČEL_ŠB = | match2_ČEL_VEL = | match2_ČEL_ZRI = | match2_ČEL_ŽEL = | match2_RAD_BOR = | match2_RAD_BSK = | match2_RAD_ČEL = | match2_RAD_SAR = | match2_RAD_SLG = | match2_RAD_ŠB = | match2_RAD_VEL = | match2_RAD_ZRI = | match2_RAD_ŽEL = | match2_SAR_BOR = | match2_SAR_BSK = | match2_SAR_ČEL = | match2_SAR_RAD = | match2_SAR_SLG = | match2_SAR_ŠB = | match2_SAR_VEL = | match2_SAR_ZRI = | match2_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_SLG_BOR = | match2_SLG_BSK = | match2_SLG_ČEL = | match2_SLG_RAD = | match2_SLG_SAR = | match2_SLG_ŠB = | match2_SLG_VEL = | match2_SLG_ZRI = | match2_SLG_ŽEL = | match2_ŠB_BOR = | match2_ŠB_BSK = | match2_ŠB_ČEL = | match2_ŠB_RAD = | match2_ŠB_SAR = | match2_ŠB_SLG = | match2_ŠB_VEL = | match2_ŠB_ZRI = | match2_ŠB_ŽEL = | match2_VEL_BOR = | match2_VEL_BSK = | match2_VEL_ČEL = | match2_VEL_RAD = | match2_VEL_SAR = | match2_VEL_SLG = | match2_VEL_ŠB = | match2_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match2_VEL_ŽEL = | match2_ZRI_BOR = | match2_ZRI_BSK = | match2_ZRI_ČEL = | match2_ZRI_RAD = | match2_ZRI_SAR = | match2_ZRI_SLG = | match2_ZRI_ŠB = | match2_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match2_ZRI_ŽEL = | match2_ŽEL_BOR = | match2_ŽEL_BSK = | match2_ŽEL_ČEL = | match2_ŽEL_RAD = | match2_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_ŽEL_SLG = | match2_ŽEL_ŠB = | match2_ŽEL_VEL = | match2_ŽEL_ZRI = }} == Najbolji strijelci == {{Ažurirano|25. avgusta 2026.}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !Rang !Igrač !Klub !Golovi |- |1 |align=left|{{ZD|HRV}} Antonio Ilić |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |3 |- |rowspan=4|2 |align=left|{{ZD|BIH}} Nemanja Bilbija |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |rowspan=4|2 |- |align=left|{{ZD|HRV}} Bartul Markovina |align=left|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |- |align=left|{{ZD|BIH}} Danilo Teodorović |align=left|[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |- |align=left|{{ZD|HRV}} [[Mario Ćuže]] |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |- |colspan=2 align=center|''20 igrača'' | |1 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.nfsbih.ba/|Službeni sajt N/FSBiH}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Sezone Premijer lige Bosne i Hercegovine|2026/27]] ijfajfesze06e19y5yxlykfi90famxv 3921997 3921996 2026-08-25T04:05:52Z Tulum387 155909 3921997 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sezona nogometne lige | takmičenje = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] | sezona = 2026/27. | slika = | pobjednici = | ispao = | najbolji_strijelac = | kontinentalni_kup1 = [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Liga prvaka]] | kontinentalni_kup1 kvalifikovani = | kontinentalni_kup2 = [[UEFA Evropska konfederacijska liga 2025/2026.|Evropska konfederacijska liga]] | kontinentalni_kup2 kvalifikovani = | najveća_domaća_pobjeda = | najveća_gostujuća_pobjeda = | najviše_golova = | utakmice = | ukupno_golova = | najduže_pobjede = | najduže_porazi = | najduže_neporažen = | najduži_niz_bez_pobjede = | najveća_posjećenost = | najmanja_posjećenost = | ukupno_gledalaca = | prosječna_posjećenost = | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | sljedeća_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2027/2028.|2027/28]] | ažurirano = 24. 8. 2026. }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine 2026/2027''', iz sponzorskih razloga također poznata i kao '''WWin Premijer liga Bosne i Hercegovine''', je 26. sezona [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i druga sezona u kojoj učestvuje 10 klubova, te treća sezona sa [[Video asistentsko suđenje|VAR sistemom]]. Prve utakmice u ligi, odigrane sedmog, osmog i devetog augusta 2026, otvorile su sezonu koja će završiti 2027, sa zimskom pauzom tokom koje se prvenstvo neće igrati.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/odredeni-termini-utakmica-prvog-kola-prvenstvo-bih-pocinje-7-augusta-utakmicom-na-grbavici/260720073|title=Određeni termini utakmica prvog kola: Prvenstvo BiH počinje 7. augusta utakmicom na Grbavici|date=20. 7. 2026|website=Klix.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> U sezoni 2026/2027. u ligi će nastupati deset klubova, koji će se takmičiti za naslov prvaka Bosne i Hercegovine, kao i za plasman u evropska klupska takmičenja. [[FK Borac Banja Luka|Banjalučki Borac]] je branilac titule, nakon što je u prethodnoj sezoni osvojio naslov prvaka Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://meridiansport.ba/bh-sport/premijer-liga-bih-sezona-2026-2027/|title=Poznato kada kreće Premijer liga BiH za sezonu 2026/2027|date=5. 6. 2026|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> == Klubovi == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-size:110%;" |Klubovi, stadioni i kapacitet ! style="width:20%;" |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] ! style="width:20%;" |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] ! style="width:20%;" |[[NK Čelik Zenica|Čelik]] ! style="width:20%;" |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] ! style="width:20%;" |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |- |[[Gradski stadion Banja Luka]] |[[Stadion Krupa na Vrbasu]] |[[Stadion Bilino polje]] |[[Gradski stadion Bijeljina]] |[[Stadion Asim Ferhatović Hase|Asim Ferhatović Hase]] |- |Kapacitet: '''10.030''' |Kapacitet: '''3.500''' |Kapacitet: '''13.694''' |Kapacitet: '''6.000''' |Kapacitet: '''34.700''' |- |[[Datoteka:Gradski_stadion_Banja_Luka,_Septembre_2012.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Krupa_na_Vrbasu.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Bilino_Polje.jpg|180x180piksel]] | |[[Datoteka:Asim_Ferhatović_Hase_Stadium.jpg|180x180piksel]] |- ! colspan="5" style="background:#eaecf0;" |Lokacije klubova |- | colspan="5" |{{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=center|width=600|caption=Lokacije klubova WWin lige BiH 2026/27.|places={{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970|long=17.199611|label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.766667|long=17.183333|label=[[FK BSK Banja Luka|BSK]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353|long=19.225034|label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269|long=18.093903|label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.203611|long=17.910278|label=[[NK Čelik Zenica|Čelik]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697|long=18.408633|label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521|long=18.387336|label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333|long=17.800000|label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560|long=17.795308|label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667|long=17.583333|label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}}}} |- ! style="width:20%;" |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] ! style="width:20%;" |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] ! style="width:20%;" |[[FK Velež Mostar|Velež]] ! style="width:20%;" |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] ! style="width:20%;" |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |- |[[Stadion Luke]] |[[Stadion Pecara]] |[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] |[[Stadion pod Bijelim Brijegom|Stadion pod Bijelim brijegom]] |[[Stadion Grbavica]] |- |Kapacitet: '''3.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''7.000''' |Kapacitet: '''9.000''' |Kapacitet: '''13.057''' |- | |[[Datoteka:Pecara-Široki-stadion01022.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Rodjeni.jpg|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_HŠK_Zrinjski.JPG|180x180piksel]] |[[Datoteka:Stadion_Grbavica_July_2022.jpg|180x180piksel]] |} === Osoblje i dresovi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; margin-top:0.2em" !Tim !Trener !Kapiten !Proizvođač dresova !Sponzor |- |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{ZD|BIH}} [[Vinko Marinović]] |{{ZD|BIH}} [[Srđan Grahovac]] |[[Kelme (kompanija)|Kelme]] |[[Mtel (Bosna i Hercegovina)|Mtel]] |- |[[NK GOŠK Gabela|BSK]] |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]] |{{ZD|BIH}} [[Zoran Kvržić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]] |{{ZD|HRV}} [[Toni Jović]] |[[Macron (kompanija)|Macron]] |Meridian |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]] |{{ZD|BiH}} [[Slaviša Radović]] |Kelme |SoccerBet |- |[[NK Čelik|Čelik]] |{{ZD|BiH}} [[Bojan Regoje]] |{{ZD|BiH}} [[Kenan Horić]] |Macron |BetOle |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]] |{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] |[[Adidas]] |[[Turkish Airlines]] |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]] |{{ZD|BiH}} [[Madžid Šošić]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |WWin |- |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] |{{ZD|BIH}} [[Tomislav Tomić]] |Kelme |WWin |- |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] |{{ZD|BIH}} [[Ante Hrkać]] |[[Puma (kompanija)|Puma]] |Narentas |- |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]] |{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] |[[Macron (sportska odjeća)|Macron]] |[[M.T. Abraham Group]] |} === Trenerske promjene === {| class="wikitable sortable" !Tim !Odlazeći trener !Razlog !Datum odlaska !Pozicija na tabeli !Dolazeći trener !Datum dolaska |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] | data-sort-value="Cvitanović, Mario" |{{ZD|HRV}} [[Mario Cvitanović]]<ref>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijest/1985|title=Zvanično: Mario Cvitanović više nije šef stručnog štaba FK Sarajevo|date=4. 6. 2026|website=fksarajevo.ba|language=|access-date=4. 6. 2026}}</ref> |Sporazumni raskid ugovora |4. juni 2026. | rowspan="6" |''Predsezona'' | data-sort-value="Zekić, Zoran" |{{ZD|HRV}} [[Zoran Zekić]]<ref>{{cite web|url=https://reprezentacija.ba/515647-zoran-zekic-je-novi-trener-fk-sarajevo-2|title=FK Sarajevo imenovao Zorana Zekića za novog trenera|date=9. 6. 2026|website=reprezentacija.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |9. juni 2026. |- |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | data-sort-value="Vranešević, Duško" |{{ZD|BIH}} [[Duško Vranešević]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kraj-jedne-uspjesne-price-u-bijeljini-vranesevic-se-oprostio-od-igraca-radnika/523193|title=Kraj jedne uspješne priče u Bijeljini: Vranešević se oprostio od igrača Radnika|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |Istek ugovora |5. juni 2026. | data-sort-value="Krulj, Bojan" |{{ZD|SRB}} [[Bojan Krulj]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/radnik-ima-novog-trenera/523745|title=Radnik ima novog trenera!|date=11. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Muhamed Bogilović}}</ref> |11. juni 2026. |- |[[FK BSK Banja Luka|BSK]] | data-sort-value="Mirković, Igor" |{{ZD|BIH}} [[Igor Mirković]]<ref>{{cite web|url=https://sportdc.net/n/176794/bsk-ostao-bez-trenera-igor-mirkovic-u-strucnom-stabu-borca|title=BSK ostao bez trenera, Igor Mirković u stručnom štabu Borca|date=9. 6. 2026|website=sportdc.net|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> | rowspan="3" |Sporazumni raskid ugovora |7. juni 2026. | data-sort-value="Puzigaća, Bojan" |{{ZD|BIH}} [[Bojan Puzigaća]]<ref>{{cite web|url=https://mondo.ba/Sport/Fudbal/a1483179/bojan-puzigaca-ponovo-trener-fk-bsk.html|title=Bojan Puzigaća ponovo na klupi BSK-a: "Romantičari" čekaju zeleno svjetlo za Premijer ligu BiH|date=28. 6. 2026|website=mondo.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Nebojša Šatara}}</ref> |27. juni 2026. |- |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | data-sort-value="Štimac, Igor" |{{ZD|HRV}} [[Igor Štimac]]<ref>{{cite web|url=https://www.index.hr/sport/clanak/stimac-vise-nije-trener-zrinjskog/2802014.aspx|title=Štimac više nije trener Zrinjskog|date=12. 6. 2026|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |12. juni 2026. | data-sort-value="Rožman, Simon" |{{ZD|SLO}} [[Simon Rožman]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/simon-rozman-novi-trener-zrinjskog/524305|title=Simon Rožman je novi trener Zrinjskog|last=Bogilović|first=Muhamed|date=19. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026}}</ref> |19. juni 2026. |- |[[FK Sloga Doboj|Sloga]] | data-sort-value="Jusufbegović, Nedim" |{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/nedim-jusufbegovic-odlazak-fk-sloga-doboj-poznat-nasljednik/523183|title=Jusufbegović uspio u nemogućoj misiji i ostavio Slogu u eliti, ali neće ostati u Doboju|date=1. 6. 2026|website=sportsport.ba|language=|access-date=7. 7. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |30. juni 2026. | data-sort-value="Ognjenović, Perica" |{{ZD|SRB}} [[Perica Ognjenović]]<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/ognjenovic-preuzeo-slogu-i-sa-sobom-doveo-sedmoricu-spanaca/260703198|title=Ognjenović preuzeo Slogu i sa sobom doveo sedmoricu Španaca|date=4. 7. 2026|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=7. 7. 2026|author=N. M.}}</ref> |1. juli 2026. |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | data-sort-value="Mulaosmanović, Adin" |{{ZD|BIH}} [[Adin Mulaosmanović]]<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/zeljeznicar-trener-privremeno-rjesenje-do-kraja-sezone/522035|title=Poznato je ko će voditi Željezničar do kraja sezone!|date=14. 5. 2026|website=sportsport.ba|language=bs|access-date=14. 5. 2026|author=Adis Ćesko}}</ref> |Istek privremenog mandata |14. juli 2026. | data-sort-value="Muslera Rodríguez, David" |{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodriguez]]<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/david-muslera-rodriguez-novi-sef-strucnog-staba-fk-zeljeznicar/90163/|title=David Muslera Rodriguez novi šef stručnog štaba FK Željezničar|date=14. 7. 2026|website=fkzeljeznicar.ba|language=|access-date=25. 8. 2026}}</ref> |14. juli 2026. |} == Tabela == {| class="wikitable sortable" !Poz !Ekipa !OU !P !N !I !DG !PG !GR !Bod |- |1. |[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski Mostar]] |3 |3 |0 |0 |9 |2 | +7 |9 |- |2. |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |3 |2 |1 |0 |4 |2 | +2 |7 |- |3. |[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] |2 |2 |0 |0 |5 |1 | +4 |6 |- |4. |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |2 |1 |1 |0 |1 |0 | +1 |4 |- |5. |[[FK BSK Banja Luka|BSK Banja Luka]] |3 |1 |0 |2 |3 |3 |0 |3 |- |6. |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |−1 |3 |- |7. |[[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] |3 |1 |0 |2 |3 |5 |−2 |3 |- |8. |[[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] |2 |0 |1 |1 |0 |2 |−2 |1 |- |9. |[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |3 |0 |1 |2 |2 |7 |−5 |1 |- |10. |[[NK Čelik Zenica|Čelik Zenica]] |3 |0 |0 |3 |2 |6 |−4 |0 |} == Rezultati == {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.nfsbih.ba/en/competitions/football-men/bh-telecom-premier-league/ NFSBiH] | update = 23. august 2026 | legs = 2 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BOR | team2= BSK | team3= ČEL | team4= RAD | team5= SAR | team6= SLG | team7= ŠB | team8= VEL | team9= ZRI | team10= ŽEL | name_BOR = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | name_BSK = [[FK BSK Banja Luka|BSK]] | name_ČEL = [[NK Čelik Zenica|Čelik]] | name_RAD = [[FK Radnik Bijeljina|Radnik]] | name_SAR = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | name_SLG = [[FK Sloga Doboj|Sloga]] | name_ŠB = [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | name_VEL = [[FK Velež Mostar|Velež]] | name_ZRI = [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] | name_ŽEL = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | match1_BOR_BSK = | match1_BOR_ČEL = 2–0 | match1_BOR_RAD = | match1_BOR_SAR = | match1_BOR_SLG = | match1_BOR_ŠB = | match1_BOR_VEL = 3–1 | match1_BOR_ZRI = | match1_BOR_ŽEL = | match1_BSK_BOR = | match1_BSK_ČEL = | match1_BSK_RAD = | match1_BSK_SAR = | match1_BSK_SLG = | match1_BSK_ŠB = | match1_BSK_VEL = 2–0 | match1_BSK_ZRI = | match1_BSK_ŽEL = | match1_ČEL_BOR = | match1_ČEL_BSK = | match1_ČEL_RAD = | match1_ČEL_SAR = | match1_ČEL_SLG = | match1_ČEL_ŠB = 1–2 | match1_ČEL_VEL = | match1_ČEL_ZRI = | match1_ČEL_ŽEL = | match1_RAD_BOR = | match1_RAD_BSK = | match1_RAD_ČEL = | match1_RAD_SAR = | match1_RAD_SLG = | match1_RAD_ŠB = | match1_RAD_VEL = | match1_RAD_ZRI = 1–5 | match1_RAD_ŽEL = | match1_SAR_BOR = | match1_SAR_BSK = 1–0 | match1_SAR_ČEL = | match1_SAR_RAD = 0–0 | match1_SAR_SLG = | match1_SAR_ŠB = | match1_SAR_VEL = | match1_SAR_ZRI = | match1_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_SLG_BOR = | match1_SLG_BSK = | match1_SLG_ČEL = | match1_SLG_RAD = | match1_SLG_SAR = | match1_SLG_ŠB = | match1_SLG_VEL = | match1_SLG_ZRI = | match1_SLG_ŽEL = | match1_ŠB_BOR = | match1_ŠB_BSK = | match1_ŠB_ČEL = | match1_ŠB_RAD = 2–1 | match1_ŠB_SAR = | match1_ŠB_SLG = 0–0 | match1_ŠB_VEL = | match1_ŠB_ZRI = | match1_ŠB_ŽEL = | match1_VEL_BOR = | match1_VEL_BSK = | match1_VEL_ČEL = | match1_VEL_RAD = | match1_VEL_SAR = | match1_VEL_SLG = 2–0 | match1_VEL_ŠB = | match1_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match1_VEL_ŽEL = | match1_ZRI_BOR = | match1_ZRI_BSK = | match1_ZRI_ČEL = 2–1 | match1_ZRI_RAD = | match1_ZRI_SAR = | match1_ZRI_SLG = | match1_ZRI_ŠB = | match1_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match1_ZRI_ŽEL = 2–0 | match1_ŽEL_BOR = | match1_ŽEL_BSK = 2–1 | match1_ŽEL_ČEL = | match1_ŽEL_RAD = | match1_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match1_ŽEL_SLG = | match1_ŽEL_ŠB = | match1_ŽEL_VEL = | match1_ŽEL_ZRI = | match2_BOR_BSK = | match2_BOR_ČEL = | match2_BOR_RAD = | match2_BOR_SAR = | match2_BOR_SLG = | match2_BOR_ŠB = | match2_BOR_VEL = | match2_BOR_ZRI = | match2_BOR_ŽEL = | match2_BSK_BOR = | match2_BSK_ČEL = | match2_BSK_RAD = | match2_BSK_SAR = | match2_BSK_SLG = | match2_BSK_ŠB = | match2_BSK_VEL = | match2_BSK_ZRI = | match2_BSK_ŽEL = | match2_ČEL_BOR = | match2_ČEL_BSK = | match2_ČEL_RAD = | match2_ČEL_SAR = | match2_ČEL_SLG = | match2_ČEL_ŠB = | match2_ČEL_VEL = | match2_ČEL_ZRI = | match2_ČEL_ŽEL = | match2_RAD_BOR = | match2_RAD_BSK = | match2_RAD_ČEL = | match2_RAD_SAR = | match2_RAD_SLG = | match2_RAD_ŠB = | match2_RAD_VEL = | match2_RAD_ZRI = | match2_RAD_ŽEL = | match2_SAR_BOR = | match2_SAR_BSK = | match2_SAR_ČEL = | match2_SAR_RAD = | match2_SAR_SLG = | match2_SAR_ŠB = | match2_SAR_VEL = | match2_SAR_ZRI = | match2_SAR_ŽEL = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_SLG_BOR = | match2_SLG_BSK = | match2_SLG_ČEL = | match2_SLG_RAD = | match2_SLG_SAR = | match2_SLG_ŠB = | match2_SLG_VEL = | match2_SLG_ZRI = | match2_SLG_ŽEL = | match2_ŠB_BOR = | match2_ŠB_BSK = | match2_ŠB_ČEL = | match2_ŠB_RAD = | match2_ŠB_SAR = | match2_ŠB_SLG = | match2_ŠB_VEL = | match2_ŠB_ZRI = | match2_ŠB_ŽEL = | match2_VEL_BOR = | match2_VEL_BSK = | match2_VEL_ČEL = | match2_VEL_RAD = | match2_VEL_SAR = | match2_VEL_SLG = | match2_VEL_ŠB = | match2_VEL_ZRI = [[Mostarski derbi|a]] | match2_VEL_ŽEL = | match2_ZRI_BOR = | match2_ZRI_BSK = | match2_ZRI_ČEL = | match2_ZRI_RAD = | match2_ZRI_SAR = | match2_ZRI_SLG = | match2_ZRI_ŠB = | match2_ZRI_VEL = [[Mostarski derbi|a]] | match2_ZRI_ŽEL = | match2_ŽEL_BOR = | match2_ŽEL_BSK = | match2_ŽEL_ČEL = | match2_ŽEL_RAD = | match2_ŽEL_SAR = [[Sarajevski derbi|a]] | match2_ŽEL_SLG = | match2_ŽEL_ŠB = | match2_ŽEL_VEL = | match2_ŽEL_ZRI = }} == Najbolji strijelci == {{Ažurirano|25. augusta 2026.}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !Rang !Igrač !Klub !Golovi |- |1 |align=left|{{ZD|HRV}} Antonio Ilić |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |3 |- |rowspan=4|2 |align=left|{{ZD|BIH}} Nemanja Bilbija |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |rowspan=4|2 |- |align=left|{{ZD|HRV}} Bartul Markovina |align=left|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |- |align=left|{{ZD|BIH}} Danilo Teodorović |align=left|[[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] |- |align=left|{{ZD|HRV}} [[Mario Ćuže]] |align=left|[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]] |- |colspan=2 align=center|''20 igrača'' | |1 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.nfsbih.ba/|Službeni sajt N/FSBiH}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Sezone Premijer lige Bosne i Hercegovine|2026/27]] 6n6mlwo6iutauaxzzixrko43k1tl1h3