Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Raif Dizdarević 0 1656 3923968 3923848 2026-09-04T05:55:06Z ~2026-48124-83 185399 /* Kasniji život i smrt */ 3923968 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Raif Dizdarević | slika = Raif Dizdarević (političar).jpg | alt_slike = | redoslijed = [[Spisak predsjednika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Predsjednik Predsjedništva SFR Jugoslavije]] | vrijeme_na_vlasti = 15. maj 1988 – 15. maj 1989. | prethodnik = [[Lazar Mojsov]] | nasljednik = [[Janez Drnovšek]] | redoslijed2 = [[Spisak predsjednika Bosne i Hercegovine|Predsjednik SR Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti2 = april 1978 – april 1982. | prethodnik2 = [[Ratomir Dugonjić]] | nasljednik2 = [[Branko Mikulić]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1926|12|09}} | mjesto_rođenja = [[Fojnica]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2026|9|2|1926|12|9}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | politička_stranka = [[Savez komunista Jugoslavije|SKJ]] <small>(1943–1991)</small> }} '''Raif Dizdarević''' (9. decembar 1926 – 2. septembar 2026) bio je jugoslavenski i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] političar. Bio je učesnik [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB-a]] od 1943. Bivši je član [[Savez komunista Jugoslavije|SKJ]] od 1943, a od 1945. do 1951. je bio u službi [[Uprava državne bezbjednosti|Upravi državne bezbjednosti]]. 1951. godine stupa u diplomatsku službu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] i obavlja različite uloge u ambasadama SFRJ u [[Bugarska|Bugarskoj]], [[Sovjetski Savez|SSSR-u]] i [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Obavlja dužnost [[Spisak predsjednika Bosne i Hercegovine|predsjednika Predsjedništva SR BiH]] od 1978. do 1982,<ref>{{cite web |title=Evidencija osoba koje su obnašale vodeće partijske i državne dužnosti na različitim razinama u posljednih trideset godina |url=http://hrcak.srce.hr/file/28947 |website=Hrčak |publisher=Portal znanstvenih i društvenih časopisa |language=hr |date=2007 |access-date=20. 2. 2021 |archive-date=4. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204062033/https://hrcak.srce.hr/file/28947 |url-status=dead }}</ref> te predsjednik Savezne skupštine (1982–1983). Od 15. maja 1984. do 30. decembra 1987. je bio Savezni sekretar za inostrane poslove a član [[Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Predsjedništva SFRJ]] od 30. decembra 1987. do 15. maja 1989. Nakon ostavke [[Hamdija Pozderac|Hamdije Pozderca]] iz predsjedništva SFRJ, Dizdarević obavlja dužnost [[Spisak predsjednika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|predsjednika Predsjedništva SFRJ]] od 15. maja 1988. do 15. maja 1989. Bio je brat [[Zija Dizdarević|Zije Dizdarevića]].<ref>{{cite web|url=https://n1info.ba/kultura/a298647-dodjela-nagrada-u-fojnici-za-kraj-and39susreta-zija-dizdarevicandquot/|title=Dodjela nagrada u Fojnici za kraj 'Susreta Zija Dizdarević|date=30 August 2023|publisher=n1info.ba|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709052447/https://n1info.ba/kultura/a298647-dodjela-nagrada-u-fojnici-za-kraj-and39susreta-zija-dizdarevicandquot/|archive-date=9 July 2025|url-status=dead|accessdate=2023-08-30}}</ref> Objavio je memoarsku knjigu "Od smrti [[Josip Broz Tito|Tita]] do smrti Jugoslavije" ({{ISBN|978-9958-10275-2}}) i knjigu uspomena na događaje i ličnosti "Vrijeme koje se pamti" ({{ISBN|9958-703-81-5}}). == Rani život == Dizdarević je rođen u [[Fojnica|Fojnici]] 9. decembra 1926. u bosansko-muslimanskoj porodici,<ref name="google">{{cite book|title=New Times|date=1984|publisher=Newspaper "Trud,"|issn=0206-1473|url=https://books.google.com/books?id=UxYLAQAAMAAJ|access-date=2015-01-07}}</ref> ali nije praktikovao islam od polaska u osnovnu školu.<ref>{{Cite web|last1=Jurilj|first1=Zdenko|last2=Bubalo|first2=Robert|date=9 December 2005|title=Dizdarević: Milošević je trebao biti premijer SFRJ|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/dizdarevic-milosevic-je-trebao-biti-premijer-sfrj-813520|website=[[Večernji list]]|access-date=4 March 2021|archive-date=8 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708130448/https://www.vecernji.hr/vijesti/dizdarevic-milosevic-je-trebao-biti-premijer-sfrj-813520|url-status=live}}</ref> Imao je sedmero braće.{{sfn|Račić|2025}} Tokom [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], neka od njegove braće su uhapšena zbog članstva u [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističkoj partiji]], [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije|Socijalističkoj omladini]] i Progresivnom sindikalnom pokretu.{{sfn|Račić|2025}} Sva sedmorica braće pridružila su se partizanima u [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Drugom svjetskom ratu]].{{sfn|Račić|2025}} Raif se pridružio sa 17 godina.{{sfn|Račić|2025}} Trojica njegove braće, Nusret, Zija i Hasan, ubijeni su tokom rata.{{sfn|Račić|2025}} == Politička karijera == Nakon rata, kao član Komunističke partije, Dizdarević je unaprijeđen na visoke političke funkcije. Od 1945. bio je član [[Uprava državne bezbjednosti|Uprave državne]] [[Uprava državne bezbjednosti|bezbjednosti]]. Kao diplomata, služio je u ambasadama u [[Bugarska|Bugarskoj]] (1951–1954), [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] (1956–1959) i [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] (1963–1967).<ref name="Svjedok histerije">{{cite book |author= Ninoslav Kopač |author-link= Ninoslav Kopač |date=2012|title=Svjedok histerije |publisher=[[Serb Democratic Forum]] |place=[[Zagreb]] |page=240 |isbn=978-953-57313-2-0}}</ref> Bio je pomoćnik [[Miloš Minić|Milošu Miniću]], ministru [[Savezni sekretarijat za vanjske poslove SFRJ|saveznog sekretarijata za vanjske poslove]]. Od aprila 1978. do aprila 1982. bio je [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|predsjednik Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine]], nakon čega je obavljao funkciju predsjednika [[Savezna skupština Jugoslavije|Savezne skupštine Jugoslavije]].<ref name="Svjedok histerije"/> Od 15. maja 1984. do 30. decembra 1987. bio je ministar vanjskih poslova.<ref name="Svjedok histerije"/> Dana 15. maja 1988. postao je [[Spisak predsjednika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|predsjednik Predsjedništva Jugoslavije]], nakon ostavke [[Hamdija Pozderac|Hamdije Pozderca]]. Tokom njegovog mandata kao šefa države, Jugoslavija je imala vanjski dug od preko 21 milijarde američkih dolara i godišnju stopu inflacije od 217 posto.<ref name="nytimes">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/10/19/world/yugoslavia-s-president-says-crisis-harms-the-country-s-reputation.html|title=Yugoslavia's President Says Crisis Harms the Country's Reputation|date=19 October 1988|publisher=select.nytimes.com|access-date=2015-01-07|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920123119/https://www.nytimes.com/1988/10/19/world/yugoslavia-s-president-says-crisis-harms-the-country-s-reputation.html|url-status=live}}</ref> U martu 1989, Dizdarević je morao otkazati putovanje u inostranstvo, u [[Brazil]], [[Urugvaj]] i [[Senegal]], usred nemira u većinski [[Albanci|albanskoj]] pokrajini [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|Kosovo]].<ref>''Yugoslav crisis hits president's foreign tour''. The Glasgow Herald – 11 March 1989.</ref> == Kasniji život i smrt == Dizdarević, koji je pokušao održati jugoslovensku federaciju na okupu, izgubio je svoj politički uticaj početkom jugoslovenskih ratova. Kasnije je živio u Sarajevu i objavio svoje memoare. Objavio je knjigu memoara Od smrti Tita do smrti Jugoslavije (<nowiki>ISBN 978-9958-10275-2</nowiki>) i knjigu sjećanja na događaje i ličnosti V"rijeme koje se pamti" (<nowiki>ISBN 9958-703-81-5</nowiki>). Njegov sin Predrag živi u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], dok kćerka Jasminka živi u [[Beograd|Beogradu]].<ref name="fojnica">{{cite web |url=http://www.fojnica.ba/2009/12/04/znameniti-fojnicani-raif-dizdarevic.html |title=Znameniti Fojničani: Raif Dizdarević |publisher=fojnica.ba |access-date=2015-01-07 |archive-date=14 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214080508/http://www.fojnica.ba/2009/12/04/znameniti-fojnicani-raif-dizdarevic.html |url-status=live }}</ref> Njegov nećak bio je novinar, diplomata i aktivista Srđan Dizdarević.<ref>{{cite web|url=http://www.avaz.ba/clanak/221104/na-gradskom-groblju-bare-sahranjen-srdan-dizdarevic?url=clanak/221104/na-gradskom-groblju-bare-sahranjen-srdan-dizdarevic|title=Na Gradskom groblju Bare sahranjen Srđan Dizdarević|publisher=[[Dnevni avaz]]|date=20 February 2016|accessdate=28 May 2016|archive-date=1 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301052126/http://www.avaz.ba/clanak/221104/na-gradskom-groblju-bare-sahranjen-srdan-dizdarevic?url=clanak/221104/na-gradskom-groblju-bare-sahranjen-srdan-dizdarevic|url-status=live}}</ref> Raif Dizdarević umro je u Sarajevu 2. septembra 2026. u 100. godini života.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Preminuo Raif Dizdarević, bivši predsjednik Predsjedništva SFRJ, imao je 99 godina |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/preminuo-raif-dizdarevic-bivsi-predsjednik-predsjednistva-sfrj-imao-je-99-godina/260902043 |access-date=2026-09-02 |website=Klix.ba |language=hr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 September 2026|title=Preminuo Raif Dizdarević, bivši predsednik Predsedništva SFRJ |url=https://www.danas.rs/svet/preminuo-raif-dizdarevic/ |access-date=2 September 2026 |language=sr-RS}}</ref> == Hronologija == * 1972. postaje pomoćnik saveznog sekretara za inostrane poslove. * 1978–1982. [[Spisak predsjednika Bosne i Hercegovine|Predsjednik Predsjedništva SR BiH]] * 1982–1983. Predsjednik Skupštine SFRJ * 1984–1987. Savezni Sekretar za inostrane poslove * 1987–1989. Član [[Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Predsjedništva SFRJ]] * 1988–1989. [[Spisak predsjednika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Predsjednik Predsjedništva SFRJ]] ==Također pogledajte== * [[Spisak predsjednika Bosne i Hercegovine]] * [[Spisak predsjednika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Spisak predsjednika SFRJ]] ==Reference== {{Refspisak}} === Izvori === * {{citation|last=Račić|first=Milan|title=Raif Dizdarević, dobar čovjek u visokoj politici|date=26 September 2025|publisher=Tacno|url=https://tacno.net/raif-dizdarevic-dobar-covjek-u-visokoj-politici/}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Raif Dizdarević}} {{Predsjednici SFRJ}} {{Predsjednici Skupštine SFRJ}} {{Predsjednici SR Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Dizdarević, Raif}} [[Kategorija:Rođeni 1926.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] [[Kategorija:Biografije, Fojnica]] [[Kategorija:Jugoslavenski državnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Predsjednici Jugoslavije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački partizani]] [[Kategorija:Ambasadori Jugoslavije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački komunisti]] 92esczfbi4n5kq7rmmsr98hx9q961ui Kraljevina Jugoslavija 0 2935 3923970 3900913 2026-09-04T06:14:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923970 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Nije na bosanskom|hrvatskog}} {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca <small>(1918–1929)</small><br />Kraljevina Jugoslavija <small>(1929–1941)</small> | izvorno_ime = Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца<br/>Краљевина Југославија | genitiv = Kraljevine Jugoslavije | razdoblje = [[1918]] - [[1941]] | država_prije1 = Država SHS | država_prije_zastava1 = Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg | država_prije2 = Kraljevina Srbija | država_prije_zastava2 = State Flag of Serbia (1882-1918).svg | država_prije3 = | država_prije_zastava3 = | država_prije4 = | država_prije_zastava4 = | država_prije5 = | država_prije_zastava5 = | država_poslije1 = Nezavisna država Hrvatska | država_poslije_zastava1 = Flag of Independent State of Croatia.svg | država_poslije2 = Nezavisna država Crna Gora | država_poslije_zastava2 = Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg | država_poslije3 = Nedićeva Srbija | država_poslije_zastava3 = Flag of Serbia, 1941-1944.svg | država_poslije4 = | država_poslije_zastava4 = | država_poslije5 = | država_poslije_zastava5 = | zastava = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | grb = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg | uzrečica = ''Jedan narod, jedan kralj, jedna država'' | himna = [[Himna Kraljevine Jugoslavije]]{{Center|[[Datoteka:Himna Kraljevine Jugoslavije.ogg]]}} | karta = Kingdom_of_Yugoslavia_1930.svg | glavni_grad = [[Beograd]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Beograd]] | službeni_jezik = "[[srpskohrvatski jezik|srpsko-hrvatsko]]-[[slovenski jezik|slovenski]]"<ref>Član 3. [[:s:sr:Устав Краљевине Срба, Хрвата и Словенаца (1921)|Ustav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1921.)]]: {{citat|"Službeni jezik Kraljevine je srpsko-hrvatski-slovenački."}}</ref><ref>Član 3. [[:s:sr:Устав Краљевине Југославије (1931)|Ustav Kraljevine Jugoslavije (1931.)]]: {{citat|"Službeni jezik Kraljevine je srpsko-hrvatsko-slovenački."}}</ref><ref name="Busch2004">{{cite book|last1=Busch|first1=Birgitta|last2=Kelly-Holmes|first2=Helen|title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States|url=https://books.google.com/books?id=MlXQ5zKb_VQC&pg=PA26|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-732-9|pages=26 |quote=the official language of the Kingdom was 'Serbo-Croato-Slovenian'}}</ref><ref>{{cite book|title=Entangled Histories of the Balkans: Volume One: National Ideologies and Language Policies|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FGmJqMflYgoC&pg=PA371|year=2013|publisher=Koninklijke Brill NV|isbn=978-90-04-25076-5|page=371|editor1-first=Rumen|editor1-last=Daskalov|editor2-first=Tchavdar|editor2-last=Marinov|chapter=Language and Identity: The Fate of Serbo-Croatian|first=Ronelle|last=Alexander|quote=Now, however, the official language of the new state, the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes, bore the unwieldy name Serbo-Croato-Slovene (''srbsko-hrvatsko-slovenački'' or ''srbsko-hrvatsko-slovenski'').}}</ref> | etničke_grupe = [[Srbi]], [[Hrvati]], [[Slovenci]] i dr. | državno_uređenje = [[Ustavna monarhija]] | vrsta_vlasti = Kralj | godina_prve_vlasti = 1918 - 1921 | vladar_prva_vlast = [[Petar I, kralj Srbije|Petar I. Karađorđević]] | godina_druge_vlasti = 1921 - 1934 | vladar_druga_vlast = [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|Aleksandar I. Karađorđević]] | godina_treće_vlasti = 1934 - 1941 | vladar_treća_vlast = [[Petar II, kralj Jugoslavije|Petar II. Karađorđević]] | nezavisnost = [[1. decembar]] [[1918]]. | nezavisnost_priznato = | površina = 247.542 | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 13.934.038 | stanovnika_godina = 1931 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[jugoslavenski dinar]] <br> ([[jugoslavenska kruna]] - <small> korištena istovremeno sa dinarom do 1922. </small>) | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = | }} '''Kraljevina Jugoslavija''', je bila država koja je obuhvatala dijelove područja današnje [[Slovenija|Slovenije,]] [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Sjeverna Makedonija|Sjeverne Makedonije]], [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nastala je 1. decembra 1918. pod imenom '''Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca''', a zvanično je prestala postojati uspostavom [[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratske federativne Jugoslavije]] 1945. Odlukama [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugog zasjedanja AVNOJ-a]], održanog u [[Jajce|Jajcu]] 29. novembra 1943. Kraljevina Jugoslavija raspala se početkom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], napadom [[Nacistička Njemačka|Trećeg Rajha]] i sila [[Trojni pakt|Trojnog pakta]] 6. aprila 1941, te završetkom [[Aprilski rat|Aprilskog rata]], potpisivanjem kapitulacije 17. aprila u [[Sarajevo|Sarajevu]]. == Historija == {{Glavni|Historija Jugoslavije}} ==== Nazivi države ==== Kraljevina Jugoslavija je nekoliko puta kroz svoju historiju mijenjala naziv: * Odgovorom [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|regenta Aleksandra]] [[Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba|Narodnom vijeću Slovenaca, Hrvata i Srba]] na odluku o ujedinjenju sa [[Kraljevina Srbija|Kraljevinom Srbijom]] proglašena 1. decembra 1918. prva Jugoslavija pod nazivom ''Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca''.<ref name="akt">[http://www.arhivyu.gov.rs/active/sr-cyrillic/home/glavna_navigacija/leksikon_jugoslavije/konstitutivni_akti_jugoslavije/prvodecembarski_akt.html Prvodecembarski akt — Proklamovanje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312171812/http://arhivyu.gov.rs/active/sr-cyrillic/home/glavna_navigacija/leksikon_jugoslavije/konstitutivni_akti_jugoslavije/prvodecembarski_akt.html |date=12 Mart 2016 }}, Arhiv Jugoslavije, Konstitutivni akti Jugoslavije</ref> * [[Vidovdanski ustav]] od 28. juna 1921. naziva novu državu ''Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca'',<ref>[[Vidovdanski ustav|Ustav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1921]], Odeljak -{VII}-: Opšte odredbe, Član 1.</ref> pa je taj naziv uobičajeniji nego prvi. * Dana 3. oktobra 1929. objavljen je ''Zakon o nazivu i podjeli Kraljevine na upravna područja'', čime je proglašena ''Kraljevina Jugoslavija''.<ref>[[Politika (novine)|Politika]], br. 7.694 od petka 4. oktobra 1929, naslovna strana.</ref> ==== Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca ==== [[Datoteka:Izjav1.jpg|thumb|left|200px|[[Krfska deklaracija]] od 20. maja 1917. (prva stranica na slici) bila je jedan od temelja formiranja buduće zajednice Države SHS i Kraljevine Srbije]] Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca naziv je za monarhiju koja je obuhvatala područja dijelova današnje [[Slovenija|Slovenije]] i [[Hrvatska|Hrvatske]], te [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], [[Srbija|Srbiju]], [[Crna Gora|Crnu Goru]], [[Kosovo]] i [[Sjeverna Makedonija|Makedoniju]]. Nastala je 1. decembra 1918.<ref>Hrvoje Matković "Povijest Jugoslavije" {{ISBN|953-6308-12-6}} s 63</ref> a prestala postojati promjenom imena u Kraljevina Jugoslavija, 6. januara 1929. Iako su predstavnici [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba|Države SHS]], na čelu sa [[Svetozar Pribićević|Svetozarem Pribićevićem]], prije upućivanja u [[Beograd]] od Narodnog vijeća Države SHS dobili dokument ''[[Naputak o ujedinjenju Države SHS sa Kraljevinom Srbijom|Naputak]]'' kojim se uslovljava ujedinjenje Države SHS s Kraljevinom Srbijom okupljanjem ustavne skupštine koja će dvotrećinskom većinom odlučiti buduće uređenje države, dolaskom u Beograd, pod dojmom nasilnog pristupa Crne Gore Srbiji, te samovoljni izlazak [[Bačka|Bačke]], [[Banat]]a i [[Baranja|Baranje]] i [[Srem]]a, koji je bio pod srpskom vojnom kontrolom do izglasavanja ujedinjenja iz sastava Države SHS i priključenje Srbiji, bojeći se italijanske okupacije [[Dalmacija|Dalmacije]] i [[Istra|Istre]] te socijalnih nemira, biva odbačen "Naputak" i napisana "[[:s:Hrvatska na mučilištu/Adresa »Narodnog vijeća SHS«|Adresa]]" dokument o bezuvjetnom ujedinjenju Države SHS i Kraljevine Srbije. Delegacija, koju je predvodio Pribičević, predstavila je [[regent]]u [[Aleksandar I. Karađorđević|Aleksandru]], koji je zastupao tada bolesnoga [[Petar I, kralj Srbije|oca Petra I]], "Adresu". Dokument je pročitao potpredsjednik Narodnog vijeća, [[Ante Pavelić (stariji)|dr. Ante Pavelić]], a regent ju je ratifikovao 1. decembra 1918, proglasivši tako novonastalo ''Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca''. [[Kraljevina Crna Gora]] se priključila Kraljevini Srbiji odlukama tzv. [[Podgorička skupština|Podgoričke skupštine]] održanoj od 24-29. novembra 1918. Novonastala država bila je bez Ustava, a sva vlast je bila koncentrisana u rukama regenta Aleksandra ([[Apsolutna monarhija|apsolutizam]]) i beogradskoga dvora ([[centralizam]]). U Crnoj Gori je 7. januara 1919 izbila tzv. [[Božićna pobuna]], žestoka oružana pobuna, koja je kao jedan od ciljeva imala i obnovu [[Kraljevina Crna Gora|Kraljevine Crne Gore]]. Kralj je sam sastavljao vlade, a represije režima protiv političkih neistomišljenika bile su česte i okrutne (čak je i [[Svetozar Pribićević]], kao Ministar unutrašnjih poslova, djelovao protiv političara s kojima je nekad radio u Narodnom vijeću SHS). Narodna skupština nije se sastajala, a službeni Beograd je sve dekrete i zakone donosio preko [[obznana]], odnosno kraljevih samodonesenih odluka. Jasno da je takva politika izazivala burne reakcije i stvarala sve veću opoziciju protiv režima. Prva reakcija došla je već 2. decembra 1918, dakle samo dan nakon ujedinjenja, u obliku [[Proglas Hrvatske stranke prava|Proglasa HSP-a]] u kojem se protivi načinu ujedinjenja pozivajući se na ranije [[Majska deklaracija|Majsku]] i [[Krfska deklaracija|Krfsku deklaraciju]], dogovore Narodnoga vijeća SHS, ali i činjenicu da Hrvatski sabor nikada nije ratifikovao "Adresu". Sljedeći veliki izljev nezadovoljstva dogodio se 5. decembra 1918. Na trgu u [[Zagreb]]u su se, tokom prijepodneva, okupile pristalice Kraljevstva na skupu u čast novoj državi na kojem su se, između ostalog, mogle čuti i brojne antihrvatske parole. Hrvatski narod, nezadovoljan policijskom tolerancijom takvog ponašanja, poslijepodne održao je sličan skup na kojem je kritizirao Kraljevstvo. Međutim, reakcija policije bila je drugačija. Naime, za razliku od prijepodneva, policija je napala okupljene građane, ranila, uhapsila i odnijela nekoliko života, čime je, prvi put, demonstrirana sila beogradskog dvora nad političkim protivnicima. Taj događaj poznat je kao ''[[Decembarske žrtve 1918.|Decembarske žrtve]].'' Srpska hegemonija ogledala se i u privrednom smislu. Iako su [[Austro-ugarska kruna|krune]] bile približno jednakog omjera sa [[Srpski dinar|dinarom]] (1:1), a cijeli zapadni dio zemlje koristio je krune, službeni Beograd ubrzo je izdao zakon kojim je omjer razmjene bio 4:1 u korist dinara. Godine 1919, italijanski iredentistički pjesnik i rani ideolog [[fašizam|fašizma]], [[Gabriele d'Annunzio]] okuplja [[arditi|ardite]], vojne veterane iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], i u čamcima vesla do [[Rijeka (grad)|Rijeke]], koju 12. septembra 1919. okupira i uspostavlja [[Italijanska uprava za Kvarner|italijansku upravu]]. Bila je to prva otvorena fašistička invazija na neku zemlju u međuratnom periodu, a rezultirala je velikim negodovanjem vlasti Kraljevstva SHS. Apeli međunarodnoj zajednici rezultirali su sklapanjem [[Rapallski ugovor|Rapallskog ugovora]] 1920. kojim je Kraljevstvo dobilo upravo nad okolinom grada, a Rijeka je postala [[Slobodna država Rijeka|slobodna država]]. "[[Jadransko pitanje]]" koje je tada nastalo bit će razrješeno tek 1924. sklapanjem [[Rimski ugovor (1924.)|Rimskog ugovora]] 1924, kojim je Rijeka pripala [[Kraljevina Italija|Italiji]], a okolina grada Kraljevini SHS. Prva veća politička kriza nove države nastaje kao posljedica ne imanja ustava. Naime, u tri godine postojanja, situacija se nije načelno promijenila - Ustava koji bi potvrdio državno uređenje nije bilo, a kralj je i dalje provodio samovladu obilježenu znatnim represijama protiv političke opozicije. Uz [[HRSS]] i [[HSP]] (koje su se 1921. ujedinile u [[Hrvatski blok (1921.)|Hrvatski blok]]), kao nova, značajna opozicija hegemoniji beogradskog dvora, javlja se i novoosnovana [[Komunistička partija Jugoslavije]]. Osnovana u [[Vukovar]]u 1919, stranka je bila jedna od rijetkih svejugoslavenskih stranaka (dakle, uključivala je članove iz cijele zemlje), a njen program bazirao se na kombinaciji boljševizma, [[lenjinizam|lenjinizma]] i uspostavi sovjetske republike po uzoru na [[Ruska SFSR|Rusku SFSR]]. Kao stranka koja je postajala izuzetno popularna, počela je predstavljati veliku prijetnju režimu (u jednom trenutku bila je treća stranka po jačini, iza [[DS]]-a i [[Radikalna stranka|radikala]]), tako da je ubrzo, već 1920, pala pod [[Obznana|Obznanu]]. Naime, ministar unutrašnjih poslova, [[Milorad Drašković]], donio je Obznanu (koja će kasnije postati rigorozni [[Zakon o zaštiti države]]) kako bi osigurao državu od onih koji je žele srušiti - ''de jure'', ona je omogućavala brojna prava i slobode i bila je usmjerena isključivo protiv onih koji ruše državu (odnosno, komunista), ali je ''de facto'' bila primjenjivana na sve one koji su javno izražavali svoje nezadovoljstvo režimom. Iako su od tog trenutka djelovali tajno (što im je pomoglo prilikom [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB]]-a), komunisti su i dalje bili aktivni, a jedan od prvih odjeka bilo je ubistvo ministra Draškovića u [[Delnice|Delnicama]] 1921, kojeg je izvršio komunistički omladinac [[Alija Alijagić]]. Komunisti tako djeluju u ilegali, a [[HRSS]] i ostale opozicijske stranke bore se za svoja prava u Narodnoj skupštini. ==== Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca ==== [[Datoteka:Vidovdanski ustav.jpg|200px|thumb|Kontroverzni [[Vidovdanski ustav]] naišao je na veliko osporavanje, posebno na području Hrvatske i Slovenije.]] Godine 1921. saziva se posebna Narodna skupština sa ciljem donošenja novog ustava. Iako je već ranije određeno kako će se ustav i državno uređenje donijeti dvotrećinskom većinom, prilikom izglasavanja ustava došlo je do znatnih problema. Naime, tokom Ustavne skupštine, hrvatski predstavnici odbijaju pozdraviti srpskog regenta Aleksandra kao vladara nove države smatrajući da bi tako priznali Petra za svog kralja. Insistiranje srpskih zastupnika na pozdravu rezultira hrvatskim napuštanjem Ustavotvorne skupštine. Kako je HRSS-u pristup zabranjem pod opravdanjem da u nazivu prejudiciraju državno uređenje te kao takvi ne mogu pristupiti skupštini, srpski zastupnici donose novi centralistički ustav po principu 50% plus jedan glas pošto je bilo nemoguće okupiti dvotrećinsku većinu. Ustav je izglasan uz malen broj glasova protiv, a službeno je donesen 28. juna 1921, na [[Vidovdan]], zbog čega se i naziva [[Vidovdanski ustav]]. Tom odlukom koja je protivna "Naputku" Narodnog vijeća Države SHS posijano je sjeme svih budućih problema. U augustu iste godine umire kralj [[Petar I, kralj Srbije|Petar I. Karađorđević]], a nasljeđuje ga, sada i službeno kralj (iako je i kao regent, ''de facto'' vodio državu od njenog osnivanja), [[Aleksandar I. Karađorđević]]. Ime države promijenjeno je u '''Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca''', a podijeljena je na 33 [[oblast]]i. Međutim, problemi nisu riješeni. Naime, Vidovdanski ustav bio je izuzetno centralistički nastrojen, a svu vlast davao je kralju i nasljednoj dinastiji [[Karađorđevići|Karađorđevića]]. Iako je institucija Predsjednika vlade postojala, njegove ovlasti su, u odnosu na kraljeve, bile neznatne. Naime, zanimljiv je podatak kako je u periodu od 1921. do 1929. došlo do 23 promjene vlade, a od svih tih, samo su 2 zahtjeva došla od Narodne skupštine, a ostalu 21 promjenu inicirao je sam kralj (naravno, neki premijeru su ostali i nakon promjena vlade). Izbori u novoj kraljevini održavali su se svake 2 godine (1923, 1925. i 1927.), a glavna konkurencija dominantnoj [[Narodna radikalna stranka|Narodnoj radikalnoj stranci]] (koja je po broju zastupnika prestigla i [[DS]]), bio je [[Stjepan Radić|Radićev]] [[HRSS]]. Radić se [[1923]]. ujedinio sa [[Slovenska ljudska stranka|Slovenskom ljudskom strankom]] [[Anton Korošec|Antona Korošeca]] i [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|Jugoslavenskom muslimanskom organizacijom]] [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]] kako bi sklopio parlamentarnu koaliciju koja bi mogla parirati [[Nikola Pašić|Pašićevim]] radikalima. Kako bi razbio koaliciju, a istovremeno dobio povjerenje Narodne skupštine, Pašić šalje delegata na pregovore s trojicom stranačkih čelnika. Kada im je ovaj obećao privilegije za njih i njihove stranačke kolege (što su čak dobili i napismeno), Radić, Korošec i Spaho daju povjerenje Pašiću, ali se pozivaju na obećanja zajamčena dokumentom. Međutim, Nikola Pašić nije ispunio obećanja. Stjepan Radić tada odlazi u [[Evropa|Evropu]] gdje apelira kod stranih vlasti za pomoć, a 1924. uključuje HSS u [[Seljačka internacionala|Seljačku internacionalu]]. Po njegovom povratku, biva zatvoren, a stranka zabranjena zbog afilijacije sa komunistima (naime, nisu svi članovi HSS-a odobravali Radićev potez). Politika ometanja koju je provodio HSS morala je pasti, tako da je 27. marta 1925, pred samim kraljem, [[Pavle Radić]] pročitao proglas kojim HSS priznaje ustav i državno uređenje, a ujedno i odustaje od republikanskog uređenja. HSS od tada zastupa politiku federalizma. Ubrzo nakon, Radić biva pušten iz zatvora, a HSS ulazi u koaliciju sa radikalima (tzv. "R-R vlada - Radić-radikali vlada") u kojoj Radić vrši funkciju ministra prosvjete, a manji broj članova HSS-a ulazi u vladu kao ministri bez portfelja. Koalicija dvaju politički polariziranih stranaka nije dugo opstala i Radić ubrzo napušta vladu i vraća se u opoziciju. Tada se Radić, što je bilo veliko iznenađenje za Državu, približava bivšem političkom oponentu [[Svetozar Pribićević|Svetozaru Pribićeviću]]. Naime, Pribičević je već ranije istupio iz [[DS]]-a i osnovao [[SDS]], a shvatio je kako se prisilni unitarizam ne smije provoditi te kako je federalno uređenje jedina moguća solucija za krizu u zemlji. Dvojica stranačkih čelnika 10. novembra 1927. osnivaju [[Seljačko-demokratska koalicija|Seljačko-demokratsku koaliciju]], savez HSS-a i SDS-a, kojoj su na čelu bili upravo Radić i Pribićević. Nova koalicija predstavljala je ozbiljne probleme Vladi u [[Beograd]]u, posebno jer više nisu mogli ostvarivati potrebnu većinu. [[Datoteka:Atentat u skupstini.JPG|300px|thumb|[[Atentat u Narodnoj skupštini 1928]]. bio je pokretač dotad neviđene političke krize u Kraljevini koja će, ubrzo, rezultirati uvođenjem kraljeve diktature.]] Međutim, radikali su našli rješenje i za tu političku krizu. Radićevi kritički istupi u Narodnoj skupštini rezultirali brojnim prijetnjama, od kojih je značakna bila ona srpskog zastupnika [[Čedo Radović|Čede Radovića]], osobe bliske ministru financija. Usprkos prijetnjama i upozorenjima, Radić je 20. juna [[1928]]. odlučio otići na Narodnu skupštinu. [[Puniša Račić]], radikalni zastupnik i član organizacije [[Bela ruka]], unio je svoj [[revolver]] u Narodnu skupštinu (što je bilo protivzakonito) i čekao priliku. Kada je HSS-ov zastupnik [[Ivan Pernar]] oštro kritizirao Račića, dok je ovaj bio za govornicom, Račić je izvadio revolver i počeo pucati po HSS-ovcima. [[Đuro Basariček]] i [[Pavle Radić]] poginuli su na mjestu, dok se [[Ivan Granđa]], [[Ivan Pernar]] i, glavna meta, [[Stjepan Radić]] izvlače s ozljedama. Radić, kojem je metak završio u trbuhu, biva operiran u [[Beograd]]u, nakon čega se vraća u Zagreb. Puniša Račić je zatvoren, ali je u zatvoru dobio kraljevski tretman, čime je još jednom demonstrirana okrutnost beogradskog režima. Sprovodi Basaričeku i Pavlu Radiću bili su i jasna prilika za izražavanje nezadovoljstva hrvatskog naroda. Iako je preživio atentat, Stjepan Radić, glavna opozicijska ličnost ovog perioda, preminuo je 8. augusta 1928. u [[Zagreb]]u od posljedica ranjavanja. Demonstracije na njegovom sprovodu bile su znatno veće nego na onom Basaričeka i Pavla Radića. SDK tada službeno odbija učestvovati u radu Narodne skupštine, a politička kriza u zemlji se pogoršava. ==== Kraljevina Jugoslavija ==== [[Datoteka:Kralj aleksandar1.jpg|lijevo|mini|200px|Objavljena preko Radio Beograda, [[Šestojanuarska diktatura]] kralja [[Aleksandar I. Karađorđević|Aleksandra I.]] isprva je dočekana s odobravanjem, ali se kasnije pokazala kao nastavak dotadašnje dvorske politike.]] [[Atentat u Narodnoj skupštini 1928.]] donio je još veće probleme u Kraljevini SHS, a kriza se toliko produbila da je morao reagirati morao sam kralj. Dana 6. januara 1929, preko [[Radio Beograd]]a objavio je ukidanje Narodne skupštine i svih stranaka, uveo je diktaturu, koju će historija pamtiti kao [[Šestojanuarska diktatura]], a sve je to opravdao krizom koju parlamentarci nisu uspjeli riješiti - između Kralja i naroda od tog trenutka posrednika nije smjelo biti. Nekoliko mjeseci potom, kralj Aleksandar donosi novi Zakon o nazivu i podjeli države kojim će ime države promijeniti u Kraljevina Jugoslavija, provodeći, tako, geslo ''"Jedan narod, jedan kralj, jedna država"'', a istu će podijeliti na 9 [[banovina]] i grad [[Beograd]]. Ukinute su bilo kakve nacionalne posebnosti, a stvorena je, što i jest bilo jedno od izvornih ideja Karađorđevića, jugoslavenska nacija sa jugoslavenskim jezikom kao službenim. Iako je dobar dio političara, posebno hrvatskih (njih je predvodio dr. [[Vladko Maček]], nasljednik Stjepana Radića na čelu SDK), pozdravio uvođenje diktature, smatrajući ju boljim rješenjem od Vidovdanskog ustava i novom prilikom za ujednačavanje odnosa, proglašenje iste dovelo je, zapravo, do eskalacije nasilja protiv unutrašnjih neistomišljenika, što je samo povećalo spiralu stvorenu još 1918. godine. U državnom pokušaju razbijanja albanskih, hrvatskih, makedonskih i slovenskih pokreta hrvatske žrtve će postati najpoznatije. Među istaknutim žrtvama ističu se [[Josip Predavec]], HSS-ov zastupnik ubijen nedugo nakon izlaska iz zatvora, [[Đuro Đaković]], jedan od visokopozicioniranih dužnosnika još uvijek ilegalne KPJ i [[albanologija|albanolog]] i pisac, pravaš [[Milan Šufflay]], koji je ubijen usred Zagreba. Šufflayjevo ubistvo posebno je odjeknulo u svijetu, posebno zbog naknadnog zataškavanja od strane vlasti na ponašanje beogradske vlasti pismom su reagovali, između ostalih, i [[Albert Einstein]] i [[Heinrich Mann]].<ref>[http://www.matica.hr/MH_Periodika/vijenac/1999/149/html/esej/12.htm Vijenac br.149/1999.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323014305/http://www.matica.hr/MH_Periodika/vijenac/1999/149/html/esej/12.htm |date=23 Mart 2012 }} Djelo dostojno pozornosti</ref><ref>[http://www.croatianhistory.net/etf/nyt.html]</ref><ref>[http://www.croatianhistory.net/etf/raditch.pdf PDF]</ref> Atentat je pokušan i na pravaša [[Mile Budak|Milu Budaka]], dok je [[Vladko Maček]] izbjegao smrt, ali je dobar dio vremena proveo u zatvoru. Godine 1932, [[Ustaše]], koje je još od 1928. vodio [[Ante Pavelić]] kao tajni, revolucionarni ogranak [[HSP]]-a kojemu je cilj stvaranje samostalne Hrvatske, podižu [[Lički ustanak|ustanak]] u [[Lika|ličkom]] selu [[Brušane]]. Ustanak je bio izveden poprilično traljavo, tako da je ugušen bez većih problema, ali bio je ovo prvi javni istup [[UHRO]]-a, koji je tada već imao jasno definirane političke ciljeve. Iako je [[Ante Pavelić]] već 1928. ''in absentia'' osuđen na smrt od strane Suda za zaštitu države, djelovanje ustaša u inozemstvu bilo je poprilično plodonosno (kasnije će se to, doduše, pokazati kao problem, jer će te iste ustaše, na temeljima [[fašizam|fašizma]] i [[nacizam|nacizma]], voditi genocidnu i diktatorsku [[NDH]]). Osim individualnih atentata, događali su se i neki kolektivni pokolji kao što su [[Sibinjske žrtve|Sibinjske]], [[Senjske žrtve|Senjske]]. Godine [[1932]], Kraljevina Jugoslavija dolazi na rub rata sa Italijom nakon [[trogirski incident|Trogirskog incidenta]] od 1. decembra [[1932]]. (tom su prigodom pripadnici Sokola Kraljevine Jugoslavije u [[Trogir]]u uništili ili teško oštetili čak osam starih mletačkih lavova) i još nekoliko incidenata.<ref>[http://hrcak.srce.hr/file/29653 Časopis za suvremenu povijest br.2/2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118061954/http://hrcak.srce.hr/file/29653 |date=18. 11. 2011 }} Trogirski incident od 1. decembra 1932. i mletački lav svetog Marka kao simbol “talijanstva” istočne obale Jadrana]</ref>. Iako je situacija u zemlji bila daleko od idealne, krajem [[1931]]. dolazi do blagog smirivanja, tako da kralj Aleksandar, 3. septembra [[1931]]. donosi [[Oktroirani ustav]] kojim je ponovo vraćen parlamentarizam, a iste su godine raspisani izbori. Prorežimske stranke ujedinjene su u jedinstvenu [[Jugoslavenska nacionalna stranka|Jugoslavensku nacionalni steranku]] ([[JNS]]) koji je vodio general [[Petar Živković]], predsjednik vlade u vrijeme diktature i zapovjednik Kraljevske garde. Iako su izbori raspisani, oni su bili javni i za pristupanje izborima bio je potreban dovoljan broj potpisa iz određenih kotara, zbog čega su mnoge stranke, uključujući i [[SDK]], bojkotirale ove izbore, što je, jasno, rezultiralo pobjedom JNS-a. Kada je postalo izvjesno da ni kraljevska diktatura ne dovodi do poboljšanja, opozicioni političari iz Hrvatske ([[HSS]], [[HSP]], [[HFSS]]), koje predvode [[Vladko Maček]] (HSS), [[Mile Budak]] (HSP) i [[Ante Trumbić]] (HFSS), okupljaju se u Zagrebu i donose zajednički protestni dokument znan kao [[Zagrebačke punktacije]] ([[1932]]). Pozivajući se, ponovo, na [[Krfska deklaracija|Krfsku]] i [[Ženevska deklaracija|Ženevsku deklaraciju]], zahtijevaju federalno uređenje i daljnje dogovore. Zagrebačke su punktacije potakle i niz drugih dokumenata, tako da u kratkom roku izlaze i [[Novosadske punktacije|Novosadske]] i [[Sarajevske punktacije|Sarajevske]] i [[Ljubljanske punktacije]]. Kako je službeni Beograd punktacije proglasio protudržavnima, one su postale nevažeće, a zanimljivo je kako je od svih potpisnika, samo Maček završio, iako nakratko, u zatvoru. [[Datoteka:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|frame|Snimak Marsejskoga atentata danas je jedan od najvažnijih i najstarijih dostupnih snimaka od posebne historijske važnosti.]] Ipak, problemi su se i dalje gomilali. Iako je raniji pokušaj u Zagrebu propao, planovi za ubistvo kralja Aleksandra nisu prestali i kralj je bio upozoren kako će izvan Jugoslavije biti u velikoj opasnosti. Usprkos svemu, kralj je na brodu "Dubrovnik" otputovao u [[Marseilles]] na dogovoreni sastanak s francuskim Ministrom vanjskih poslova [[Louis Barthou|Louisom Barthouom]] kako bi dogovorio bolju suradnju dvije zemlje. Ipak, tokom vožnje ulicama, [[Vlado Černozemski]], pripadnik [[VMRO]]-a, ispalio je nekoliko metaka u kralja iz naposredne blizine, a tokom pucnjave je poginuo i ministar Barthou. [[Marsejski atentat]] od 9. oktobra [[1934]]. okončao je Aleksandrovu vladavinu, a velik teret osvete pao je na ustaše. Naime, ubrzo je otkrivena upletenost ustaša u planirani atentat, tako da su brojni ustaški kampovi po svijetu pozatvarani, a čelnici uhićeni (Pavelić je boravio u zatvoru u [[Torino|Torinu]]). [[Datoteka:Prince Paul of Yugoslavia.jpg|lijevo|mini|180px|Predsjednik Namjesništva i regent bio je, nakon atentata, Aleksandrov rođak [[Pavle Karađorđević]], koji je prijestolje preuzeo do punoljetnosti Aleksandrovog sina, [[Petar II. Karađorđević|Petra II.]]]] Kako je prestolonasljednik [[Petar II. Karađorđević|Petar II.]] još uvijek bio maloljetan, vlast je, kao regent, preuzeo [[Pavle Karađorđević]], sin [[Arsen Karađorđević|Arsena Karađorđevića]]. Princ Pavle postat će regent i uspostavit će tročlano [[Namjesništvo]] kojeg će, uz [[Ivo Perović|Ivu Perovića]], bana Savske banovine, i [[Radenko Stanković|Radenka Stankovića]], profesora medicine iz Beograda, i voditi. Namjesništvo će, postepeno, dovesti do popuštanja diktature, ali tu priliku vide srpske vjerske vođe koji šire ideje i mržnju prema hrvatskom narodu koja rezultira ubijanjem hrvatskih seljaka i paljenjem sela. Dobro prikriveni motivi i lažni izvještaji rezultiraju daljnjim djelovanjem Ustaša i hrvatske mržnje prema Srbima što će kasnije rezultirati zločinima u NDH. Naime, nakon pada [[Bogoljub Jevtić|Jevtićeve]] vlade, dolazi, pod pritiskom [[Francuska|Francuske]] i [[Engleska|Engleske]], do rješavanja tzv. [[Hrvatsko pitanje|hrvatskog pitanja]]. Prva kriza koja je riješena bila je [[Konkordatska kriza]]. Naime, pregovori oko stvaranja [[konkordat]]a između Kraljevine Jugslavije i [[Vatikan]]a trajali su već neko vrijeme, a dokument je, konačno, potpisan [[1935]]. za vrijeme nadbiskupa [[Antun Bauer (biskup)|Antuna Bauera]]. Međutim, iako je dokument potpisan, protesti i snažna opozicija pravoslavnih svećenika, koji su tvrdili kako se Hrvatima time daje prevelika autonomija, rezultirali su time da konkordat nikada nije ratificiran. Sljedeći dio hrvatskog pitanja bio je politički status Hrvatske. Naime, nakon smjene Jevtića, za premijera je postavljen [[Milan Stojadinović]], vođa [[Jugoslavenska radikalna zajednica|Jugoslavenske radikalne zajednice]] ([[JRZ]] ili popularno "jereza" - sačinjavale su je [[JNS]], [[JMO]] i [[SLS]]). Stojadinović, doduše, počinje pregovore s Vladkom Mačekom oko statusa Hrvatske, ali za njegova mandata ([[1935]]. - [[1939|39.]]), oni neće biti završeni. Godine [[1939]], knez Pavle smijenjuje Milana Stojadinovića i imenuje [[Dragiša Cvetković|Dragišu Cvetkovića]] za novog predsjednika vlade. Kako su pregovori Stojadinović-Maček bili neuspješni, novi predsjednik vlade započinje nove pregovore koji su 26. augusta [[1939]]. razultirali potpisivanjem [[Sporazum Cvetković–Maček|Sporazuma Cvetković–Maček]] i osnivanjem [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]]. [[Datoteka:BanHrvatska1939.gif|desno|mini|220px|[[Banovina Hrvatska]] bila je velik presedan jugoslavenske vlasti.]] [[Banovina Hrvatska|Banovina]] je zapravo bila "država u državi", a obuhvatala je teritoriju bivše [[Savska banovina|Savske]] i [[Primorska banovina|Primorske banovine]] (uz dijelove današnje [[BiH]]). Imala je sudsku, zakonodavnu i upravno autonomiju u odnosu na Beograd, a za (prvog i posljednjeg) bana izabran je [[HSS]]-ovac [[Ivan Šubašić]]. Taj neviđeni presedan, kojeg je knez Pavle opravdao članom 116. jugoslavenskog ustava, izazvao je burne reakcije širom zemlje. Srpski političari su se pobunili jer su smatrali da takav presedan Hrvatima daje privilegiran položaj i ruši ideje jugoslavenstva koje je država provodila, dok su neki hrvatski političari, predvođeni [[HSP]]-om, smatrali kako je ovo samo obmana i kako je jedina moguća solucija potpuna samostalnost Hrvatske. Kako bilo, protesti su ubrzo prestali, a situacija u zemlji ponovo se pogoršala u nadolazećem periodu. Dana 1. septembra [[1939]], [[Adolf Hitler]] započinje [[Invazija Poljske (1939.)|napad na Poljsku]], čime započinje [[Drugi svjetski rat]] u kojeg će se i Kraljevina Jugoslavija ubrzo priključiti. [[Datoteka:Ivan Subasic.jpg|frame|[[HSS]]-ov [[Ivan Šubašić]] imenovan je za posljednjeg hrvatskog bana, a kasnije će u vladi DFJ vršiti i funkciju Ministra vanjskih poslova.]] [[Datoteka:Axis occupation of Yugoslavia, 1941-43.png|mini|desno|Podjela Jugoslavije, 1941.-1943.]] [[Datoteka:Axis occupation of Yugoslavia, 1943-44.png|mini|desno|Podjela Jugoslavije, 1943.-1944.]] Kraljevina Jugoslavija svakako je bila važna strateška tačka i za [[Saveznici u Drugi svjetski rat|Saveznike]] i za [[Sile Osovine]] tako da su se i jedna i druga frakcija borile oko pridobivanja Jugoslavije za saveznika. Iako su [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Francuska]] bile tradicionalne jugoslavenske saveznice, za vrijeme premijera Stojadinovića došlo je do približavanja Jugoslavije [[Treći Reich|Trećem Reichu]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevini Italiji]]. Na kraju, pod primamljivim obećanjima, Kraljevina Jugoslavija pristupa [[Trojni pakt|Trojnom paktu]] 25. marta [[1941]]., manje od godinu dana nakon što je, u septembru 1940, formiran. Međutim, dobar dio jugoslavenskog naroda, kao i međunarodna scena, nisu odobravali ovaj potez taku da su [[UK|Britanci]] ubrzo dali podršku [[Vojni puč od 27. marta 1941.|državnom udaru]] koji je izveden u noći s [[26. mart|26.]] na [[27. mart]] [[1941]]. Namjesništvo je ukinuto, a premijeru Cvetkoviću oduzet je mandat. Maloljetni kralj [[Petar II.]] proglašen je za punoljetnu osobu čime preuzima prijestolje, iako nije ni krunjen ni miropomazan, a za predsjednika vlade izabran je general [[Dušan Simović]]. Simovićeva je vlada najavljivala razvrgavanje Trojnog pakta, ali do toga čina nikad nije došlo zbog pritiska i otovrene prijetnje Trećeg Rajha. Umjesto toga, Simovićeva vlada nije razvrgnula sporazum, nadajući se da će tako izbjeći njemačku okupaciju i spasiti monarhiju. == Unutrašnja politika == Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca bila višenacionalna, priznati status naroda imali su samo [[Srbi]], [[Hrvati]] i [[Slovenci]] s tvrdnjom da su to "tri plemena istog naroda". Premda je deklarativno [[Kraljevina SHS]] bila ustavna monarhija, [[Vidovdanski ustav]] od 28. jula [[1921]]. ozakonio je srpski hegemonizam, unitarizam i centralizam. Sistem je obilježio i žandarmerijski teror nad političkim protivnicima, komunistima i pro-ljevičarskim strankama, republikanskim strankama te hrvatskom opozicijom. Opseg tog terora se kretao od verbalnih prijetnja preko organizacija koje su bile produžena režimska ruka ([[ORJUNA]] i sl.), fizičkih ugroza sve do ubistava. {{Citat|...Osobe koje preuzimaju vodeće funkcije u Hrvatskoj uglavnom su iz uže Srbije i ne poznaju upravu u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji koja je izgrađivana desetljećima pa korupcija i vladavina žandarmerije, a osobito nepridržavanje postojećih zakona i propisa u Hrvatskoj, izazivaju veliko nezadovoljstvo koje se pretvaralo u krizu. Rješenja koja je donosila srpska vlast bila su zasnovana na francuskom sistemu i nisu odgovarala upravnom sistemu Hrvatskoj koji je bio izgrađen prema njemačkom uzoru te je dolazilo do stalnih nesuglasica, odnosno korak naprijed značio je deset koraka unatrag. (...) sistem zasnovan na poštenju prestao je funkcionirati, a prednost su dobili snalažljivost, veze i korupcija. Izgubila se pravna, a provođenjem agrarne reforme divljim načinom, i materijalna sigurnost. (...) poslovanje s Evropom otežano je zbog toga što izvoznice za izvoz robe u Srednju Evropu odobrava Beograd pa upravo u tom vremenu upravni organi otvaraju vrata korupciji i podmićivanju, pojavama koje su do 1914. bile u Hrvatskoj slabo razvijene... ([[Mira Kolar-Dimitrijević|Mira K. Dimitrijević]], «Hrvatska u prvoj Jugoslaviji – bitne značajke položaja», u: Hrvatska politika u XX. stoljeću, Matica hrvatska, Zagreb, 2006., 193, 194, 198.).''<ref>http://hakave.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7265:protuhrvatske-i-protukatolike-lai-medijskih-jurinika&catid=138:davor-dijanovi&Itemid=76 (preuzeto 2. decembra 2010.)</ref>}} === Kraljevi === * [[Petar, kralj Srbije|Petar I.Karađorđević]] (1918–1921) ** regent Aleksandar I Karađorđević (1918–1921) * [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|Aleksandar I Karađorđević]] (1921–1934) * [[Petar II, kralj Jugoslavije|Petar II Karađorđević]] (1934–1945) ** Namjesništvo (1934–1941) *** Princ [[Pavle Karađorđević]] (1934–1941) *** Ivan Perović (1934–1941) *** Radenko Stanković (1934–1941) === Premijeri === * [[Stojan Protić]] (1918–1919) * [[Ljubomir Davidović]] (1919–1920) * [[Stojan Protić]] (1920) – drugi mandat * [[Milenko Vesnić]] (1920–1921) * [[Nikola Pašić]] (1921–1924) * [[Ljubomir Davidović]] (1924) – drugi mandat * [[Nikola Pašić]] (1924–1926) – drugi mandat * [[Nikola Uzunović]] (1926–1927) * [[Velimir Vukićević]] (1927–1928) * [[Anton Korošec]] (1928–1929) * [[Petar Živković]] (1929–1932) * [[Vojislav Marinković]] (1932) * [[Milan Srškić]] (1932–1934) * [[Nikola Uzunović]] (1934) * [[Bogoljub Jevtić]] (1934–1935) * [[Milan Stojadinović]] (1935–1939) * [[Dragiša Cvetković]] (1939–1941) * [[Dušan Simović|Dušan T. Simović]] (1941) === Premijeri u izbjeglištvu ([[Kairo]]/[[London]]) === * [[Dušan Simović|Dušan T. Simović]] (1941–1942) * [[Slobodan Jovanović]] (1942–1943) * [[Miloš Trifunović]] (1943) * [[Božidar Purić]] (1943–1944) * [[Ivan Šubašić]] (1944–45) * [[Drago Marušić]] (1945) == Administativna podjela == {{Glavni|Administrativne podjele Jugoslavije}} [[Datoteka:Kingdom of Yugoslavia (1929-1939)-sr.svg|180px|mini|desno|Banovine Kraljevine Jugoslavije iz 1929, sa promjenom 1939. godine]] Od nastanka 1918. pod imenom Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, država je nekoliko puta mijenjala administrativnu i teritorijalnu podjelu. Od 1918-22. bila je privremeno podijeljena na [[Pokrajine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca|7 pokrajina]] kao prvim stepenom podjele, a pokrajine su se dalje dijelile na [[okrug]]e ili [[županija|županije]], dalje na [[srez]]ove ili [[kotar]]e, koji su se sastojali od nekoliko općina. Od 1922. donošenjem [[Vidovdanski ustav|Vidovdanskog ustava]], Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca bila je podijeljena na [[Oblasti Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca|33 oblasti]], a organi uprave nalazili su se u većem gradu. Promjenom imena u Kraljevinu Jugoslaviju istovremeno se uvode 9 [[Banovine Kraljevine Jugoslavije|banovina]], a Beograd sa okolinom postaje posebna teritorijalna jedinica. Ujedinjenjem [[Primorska banovina|Primorske]] i [[Savska banovina|Savske banovine]], s pojedinim dijelovima [[Vrbaska banovina|Vrbaske]], [[Zetska banovina|Zetske]], [[Dunavska banovina|Dunavske]] i [[Drinska banovina|Drinske banovine]], 1939. nastaje [[Banovina Hrvatska]]. == Također pogledajte == * [[Država SHS]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kingdom of Yugoslavia}} * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLxbMnBfiy6iFzn1yGJIEJtlGN9VjZsIuM Politički sukobi u Jugoslaviji između dva rata (RTS Kulturno-umetnički program - Zvanični kanal)] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLxbMnBfiy6iFMC0sSGR570EsjiVKxpKY8 Jugoslavija u ratu 1941-1945 (RTS Kulturno-umetnički program - Zvanični kanal)] {{Jugoslavenska hronologija}} {{Teme o BiH}} [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1918.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1943.]] [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] 97obfjixf88vy3n82vx0x5iob0mngjj Istočno Sarajevo 0 3085 3923950 3923104 2026-09-03T22:57:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923950 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Istočno Sarajevo | službeno_ime = Grad Istočno Sarajevo | izvorno_ime = Град Источно Сарајево | drugo_ime = Srpsko Sarajevo (1996–2004) | naselje_vrsta = Grad | slika = File:Lukavica,_Istočno_Novo_Sarajevo.jpg | slika_opis = Glavna raskrsnica | slika_veličina = 280px | slika_zastava = Flag of East Sarajevo.svg | slika_grb = Veliki grb Istočnog Sarajeva.png | slika_karta = BiH city location Istočno Sarajevo.svg | karta_opis = Grad Istočno Sarajevo u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|49||N|18|21||E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | regija = [[Regija Istočno Sarajevo]] | općina = [[Istočna Ilidža]]<br>[[Istočno Novo Sarajevo]]<br>[[Pale (RS)|Pale]]<br>[[Sokolac]]<br>[[Istočni Stari Grad]]<br>[[Trnovo (RS)|Trnovo]] | osnovan = 1996. (implementacijom [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]]) | sjedište = [[Istočno Novo Sarajevo]] | gradonačelnik = Ljubiša Ćosić<ref name="LI_2024"/> | gradonačelnik_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | površina_ukupno = 1450 | površina_fusnote = <ref name="GIS_Povrsina"/> | nadmorska_visina = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = 61516 | stanovništvo_fusnote = <ref name="popis2013"/> | stanovništvo_demonim = Stanovnik Istočnog Sarajeva | poštanski_broj = 71123 | pozivni_broj = (+387) 57 | matični_broj_općine = 4400589230003<ref name="JIB_GIS"/> | veb-sajt = {{URL|http://gradistocnosarajevo.net/}} | fusnote = }} '''Grad Istočno Sarajevo''' je teritorijalno najveći grad u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], odnosno [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema broju stanovnika u Republici Srpskoj se nalazi na petom, dok se u Bosni i Hercegovini nalazi na jedanaestom mjestu. Jedan je od 32 [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|službena grada Bosne i Hercegovine]]. Od 1993. do 1996. ovaj grad nosio je ime 'Srpski grad Sarajevo' od 1996. do 2005. 'grad Srpsko Sarajevo', a od 2005. 'grad Istočno Sarajevo'. Jedini je grad u Republici Srpskoj koji obuhvata više opština, a to su: [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Sokolac]], [[Istočno Novo Sarajevo]], [[Istočna Ilidža]], [[Istočni Stari Grad]] i [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo]]. Prema konačnim podacima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|Popisa stanovništva BiH]] iz 2013. za Republiku Srpsku koje je izdao Republički zavod za statistiku u Gradu Istočnom Sarajevu je popisano 59.916<ref>{{Cite web|url=https://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/rezultati_popisa/Rezultati_Popisa_2013_WEB.pdf|title=„Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Srpskoj 2013, REZULTATI POPISA”}}</ref>, a prema konačnim podacima Agencije za statistiku BiH 61.516 lica.<ref>{{Cite web|url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_SR.pdf|title=„Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013. — konačni rezultati popisa”}}</ref> Prema procjeni u 2024. godini na teritoriji grada živi oko 70.000 stanovnika. Grad je nastao tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]], kada je veliki broj gradova podijeljen na [[Srbi|srpske]], [[Muslimani (narod)|muslimanske]] i [[Hrvati|hrvatske]] dijelove. Tokom samog rata Srpsko Sarajevo je obuhvatalo mnogo veću teritoriju od one koja mu je pripala [[Dejtonski sporazum|Dejtonskim sporazumom]]. Tada su se u gradu pored današnjih dijelova nalazili: [[Ilidža]], [[Hadžići]], [[Ilijaš]], [[Vogošća]], kao i druga naselja samog grada [[Sarajevo|Sarajeva]]. Istočno Sarajevo nastalo je kao utočište za oko 157.000 Srba koji su tokom ratnog egzodusa 1995. bili prinuđeni da napuste svoja ognjišta u Sarajevu. Oni su se nastanili na okolnim područjima te izgradili novi grad, očuvavši svoju zajednicu, identitet i tradiciju. Administrativni centar grada Istočno Sarajevo smješten je na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo u ulici Stefana Nemanje broj 14.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/|title=Град Источно Сарајево}}</ref> == Geografija == === Položaj === Istočno Sarajevo se nalazi u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Smješten je u Sarajevsko-romanijskoj regiji, čiji se centralni dijelovi prostiru u plodnom Sarajevskom polju. Sastoji se od 6 opština: Pale, Istočno Novo Sarajevo, Istočni Stari Grad, Istočna Ilidža, Trnovo i Sokolac, dok je ranije u svom sastavu obuhvatao i opštine Rogatica i Han Pijesak. Najjužnija tačka grada nalazi se u opštini Trnovo, a najsjevernija i najistočnija u opštini Sokolac, dok je najzapadnija tačka u podnožju planine Igman u opštini Istočna Ilidža. Najniža tačka grada je u dolini Željeznice u ataru naselja Vojkovići i iznosi oko 515 m. Najviša tačka se nalazi na planini Jahorini. Riječ je o vrhu Ogorjelica koji ima visinu od 1.916 m i lociran je u ataru naselja Zabojska u opštini Trnovo. Ukupna površina grada Istočno Sarajevo iznosi 1.425,77&nbsp;km². Teritorija grada se sastoji od dva dijela (većeg - 1.380,61&nbsp;km² i znatno manjeg - 45,16&nbsp;km²), koji su međusobno odvojeni teritorijom opštine [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo (FBiH)]], odnosno [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovnivodic.com/grad-istocno-sarajevo.html|title=Poslovni vodič}}</ref> Grad graniči sa ukupno 13 opština. Granične opštine iz Republike Srpske su: [[Han-Pijesak|Han Pijesak]], [[Kalinovik]] i [[Rogatica]], a iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]: [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad Sarajevo]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad Sarajevo]], [[Novo Sarajevo]], [[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]], Ilijaš, Ilidža, Trnovo (FBiH), [[Olovo (općina)|Olovo]], [[Pale (Federacija Bosne i Hercegovine)|Pale-Prača]] i [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča-Ustikolina]]. === Prirodna bogatstva === U geološkoj građi grada Istočno Sarajevo dominiraju krečnjaci i [[dolomit]]i [[Mezozoik|mezozojske]] starosti. Gromadasti dolomiti su najzastupljeniji i prisutni su na većem dijelu opitina Sokolac i Istočni Stari Grad. Područje grada izgrađuju raznovrsne stijene koje su nosioci više vrsta mineralnih sirovina. Istraživanja su pokazala da na ovom prostoru postoji tehnički građevinski kamen i arhitektonski ukrasni kamen (krečnjak i dolomit), zatim pojave [[barit]]a, [[kvarc]]a, [[bakar]]nih, [[Olovo|olovnih]], [[mangan]]skih i [[Željezo|željeznih]] mineralizacija. Prema podacima JPŠ „Šume Republike Srpske" a. d. Sokolac iz 2021. šume i šumska zemljišta na područu grada Istočno Sarajevo imaju površinu od 96.375,22 ha. U strukturi šuma i šumskog zemljišta dominiraju listopadne i četinarske šume sa 70%.<ref>{{Cite web|url=https://www.docdroid.net/QXHKx0i/nacrt-strategija-razvoja-grada-istocno-sarajevo-za-period-2023-2029-godine-doc|title=Strategija razvoja grada Istocno Sarajevo za period 2023-2029.}}</ref> ==== Rijeke ==== Rijeka [[Miljacka]] koja izvire u Palama, jedna je od mnogih rijeka ove regije nastala spajanjem Paljanske (izvor Ravna planina) i Mokranjske Miljacke (izvor Kadino selo). [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] nastaje od Hrasničkog i Godinjskog potoka, koji izviru na planini Treskavici. Rijeka [[Prača (rijeka)|Prača]] je lijeva pritoka rijeke [[Drina|Drine]], izvire na sjevernim padinama Jahorine na 1.540 metara nadmorske visine. Lukavička rijeka izvire u mjestu Gornji Miljevići i teče kroz: Donje Miljeviće i Lukavicu gdje se spaja sa rijekom Tilavom i pravi rijeku Dobrinju. Rijeka Tilava protiče kroz naselja Toplik i Tilava. Kasindolska rijeka izvire u podnožju Jahorine, a uliva se u Željeznicu. ==== Jezera ==== Na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo nalazi se vještačko jezero, manjih dimenzija, koje predstavlja jedan od najljepših simbola grada, privlačeći sve veći broj turista i pružajući idealno mjesto za odmor i rekreaciju posjetiocima grada. ==== Planine ==== [[Datoteka:Романија.jpg|lijevo|mini|207x207piksel|Romanija]] [[Datoteka:Jahorina - panoramio (1).jpg|mini|191x191px|Jahorina]] Grad okružuju planine Jahorina, Romanija, Trebević, Treskavica, Bjelašnica i Igman, koje dosežu i do 2.000 metara nadmorske visine. [[Jahorina]], poznata kao olimpijska ljepotica nakon Olimpijskih igara 1984.<ref>{{Cite web|url=https://okbih.ba/bs/tekst/zoi-84/75|title=ZOI Sarajevo '84}}</ref> postala je sin onim za vrhunske skijaške staze i prirodnu raskoš, privlačeći turiste tokom cijele godine svojim panoramskim pejzažima i raznovrsnim aktivnostima. [[Romanija]], svojim lokalitetima poput Novakove pećine, nazvane po Starini Novaku i Crvenim stijenama iznad Mokrog, privlači posjetioce zainteresovane za kulturno-istorijsko nasljeđe. Ima bogatu istoriju kao hajdučko utočište. Danas, čelična staza po stijenama (Via ferrata „Sokolov put”)<ref>{{Cite web|url=https://viaferrata.rs/mapa-via-ferrata-u-regionu/via-ferrate-bosna-i-hercegovina/via-ferrata-sokolov-put/|title=Via ferrata "Sokolov put"}}</ref>, mami brojne ljubitelje adrenalinskih sportova. [[Trebević]], nekada centar olimpijskih aktivnosti, uključujući bob stazu iz 1984., danas je popularan za planinarenje i rekreaciju, iako je tokom rata 1990-ih pretrpio znatna oštećenja, planina se aktivno obnavlja i vraća svoj turistički sjaj. [[Bjelašnica]] i [[Igman]] se prostiru jugozapadno od grada. [[Treskavica]] je planinski masiv koji pripada Dinaridima koju krasi veliki broj jezera što je čini idealnom destinacijom za planinare i one koji traže mir u netaknutoj prirodi. === Klima === Istočno Sarajevo ima [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalnu klimu]] s alpskim uticajima, što je tipično za planinske predjele Bosne i Hercegovine. Grad se nalazi na prosječnoj nadmorskoj visini od oko 500 metara, okružen visokim planinama. Prosječna godišnja temperatura je 9,5&nbsp;°C, uz januar (-1,3&nbsp;°C) koji je najhladniji mjesec u godini i jul (19,1&nbsp;°C) koji je najtopliji. Najviša zabilježena temperatura je 40,0&nbsp;°C 19. avgusta 1946, dok je najniža zabilježena temperatura bila -26,4&nbsp;°C dana 25. januara 1942. U prosjeku, Istočno Sarajevo ima 68 ljetnjih dana godišnje (temperatura veća od 30,0&nbsp;°C). Grad odlikuju izrazite zime, umjereno topla ljeta, znatne promjene temperature, te obilne padavine početkom ljeta. Ova klima čini Istočno Sarajevo privlačnim za aktivnosti tokom cijele godine: zimske sportove na okolnim planinama i planinarenje ili biciklizam tokom toplijih mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/sry?wealocations=wc:BKXX0004|title=„Sarajevo, BIH Weather”.}}</ref> == Historija == Današnje područje grada Istočno Sarajevo je bilo naseljeno još u [[Prahistorija|praistoriji]], na šta ukazuje veliki broj praistorijskih nekropola (gromile) i gradina na području Glasinca, od kojih su najznačajnije Mala Gradina u [[Bjelosavljevići]]ma, Gradina Puhovac, Kočev do i Taline (sokolačka opština). Po Glasinačkoj visoravni ime je dobila i jedna od najznačajnijih kultura [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[Željezno doba|željeznog]] doba na evropskom kontinentu. To je bila kultura jednog od najvećih ilirskih plemenskih saveza — Auterijata i podeljena je u tri faze (1800 — 800 godine p. n. e.). Ova kultura predstavlja istorijski kontinuitet s butmirskom neolitskom kulturom (2400 — 2000. p. n. e.) čija se nalazišta nalaze u pograničnom području FBiH i Kantona Sarajevo sa opštinom Istočna Ilidža. Iako je prostor današnjeg grada Istočno Sarajevo bio u sastavu [[Rimsko Carstvo|Rimske Imperije]], rimski odnosno antički arheološki lokaliteti nisu značajnije zastupljeni. U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] ovaj prostor je bio u sastavu [[Bosansko Kraljevstvo|Kraljevine Bosne]], koja predstavlja treći period u razvoju srpske feudalne države, pod imenom Bosna, koja je nastala na Mitrovdan 1377. kada se tadašnji ban [[Tvrtko I, kralj Bosne|Stefan Tvrtko I Kotromanić]] krunisao na grobu Svetog Save u Mileševi i ovenčao za u Hristu Isusu blagovjernog i Bogom postavljenog Stefana, kralja Srbima i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama, čime je potvrđivao nemanjićku tradiciju i težnju očuvanju Carstva koje se praktično raspalo nakon [[Bitka na Marici|Maričke bitke 1371]].. Stefan Tvrtko je po majčinoj liniji bio krvno vezan za [[Nemanjići|Nemanjiće]], [[Stefan Dragutin|kralj Dragutin]] mu je bio deda, pa je imao mnogo više uslova od ostalih oblasnih gospodara da se nametne kao obnovitelj carstva. Nakon njegove smrti 1391. dolazi do slabljenja srpske države u Bosni, i do osamostaljivanja krupnih vlastelinskih porodica. U kasnom srednjem vijeku, u periodu feudalnog partikularizma, krajem 14. i početkom 15. vijeka oblastima koje danas pokriva teritorija grada Istočno Sarajevo, ali i većom regijom istočnog dijela Bosne i Hercegovine upravlja vlastelinska porodica [[Pavlovići|Pavlović]]. Iz tog perioda i ranije potiču stari gradovi i utvrđenja kao što su Vitanj, Hreljin grad i Stari grad iznad izvorišta Paljanske Miljacke. Stari grad Hodidjed iznad Miljacke i Sarajeva jedini je ostao pod kontrolom  srpskog kralja i jedan je od prvih gradova u Bosni koji su osvojile [[Osmansko Carstvo|Osmanlije]]. Na čitavom području su prisutne i brojne nekropole [[stećak]]a iz srednjovjekovnog perioda. Najpoznatije nekropole su nekropole stećaka u Vojkovićima, Krupcu i Hreši, ali ne manje značajne nekropole se nalaze u okolini Sokoca i Rogatice. Zemlju Pavlovića činili su njihovi posjedi u istočnoj Bosni koji su zahvatali područja Krivaje, Prače i srednje Drine, od Olova do Vrhbosne (Sarajevo) na zapadu, do Dobruna i Priboja na istoku, bez Srebrenice i njene okoline. Na jugu su se njihovi posjedi pružali do Lima i Drine. U sastavu zemlje Pavlovića nalazile su se župe: Borač,  Brodar, Višegrad, Dobrun, Hrtar, Vratar, Studena, Olovci i Osat, uz Vrhbosnu, Bistricu, Osanicu i Dramešin. Pored ovih posjeda u jednom istorijskom trenutku Pavlovići su upravljali područjem Bileće i Trebinja, dijelom Konavala sa Cavtatom.<ref>{{Cite book|last=Skarić|first=Vladislav|title=Izabrana djela, Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austrougarske okupacije|year=1937|location=Sarajevo}}</ref> Sa padom Kraljevstva 1463. i ovo područje dospijeva pod tursku vlast. Značajniji spomenici iz turskog perioda su bili Selimija džamija u Knežini i Jahijino turbe u Bjelasovićima. Godine [[Aneksijska kriza|1878. Austrougarska]] preuzima upravljanje Bosnom i Hercegovinom, pa tako i današnjim područjem grada Istočno Sarajevo. Vojna kasarna u Podromaniji (u sklopu današnjeg kompleksa psihijatrijske bolnice) predstavlja graditeljsko nasljeđe iz ovog perioda. ==== Utvrđenja ==== Na teritoriji Istočnog Sarajeva postoje tri utvrđenja: * [[Hodidjed]] — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze u selu Bulozi, Istočni Stari Grad; * Stari grad — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze na sastavcima Paljanske Miljacke i Mokranjske Miljacke; * Gradina — srednjovjekovno utvrđenje koje se nalazi u Gornjim Palama i postojala je kao upravni centar za područje paljanskog polja, a možda i šireg područja vlastelinske porodice Pavlovića. Kroz paljansku kotlinu prolazio je veoma važan put Via Drine, a raspored utvrđenja je išao prateći trgovački put i tokove Miljacke, Prače, Drine i Rzava, što govori o važnosti govori o važnosti zemlje Pavlovića kroz koju je prolazila saobraćajna trasa koja je spajala istok i zapad.<ref>{{Cite book|title=Kulturna istorije Bosne i Hercegovine}}</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom rata taj je prostor bio povezan s opsadom Sarajeva, političkom i teritorijalnom podjelom grada te kasnijim dejtonskim razgraničenjem, iz čega je postepeno izrastao današnji grad Istočno Sarajevo.<ref name="BritannicaSiege">{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Sarajevo|title=Siege of Sarajevo|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="GalicIndictment">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/galic/ind/en/gal-ii990326e.pdf|title=Galic - Initial Indictment|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|publisher=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Aquilue2016">{{cite journal|last1=Aquilué Junyent|first1=Inés|last2=Roca Blanch|first2=Estanislao|year=2016|title=Urban development after the Bosnian War: The division of Sarajevo's territory and the construction of East Sarajevo|journal=Cities|volume=58|pages=152–163|doi=10.1016/j.cities.2016.05.008}}</ref> Do početka rata Sarajevo je činilo jedinstven gradski prostor unutar [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. Izbijanjem rata 1992. grad i njegova šira okolina našli su se na liniji razdvajanja između snaga [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] i snaga Vojske Republike Srpske. [[Opsada Sarajeva]] trajala je od 5. aprila 1992. do 29. februara 1996. i smatra se najdužom opsadom nekog evropskog glavnog grada u savremenom ratovanju.<ref name="BritannicaSiege" /> Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju naveo je da je [[Sarajevsko-romanijski korpus]] do 10. septembra 1992. kontrolirao područja oko Sarajeva, uključujući linije sukoba i artiljerijske položaje, te da je s tih položaja vođena dugotrajna kampanja snajperskog i artiljerijskog djelovanja po civilnom stanovništvu Sarajeva.<ref name="GalicIndictment" /> ==== Nastanak ratnog administrativnog prostora ==== U toku rata vlasti Republike Srpske uspostavile su posebne srpske općinske i gradske strukture na području prijeratnog Sarajeva i njegovih prigradskih naselja. Kao formalni datum nastanka kasnijeg Istočnog Sarajeva obično se uzima 13. mart 1993, kada je donesena statutarna odluka o organizaciji ''Srpskog grada Sarajeva''.<ref name="ISWikiHist">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Isto%C4%8Dno_Sarajevo|title=Istočno Sarajevo|website=Wikipedia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Prvi zakon kojim je taj grad pravno uređen usvojen je 30. decembra 1993. u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]].<ref name="CCBiHBulletin">{{cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/bulletin-no-1_1614714151.pdf|title=Bulletin of the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina, No. 1|website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Ratni prostor iz kojega će nastati Istočno Sarajevo obuhvatao je dijelove prijeratnog sarajevskog urbanog područja i više prigradskih i planinskih cjelina istočno i jugoistočno od grada.<ref name="Aquilue2016" /> Područja iz kojih je nastalo Istočno Sarajevo nalazila su se na srpskoj strani opsadnog prstena oko Sarajeva.<ref name="BritannicaSiege" /><ref name="GalicIndictment" /> Rat je izazvao duboke demografske i prostorne promjene. Prema urbanističkim i društvenim analizama, proces teritorijalne podjele Sarajeva počeo je već tokom rata, a nastavljen je nakon [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]], kada su se administrativne, etničke i urbane granice učvrstile i kada se počeo oblikovati novi urbani centar u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="Aquilue2016" /> ==== Dejtonski sporazum ==== [[Dejtonski mirovni sporazum]] iz decembra 1995. godine okončao je rat i uspostavio međuentitetsku liniju razgraničenja između [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i Republike Srpske. Time je prijeratni prostor Sarajeva administrativno podijeljen između dvaju entiteta, a dio istočnih i jugoistočnih prigradskih zona uključen je u Republiku Srpsku, što je predstavljalo neposrednu osnovu za razvoj kasnijeg Istočnog Sarajeva.<ref name="Aquilue2016" /> Međunarodni izvori iz 1996. bilježe da je prijenos vlasti u sarajevskim predgrađima protekao uz velike napetosti, razaranja i izbjegličke pokrete. U prvom izvještaju Visokog predstavnika navedeno je da je tranzicija na sarajevskom području bila opterećena velikim brojem izbjeglica i ozbiljnim političkim poteškoćama.<ref name="OHR1996">{{cite web|url=https://www.ohr.int/1st-report-of-the-high-representative-for-implementation-of-the-bosnian-peace-agreement-to-the-secretary-general-of-the-united-nations/|title=1st Report of the High Representative for Implementation of the Bosnian Peace Agreement to the Secretary-General of the United Nations|website=Office of the High Representative|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U dokumentima [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz istog perioda posebno se ističe prijenos pet sarajevskih predgrađa pod vlast Federacije do 19. marta 1996, kao i masovni odlazak dijela srpskog stanovništva iz tih naselja.<ref name="UN1996">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/235228|title=Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia: periodic report submitted by Mr. Tadeusz Mazowiecki, Special Rapporteur, pursuant to Commission resolution 1995/89|website=United Nations Digital Library|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 21. novembra 1995., dio opština grada Sarajeva koje su bile pod kontrolom Srba, pripale su Federaciji BiH, što je rezultovalo Egzodusom oko 157 000 sarajevskih Srba, koji su napustili grad noseći sa sobom i posmrtne ostatke svojih poginulih ali i predaka. Većina izbjeglog stanovništva zaustavila se u nekoj od šest opština u sastavu grada Istočno Sarajevo. ==== Preimenovanje i nasljeđe ==== Nakon rata grad je 2. aprila 1996. preimenovan iz ''Srpskog grada Sarajeva'' u ''Srpsko Sarajevo'', a nakon odluke [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavnog suda Bosne i Hercegovine]] o neustavnosti prefiksa ''srpski'' u nazivima gradova i općina dobio je današnje ime, Istočno Sarajevo.<ref name="CCBiHBulletin" /> Historija Istočnog Sarajeva u ratu ostala je trajno povezana s ratnom podjelom prijeratnog Sarajeva, opsadom grada, raseljavanjem stanovništva i dejtonskim teritorijalnim rješenjem. U poslijeratnom periodu Istočno Sarajevo razvilo se kao zaseban administrativni i urbani centar Republike Srpske, ali njegov nastanak i identitet ostali su neposredno vezani za događaje iz 1992–1996. godine.<ref name="Aquilue2016" /><ref name="OHR1996" /> ==== Zločini i presude za teroriziranje stanovništva ==== Područje iz kojega je nastalo današnje Istočno Sarajevo bilo je tokom rata povezano s položajima [[Sarajevsko-romanijski korpus|Sarajevsko-romanijskog korpusa]] Vojske Republike Srpske, s kojih je [[Sarajevo]] bilo izloženo dugotrajnom granatiranju i snajperskom djelovanju. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] utvrdio je da je nad civilnim stanovništvom Sarajeva vođena kampanja snajperskih i artiljerijskih napada s primarnim ciljem širenja [[Terorizam|terora]] među civilima.<ref name="IRMCTGalicCIS">{{cite web|url=https://eld.irmct.org/x/cases/galic/cis/en/cis_galic_en.pdf|title=Case Information Sheet: Stanislav Galić|website=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|publisher=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="ICTYGalicJudgement">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/galic/tjug/en/gal-tj031205e.pdf|title=Prosecutor v. Stanislav Galić – Trial Judgement|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|publisher=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> General [[Stanislav Galić]], komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa od 1992. do 1994, pravosnažno je osuđen jer je rukovodio kampanjom snajperskih i artiljerijskih napada na Sarajevo, pri čemu je Sud zaključio da je primarna svrha tih napada bila teroriziranje civilnog stanovništva grada.<ref name="IRMCTGalicCIS" /><ref name="IRMCTGalicAppeal">{{cite web|url=https://r.irmct.org/en/press/stanislav-gali%C4%87-sentenced-life-imprisonment-appeals-chamber-crimes-committed-during-siege|title=Stanislav Galić sentenced to life imprisonment by Appeals Chamber for crimes committed during the siege of Sarajevo|website=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Njegov nasljednik [[Dragomir Milošević]], koji je komandovao korpusom od augusta 1994. do novembra 1995, također je pravosnažno osuđen za zločine počinjene u okviru iste kampanje snajperskog i artiljerijskog djelovanja protiv civila Sarajeva.<ref name="IRMCTDMilosevicCIS">{{cite web|url=https://ctr.irmct.org/x/cases/dragomir_milosevic/cis/en/cis_milosevic_dragomir_en.pdf|title=Case Information Sheet: Dragomir Milošević|website=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|publisher=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="IRMCTDMilosevicAppeal">{{cite web|url=https://r.irmct.org/en/press/appeals-chamber-partially-affirms-convictions-against-dragomir-milo%C5%A1evi%C4%87-and-reduces-his|title=Appeals Chamber partially affirms the convictions against Dragomir Milošević and reduces his sentence to 29 years' imprisonment|website=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> U presudama je utvrđeno da su granatiranje gradskih četvrti, pijaca, redova za vodu, tramvaja, sahrana i drugih civilnih lokacija bili dio šireg obrasca nasilja usmjerenog protiv stanovništva koje nije neposredno učestvovalo u neprijateljstvima.<ref name="ICTYGalicJudgement" /><ref name="IRMCTGalicAppeal" /><ref name="IRMCTDMilosevicCIS" /><ref name="IRMCTDMilosevicAppeal" /> == Povjereništvo za Grad Srpsko Sarajevo == Povjereništvo za Grad Srpsko Sarajevo je formirano 1996. na osnovu Tačke 2. Amandmana XXXV na [[Ustav Republike Srpske]] i Tačke 2. Odluke o obrazovanju povjereništava za opštine odnosno područja koja su u cjelini ili djelimično ušla u sastav Federacije BiH. Povjereništvo grada izvršava naloge Narodne skupštine, Predsjednika Republike i Vlade Republike Srpske i vrši poslove iz nadležnosti Skupštine Grada i Izvršnog odbora u skladu sa zakonom. Povjereništvo je obrazovano u sljedećem sastavu: # [[Mirko Šarović]], predsjednik, # Momčilo Ćeklić, # Rajko Koprivica, # Boško Lemez, # Jovo Božić, # Ratko Radić, # Milovan Bjelica, # Nenad Veselinoć, # Trifko Radić. Prvi lokalni izbori u Republici Srpskoj održani su 1997., i od tada do danas na čelu grada Istočno Sarajevo je bilo osam gradonačelnika: # Mirko Šarović (1997 – 1999) # Predrag Lasica (2000 – 2003) # Milivoje Gutalj (2003 2005) # Radomir Kezunović (2005 – 2009) # Vinko Radovanović (2009 – 2013) # Nenad Samardžija (2013 – 2017) # Nenad Vuković (2017 – 2020) # Ljubiša Ćosić (2020 – traje) == Političko uređenje == Glavni članak: [[Списак начелника и градоначелника у Републици Српској|Spisak načelnika i gradonačelnika u Republici Srpskoj]] === Gradska administracija === Gradonačelnik grada od 2020.<ref>{{Cite web|url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/muls/Documents/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%BE_447030187.pdf|title=Zakon o gradu Istočno Sarajevo}}</ref> bira se putem neposrednih izbora, dok je do 2020. biran posredno putem Skupštine grada. Gradsku administraciju, pored gradonačelnika koji vrši izvršnu vlast, čini i Skupština grada koja vrši normativnu vlast. Administrativni centar Grada Istočno Sarajevo je u opštini Istočno Novo Sarajevo, dok je dio gradskih organa smješten na teritoriji drugih opština. Trenutni gradonačelnik je Ljubiša Ćosić, koji je na tu funkciju stupio nakon lokalnih izbora u Bosni i Hercegovini 2020..<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=2#/8/195/0|title=Rezultati izbora 2020.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=2#/8/195/0|title=Rezultati izbora 2024.}}</ref> Skupštinu Grada Istočno Sarajevo čini 31 odbornik. Gradski odbornici su delegirani iz opštinskih skupština. Broj delegiranih odbornika proporcionalan je broju stanovnika svake opštine.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/skupstina/odbornici-skupstine-grada/|title=Odbornici u Skupštini Grada Istočno Sarajevo 2025-2028.}}</ref> == Republičke i državne institucije == === Republičke institucije === U periodu građanskog rata, od 1992. do 1995., u Palama odnosno Srpskom Sarajevu su bile smještene ključne političke i pravne institucije Republike Srpske, uključujući kabinet [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]], [[Vlada Republike Srpske|Vladu Republike Srpske]] i njene organe, [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], novinsku agenciju SRNA, televizijski studio Kanal S, kao i novine Javnost i Ognjišta. Trenutno na teritoriji grada Istočno Sarajevo smještene su sljedeće republičke institucije: * Republička uprava civilne zaštite je do 1997. bila u sastavu Ministarstva odbrane Republike Srpske, nakon čega se izdvaja iz Ministarstva Zakonom o civilnoj zaštiti Republike Srpske;<ref>{{Cite web|url=https://ruczrs.org/|title=Republička uprava civilne zaštite RS|access-date=20. 11. 2025|archive-date=23. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123172100/https://ruczrs.org/|url-status=dead}}</ref> * Okružni sud u Istočnom Sarajevu osnovan je u maju 1992. pod nazivom Viši sud u Sarajevu. Zakonom o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu BiH provedena je reforma pravosuđa kojom su konstituisani pravosudni organi u skladu sa novim propisim;<ref>{{Cite web|url=https://oksud-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/14|title=Okružni sud u Istočnom Sarajevu}}</ref> * Okružno tužilaštvo u Istočnom Sarajevu ustanovljeno je na osnovu Odluke Visokog sudskog i tužilačkog savjeta Republike Srpske, dana 10. novembra 2003.. Okružno tužilaštvo u svom sastavu ima dvije područne kancelarije u Višegradu i [[Vlasenica|Vlasenici]];<ref>{{Cite web|url=https://ot-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/113|title=Okružno javno tužilaštvo u Istočnom Sarajevu}}</ref> * Okružni privredni sud<ref>{{Cite web|url=https://okprivsud-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/164|title=Okružni privredni sud}}</ref>; * Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske je osnovan Odlukom Vlade Republike Srpske od 4. septembra 1992. pod nazivom Republički izdavački zavod „Prosvjeta“, dok od 1. avgusta 2004. posluje kao Javno preduzeće „Zavod za udžbenike i nastavna sredstva“;<ref>{{Cite web|url=https://zunsrs.com/|title=Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske}}</ref> * Kinoteka Republike Srpske osnovana je početkom 2009. odlukom Vlade kao ustanova od značaja za Republiku Srpsku. Osnivanjem Kinoteke, [[СРНА филм|„Srna film“]] zvanično prestaje sa radom;<ref>{{Cite web|url=https://www.kinotekars.com/|title=Kinoteka Republike Srpske}}</ref> * Crveni krst Republike Srpske je jedinstvena humanitarna, dobrovoljna nevladina organizacija koja djeluje u oblasti zdravstva i socijalne politike na teritoriji Republike Srpske; * JP „Šume Republike Srpske” osnovano je Odlukom Vlade Srpske Republike Bosne i Hercegovine dana 8. juna 1992. s ciljem objedinjenja svih šumskih gazdinstava na području Republike Srpske. === Državne institucije === * Državna agencija za istrage i zaštitu (SIPA) * Agencija za forenzička ispitivanja i vještačenja * Agencija za nadzor nad tržištem * Agencija za prevenciju korupcije i koordinaciju borbe protiv korupcije * Imigracioni centar Službe za poslove sa strancima * Institut za standardizaciju == Stanovništvo == Istočno Sarajevo je novi grad nastao zahvaljujući društveno-političkim dešavanjima u BiH, 1992-1995.. Ovo područje naseljeno je u ratnim i poslijeratnim godinama srpskim izbjeglicama iz sarajevskih opština koje su kontrolisali Bošnjaci. Tokom Jugoslavije popisi stanovništva su vršeni svakih 10 godina, te je poslednji popis u bivšoj državi izvršen 1991.. Zvanični popis stanovništva u BiH nakon rata izvršen je 2013.. Međutim, Republički zavod za statistiku Republike Srpske je odbacio rezultate tog popisa navodeći da su u ukupni broj stanovnika nepravilno uvrštena i lica koja nemaju prebivalište u BiH.<ref>{{Cite news|url=https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=207476&komentari|title=Парламент Српске одбацио Јукићеву одлуку о попису}}</ref> === Nacionalni sastav stanovništva – grad Istočno Sarajevo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Istočno Sarajevo | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g2013_ukupno = 61516 | g2013_bosnjaci = 2429 | g2013_srbi = 57953 | g2013_hrvati = 442 | g2013_bosanci = 57 | g2013_muslimani = 23 | g2013_jugosloveni = 40 | g2013_ukrajinci = 11 | g2013_crnogorci = 60 | g2013_nisu_izjasnili = 238 | g2013_nepoznato = 51 | g2013_romi = 74 | g2013_bosanciihercegovci = 20 | g2013_slovenci = 17 | g2013_makedonci = 17 | g2013_albanci = 4 }} == Religija == ==== Vjerski objekti ==== Glavni članak: [[Списак вјерских објеката на подручју Града Источно Сарајево|Spisak vjerskih objekata na području Grada Istočno Sarajevo]] Na teritorija grada Istočnog Sarajeva najveći dio stanovništva je pravoslavne vjeroispovijesti, dok postoji i određen broj rimokatolika, kao i pripadnika islamske vjeroispovijesti. == Privreda == Grad Istočno Sarajevo je administrativno, privredno, turističko i kulturno središte istočnog dijela Republike Srpske. Smješten u neposrednoj blizini Sarajeva, glavnog grada Bosne i Hercegovine, i povezan [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Međunarodnim aerodromom Sarajevo]] sa svjetskim metropolama, grad ima strateški povoljan položaj koji privlači investitore i posjetioce. Sa tržištem od oko 600.000 ljudi u široj regiji, Istočno Sarajevo je pogodna lokacija velikim tržnim centrima, poslovnim kompleksima i predstavništvima brojnih domaćih i međunarodnih kompanija i banaka. Privreda Istočnog Sarajeva bazira se na nekoliko ključnih sektora: turizmu, šumarstvu, industriji, građevinarstvu i trgovini. U opštini Sokolac nalazi se preduzeće od republičkog i regionalnog značaja: * Javno preduzeće „Šume Republike Srpske“ a.d. Sokolac koje upravlja šumskim resursima Republike Srpske, bavi se proizvodnjom i preradom drveta, te igra ključnu ulogu u gazdovanju šumama. U opštini Istočno Novo Sarajevo djeluju preduzeća iz oblasti mašinske i elektroindustrije, dok su u opštini Pale smještene značajne firme iz turističkog i ugostiteljskog sektora. Tokom perioda [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], na teritoriji današnjeg Istočnog Sarajeva postojalo je više značajnih privrednih subjekata (fabrika u metalnoj, dravnoj i tekstilnoj industriji). Nakon rata, mnoge firme su se suočile s poteškoćama u privatizaciji, što je dovelo do smanjenja proizvodnje ili gašenja. Ipak, dolaskom stranih investitora, neke kompanije su se reorganizovale i nastavile uspješno poslovanje, posebno u sektorima građevinarstva i trgovine. Istočno Sarajevo raspolaže bogatim prirodnim resursima koji podržavaju privredni razvoj. Šume pokrivaju značajan dio teritorije, posebno u opštinama Trnovo (67% površine) i Pale, čineći šumarstvo jednim od nosilaca privrede. Bukva, jela, smrča i hrast osnovni su resursi za primarnu i finalnu preradu drveta, ali i za razvoj ekoturizma i zaštitu zemljišta. Planinski masivi Jahorina, Trebević, Romanija, Bjelašnica i Treskavica čine osnovu za razvoj turizma, uključujući zimski turizam, planinarenje i avanturističke aktivnosti poput via ferrata. Rijeke poput Prače i Željeznice, uz brojna planinska vrela, pogoduju ribarstvu, proizvodnji zdrave hrane i ekoturizmu. Potencijal za male hidroelektrane i navodnjavanje poljoprivrednih površina trenutno je nedovoljno iskorišten. Opština Istočni Stari Grad je bogata mineralnim resursima gdje postoje značajne količine kamena, posebno ukrasnog, koji se koristi u građevinarstvu. Metalna, drvna i tekstilna industrija prisutne su, ali uglavnom kroz mala i mikro preduzeća. U Istočnom Novom Sarajevu djeluju firme iz mašinske i elektroindustrije. Zbog globalnog trenda prelaska na obnovljive izvore energije, povoljnih klimatskih uslova i razvijene elektro-mreže Fotonaponske elektrane u Istočnom Sarajevu doživljavaju sve veću popularnost. Istočno Sarajevo, smješteno u planinskom području, ima dobar potencijal za korištenje solarne energije s obzirom na značajan broj sunčanih sati godišnje (oko 1.800 sati). Ovo omogućava efikasnu proizvodnju električne energije putem fotonaponskih sistema. Poslijeratni period donio je procvat građevinarstva, posebno u stambenoj izgradnji i infrastrukturi.<ref>{{Cite web|url=https://komorars.ba/is/grane-privrede/|title=Grane privrede grada Istočno Sarajevo|access-date=20. 11. 2025|archive-date=12. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512025340/https://komorars.ba/is/grane-privrede/|url-status=dead}}</ref> Istočno Sarajevo, sa svojim prirodnim bogatstvima, strateškim položajem i turističkim potencijalom predstavlja privlačnu destinaciju za investitore i posjetioce nudeći prilike za razvoj moderne i održive privrede. == Saobraćaj == Preko teritorije grada prelaze četiri značajne drumske saobraćajnice prema [[Srbija|Srbiji]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]]: Istočno Sarajevo–Sokolac–[[Zvornik]]–[[Loznica]], Istočno Sarajevo–Sokolac–[[Rogatica]]–[[Višegrad]]–[[Užice]], Istočno Sarajevo–Pale–[[Goražde]]–Višegrad–Užice, Istočno Sarajevo–Trnovo–[[Dobro Polje (Kalinovik)|Dobro Polje]]–Foča–Crna Gora. [[Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini|Željeznički saobraćaj]] nije prisutan na teritoriji grada. Najbliža željeznička stanica je [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu|Centralna željeznička stanica Sarajevo]], a najbliža željeznička pruga je pruga [[Zenica]]–[[Sarajevo]]–[[Mostar]]. Do 70–ih godina prošlog vijeka preko teritorije grada je prolazila uskotračna željeznička pruga Sarajevo–Pale–Prača–Ustiprača–Višegrad–Užice. Međunarodni aerodrom Sarajevo gotovo prostorno graniči sa gradom Istočno Sarajevo, u području opštine Istočna Ilidža. == Komunikacija i Medij == Kako je sam grad Istočno Sarajevo nastajao u periodu [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] (1992-1995.) i počeo da se razvija neposredno nakon njegovog završetka, tako je i znatan broj medijskih kuća nastajao u tom periodu. Tokom ratnog perioda i nekoliko godina kasnije, tadašnje Srpsko Sarajevo je kao dejure i defakto glavni grad Republike Srpske, bilo sjedište javnog radio-televizijskog servisa - Srpske radio-televizije (današnja Radio-televizija Republike Srpske), Srpske novinske agencije Srna (današnja Novinska agencija Republike Srpske), Radio Romanije (današnji Info centar Sokolac), kao i štampanih medija poput Glasa Srpske i Oslobođenja (Oslobođenje - ratno ili "Srpsko Oslobođenje", a zvanično samo NIŠP "Oslobođenje"). U Istočnom Sarajevu danas su smješteni Gradska radio-televizija Istočno Sarajevo, čiji je osnivač Grad Istočno Sarajevo, Informativno-tehnički centar Radio-televizije Republike Srpske, Radio OSM, Info centar Sokolac, kao i dopisništva [[BN Televizija|BN televizije]] iz [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Alternativna televizija|Alternativne televizije]] iz [[Banja Luka|Banje Luke]], K3 televizije iz [[Prnjavor]]a, te dopisništva Novinske agencije Republike Srpske, Glasa Srpske i Blica.  U Istočnom Sarajevu sjedište ima i određen broj informativnih portala. * [[Radiotelevizija Republike Srpske]] je javni radio-televizijski servis sa sjedištem u Banjoj Luci. Na teritoriji grada djeluje u okviru Informativno-tehničkog centra Istočno Sarajevo. Osnovana je 6. maja 1992., kao Studio S, (buduća Srpska radio-televizija – SRT, a kasnije Radio-televizija Republike Srpske). Iz studija u Palama emitovan je prvi televizijski Dnevnik, koji je u to vrijeme bio jedini način informisanja stanovnika istočnog dijela Republike Srpske. Tehničkim uvezivanjem studija u Palama sa studijom u Banjaluci počelo je emitovanje programa na prostoru cijele Republike Srpske i BiH. Ovakav način rada trajao je do 1998., kada studio u Banjaluci postaje centralni studio, a studio u Palama nastavlja rad kao informativno - tehnički centar. Sjedište ITC-a Istočno Sarajevo, u julu 1999., premješteno je iz Pala u opštinu Istočno Novo Sarajevo, odakle i danas emituje program. * [[Novinska agencija Republike Srpske — SRNA]], ranije Srpska novinska agencija, zvanična je novinska agencija Republike Srpske. Osnovana je 7. aprila 1992. u Palama kao prva novinska agencija Republike Srpske. Odlukom Vlade Republike Srpske od 27. marta 2008. promijenila je naziv u Novinska agencija Republike Srpske — SRNA. Osnovana je iz potrebe da se šira javnost tadašnje Jugoslavije obavijesti o dešavanjima koja su prethodila početku rata u Sarajevu. Tadašnja SRNA je već 1996. imala dopisnike u svim gradovima Republike Srpske i u inostranstvu. * [[Radio-televizija Istočno Sarajevo]] je gradski medij, osnovan odlukom Skupštine grada Istočno Sarajevo. Program ove medijske kuće je idejno i tematski posvećen prvenstveno gledaocima sa područja grada Istočno Sarajevo i Sarajevsko-romanijske regije, ali i opština u istočnom dijelu Republike Srpske. Sjedište ove radio-televizijske stanice nalazi se u ulici Stefana Nemanje 14 u Istočnom Novom Sarajevu, gdje su smještene prostorije radija, dok se televizijski program emituje iz studija smještenog u opštini Pale. U planu je obezbjeđivanje novog, objedinjenog, prostora za ovu gradsku radio-televiziju u budućoj Gradskoj kući koja je planirana u opštini Pale. * [[Radio OSM]] je privatna radio stanica sa sjedištem u Istočnom Sarajevu, u opštini Pale. Ova radio stanica je programski komercijalna, uređivački samostalna, a žanrovski je opšteg tipa. * Info centar Sokolac je nastao iz nekadašnjeg JP „Radio Romanija” koje je osnovano 1975. kao 39. radio stanica u BiH. Iz studijskih prostorija koje su bile smještene u objektu Srednjoškolskog centra, 30. novembra 1975., prvi put se oglasio signal Radio Romanije. Današnji Info centar Sokolac (nasljednik tadašnjeg Radija Romanija) svakodnevno, prema programskoj šemi, emituje radijski program, uz informaivne sadržaje i autorske emisije, a u okviru ovog medija štampaju se i Sokolačke novine, koje izlaze mjesečno, kao, lokalno, informativno glasilo.<ref>{{Cite web|url=https://www.opstinasokolac.net/javna-preduzeca/jp-infocentar/|title=JP Info cetar Sokolac}}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Народно позориште И. Сарајево.jpg|mini|Narodno pozorište Istočno Sarajevo]] U gradu Istočno Sarajevo egzistira pet kulturnih centara: * Kulturni centar Istočno Novo Sarajevo, * Kulturni centar Pale, * Centar za kulturu i informisanje Istočna Ilidža, * Centar za kulturu Trnovo i * Ustanova za kulturu „Pero Kosorić” Sokolac.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/o-gradu/kultura/kulturni-centri/|title=Kulturni centri na području Grada Istočno Sarajevo}}</ref> U opštini Istočno Novo Sarajevo 2024. otvoreno je Narodno pozorište Istočno Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://junpis.net/|title=Narodno pozorište Istočno Sarajevo}}</ref> [[Matična biblioteka Istočno Sarajevo]] je osnovana odlukom Skupštine grada Istočno Sarajevo 1996., a od 28. juna iste godine je počela sa radom. Danas raspolaže sa preko 100.000 knjiga smještenih u pet odjeljenja. Svih šest opština u sastavu grada, imaju narodne biblioteke, s tim što su opštine Istočno Novo Sarajevo i Istočna Ilidža formirali zajedničku biblioteku. U Istočnom Novom Sarajevu nalazi se Galerija Kućanski koja je prvobitno zamišljena kao legat akademika i umjetnika Boška Kućanskog, ali naknadnom promjenom plana i znatnim proširenjem objekta dobija namjenu muzeja. U opštini Pale nalazi se Cekovića kuća koja je izgrađena 1915.. Predstavlja jednu od najočuvanijih i najljepših kuća na ovim prostorima sa početka XX vijeka. Rekonstruisana je 2007. i u njoj se danas nalazi Galerija likovne kolonije Pale. Na teritoriji grada se organizuju brojne kulturne manifestacije. Neke od njih su: * Međunarodni festival malih scena i monodrame – Istočno Novo Sarajevo * Jahorina film festival – Pale * Lut fest – Istočno Novo Sarajevo * Međunarodni filmski festival „Prvi kadar“ – Istočno Novo Sarajevo * Dani Duška Trifunovića – Pale ==== Značajni datumi ==== Krsna slava Grada Istočno Sarajevo je Sveti Petar Sarajevski 17. septembra. * 40 dana nakon Vaskrsa, Spasovdan, krsna slava opštine Istočno Novo Sarajevo. * 6. maj Sveti Georgije, krsna slava opštine Istočna Ilidža. * 12. juli Petrovdan, krsna slava opštine Trnovo. * 2. august Sveti prorok Ilija, krsna slava opštine Sokolac. * 9. august Sveti Pantelejmon, krsna slava opštine Istočni Stari Grad. * 28. august Velika Gospojina, krsna slava opštine Pale. == Obrazovanje == {{Glavni|Univerzitet u Istočnom Sarajevu|}} [[Datoteka:Ректорат Универзитета у Источном Сарајеву.jpg|mini|Rektorat Univerziteta u Istočnom Sarajevu]] Univerzitet u Istočnom Sarajevu jedan je od dva vodeća univerzitetska centra u Republici Srpskoj. U sastavu Univerziteta nalazi se 16 fakulteta i dvije umjetničke akademije, smješteni u 9 gradova Republike Srpske, dok je Rektorat kao administrativni centar smješten u Istočnom Novom Sarajevu. Nastavu na ovom integrisanom Univerzitetu danas pohađa oko 8.000 studenata. Univerzitet u Istočnom Sarajevu baštini tradiciju jedne od prvih visokoškolskih institucija u BiH – Bogoslovije u Sarajevu koja je osnovana 1882.. Pod imenom Univerzitet u Sarajevu Republike Srpske, osnovan je 14. septembra 1992. odlukom Narodne skupštine Republike Srpske.<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/o-univerzitetu/|title=O Univerzitetu}}</ref> Članice Univerziteta organizuju brojne naučne, umjetničke i stručne skupove, a to su: * Poljoprivredni fakultet – „AGROSYM“, * Pravni fakultet – Naučni skup povodom Dana Pravnog fakulteta, * Elektrotehnički fakultet – „INFOTEH Jahorina“, * Mašinski fakultet – „Conference on Mechanical Engineering Technologies and Applications COMET-a“, * Ekonomski fakultet – „Jahorinski poslovni forum“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/nauka/naucni-skupovi/|title=Naučni skupovi na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu}}</ref> Na području Istočnog Sarajeva djeluje nekoliko naučno-istraživačkih institucija, među kojima su značajne: * Institut za elektroenergetiku (IRCE) i Institut za osiguranje kvaliteta, oba u okviru [[Energoinvest]]a, smještena u naselju Lukavica, opština Istočna Ilidža; * UNIS Institut za zaštitu i ekologiju, smješten u opštini Pale, koji se bavi istraživanjima u oblasti zaštite životne sredine i bezbjednosti.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/o-gradu/obrazovanje/|title=„Institucije koje se bave naučno-istraživačkim radom”.}}</ref> Ove institucije doprinose razvoju nauke i tehnologije u regionu, sarađujući sa privrednim i akademskim sektorom. U Istočnom Sarajevu postoji devet osnovnih škola i Škola za osnovno muzičko obrazovanje, koje pružaju temeljno obrazovanje djeci u šest opština grada. Srednjoškolski sistem obuhvata četiri ustanove: * Srednja škola „28. juni“ Istočno Novo Sarajevo, * Srednjoškolski centar „Istočna Ilidža“ Istočna Ilidža, * Srednjoškolski centar „Pale“ Pale, * Srednjoškolski centar „Vasilije Ostroški“ Sokolac. Ove škole nude raznovrsne programe, uključujući gimnazijske, stručne i zanatske smjerove, prilagođene potrebama lokalne zajednice. U Istočnom Sarajevu je smješten Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske koji je odgovoran za izdavanje i distribuciju udžbenika, nastavnih materijala i drugih obrazovnih resursa za škole u Republici Srpskoj. Zavod ima ključnu ulogu u standardizaciji i unapređenju kvaliteta obrazovanja. == Turizam == Istočno Sarajevo nudi raznovrsne turističke doživljaje. Grad je idealna destinacija za zimske sportove, planinarenje, biciklizam, kulturna istraživanja i opuštanje u netaknutoj prirodi. Jahorina i „Ravna planina“ su svjetski poznati ski centri zbog svojih 55&nbsp;km alpskih i 10&nbsp;km nordijskih staza, što ih čini epicentrom zimskog turizma gdje zimska sezona traje 5 mjeseci. Moderna infrastruktura, uključujući gondolu, ski-liftove i ugostiteljske objekte privlače profesionalne skijaše i amatere. Ljeti nude staze idealne za planinarenje i brdski biciklizam uz panoramski pogled.<ref>{{Cite web|url=https://www.oc-jahorina.com/olimpijski-centar-jahorina/|title=Olimpisjki centar "Jahorina"}}</ref> Planine Trebević i Romanija raj su za planinare i rekreativce. Via ferrate „Bijele stijene“ na Trebeviću i „Sokolov put“ na Romaniji nude uzbudljive uspone kroz stjenovite terene uz sigurnosnu opremu, privlačeći ljubitelje adrenalina. Na strmim liticama Romanije na nadmorskoj visini 1515 m nalazi se Novakova pećina, koja je dobila ime po narodnom junaku Starina Novaku. Na izvoru mokranjske Miljacke nalazi se Pećina ledenjača gdje se led zadržava i tokom ljetnih mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/privreda/turizam/|title=Turizam Grada Istočno Sarajevo}}</ref> Treskavica je poznata po kristalno čistim jezerima i netaknutoj prirodi, idealnoj za kampovanje i planinarenje. [[Datoteka:Орловача.jpg|lijevo|mini|Pećina Orlovača|214x214piksel]] [[Orlovača (pećina)|Pećina Orlovača]], speleološko čudo, je jedinstvena atrakcija uređena za turističke posjete. Njeni stalagmiti, stalaktiti i halaktiti različitih boja i oblika oduševljavaju posjetioce. Pronađeni ostaci pećinskog medvjeda (Ursus spelaeus), crvenog alpskog vuka i insekta iz porodice [[Coleoptera]] čine je značajnom za [[Speleologija|speleološke]] i naučne entuzijaste. Istočno Sarajevo je raj za ljubitelje lova i ribolova. Bistre rijeke poput Prače i Željeznice obiluju potočnom pastrkom i riječnim rakovima, privlačeći ribolovce. Grad privlači turiste netaknutom prirodom i svojom gastronomskom ponudom, kao i raznovrsnim mogućnostima za aktivan odmor, a zahvaljujući blizini Međunarodnog aerodroma Sarajevo odlično je povezan sa svjetskim destinacijama. == Parkovi i rekreacione površine == Na teritoriji grada Istočnog Sarajeva, postoji veliki broj, parkova, rekreacionih površina, planinskih i pješačkih staza. [[Datoteka:Парк Сунца Источно Ново Сарајево.jpg|mini|198x198px|Park Sunca]] Park Sunca je prvi izgrađen i uređen park u Istočnom Sarajevu, smješten u Istočnom Novom Sarajevu. Velike je površine, sa stazama za šetnju i prostorima za odmor i rekreaciju. Izgradnja Memorijalnog kompleksa posvećenog stradalim srpskim civilima Sarajeva i Sarajevsko-romanijske regije u XX vijeku predstavlja jedan od bitnih segmenata koji daju značaj ovam parku. Sportsko-rekreativna zona Čiča je moderna zona smještena je u Istočnom Novom Sarajevu, površine 5 810 m². Odraz je vrhunskog prostora za sportske aktivnosti i opuštanje u prirodnom okruženju. Izgradnja Gradskog parka, koji je nakon završetka dobio ime Principov park počela je u decembru 2013. u samom centru Istočnog Sarajeva, na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo (naselje Lukavica). Park je svečano otvoren na Vidovdan 2014., kao dio ceremonije obilježavanja stogodišnjice Velikog rata. U parku dominira spomenik [[Gavrilo Princip|Gavrilu Principu]], koji gleda prema Sarajevu, i dječijem igralištu u sklopu parka. Park velikana prepoznatljiv je po bistama 10 istorijskih ličnosti koje su u različitim oblastima i vremenskim periodima uticale na opstanak i razvoj srpskog i ostalih naroda na ovim prostorima. Pored bisti nalazi se prostor za igru, odmor i rekreaciju. Smješten je u centralnom dijelu opštine Istočno Novo Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://opstinains.net/parkvelikana/|title=Park velikana Istočno Novo Sarajevo}}</ref> Amfiteatar „Beli vuk“ nalazi se na lokaciji Pomoli, Tvrdimići na nadmorskoj visini od 1052 m. Smješten je u prirodi i simbolizuje jedinstvo i slobodu. Posvećen je komandantu jedinice Beli vukovi, Srđanu Kneževiću. Predviđen je kao turističko-rekreativni kompleks te raspolaže smještajnim kapacitetima, vikendicama i sportskim terenima. Gradski park u opštini Pale krase zelene površine, teren za basket, amfiteatar na otvorenom, površine obilježene za igranje šaha, te dječije igralište što ga čini idealnim za sve generacije. Na Palama se nalazi Olimpijski park, sa spomenikom Olimpijska pahuljica, na kojoj su urezana imena paljanskih olimpijaca koji su učestvovali na olimpijskim igrama kroz istoriju. Pored Olimpijskog parka, na Palama se nalazi i Spomen-park Srđanu Kneževiću, sa izgrađenim spomenikom legendarnom komandantu jedinice Beli vukovi. Takođe, u opštini Pale u čast palim borcima u Drugom svjetskom ratu izgrađen je i Spomen-park narodnom heroju Milanu Simoviću. Dino park je smješten na Ravnoj planini. Predstavlja pravu avanturističku destinaciju sa čudesnim replikama dinosaurusa. Okružen je prirodom i velikim brojem pješačkih staza koje se prostiru duž planine kroz šumu. Park prirode „Goli Koran“ prirodni je rezervat, idealan za šumski biciklizam i rekreativne šetnje. Na Sokocu postoje tri parka. Park boraca Romanije u Sokocu izgrađen je 1978. uz Spomen-kosturnicu u Sokocu na kojoj su ispisana imena 969 partizanskih boraca poginulih na području opštine Sokolac u Drugom svjetskom ratu. U parku su postavljene biste deset narodnih heroja ovog kraja. Ovaj prostor je mjesto okupljanja mladih. Park srpskih boraca se nalazi u blizini zgrade opštine Sokolac uz Centralno spomen-obilježje srpskim borcima poginulim u Odbrambeno-otadžbinskom ratu na ratištima u okolini Sarajeva. Na ovom obilježju ispisana su imena 1250 boraca VRS. Park solunskih boraca je izgrađen krajem 2008. postavljanjem spomenika srpskim dobrovoljcima, učesnicima ratova za odbranu Srbije od 1912-1918.. Spomenik je izgrađen po uzoru na obilježje srpskom ratniku koje se nalazi ispred crkve Ružica na Kalemegdanu. Na ovom spomeniku ispisana su imena 360 dobrovoljaca sa područja Romanije. == Sport == {{Glavni|Spisak sportskih klubova u Istočnom Sarajevu}} Najznačajniji sportovi u Istočnom Sarajevu su: fudbal, košarka, odbojka, borilačke vještine, kao i zimski sportovi – biatlon, nordijsko i alpsko skijanje. Grad je sjedište velikog broja sportskih klubova. U košarci se ističu OKK „Slavija 1996“  i KK „Jahorina“ kao predstavnici grada u Premijer ligi BiH. Stubovi fudbalskog života grada su FK „Slavija“ i FK „Romanija“, dok dugu tradiciju u zimskim sportovima održavaju klubovi SK „Romanija“<ref>{{Cite web|url=https://skromanija.com/sr/|title=SK "Romanija"}}</ref> i SK „Jahorina“<ref>{{Cite web|url=https://skiteamjahorina.ba/|title=SK "Jahorina"|access-date=20. 11. 2025|archive-date=11. 7. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711235113/https://skiteamjahorina.ba/|url-status=dead}}</ref>. Značajno mjesto u sportskoj kulturi grada imaju borilačke vještine gdje se ističu imena Nemanja Majdov, svjetski šampion u džudou, Miloš Golić svjetski šampion u kik-boksu i legenda u džudou Rajko Kušić. Grad okružuju poznate olimpijske planine te je isti bogat planinarskim društvima od kojih su najznačajniji „Treskavica“ iz Trnova i „Javorina“ i „Jahorina“ iz Pala. Opština Sokolac raspolaže savremenim gradskim sportskim terenom, prilagođenim za trening i razvoj vrhunskih atletičara. Istočno Sarajevo je zahvaljujući savremenim sportskim objektima i povoljnim prirodnim uslovima privlačna destinacija za sportske pripreme nacionalnih reprezentacija i dječije sportske kampove. Odbojkaška reprezentacija Srbije godinama je birala opštinu Pale za pripreme pred svjetska prvenstva i druge međunarodne nastupe.<ref>{{Cite news|url=https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=519655|title=Odbojkašice na pripremama u Palama}}</ref> ==== Stadioni i dvorane ==== * Sportsko-rekreativni centar Slavija * Sportsko-rekreativni kompleks „Čiča“ Istočno Novo Sarajevo * Sportska dvorana „Slavija“ Istočno Novo Sarajevo * Sportska dvorana Istočno Sarajevo * Gradski stadion „Vlajko Petrović“ Pale * Sportska dvorana „Peki“ Pale * Stadion „Vojkovići“ Istočna Ilidža * Sportsko rekreativni centar Istočna Ilidža * Gradski stadion Trnovo * Gradski stadion „Bara“ Sokolac * Sportska dvorana Sokolac ==== Sportska takmičenja ==== Grad Istočno Sarajevo, poznat kao grad omladine i sporta, bogat je raznovrsnim sportskim manifestacijama, kako međunarodnim, tako memorijalnim i tradicionalnim. Grad je bio domaćin [[Evropski olimpijski festival mladih|Evropskog olimpijskog festivala mladih]] (EYOF) 2019..<ref>{{Cite web|url=https://okbih.ba/bs/tekst/eyof-2019-sarajevo-i-istocno-sarajevo/77|title=EYOF 2019.}}</ref> Tradicionalna takmičenja koja se održavaju su: * Međunarodni turnir u uličnom basketu „FIBA 3x3: Lite quest tournament Pale – East Sarajevo“ – Pale * 3x3 Istočno Novo Sarajevo – Istočno Novo Sarajevo * Božićni turnir u malom fudbalu — Istočno Novo Sarajevo * Ljetni turnir u malom fudbalu — Pale * Jahorina kup (alpsko skijanje) — Jahorina * Prvenstvo BiH i Republike Srpske (biatlon i nordijsko trčanje) – Pale * Turnir u odbojci na pijesku — Pale * Tradicionalni međunarodni atletski miting — Sokolac * Džudo prvenstvo Republike Srpske — Istočna Ilidža Grad je sve popularniji među ljubiteljima planinskog trčanja zbog raznovrsnih šumskih i planinskih staza, te se organizuju trejl trke: „Termag Challenge Race“, „Trebević Trail“ i „Jahorina Ultra Trail“. == Gradovi pobratimi == * [[Kruševac]], Srbija * [[Niš]], Srbija * [[Novi Sad]], Srbija * [[Krasnodar]], Rusija * Landžou, Kina * Cangdžou, Kina * [[Plužine]], Crna Gora * [[Herceg Novi]], Crna Gora === Prijateljski gradovi === * Opština Pantelej, [[Niš]], Srbija * [[Sombor]], Srbija * [[Nižnji Novgorod]], Rusija * [[Nikšić]], Crna Gora == Napomene == {{refspisak|group=napomena}} == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="LI_2024">{{cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/195/0|title=Lokalni izbori 2024 - Istočno Sarajevo|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> <ref name="UstavniSud_U4-04">{{cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/bs/odluka/_/obavjestenje-o-sjednici-vijeca-od-pet-sudija-ustavnog-suda-bosne-i-hercegovine-odrzanoj-27-februara-2004-godine-u-sarajevu|title=Odluka Ustavnog suda BiH U 4/04 (Odluka o nazivu "Srpsko Sarajevo")|publisher=Ustavni sud Bosne i Hercegovine|date=27. 2. 2004|access-date=13. 11. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="GIS_Povrsina">{{cite web|url=https://www.gradistocnosarajevo.net/o-gradu/licna-karta/|title=Lična karta Grada Istočno Sarajevo|website=gradistocnosarajevo.net|publisher=Grad Istočno Sarajevo|access-date=13. 11. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live |page=39}}</ref> <ref name="JIB_GIS">{{cite web|url=https://www.companywall.ba/firma/grad-istocno-sarajevo/MMx73vIb|title=Grad Istočno Sarajevo - CompanyWall Poslovni portal|publisher=CompanyWall.ba|access-date=13. 11. 2025}}</ref> <ref name="TurizamISA">{{cite web |url=http://www.turizam-isa.ba/rijecni_biseri.html |title=Riječni biseri |access-date=26. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216094816/http://www.turizam-isa.ba/rijecni_biseri.html |archive-date=16. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * [http://www.gradistocnosarajevo.net/ Zvanični sajt Istočnog Sarajeva] * [http://www.turizam-isa.ba Turistička organizacija Istočno Sarajevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227094220/http://www.turizam-isa.ba/ |date=27. 12. 2012 }} * [http://www.unssa.rs.ba Univerzitet u Istočnom Sarajevu] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Istočno Sarajevo|*]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Republici Srpskoj]] 5hjmxtux08o330xhcvtwymp2aj7xord Gračanica 0 3917 3923889 3918084 2026-09-03T15:04:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923889 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Gračanica (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Gračanica | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Gračanica | naselje_vrsta = Grad | slika = Gračanica_Aerial.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Gračanica iz zraka | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Gračanica.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Gračanica u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|29.1|N|18|18|37.0|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Sadmir Džebo<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/44/0|title=Lokalni izbori 2024 - Gračanica|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 17.67 | površina_grada = 215.06 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 12882 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 45220 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 320 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 120154<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11479 | veb-sajt = {{URL|https://gracanica.gov.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756610 }} '''Gračanica''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], te je jedan od 5 gradova u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]]. Zahvata veći dio doline rijeke [[Spreča|Spreče]] u njenom donjem toku i dio planine Trebava. Graniči sa gradom [[Gradačac]] na sjeveru, [[Srebrenik]]om na istoku te [[Lukavac]]em na jugoistoku. Granične općine sa južne i zapadne strane su [[Petrovo]] i [[Doboj Istok]]. Općina je do rata 1992–1995 pokrivala površinu od 387&nbsp;km<sup>2</sup>, da bi joj nakon [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog sporazuma]] pripala teritorija od 216&nbsp;km<sup>2</sup>. Status grada Gračanica je dobila u 2019.<ref>{{Cite web|url=https://gracanica.gov.ba/nije-sala-gracanica-postala-grad/|title=NIJE ŠALA: GRAČANICA POSTALA GRAD|last=Gračanica|first=Općina|date=1. 4. 2019|website=Grad Gračanica - oficijelni web sajt grada Gračanica - dobrodošli!|language=bs-BA|access-date=19. 8. 2019}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Gracanica, carsija (trziste).jpg|lijevo|mini|Sahat kula u Gračanici]]Područje današnje Gračanice bilo je naseljeno još u prahistoriji, a u kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] na tom prostoru postojali su selo Gračanica, povezano s eksploatacijom željezne rude, i utvrđeni grad [[Soko (Gračanica)|Soko]].<ref name="CamHeritage"/> U osmansko doba Gračanica se razvila u značajno upravno i trgovačko središte. Nahija Sokol, nazvana po srednjovjekovnom gradu Sokolu, javlja se 1533. godine, a Gračanica je 1572. postala sjedište [[kadiluk]]a, što je ubrzalo njen urbani razvoj.<ref name="CamHeritage">{{cite web|url=https://www.academia.edu/38512537/DEVELOPMENT_OF_SMALL_HERITAGE_TOWNS_REAL_HERITAGE_OF_BOSNIA_AND_HERZEGOVINA_|title=Development of Small Heritage Towns, Real Heritage of Bosnia and Herzegovina|last=Čamo|first=Merima|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Beslija">{{cite web|url=https://www.academia.edu/3752257/Sedad_Be%C5%A1lija_Doprinos_Gra%C4%8Dani%C4%8Dkog_glasnika_|title=Doprinos Gračaničkog glasnika izučavanju bosanskohercegovačke prošlosti u osmanskom periodu do kraja XVIII stoljeća|last=Bešlija|first=Sedad|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> O važnosti kasabe krajem [[16. stoljeće|16. stoljeća]] svjedoči i gradnja džamije Ahmed-paše Budimlije, poznate kao Bijela ili Čaršijska džamija, podignute između 1593. i 1595. godine.<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/listapeticija/show/1008?page=26&return=|title=KONS – Džamija Ahmed-paše Budimlije - Bijela džamija|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="LipaKons">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Gracanica%20Lipa%20dzamija%20kompl%20BOS.pdf|title=Graditeljska cjelina – Lipanjska (Hadži Džaferova, Lipa) džamija sa haremom u Gračanici|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Tokom [[20. stoljeće|20 stoljeća]] Gračanica je prolazila kroz promjene karakteristične za širi razvoj [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]: od austrougarske administrativne reorganizacije i modernizacije, preko perioda između dva svjetska rata, [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i socijalističke industrijalizacije, do ratnih razaranja [[Rat u Bosni i Hercegovini|1992–1995.]] i poratne obnove.<ref name="Mutapcic">{{cite web|url=https://www.academia.edu/146197224/Sjeveroisto%C4%8Dna_Bosna_pozitivan_primjer_razvoja_lokalne_historiografije|title=Sjeveroistočna Bosna – pozitivan primjer razvoja lokalne historiografije|last=Mutapčić|first=Edin|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/313441|title=Osnovna obilježja razvoja društva u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1953. godine|last=Kamberović|first=Husnija|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026|archive-date=19. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519212825/https://hrcak.srce.hr/file/313441|url-status=dead}}</ref><ref name="Kiraethana"/> === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnje Gračanice pripada starom prostoru [[Usora (oblast)|Usore]] i bilo je nastanjeno još u prahistoriji.<ref name="CamHeritage" /> U kasnom srednjem vijeku na ovom prostoru izdvajala su se dva lokaliteta: selo Gračanica, u kojem se kopala željezna ruda, i utvrđeni grad Soko.<ref name="CamHeritage" /> Taj dvojni obrazac – rudarsko naselje i obližnje utvrđenje – bio je karakterističan za više mjesta srednjovjekovne Bosne. Soko se u izvorima javlja kao važan fortifikacijski punkt, a prema osmanskim podacima iz 1533. bio je središte nahije Sokol.<ref name="Beslija" /> Kasniji razvoj Gračanice kao otvorene kasabe uticao je na postepeno opadanje značaja srednjovjekovnog Sokola, koji je s vremenom stagnirao dok se urbano jezgro spuštalo i širilo u pogodnijem ravničarskom prostoru.<ref name="CamHeritage" /> Na kontinuitet naseljenosti i značaj ovog područja upućuju i sačuvani spomenici srednjovjekovne i osmanske baštine u okolini Gračanice, među kojima se posebno izdvajaju [[Stari grad Soko u Sokolu|stari grad Soko]] i [[Stara džamija Soko u Sokolu|stara džamija u Sokolu]], oba proglašena nacionalnim spomenicima [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1328?page=27&return=|title=KONS – Stari grad Soko u Sokolu, graditeljska cjelina|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1906?page=26&return=|title=KONS – Stara džamija Soko u Sokolu, graditeljska cjelina|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> === Osmansko doba === Nakon osmanskog osvajanja Bosne 1463. godine prostor Gračanice uklopljen je u osmanski upravni sistem.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/44630374/ZNA%C4%8CAJ_OSMANSKIH_KATASTARSKIH_POPISA_DEFTERA_U_ARHIVU_TUZLANSKOG_KANTONA_ZA_IZU%C4%8CAVANJE_BOSANSKOHERCEGOVA%C4%8CKE_PRO%C5%A0LOSTI|title=Značaj osmanskih katastarskih popisa (deftera) u Arhivu Tuzlanskog kantona za izučavanje bosanskohercegovačke prošlosti|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U prvim stoljećima osmanske vlasti Gračanica se nije razvila iz većeg srednjovjekovnog urbanog centra, nego iz manjeg naselja koje je, zahvaljujući povoljnom položaju i upravnoj funkciji, preraslo u kasabu.<ref name="Beslija" /> Gračanica se po prvi put spominje u [[Osmanlijsko carstvo|osmanskim]] izvorima 1528. godine. Naselje je pripadalo nahiji Soko, i bilo je poznato po rudniku željeza. Centar nahije Soko predstavljao je srednjovjekovni utvrđeni grad Sokol, koja se nalazi na oko 6&nbsp;km udaljenosti od grada. Do 1604. godine Gračanica je brojala deset mahala sa osam džamija i mesdžida, više kulturno-prosvjetnih ustanova, hamamom itd, te 25 registriranih esnafa. Po broju stanovnika dosegla je nivo Donje Tuzle (današnja [[Tuzla]]). Negdje krajem 17. vijeka, [[Ahmed-paša Budimlija]], najznačajniji gračanički vakif, izgradio je čaršijsku džamiju, hamam (javno kupatilo) i [[Gračanička sahat-kula|sahat kulu]] koja je godinama prepoznatljivo obilježje gračaničke čaršije. U prvoj polovini 19. vijeka, [[Gradačac|gradačački]] kapetani iz porodice Gradaščević (Osman-beg, Murat-beg i Hadži Bećir-beg) osnovali su još tri značajna vakufa, te izgradili dvije medrese, više desetina dućana, hanova i drugih koristonosnih objekata. Prema pregledima osmanskih izvora i kasnijoj historiografiji, nahija Sokol javlja se 1533. godine, a 1572. Gračanica postaje sjedište kadiluka, koji je obuhvatao šire područje Posavine i sjeveroistočne Bosne, uključujući mjesta kao što su [[Gradačac]], [[Brčko]], [[Šamac]] i [[Orašje]].<ref name="CamHeritage" /><ref name="Beslija" /> Ta promjena bila je presudna za gradski razvoj, jer je kadiluk donosio administraciju, sudstvo, trgovački promet i veći broj stanovnika. Urbani rast Gračanice u osmanskom razdoblju bio je povezan s izgradnjom javnih i vjerskih objekata. Među najvažnijim spomenicima tog perioda su: * [[Bijela džamija (Gračanica)|Ahmed-pašina (Bijela, Čaršijska) džamija]]; * [[Lipanjska džamija u Gračanici|Lipa džamija]]; * [[Sahat-kula u Gračanici|Sahat-kula]]; * Konak (kasnija Vijećnica).<ref name="LipaKons" /><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/266?return=|title=KONS – Sahat kula, historijska građevina, Gračanica|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Gracanica_Konak%20BOS.pdf|title=Historijska građevina Konak – Vijećnica u Gračanici|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026|archive-date=9. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209142935/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Gracanica_Konak%20BOS.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|KONS]] u odlukama o zaštiti gračaničkih spomenika navodi da o urbanom usponu Gračanice krajem XVI stoljeća svjedoči upravo gradnja Ahmed-pašine džamije između 1593. i 1595. godine, kao i formiranje više važnih gradskih cjelina u narednim stoljećima.<ref name="LipaKons" /> === Austro-Ugarska i početak modernizacije === U vrijeme austrougarske okupacije BiH 1878. godine, pred Gračanicom se odigrala jedna od najvznačajnijih bitaka, u kojoj su združene snage Bošnjaka pod komandom pljevaljskog muftije Mehmed Vehbi ef. Šemsekadića pobijedile okupatora i prisilile ga na povlačenje ka Doboju. Nakon [[Berlinski kongres|Berlinkog kongresa]] i austrougarske okupacije [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 1878. godine, Gračanica je ušla u novi državno-pravni i administrativni okvir kao dio modernizacijskih procesa koji su zahvatili cijelu zemlju.<ref>{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/458933|title=Nelinearne operacije: jedan primjer iz 1878. godine|last=Samardžić|first=Ante|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026|archive-date=23. 6. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260623105505/https://hrcak.srce.hr/file/458933|url-status=dead}}</ref> Iako su specifična istraživanja o samom gradu dugo bila razmjerno malobrojna, novija lokalna historiografija pokazuje da je upravo u ovom periodu nastavljen prijelaz Gračanice iz osmanske kasabe u modernije lokalno središte.<ref name="Mutapcic" /> Početkom XX stoljeća u Gračanici se jasno vidi razvoj građanskog i kulturnog života. U gradu je 1903. osnovana Islamska čitaonica, a sedam godina kasnije i Turska čitaonica i knjižnica, koja je odmah po osnivanju imala čak 240 članova.<ref name="Kiraethana">{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/266594|title=Otvaranje i rad muslimanskih čitaonica u manjim mjestima Bosne i Hercegovine početkom 20. stoljeća|last=Bečić|first=Amila|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === 20. stoljeće === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Gračanica je postala dio [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], a potom [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. Iako je lokalna privreda ostala snažno vezana za zemljoradnju, zanatstvo i trgovinu, grad je zadržao ulogu regionalnog središta za okolna sela i manje čaršije.<ref name="Mutapcic" /><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/7174579/Report_Okrugli_stol_550_godina_od_osmanskog_osvajanja_srednjovjekovne_Bosanske_kraljevine_Sarajevo_Institut_za_istoriju_14_maj_2013|title=Gračanica i okolina u periodu između dva svjetska rata (pravno-politički i društveno-ekonomski razvoj)|last=Hamzić|first=Omer|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/37973598/Period_izmedu_dva_svjetska_rata_na_stranicama_Gracanickog_glasnika|title=Period između dva svjetska rata na stranicama Gračaničkog glasnika|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] područje Gračanice dijelilo je sudbinu sjeveroistočne Bosne, s dubokim političkim, vojnim i demografskim potresima. Od 1943. godine do kraja rata, Gračanica je u više navrata padala u partizanske ruke i bivala ponovo zauzimana od ustaških i njemačkih snaga, pri čemu je velik broj stanovnika odlazio s partizanima. Konačno je oslobođena 7. aprila 1945. godine. Poslijeratna jugoslavenska vlast uključila je Gračanicu u proces socijalističke obnove, industrijalizacije i širenja javnih službi, što je bilo dio općeg razvoja bosanskohercegovačkog društva nakon 1945. godine.<ref>{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/313441|title=Osnovna obilježja razvoja društva u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1953. godine|last=Kamberović|first=Husnija|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026|archive-date=19. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519212825/https://hrcak.srce.hr/file/313441|url-status=dead}}</ref> Novija istraživanja o lokalnoj historiografiji sjeveroistočne Bosne navode da su monografije o Gračanici i njenoj okolini, kao i radovi o [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačkoj borbi]], činili važan dio kasnijeg istraživanja prošlosti ovoga kraja.<ref name="Mutapcic" /><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/40423636/Monuments_and_Memorials_to_the_People_s_Liberation_War_on_the_territory_of_Bosnia_and_Herzegovina_their_current_status_and_condition_Gra%C4%8Danica_municipality|title=Monuments and Memorials to the People's Liberation War on the territory of Bosnia and Herzegovina – Gračanica municipality|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Socijalističko razdoblje === U doba [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] Gračanica je prošla kroz intenzivnije administrativne, demografske i privredne promjene.<ref>{{cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=297503|title=Administrativno područje opštine Gračanica u periodu od 1962. do 1992. godine: međuetnički odnosi i razvojne proturječnosti|website=CEEOL|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2015/11/gg40_3.pdf|title=Administrativno područje opštine Gračanica u periodu od 1962. do 1992. godine|website=Gračanički glasnik|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Ovaj period obilježili su urbanizacija, širenje općinskih institucija, jačanje obrazovanja i komunalne infrastrukture, kao i veće uključivanje Gračanice u privredne tokove tuzlanske regije i sjeveroistočne Bosne.<ref>{{cite web|url=https://gracanickiglasnik.ba/category/arhiva/page/2/|title=Administrativno područje opštine Gračanica u periodu od 1962. do 1992. godine: međuetnički odnosi i razvojne proturječnosti|last=Hamzić|first=Omer|website=Gračanički glasnik|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Rat 1992–1995. === Uoči rata 1992. godine prostor doline [[Spreča|Spreče]], kojem pripada i Gračanica, bio je obilježen rastućim političkim i vojnim napetostima.<ref>{{cite web|url=https://fmpe.academia.edu/OmerHamzi%C4%87|title=“Uzavrela dolina Spreče” u predvečerje rata 1992|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Gračanica je ostala u sastavu teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. U jednom iskazu pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-em]] Gračanica se opisuje kao mjesto između [[Gradačac|Gradačca]] i [[Doboj]]a, u „muslimanskom dijelu Bosne i Hercegovine“, dok drugi transkript MKSJ-a bilježi da su žene, djeca i stariji iz jedne kolone 11. maja 1992. odvoženi prema Gračanici i Doboju, odnosno prema slobodnoj teritoriji pod kontrolom bosanske strane.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/simic/trans/en/030219IT.htm|title=Simic et al. trial transcript, 19 February 2003|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/trans/en/060627ED.htm|title=Krajišnik trial transcript, 27 June 2006|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Prema svjedočenju generala [[Rasim Delić|Rasima Delića]] pred MKSJ-em, brigade iz Banovića, Lukavca, Gračanice i Doboj-Istoka branile su stanovništvo na sjeveru i sjeveroistoku tog prostora, u pravcu Doboja i doline Spreče.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/delic/trans/en/070920IT.htm|title=Delić trial transcript, 20 September 2007|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Gračanica je tokom rata granatirana s [[Ozren]]a i [[Trebava|Trebave]], pri čemu je stradalo više desetina civila.<ref>{{cite web|url=https://detektor.ba/2021/08/31/licne-uspomene-iz-ratne-svakodnevnice-u-spomen-sobi-u-gracanici/|title=Lične uspomene iz ratne svakodnevnice u spomen-sobi u Gračanici|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref> [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] u periodu od marta do novembra 1994. izvodila niz napada ograničenih ciljeva i na području Gračanice, u sklopu strategije iscrpljivanja [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]].<ref>{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|location=Washington, D.C.}}</ref> Na južnoj polovini prijeratne općine Gračanica (područje Ozrena) u jesen 1991. godine neustavno i jednostrano je proglašena nova srpska općina [[Petrovo]]. U proljeće 1992, nakon niza subverzivno-terorističkih napada u organizaciji lokalnog SDS-a, započelo je spontano samoorganiziranje građana kroz tzv. mahalske straže, zatim mobiliziranje rezervnog sastava milicije, a potom i Teritorijalne odbrane. Agresor je otpočeo ratna dejstva u maju 1992. godine, ali branitelji su mu se uspješno suprostavili, a u ljeto i jesen iste godine postigli su i značajne uspjehe oslobađanjem dva sela, Gornje Lohinje i Lendića. Do kraja godine, u Gračanici je od jedinica Opštinskog štaba TO formirana 111. brdska brigada, a potom i Operativna Grupa 2 (OG-2), na čelu koje je do početka 1995. stajao pukovnik Osman Puškar i u sastav koje su ušle još i 109. brigada (Doboj Istok) i 117. brigada (Lukavac). Osim odbrane vlastite zone odgovornosti, dijelovi jedinica OG-2 su učestvovali u borbama na drugim ratištima, od [[Gradačac|gradačačkog]] do [[Olovo (BiH)|olovskog]] i [[vareš]]kog. Godine 1994. od najboljih boraca OG-2 formirana je nova 212. oslobodilačka brigada, sa komandom u Gračanici, koja se tokom iste godine istaknula u mnogim borbama, a posebno u oslobođenju važnih kota Vijenac i Vis. Početkom 1995, izvršeno je preimenovanje brigada OG-2, pri čemu 111. brdska brigada postaje 221. brigadom, a 212. 222. oslobodilačkom brigadom. OG-2 je preformirana u 22. diviziju KoV, kojoj je pored dotadašnjih brigada OG-2 pridodata i 225. brigada Banovići. Ova divizija je odigrala značajnu ulogu u borbama na ozrensko-vozućkom ratištu u jesen 1995. godine. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Gračanice|Spisak naseljenih mjesta u gradu Gračanici}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Gračanica imala je 59.134 stanovnika, raspoređenih u 28 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, veći dio općine Gračanica ušao je u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušla su naseljena mjesta: Boljanić, Bosansko Petrovo Selo, Kakmuž, Karanovac, Porječina i Sočkovac, te dijelovi naseljenih mjesta: Skipovac Donji i Skipovac Gornji. Od ovog područja formirana je općina [[Petrovo]]. === Grad Gračanica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gračanica | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11479 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 51) |work=fzs.ba |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 45220 | g2013_bosnjaci = 43857 | g2013_srbi = 157 | g2013_hrvati = 72 | g2013_bosanci = 377 | g2013_romi = 257 | g2013_muslimani = 127 | g2013_bosanciihercegovci = 79 | g2013_albanci = 24 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 5 | g2013_pravoslavci = 3 | g2013_makedonci = 4 | g2013_nisu_izjasnili = 137 | g2013_nepoznato = 73 | g1991_ukupno = 59134 | g1991_muslimani = 42599 | g1991_srbi = 13558 | g1991_hrvati = 132 | g1991_jugosloveni = 1530 | g1981_ukupno = 54311 | g1981_muslimani = 38189 | g1981_srbi = 13226 | g1981_hrvati = 135 | g1981_jugosloveni = 2359 | g1981_slovenci = 5 | g1981_crnogorci = 50 | g1981_albanci = 20 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 24 | g1981_makedonci = 13 | g1971_ukupno = 46950 | g1971_muslimani = 33135 | g1971_srbi = 13135 | g1971_hrvati = 199 | g1971_jugosloveni = 184 | g1971_slovenci = 7 | g1971_crnogorci = 45 | g1971_albanci = 10 | g1971_madari = 6 | g1971_romi = 1 | g1971_makedonci = 9 | g1961_ukupno = 30203 | g1961_muslimani = 20726 | g1961_srbi = 8543 | g1961_hrvati = 171 | g1961_jugosloveni = 686 | g1961_slovenci = 18 | g1961_crnogorci = 8 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 11 | g1961_makedonci = 2 }} === Naseljeno mjesto Gračanica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gračanica | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 120154 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 12882 | g2013_bosnjaci = 12031 | g2013_srbi = 131 | g2013_hrvati = 49 | g2013_bosanci = 270 | g2013_romi = 109 | g2013_muslimani = 54 | g2013_bosanciihercegovci = 53 | g2013_albanci = 17 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 3 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 88 | g2013_nepoznato = 49 | g1991_ukupno = 12712 | g1991_muslimani = 10282 | g1991_srbi = 1169 | g1991_hrvati = 47 | g1991_jugosloveni = 900 | g1981_ukupno = 12103 | g1981_muslimani = 9604 | g1981_srbi = 1000 | g1981_hrvati = 67 | g1981_jugosloveni = 1284 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 31 | g1981_albanci = 5 | g1981_madari = 1 | g1981_makedonci = 6 | g1971_ukupno = 9477 | g1971_muslimani = 8225 | g1971_srbi = 934 | g1971_hrvati = 99 | g1971_jugosloveni = 98 | g1971_slovenci = 2 | g1971_crnogorci = 34 | g1971_albanci = 7 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 6 | g1961_ukupno = 7656 | g1961_muslimani = 5654 | g1961_srbi = 1394 | g1961_hrvati = 126 | g1961_jugosloveni = 443 | g1961_slovenci = 8 | g1961_crnogorci = 6 | g1961_albanci = 5 | g1961_madari = 3 | g1961_makedonci = 1 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Gračanici}} == Poznate ličnosti == {{div col||30em}} * [[Mustafa Kamarić]] * [[Mustafa Beganović]] * [[Vedin Musić]], nogometaš * [[Nijaz Omerović]] * [[Amel Ćurić]] * [[Ibrahim Jukan]] * [[Husein Mujić]] * [[Minja Stjepanović]] * [[Marija Babović]] * [[Halim Mulaibrahimović]] * [[Mehmed Imširović]] * [[Sabrija Prohić]] * [[Fikret Konjić]] * [[Izet Mašić]] {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Gračanička sahat-kula]] * [[Šarena džamija u Gračanici]] * [[Arminka Helić]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gračanica Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://gracanica.gov.ba/ Zvanični veb-sajt grada Gračanice] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Gračanica}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Gračanica|*]] bxw0pntkw2ahgp00sjfbe13968u28ip 10. oktobar 0 4998 3923943 3798165 2026-09-03T21:06:03Z Bosancica by MK 173186 Dodan događaj 3923943 wikitext text/x-wiki {{OktobarKalendar}} '''10. oktobar / listopad (10. 10)''' jest 283. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (284. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 82 dana. == Događaji == * [[680]] – Bitka na Kerbeli. * [[1582]] – Zbog uvođenja [[gregorijanski kalendar|gregorijanskog kalendara]] ovaj dan nije postojao u kalendaru navedene godine u [[Italija|Italiji]], [[Poljska|Poljskoj]] [[Portugal]]u i [[Španija|Španiji]]. * [[1919]] – [[Zagreb]]u osnovan [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]] (SKOJ). * [[1938]] – Potpisan Minhenski sporazum, čime su Studeti pripojeni [[Nacizam|nacističkoj]] [[Njemačka|Njemačkoj]]. * [[1944]] – Oslobođeno [[Livno]] u Drugom svjetskom ratu. * [[1964]] – Otvorene su Olimpijske igre u Tokiju. * [[1967]] – Potpisan je sporazum o vanjskom svemiru kojim se zabranjuje postavljanje oružja za masovno uništenje u svemir. * [[1980]] – U katastrofalnom zemljotresu u [[Alžir]]u poginulo 2590 osoba, a 330.000 stanovnika grada [[El-Asnam]]a ostalo bez domova. * [[1995]] – Oslobođen [[Sanski Most]]. * [[1996]] – Počinje šahovski turnir u [[Tilburg]]u, [[Holandija]]. * [[2010.]] ** U sukobima u [[Beograd]]u lakše i teže je povrijeđeno 124 policajca i 17 demonstranata, a privedeno je 207 osoba, povodom održavanja [[Parada ponosa|Parade ponosa]]. ** [[Nizozemski Antili]] prestali su postojati kao zemlja unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali dio [[Nizozemska|Nizozemske]] kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]]. == Rođeni == [[Datoteka:Selim I by John Young.jpg|mini|130p|[[Selim I|Selim I Mrgodni]]]] [[Datoteka:Gavin Newsom.jpg|mini|130p|[[Gavin Newsom]]]] === 15. vijek === * [[1470]] – [[Selim I|Selim I Mrgodni]], [[sultan]] [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlijskog carstva]] od [[1512.]] do [[1520.]] === 18. vijek === * [[1731]] – [[Henry Cavendish]], britanski prirodnjak === 19. vijek === * [[1813]] – [[Giuseppe Verdi]], italijanski [[Opera|operski]] [[kompozitor]] * [[1830]] – [[Izabela II Španska|Izabela II]], španska [[kraljica]] * [[1834]] – [[Aleksis Kivi]], finski nacionalni književnik * [[1861]] – [[Fridtjof Nansen]], norveški istraživač, zoolog i [[diplomat]], dobitnik [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] 1922. * [[1895]] – [[Jakov Gotovac]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[Opera|operni]] dirigent i kompozitor [[Klasična muzika|klasične muzike]] * [[1900]] – [[Helen Hayes]], američka glumica === 20. vijek === * [[1913]] – [[Husein Hodžić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1930]] – [[Harold Pinter]], engleski dramatičar i pozorišni [[režiser]], dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[2005.]] * [[1954]] – [[Fernando Santos (nogometni trener)|Fernando Santos]], portugalski nogometaš i trener * [[1958]] – [[Tanya Tucker]], američka pjevačica i tekstopisac * [[1964]] – [[Lionel Laurent]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[1965]] – [[Chris Penn]], američki filmski glumac * [[1967]] – [[Gavin Newsom]], američki političar * [[1970]] – [[Goran Navojec]], hrvatski glumac * [[1971]] – [[Elvir Bolić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[1975]] – [[Craig Walton]], australijski atletičar * [[1976]] – [[Katja Wüstenfeld]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka * [[1986]] – [[Ezekiel Garaj]], argentinski nogometni reprezentativac == Umrli == [[Datoteka:Orson Welles 1937.jpg|mini|130px|[[Orson Welles]]]] * [[19]] – [[Julije Cezar|Germanik Julije Cezar]], rimski vojskovođa i državnik * [[1659]] – [[Abel Tasman]], holandski istraživač i moreplovac * [[1837]] – [[Charles Fourier]], francuski filozof * [[1938]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]], [[Turska|turski]] državnik * [[1976.]] ** [[Silvana Armenulić]], bosanskohercegovačka pjevačica novokomponovanih narodnih pjesama i sevdalinki ** [[Mirjana Bajraktarević]], bosanskohercegovačka pjevačica i kantautorica sevdalinki * [[1985.]] ** [[Yul Brynner]], američki filmski glumac ** [[Orson Welles]], američki režiser, glumac, [[scenarist]] i [[filmski producent]] == Praznici == * Dan državnosti Kube * [[Svjetski dan beskućnika]] * [[Svjetski dan mentalnog zdravlja]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|10 October}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/10 Na današnji dan (10. oktobar), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/october-10 Na današnji dan (10. oktobar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Oktobar|*-10]] 987rh88c58ql7j3v9nza5nhhm06aujj San Marino 0 5684 3923932 3848192 2026-09-03T19:03:25Z AnToni 2325 /* Također pogledajte */ 3923932 wikitext text/x-wiki {{O...|državi|istoimeni grad|San Marino (grad)}} {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija država | izvorno_ime = Serenissima Repubblica di San Marino | zvanično_ime = Republika San Marino | ime_genitiv = San Marina | zastava = Flag of San Marino.svg{{!}}border | grb = Coat of arms of San Marino.svg | mapa = Europe location SMO.png | službeni_jezik = [[Italijanski jezik|italijanski]] | glavni_grad = [[San Marino (grad)|San Marino]] | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak kapetana San Marina|Kapetan okruga]] | vladar_prva_vlast = [[Matteo Rossi]]<br />[[Lorenzo Bugli]] | vrsta_druge_vlasti = [[Strani ministar San Marina|Strani ministar]] | vladar_druga_vlast = [[Luca Beccari]] | po_površini_na_svijetu = 223. | površina = 61,19 | procenat_vode = zanemariv | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 212. | stanovnika = 32,471 <small>Procjena 2012</small> | gustoća = 533 | nezavisnost = [[3. septembar]] [[301]]. | valuta = [[Euro]] (€) (EUR) | vremenska_zona = [[CET]] ([[UTC]]+1)<br /> - ljeti [[CEST]] (UTC+2) | himna = "[[Inno Nazionale della Repubblica]]"<br />("Nacionalna himna") | internetski_nastavak = [[.sm]] | pozivni_broj = +378 |}} '''San Marino''', zvanično '''La Serenissima Repubblica di San Marino''', jest najstarija i najmanja [[republika]] u [[Evropa|Evropi]] i jedna od najmanjih na cijelom svijetu. Teritorija San Marina je [[enklava]] unutar [[italija]]nskog teritorija u podnožju planine [[Monte Titano]] u blizini [[jadran]]ske obale. == Historija == Smatra se da je San Marino najstarija do danas postojeća republika na svijetu jer ju je po tradiciji osnovao [[kršćanstvo|kršćanski]] svetac sv. Marin (San Marino) porijeklom sa [[Rab (ostrvo)|Raba]] [[301]]. godine, bježeći od [[car]]skog progona. Stalno u centru sukoba između porodica Rimini i Monefeltro, San Marino je uspio odbraniti svoju nezavisnost i vremenom čak i proširiti svoju teritoriju. [[Papa]] je priznao suverenost i nezavisnost San Marina [[1631]]. godine. [[Francuska]] pod vlašću [[Napoleon]]a je prva zemlja koja je zvanično priznala nezavisnost San Marina ([[1797]]. godine, a ostale evropske zemlje su to učinile [[1815]]. godine na [[Bečki kongres|Bečkom kongresu]]. Unatoč službenoj nezavisnosti, San Marino u velikoj mjeri zavisi od [[Italija|Italije]] budući da je nakon ujedinjenja Italije u [[19. vijek]]u postala potpuno okružena italijanskim teritorijem. Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], [[Njemačka|njemačke]] snage su po [[Hitler]]ovoj naredbi [[1943]]. godine okupirale i San Marino. Nešto kasnije prelazi u ruke saveznika, ali je [[Nijemci]] ponovo zauzimanju u [[kontraofanziva|kontraofanzivi]]. Konačno je oslobođena [[1945]]. godine kada je ponovo uspostavljena demokratska vlast. San Marinom je do [[1957]]. godine vladala [[koalicija]] [[socijalisti|socijalista]] i [[komunisti|komunista]], koju je zamijenila vlada [[demokršćani|demokršćana]]. Od [[1973]]. godine sve do danas, San Marinom upravlja koalicija socijalista i demokršćana. == Vlada i politika == Zakonodavna vlast je ''Il Consiglio Grande e Generale'' (Opće i veliko vijeće) kojeg narod bira na direktnim [[izbori]]ma svakih pet godina. Ovo vijeće izabire iz svojih redova dva tzv. upravna kapetana (''Capitanes Regentes'') na period od šest mjeseci. Ova dva kapetana i [[Vijeće ministara]] vrše izvršnu vlast u San Marinu. Opće i veliko vijeće također bira tzv. Vijeće dvanaestorice (''Consiglio dei XII'') koji vrši sudsku vlast do sljedećih izbora. == Političko-administrativno uređenje == [[Datoteka:San Marino.png|mini|desno|260p|Karta općina u San Marinu]] San Marino je podijeljen u devet općina koje se nazivaju "dvorci" (''castelli'') koji imaju status gradova: {| | * [[Acquaviva]] * [[Borgo Maggiore]] * [[Chiesanuova]] * [[Montegiardino]] * [[Domagnano]] | * [[Faetano]] * [[Fiorentino]] * [[Grad San Marino|San Marino grad]] * [[Serravalle]] |} == Geografija == San Marino je [[enklava]] unutar [[Italija|Italije]] i nalazi se u vijencu [[Apenini|Apenina]]. Najviša tačka je [[Monte Titano]] (749 metara iznad mora). Ne postoje važniji vodeni tokovi. [[Klima]] je [[meditranska klima|mediteranska]], sa toplim [[ljeto|ljetima]] i blagim [[zima]]ma. San Marino je treća najmanja zemlja u [[Evropa|Evropi]], nakon [[Vatikan]]a i [[Monako|Monaka]]. == Stanovništvo == Najveći dio stanovnika San Marino su italijanskog porijekla. Zvanična religija je [[katoličanstvo]] a zvanični jezik [[italijanski jezik|italijanski]]. == Također pogledajte == * [[Zastava San Marina]] == Vanjski linkovi == {{commonscat|San Marino}} * [http://www.esteri.sm/ Sekretarijat vanjskih poslova San Marina] * [http://www.visitsanmarino.com/ Zvanična web prezentacija San Marina] * [http://www.sanmarinortv.sm/ Radio-televizija San Marina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010627012121/http://www.sanmarinortv.sm/ |date=27. 6. 2001 }} * [https://web.archive.org/web/20050720010319/http://www.formula1.sm/ Velika nagrada San Marina Formule 1] {{stub-država}} {{Države Evrope}} {{Vijeće Evrope}} [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:San Marino]] [[Kategorija:Države članice Vijeća Evrope]] tdrby052q5lhozprpr87g4bg00fnrpu Ratko Mladić 0 6140 3923868 3923574 2026-09-03T12:09:37Z Naivalres 184485 /* */ kako može da bude ratko mladić bosanskohercegovački uopšte ne razumem ovo 3923868 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija zločinac | počasni_prefiks = | ime = Ratko Mladić | počasni_sufiks = | slika = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg | veličina_slike = | alt_slike = Mladić 1993. | opis_slike = Mladić 1993. | izvorno_ime = Ратко Младић | izvorni_jezik = sr-Cyrl | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1942|03|12}} | mjesto_rođenja = [[Božanovići]], [[Kraljevina Jugoslavija]] {{Malo|([[de jure]])}}<br>[[Nezavisna Država Hrvatska]] {{Malo|([[de facto]])}} | datum_nestanka = | mjesto_nestanka = | status_nestanka = | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2026|08|27|1942|03|12}} | mjesto_smrti = [[Den Haag]], [[Nizozemska]] | uzrok_smrti = [[Moždani udar]] | tijelo_pronađeno = | mjesto_počivanja = | koordinate_mjesta_počivanja = | spomenici = | druga_imena = | nacionalnost = [[Srbi]]n | etnicitet = | državljanstvo = {{ZID|Jugoslavija}} | politička_stranka = [[Srpska demokratska stranka]] {{Malo|(od 1990)}}<br>[[Savez komunista Jugoslavije]] {{Malo|(1965-1990)}} | obrazovanje = '''Srednje: '''Vojnoindustrijska škola Beograd<br>'''Visoko: '''[[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojna akademija Beograd]]<br>[[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Komando-štabna akademija KV JNA]] | zanimanje = Oficir, vojni zapovjednik | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva]] | pripadnost = | godine_službe = | poslodavac = | agent = | poznat_po = | značajan_rad = | stil = | televizija = | visina = | prethodnik = | nasljednik = | pokret = | član = | kriminalni_status = | supružnik = Bosiljka Mladić | djeca = 2 (Darko i Ana) | roditelji = Neđo Mladić (otac)<br>Stana (rođ. Lalović) Mladić (majka) | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | tražen = [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] | potjernica_raspisana = {{Početni datum|1995|07|25}} | status_hapšenja = Uhapšen | iznos_nagrade = 5 miliona [[Američki dolar|dolara]] ([[Sjedinjene Američke Države]], 1999.)<br>10 miliona [[Euro|eura]] ([[Srbija]], 28. oktobar 2010) | u_bjekstvu = | vrijeme_u_bjekstvu = {{ayd|1995|07|25|2011|05|26}} | kraj_bjekstva = {{Završni datum|2011|05|26}} | saučesnici = | komentari = | optužnica = {{ubli|[[Genocid]] (2 tačke)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}} | suđenje = [[Suđenje Ratku Mladiću|IT-09-92]] | početak_suđenja = {{Početni datum|2012|05|16}} | kraj_suđenja = {{Završni datum|2016|12|15}} | presuda = | osuđujuća_presuda = {{ubli|[[Genocid]] (1 tačka)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}} | osuđen = Prvostepeno: {{Završni datum|2017|11|22}}<br>Pravosnažno: {{Završni datum|2021|06|08}} | kazna = | krivična_kazna = [[Doživotni zatvor]] | motiv = [[Velika Srbija]] | žrtve = | datum = | vrijeme = | početna_godina = 1991 | završna_godina = 1995. | država = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | savezna_država = | lokacija = | mete = Nesrpsko stanovništvo | ubijeni = | ranjeni = | oružje = | uhapšen = {{Završni datum|2011|05|26}} ([[Srbija]]) | zatvoren = {{Završni datum|2011|05|31}} ([[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u) | modul = {{Infokutija vojno lice | embed = yes | pripadnost = {{ZID|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}} (1965-1992)<br>{{ZID|Republika Srpska Krajina}}<br>{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}} (1992-2002) | služba = 1965 – 2002. | čin = [[Datoteka:16 General-pukovnik VRS 92-97.png|15px]] [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|VRS]]<br>[[Datoteka:Yugoslavia-Army-OF-7 (1951–2006).svg|15px]] [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] | ratovi = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] ** [[Rat u Hrvatskoj]] ** [[Rat u Bosni i Hercegovini]] {{Tree list/end}} }} | vojska = [[Datoteka:Logo of the JNA.svg|20px]] [[Jugoslavenska narodna armija]] (1965-1992)<br>[[Datoteka:Patch of the Army of Republika Srpska.svg|20px]] [[Vojska Republike Srpske]] (1992-2002) | rod = | jedinice = Oklopne divizije, artiljerija, specijalne jedinice | komandovao = 9. korpus [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]<br>Načelnik štaba 2. armijske oblasti [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]<br> [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Generalštab]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (1992-1996) | odlikovanja = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Ordeni, odlikovanja i medalje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Odlikovanja SFRJ]] ** [[Datoteka:Order of the brotherhood and unity with silver wreath RIB.gif|40px]] [[Orden bratstva i jedinstva]] sa srebrnim vijencem ** [[Datoteka:Order of the People's Army with golden star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa zlatnom zvijezdom ** [[Datoteka:Order of the People's Army with silver star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa srebrnom zvijezdom ** [[Datoteka:Order of military merits FRY 2.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa zlatnim mačevima ** [[Datoteka:Order of military merits FRY 3.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa srebrnim mačevima * [[Ordeni, odlikovanja i medalje Republike Srpske|Odlikovanja RS]] ** [[Datoteka:BIH Order of the Republic of Srpska sash ribbon.svg|40px]] [[Orden Republike Srpske]] na lenti ** [[Datoteka:BIH Order of the Star of Karadjordje III - ribbon.svg|40px]] [[Orden Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)|Orden Karađorđeve zvijezde]] trećeg reda {{Tree list/end}} }} }} | veb-sajt = | potpis = | potpis_veličina = | fusnote = }} '''Ratko Mladić''' (12. mart 1942 – 27. august 2026) bio je [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]]{{efn|Po geografskoj odrednici, kao i vojnoj pripadnosti Jugoslavenskoj narodnoj armiji (JNA).}} i [[Srbi|srpski]]{{efn|Po nacionalnoj/etničkoj odrednici kao i vojnoj pripadnosti Vojsci Republike Srpske (VRS).}} oficir i vojni zapovjednik. Bio je [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] za vrijeme [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]] i [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|title=Ratko Mladic dead at 84 — reports|website=dw.com|language=en|access-date=27. 8. 2026|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827125624/https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, Murderous ‘Butcher of Bosnia,’ Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|newspaper=The New York Times|date=27. 8. 2026|access-date=27. 8. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Dan|last=Bilefsky|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|title=Bosnian Serb warlord Ratko Mladić disrupts genocide verdict hearing|author=Julian Borger|date=22. 11. 2017|publisher=|via=www.theguardian.com|location=UK|access-date=28. 1. 2019|archive-date=27. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327091451/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|title=Ratko Mladić|work=World news|publisher=The Guardian|access-date=28. 1. 2019|archive-date=24. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524043753/https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|title=Mladic convicted of genocide and war crimes by UN tribunal|author=Peter Cluskey|website=The Irish Times|access-date=28. 1. 2019|archive-date=17. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517005645/https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|url-status=live}}</ref> Na [[Zapadni svijet|Zapadu]] nazivan "Bosanskim kasapinom" ({{Jez-en|Butcher of Bosnia}}),<ref name=":1">{{Cite news|title=Ratko Mladić, Bosnian-Serb general dubbed the ‘Butcher of Bosnia,’ dies aged 84 {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/2026/08/27/europe/ratko-mladic-bosnian-serb-dead-intl|newspaper=CNN|date=2026-08-27|access-date=2026-08-28|language=en|first=Ivana|last=Kottasová}}</ref> [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) prvostepenom presudom 22. novembra 2017, a kasnije 8. juna 2021. i pravosnažnom, osudio ga je na [[Doživotni zatvor|doživotnu kaznu zatvora]] za [[Genocid u Srebrenici|genocid]] [[Genocid u Srebrenici|u Srebrenici]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] (progon, ubistva, istrebljenje, deportacija i prisilno premještanje nesrpskog stanovništva), terorisanje i progon civilnog stanovništva, kršenje zakona i običaja ratovanja i uzimanje pripadnika [[UNPROFOR]]-a za taoce.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |title=Međunarodni sud osudio Ratka Mladića za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127010306/http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|title=Ratko Mladić pravosnažno osuđen na doživotnu kaznu zatvora {{!}} DW {{!}} 08.06.2021|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=sr-RS|access-date=10. 6. 2021|archive-date=10. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610084036/https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|url-status=live}}</ref> Doživotnu kaznu za ove zločine služio je u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag|Den Haagu]] ([[Nizozemska]]) sve do svoje smrti.<ref name=":1" /> Dugogodišnji član [[Savez komunista Jugoslavije|Saveza komunista Jugoslavije]] (SKJ), Mladić je započeo svoju karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]] (JNA) 1965. Istaknuo se tokom [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]], prvo kao visokorangirani oficir JNA, a potom kao [[Generalštab Vojske Republike Srpske|načelnik generalštaba]] Vojske Republike Srpske u [[rat u Bosni i Hercegovini]]. U julu 1996. Sudsko vijeće MKSJ-a, postupajući u odsustvu Mladića u skladu sa Pravilom 61. MKSJ-a, potvrdilo je sve tačke prvobitnih optužnica, utvrdivši da postoje razumni osnovi za vjerovanje da je počinio navedene zločine, te je izdalo [[Interpolova potjernica|međunarodnu interpolovu potjernicu]]. [[Sjedinjene Američke Države]] ponudile su 5 miliona [[Američki dolar|dolara]], a [[Vlada Republike Srbije|Vlada Srbije]] čak i 10 miliona [[Euro|eura]], za informacije koje bi dovele do Mladićevog hapšenja, ali on je ostao na slobodi skoro 16 godina, u početku skriven od strane srpskih sigurnosnih snaga iz [[Srbija|Srbije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], a kasnije i od strane porodice. Uhapšen je 26. maja 2011. u [[Lazarevo|Lazarevu]] u [[Srbija|Srbiji]] i izručen je Haagu pet dana kasnije. Njegovo hapšenje smatrano je jednim od preduslova da [[Pristupanje Srbije Evropskoj uniji|Srbija dobije status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji]]. Njegovo suđenje je formalno počelo 2012. i trajalo je do 2017, kada ga je MKSJ osudio na [[doživotni zatvor]] nakon što je proglašen krivim po 10 od 11 tačaka optužnice: jednoj za genocid, pet za zločine protiv čovječnosti i četiri za kršenje zakona ili običaja ratovanja. Oslobođen je jedne tačke optužnice za genocid. Kao najviši vojni oficir sa [[Komandna odgovornost|komandnom odgovornošću]], MKSJ je Mladića smatrao odgovornim i za [[Opsada Sarajeva|opsadu Sarajeva]] i za [[Genocid u Srebrenici]]. Odbijeni su mu brojni zahtjevi za [[saosjećajno oslobađanje]] zbog terminalne bolesti dok je bio u zatvoru. == Biografija == === Rani život i vojna karijera === Rođen je u [[Božanovići|Božanovićima]] kod [[Kalinovik|Kalinovika]], u tadašnjoj [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] 12. marta 1942.<ref>{{Cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|title=Financial Sanctions: International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023173705/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|archive-date=23 October 2008|url-status=dead|access-date=3 June 2011}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, ex-Bosnian Serb warlord who oversaw atrocities, dies in prison at 84, state TV says|url=https://apnews.com/article/ratko-mladic-obit-03abf53803bef360978882d89024c475|work=Associated Press|date=27 August 2026|access-date=27 August 2026}}</ref> Njegov otac, Neđo (1909–1945), bio je pripadnik [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenskih partizana]]. Njegova majka, Stana (rođ. Lalović; 1919–2003), sama je odgojila svoje troje djece; kćerku Milicu (rođenu 1940), sinove Ratka i Milivoja (1944–2001), nakon smrti muža. [[Bosna i Hercegovina]] je u to vrijeme bila dio [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], fašističke marionetske države koju su između 1941. i 1945. predvodile [[ustaše]], a koje je postavila [[Nacistička Njemačka]] i [[Fašistička Italija]], nakon što su [[Aprilski rat|napale i podijelile]] [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. Mladićev otac poginuo je u akciji (na Mladićev treći rođendan) dok je predvodio partizanski napad na [[Bradina|rodno selo]] ustaškog vođe [[Ante Pavelić|Ante Pavelića]] 1945.<ref>Adam Lebor, "Milosevic: A Biography", str. 4.</ref> Nakon završetka osnovne škole, radio je u [[Sarajevo|Sarajevu]] kao [[kovač]] za kompaniju "PRETIS" d.d. [[Vogošća]]. U Vojnoindustrijsku školu u [[Zemun|Zemunu]] ([[Beograd]]) upisao se 1961. Zatim je pohađao [[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojnu akademiju KOV]], a nakon toga i [[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Oficirsku akademiju]]. Nakon diplomiranja 27. septembra 1965. započeo je svoju vojnu karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]].<ref name="nybooks1995">{{Cite magazine}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/07/22/serbia.mladic/index.html|title=Mladic now Balkan's most wanted|publisher=CNN|access-date=26 May 2011|date=22 July 2008}}</ref> Iste godine pridružio se [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]], a član je ostao sve do raspada stranke 1990.<ref name="nybooks1995" /> Prvobitno je bio raspoređen u [[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedoniju]] i u narednim decenijama napredovao je u činu, komandujući [[Vod|vodom]], [[Oklopno ratovanje|oklopnim]] [[Bataljon|bataljonom]] i [[Brigada|brigadom]].<ref name="nybooks1995" /> Dana 31. januara 1989, unaprijeđen je za načelnika Odjeljenja za obrazovanje Treće vojne oblasti [[Skoplje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/icty/transe5&18/960711IT.htm|title=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|publisher=UN|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075119/http://www.un.org/icty/transe5%2618/960711IT.htm|archive-date=6 April 2008|url-status=dead|access-date=26 July 2008}}</ref> Dana 14. januara 1991. ponovo je unaprijeđen u čin zamjenika komandanta u [[Priština|Prištini]].<ref name="nybooks19952">{{Cite magazine}}</ref> === Ratna karijera === {{Također pogledajte|Rat u Hrvatskoj|Rat u Bosni i Hercegovini|Genocid u Bosni i Hercegovini}} U junu 1991. unaprijeđen je u zamjenika komandanta Prištinskog korpusa u [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|Socijalističkoj Autonomnoj Pokrajini Kosovo]] u vrijeme velikih tenzija između [[Srbi na Kosovu|Srba na Kosovui]] i većinskog [[Albanci na Kosovu|albanskog]] stanovništva na [[Kosovo (regija)|Kosovu]]. Te godine, dobio je komandu nad 9. korpusom i predvodio je ovu formaciju protiv [[Oružane snage Republike Hrvatske|hrvatskih snaga]] u [[Knin|Kninu]], glavnom gradu samoproglašene [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]].<ref name="BBCProfile">{{Cite news|title=Profile: Ratko Mladic|publisher=[[BBC News]]|date=31 July 2008|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm|access-date=18 November 2008|archive-date=20 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020180528/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm}}</ref> Dana 4. oktobra 1991. unapređen je u [[General-major|general-majora]].<ref name="indictment">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20 October 2011|publisher=ICTY|access-date=27 August 2026}}</ref> JNA pod njegovom komandom učestvovale su u [[Rat u Hrvatskoj|ratu u Hrvatskoj]], posebno tokom [[Bitka za Šibenik|bitke za Šibenik]] u pokušaju da odvoje [[Dalmacija|Dalmaciju]] od ostatka [[Hrvatska|Hrvatske]], što je rezultiralo zastojem ([[Hrvati]] su držali cijelu obalu u blizini [[Zadar|Zadra]] i [[Šibenik]]a, a RSK je proširila svoju teritoriju u zaleđu). Između ostalih ranih operacija, pomagao je miliciji [[Milan Martić|Milana Martića]] u [[Opsada Kijeva|opsadi Kijeva]] 1991. i [[Bitka za Zadar|bici za Zadar]].<ref name="Pavelic">{{Cite news|last=Pavelic|first=Boris|date=21 May 2012|title=Croatia Sentenced Mladic in 1992 for War Crimes|url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|publisher=Balkan Insight|archive-url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/|archive-date=13 June 2021|access-date=27 August 2026}}</ref> Dana 24. aprila 1992. unapređen je u čin [[general-potpukovnik]] JNA.<ref name="indictment2">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20 October 2011|publisher=ICTY|access-date=27 August 2026}}</ref> Dana 2. maja 1992, dva mjeseca nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Mladić i njegovi generali blokirali su glavni grad [[Sarajevo]], zatvorivši sav saobraćaj u gradu i izvan njega, kao i vodu i struju. Ovim je započela četverogodišnja [[opsada Sarajeva]], najduža opsada glavnog grada u historiji modernog ratovanja. Grad je bio bombardiran granatama i [[Snajperska aleja|snajperskom vatrom]] (''također pogledajte: [[Sarajevo Safari]]''). Dana 9. maja 1992. preuzeo je dužnost načelnika štaba/zamjenika komandanta Druge vojne oblasti JNA u Sarajevu, a sljedećeg dana i komandu samog štaba.<ref name="indictment2" /> Dana 12. maja 1992. kao odgovor na nezavisnost BiH od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] je na svojoj 16. sjednici glasala za osnivanje [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), oružane snage te paradržave, [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpske Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="indictment2" /> Na toj sjednici, imenovan je za komandanta Glavnog štaba VRS-a, dužnost koju je obavljao do 8. novembra 1996. Također na toj sjednici, [[Radovan Karadžić]], tadašnji [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik Srpske Republike BiH]], objavio je svojih "šest strateških ciljeva", uključujući "...razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, državno razdvajanje.", "Koridor između [[Semberija|Semberije]] i [[Bosanska krajina|Krajine]]" i "Uspostavljanje koridora u [[Podrinje|dolini rijeke Drine]], odnosno eliminisanje [[Drina|Drine]] kao granice između srpskih država".{{Sfn|ICTY|2017}} Mladić je tada rekao: {{cquote|...mi ne možemo očistiti niti možemo imati rešeto da prosijemo samo da ostanu Srbi ili propadnu Srbi, a ostali da odu. Pa to je, to neće, ja ne znam kako će gospodin [[Momčilo Krajišnik|Krajišnik]] i gospodin [[Radovan Karadžić|Karadžić]] objasniti svijetu. To je, ljudi, [[genocid]]. Mi moramo da pozovemo svakog čovjeka, koji je čelom poljubio ove prostore i teritoriju države koju hoćemo da napravimo. I njima je mjesto sa nama i pored nas.{{sfn|ICTY|2017|p=1883}}}}U maju 1992, nakon povlačenja snaga [[Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.|JNA iz Bosne i Hercegovine]], Druga vojna oblast JNA postala je jezgro Glavnog štaba VRS-a. Dana 24. juna 1994. unapređen je u čin [[general-pukovnik]]a, zadužen za otprilike 80.000 vojnika stacioniranih u tom području.<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|title=Hague court jails ex-Yugoslav army general|date=6 September 2011|access-date=3 November 2021|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211759/https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|publisher=Al Jazeera|quote=Perisic had kept General Mladic on the Yugoslav Army payroll list, and personally signed Mladic’s promotion to the rank of colonel general in 1994.}}</ref> U julu 1995. vojnici pod direktnom Mladićevom komandom, uznemirene [[Operacija "Namjerna sila"|zračnim napadima NATO-a]] s ciljem prisilnog poštivanja ultimatuma [[Ujedinjene nacije|UN]]-a o uklanjanju teškog naoružanja iz područja Sarajeva, zauzele su i okupirale "[[Zaštićene zone Ujedinjenih nacija|zaštićene zone]]" UN-a, [[Srebrenica|Srebrenicu]] i [[Žepa (Rogatica)|Žepu]]. U Srebrenici je protjerano preko 40.000 [[Bošnjaci|Bošnjaka]] koji su tamo tražili utočište. Procjenjuje se da je po [[Genocid u Srebrenici|Mladićevom naređenju ubijeno preko 8.000]] muškaraca i dječaka.<ref>"UN peacekeeping in civil wars",[https://books.google.com/books?id=QeVykay5lakC&pg=PA49 p. 49]. Retrieved 13 November 2010.</ref><ref>"The suitcase: refugee voices from..."[https://books.google.com/books?id=VJP3PkyI2Z4C&pg=PA12 p. 12]. Retrieved 13 November 2010.</ref> Nakon pada i [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]], Mladić je kasnije pred kamerama izjavio:{{cquote|Evo nas 11. jula 1995. godine u srpskoj Srebrenici. Uoči još jednog velikog praznika srpskoga poklanjamo srpskom narodu ovaj grad. I napokon, došao je trenutak da se, poslije bune protiv [[Dahije|dahija]], [[Osmansko Carstvo|Turcima]] osvetimo na ovom prostoru.<ref>{{Cite web|title=Survivors recount Bosnia's Srebrenica genocide, 25 years on|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|work=Al Jazeera English|date=11 July 2020|last=Gadzo|first=Mersiha|access-date=27 August 2026|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228154908/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|url-status=live}}</ref>}}Koristio je ovu izjavu kao opravdanje za traženje "osvete" za [[Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu|osmansku vlast nad Bosnom i Hercegovinom]] i protiv "Turaka" u tom području.<ref>{{Cite news|title=Convicted Bosnian Serb war criminal Ratko Mladić dies in Hague prison|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/27/convicted-bosnian-serb-war-criminal-ratko-mladic-dies-in-hague-prison|work=Euronews|date=27 August 2026|last=Brezar|first=Aleksandar|access-date=28 August 2026}}</ref> Dana 4. augusta 1995, kada su ogromne [[Hrvatska kopnena vojska|hrvatske vojne snage]] bile spremne za napad na područje pod srpskom kontrolom u [[Središnja Hrvatska|srednjoj Hrvatskoj]], [[Radovan Karadžić]] je objavio da smjenjuje Mladića s njegove dužnosti i preuzima ličnu komandu nad VRS-om. Karadžić je okrivio Mladića za gubitak dva ključna srpska grada u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]] koja su nedavno [[Operacija Maestral|pala u ruke Hrvatske vojske]], a gubitak gradova iskoristio je kao izgovor da objavi svoje iznenađujuće promjene u komandnoj strukturi.<ref>{{Cite news|last=Pomfret|first=John|title=In War or Peace, Serbs Perplex the West; Rift Between Leaders Adds to Confusion – and Offers Opening|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113052331/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|archive-date=13 January 2012|work=[[The Washington Post]]|date=1 September 1995|quote=Earlier this month, Karadzic tried to remove Mladic from his post after his forces lost two important towns in southwest Bosnia to the Croatian army.}}</ref> Mladić je degradiran na čin "savjetnika". Odbio je da tiho ode, tvrdeći da ima podršku i vojske i naroda. Karadžić je uzvratio osudom Mladića kao "ludaka" i pokušajem da ga ukloni s političkog položaja, ali je Mladićeva očigledna podrška naroda prisilila Karadžića da poništi svoju naredbu 11. augusta.<ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline The Hague's Most Wanted – timeline of events] {{Webarchive}}. ''Southeast European Times''. (21 July 2008). Retrieved 13 November 2010.</ref> Njegovi postupci tokom rata doveli su do toga da ga mnogi na [[Zapadni svijet|Zapadu]] prozovu "Bosanskim kasapinom".<ref name=":1" /> Nekoliko Mladićevih razgovora snimljeno je tokom rata: {{quote box|width=70%|align=center|quote=U svojoj presudi protiv Mladića, MKSJ je utvrdio da je u presretnutom razgovoru 23. maja 1992. Mladić rekao [[Fikret Abdić|Fikretu Abdiću]] da je "ovdje radi mira", ali je zaprijetio napadima iz odmazde ako njegovi zahtjevi ne budu ispunjeni i izjavio da će "narediti granatiranje cijelog [[Opsada Bihaća|Bihaća]] […] i ono će također planuti". Mladić je upozorio Abdića da će "cijela Bosna planuti ako ja počnem 'govoriti'". Zatim je zaprijetio [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačkom rukovodstvu]], čiji je član bio i Abdić, rekavši da su oni "sve ovo" izazvali, te je izjavio da, ako njegovi zahtjevi prema Abdiću ne budu ispunjeni, neće "ostaviti Sarajevo na miru dok god u njemu iko diše". Mladić je rekao: "Dakle, mi smo polako krenuli da zauzimamo ove doline i čistimo taj turski šljam." Mladić je dodao da se bojao da će "oni momci odatle" dozvoliti izbjeglicama - koje je opisivao kao „Turke“ i Hrvate - da se vrate, navodeći da je zbog toga trebalo "da vidimo šta moramo uraditi i kako to uraditi." U drugom snimljenom razgovoru između Mladića i Karadžića istog dana, Mladić je naveo da je ranije rekao profesoru [[Nikola Koljević|Koljeviću]]: "jebite Turke u [[Žepa (Rogatica)|Žepi]], u [[Srebrenica|Srebrenici]], u [[Goražde|Goraždu]]."{{sfn|ICTY|2017|pages=2251–2253}}|source=-MKSJ, u svojoj presudi protiv Mladića.}} Dana 8. novembra 1996. [[Biljana Plavšić]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]], smijenila je Mladića sa dužnosti. Nastavio je primati penziju do novembra 2005.<ref>{{Cite web|url=http://www.balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|title=Serbia confirms that Mladic received pension until November|website=Balkan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203739/http://balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_gb/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|archive-date=9 March 2016|url-status=dead|access-date=27 July 2008}}</ref> === Optužnica === {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:ICTY.JPG|mini|Zgrada [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Den Haagu]], [[Nizozemska]].]] Optužnica protiv Mladića podignuta je 25. jula 1995. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |title=Mladić (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=29. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129030250/http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (24. 7. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=9. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209074003/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |url-status=live }}</ref> Druga optužnica, 14. novembra 1995,<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (14. 11. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527223515/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |url-status=live }}</ref> a izmijenjena optužnica donesena je 10. oktobra 2002. godine pod nazivom ''Predmet Ratko Mladić (IT-95-5/18-I) - "Bosna i Hercegovina" i "Srebrenica"''.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |title=IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (10. 10. 2002) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230157/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |url-status=live }}</ref> Druga izmijenjena optužnica donesena je 1. juna 2011.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |title=DRUGA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (1. 6. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195409/http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |url-status=live }}</ref> da bi nakon nje uslijedile još dvije izmijenjene optužnice: prvo 20. oktobra te i 16. decembra 2011. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=TREĆA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (20. 10. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=ČETVRTA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (16. 12. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}</ref> Konačna optužnica za Ratka Mladića glasila je: a) Dvije tačke za genocid (tačke 1 i 2): # Ratko Mladić je počinio, planirao, podsticao, naredio i/ili pomagao i podržavao genocid nad dijelom nacionalnih, etničkih i/ili vjerskih grupa bosanskih Muslimana i/ili bosanskih Hrvata. Namjera da se te grupe djelimično unište manifestirana je na najekstremniji način u [[Foča (Republika Srpska)|Foči]], [[Ključ (općina)|Ključu]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Prijedor]]u, [[Sanski Most|Sanskom Mostu]] i [[Vlasenica|Vlasenici]] # Genocid b) Pet tačaka za zločine protiv čovječnosti (tačke 3, 4, 5, 7 i 8) # Progoni # Istrebljenja # Ubistva # Deportacija # Nehumana djela (prisilna premještanja) c) Četiri tačke za kršenja zakona ili običaja ratovanja (tačke 6, 9, 10 i 11): # Ubistva # Terorisanje # Protivpravni napadi na civile # Uzimanje talaca.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |title=RATKO MLADIĆ (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=10. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110063638/http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |url-status=live }}</ref> === Hapšenje, suđenje i presuda === {{Proširiti sekciju}}{{Glavni|Suđenje Ratku Mladiću}}[[Datoteka:Mladić Start of Trial.jpg|mini|Mladić na suđenju u [[Den Haag]]u, maj 2012.]] Ratko Mladić pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim kaznenim sudom za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Haagu]] 22. novembra 2017. po prvostepenoj presudi je proglašen krivim za [[genocid u Srebrenici]] i druge ratne zločine u Bosni i Hercegovini i osuđen na kaznu doživotnog zatvora.<ref name="REUTERS - 22. 11. 2017">{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |title=Once triumphant Bosnian Serb commander Mladic reduced to frail genocide defendant |work=REUTERS |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122004803/https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |url-status=live }}</ref><ref name="AVAZ.ba - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |title=Haški tribunal: Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor |work=AVAZ.ba |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122213322/http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |url-status=live }}</ref> Proglašen je krivim po 10 tačaka optužnice, a oslobođen po jednoj tački, koja se odnosila na genocid u šest općina u Bosni i Hercegovini. Konačna presuda po tačkama optužnice bila je sljedeća:<ref name="BBC - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |title=Ratko Mladic jailed for life over Bosnia war genocide |work=[[BBC]] |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122141841/http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |url-status=live }}</ref><ref name="Anadolu Agency - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |title=World welcomes UN court's Mladic genocide conviction |work=Anadolu Agency |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122153111/http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |url-status=live }}</ref> # Po tački 1 Vijeće nije utvrdilo da je Ratko Mladić kriv za genocid u šest općina, # u drugoj tački i svim ostalim tačkama optužnice proglašen je krivim za genocid, # progon i zločin protiv čovječnosti, # istrebljenje i zločin protiv čovječnosti, # ubistvo i zločin protiv čovječnosti, # ubistvo, kršenje zakona i običaja ratovanja, # deportacija i zločin protiv čovječnosti, # nehumano i prisilno premještanje, # terorisanje i kršenje zakona i običaja ratovanja, # protupravni napadi na civile, # uzimanje talaca, kršenje zakona i običaja ratovanja.<ref name="REUTERS - 22. 11. 2017" /><ref name="AVAZ.ba - 22. 11. 2017" /><ref name="BBC - 22. 11. 2017" /> === Privatni život i smrt === Mladić i njegova supruga Bosiljka imali su dvoje djece; sina Darka i kćerku Anu.<ref name="NYTobit">{{Cite news|last=Bilefsky|first=Dan|date=27 August 2026|title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|access-date=27 August 2026|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html}}</ref> Ana je počinila samoubistvo 1994. u 23. godini života.<ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Robert|title=The politics of Serbia in the 1990s|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1999|isbn=978-0-231-11381-6|page=199|chapter=19. The Belgrade—Pale Schism (July—August 1994)|access-date=1 June 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_jRhz_y5tMC&pg=PA199}}</ref> U srbijanskim publikacijama pojavili su se oprečni izvještaji o njenoj smrti i otkriću njenog tijela. Neki su rekli da je njeno tijelo pronađeno u njenoj krvlju poprskanoj spavaćoj sobi, drugi u obližnjem parku ili u šumi blizu [[Topčider]]skog groblja. Zaključeno je da je koristila pištolj svog oca, koji je on dobio u vojnoj školi u mladosti. Postoje i oprečna mišljenja o razlogu njenog samoubistva, a jedna od češćih teorija je da je bila pod ogromnim pritiskom javnosti jer je njen otac često bio kritikovan i kritiziran u novinama zbog svojih zločina nad civililima u BiH. Druga teorija ukazuje na smrt njenog dečka, Dragana, koji je poginuo u ratu u BiH.<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|title=The graveside bench that could snare most wanted war criminal|last=Wilson|first=Peter|date=28 February 2006|work=The Times|access-date=1 June 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523102905/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|archive-date=23 May 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hr&tl=en&u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|title=Why did Ratko Mladić's daughter kill herself? She took her father's gun, and a year later Srebrenica happened|date=19 October 2013|website=Jutarnji list|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611095205/https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hr&tl=en&u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|archive-date=11 June 2020|url-status=live|access-date=18 June 2020}}</ref> Historičar [[Jože Pirjevec]] podržava ovu teoriju, pišući da je ona počinila samoubistvo kako bi kaznila oca što je poslao njenog dečka da se bori na frontu i što je nije obavijestio o njegovoj smrti.<ref>{{Cite book|last=Pirjevec|first=Jože|title=Le guerre jugoslave|publisher=[[Einaudi]]|year=2001|isbn=9788858426791|chapter=5. 1994}}</ref> Umro je 27. augusta 2026. u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag|Den Haagu]], nakon više [[Moždani udar|moždanih udara]]. Imao je 84 godine.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|title=Jutarnji list - Ratni zločinac Ratko Mladić doživio moždani udar, u teškom je stanju|date=15. 4. 2026|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=27. 8. 2026|archive-date=16. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416185229/https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|url-status=live}}</ref> == Napomene == {{spisaknapomena}} == Također pogledajte == * [[Suđenje Ratku Mladiću]] * [[Spisak optuženih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini]] * [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Wikicitat}} {{wikivijesti|Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor}} * [http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf Ratko Mladić], [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|ICTY]].org * [http://www.bbc.com/news/world-europe-13559597 Ratko Mladić] na [[BBC]] {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Mladić, Ratko}} [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] [[Kategorija:Biografije, Kalinovik]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Generali Vojske Republike Srpske]] [[Kategorija:Generali Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Vojnici Vojske Republike Srpske]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Osobe izručene iz Srbije]] [[Kategorija:Osobe osuđene na doživotni zatvor od strane međunarodnih sudova i tribunala]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za genocid]] [[Kategorija:Nosioci Ordena bratstva i jedinstva]] [[Kategorija:Nosioci Ordena narodne armije]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za vojne zasluge]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)]] mdf0brzdprw88v0lhhqbicie3ipi70s 3923886 3923868 2026-09-03T14:50:48Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/Naivalres|Naivalres]] ([[User talk:Naivalres|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Z1KA|Z1KA]] 3923574 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija zločinac | počasni_prefiks = | ime = Ratko Mladić | počasni_sufiks = | slika = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg | veličina_slike = | alt_slike = Mladić 1993. | opis_slike = Mladić 1993. | izvorno_ime = Ратко Младић | izvorni_jezik = sr-Cyrl | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1942|03|12}} | mjesto_rođenja = [[Božanovići]], [[Kraljevina Jugoslavija]] {{Malo|([[de jure]])}}<br>[[Nezavisna Država Hrvatska]] {{Malo|([[de facto]])}} | datum_nestanka = | mjesto_nestanka = | status_nestanka = | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2026|08|27|1942|03|12}} | mjesto_smrti = [[Den Haag]], [[Nizozemska]] | uzrok_smrti = [[Moždani udar]] | tijelo_pronađeno = | mjesto_počivanja = | koordinate_mjesta_počivanja = | spomenici = | druga_imena = | nacionalnost = [[Srbi]]n | etnicitet = | državljanstvo = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | politička_stranka = [[Srpska demokratska stranka]] {{Malo|(od 1990)}}<br>[[Savez komunista Jugoslavije]] {{Malo|(1965-1990)}} | obrazovanje = '''Srednje: '''Vojnoindustrijska škola Beograd<br>'''Visoko: '''[[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojna akademija Beograd]]<br>[[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Komando-štabna akademija KV JNA]] | zanimanje = Oficir, vojni zapovjednik | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva]] | pripadnost = | godine_službe = | poslodavac = | agent = | poznat_po = | značajan_rad = | stil = | televizija = | visina = | prethodnik = | nasljednik = | pokret = | član = | kriminalni_status = | supružnik = Bosiljka Mladić | djeca = 2 (Darko i Ana) | roditelji = Neđo Mladić (otac)<br>Stana (rođ. Lalović) Mladić (majka) | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | tražen = [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] | potjernica_raspisana = {{Početni datum|1995|07|25}} | status_hapšenja = Uhapšen | iznos_nagrade = 5 miliona [[Američki dolar|dolara]] ([[Sjedinjene Američke Države]], 1999.)<br>10 miliona [[Euro|eura]] ([[Srbija]], 28. oktobar 2010) | u_bjekstvu = | vrijeme_u_bjekstvu = {{ayd|1995|07|25|2011|05|26}} | kraj_bjekstva = {{Završni datum|2011|05|26}} | saučesnici = | komentari = | optužnica = {{ubli|[[Genocid]] (2 tačke)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}} | suđenje = [[Suđenje Ratku Mladiću|IT-09-92]] | početak_suđenja = {{Početni datum|2012|05|16}} | kraj_suđenja = {{Završni datum|2016|12|15}} | presuda = | osuđujuća_presuda = {{ubli|[[Genocid]] (1 tačka)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}} | osuđen = Prvostepeno: {{Završni datum|2017|11|22}}<br>Pravosnažno: {{Završni datum|2021|06|08}} | kazna = | krivična_kazna = [[Doživotni zatvor]] | motiv = [[Velika Srbija]] | žrtve = | datum = | vrijeme = | početna_godina = 1991 | završna_godina = 1995. | država = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | savezna_država = | lokacija = | mete = Nesrpsko stanovništvo | ubijeni = | ranjeni = | oružje = | uhapšen = {{Završni datum|2011|05|26}} ([[Srbija]]) | zatvoren = {{Završni datum|2011|05|31}} ([[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u) | modul = {{Infokutija vojno lice | embed = yes | pripadnost = {{ZID|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}} (1965-1992)<br>{{ZID|Republika Srpska Krajina}}<br>{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}} (1992-2002) | služba = 1965 – 2002. | čin = [[Datoteka:16 General-pukovnik VRS 92-97.png|15px]] [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|VRS]]<br>[[Datoteka:Yugoslavia-Army-OF-7 (1951–2006).svg|15px]] [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] | ratovi = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] ** [[Rat u Hrvatskoj]] ** [[Rat u Bosni i Hercegovini]] {{Tree list/end}} }} | vojska = [[Datoteka:Logo of the JNA.svg|20px]] [[Jugoslavenska narodna armija]] (1965-1992)<br>[[Datoteka:Patch of the Army of Republika Srpska.svg|20px]] [[Vojska Republike Srpske]] (1992-2002) | rod = | jedinice = Oklopne divizije, artiljerija, specijalne jedinice | komandovao = 9. korpus [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]<br>Načelnik štaba 2. armijske oblasti [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]<br> [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Generalštab]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (1992-1996) | odlikovanja = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Ordeni, odlikovanja i medalje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Odlikovanja SFRJ]] ** [[Datoteka:Order of the brotherhood and unity with silver wreath RIB.gif|40px]] [[Orden bratstva i jedinstva]] sa srebrnim vijencem ** [[Datoteka:Order of the People's Army with golden star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa zlatnom zvijezdom ** [[Datoteka:Order of the People's Army with silver star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa srebrnom zvijezdom ** [[Datoteka:Order of military merits FRY 2.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa zlatnim mačevima ** [[Datoteka:Order of military merits FRY 3.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa srebrnim mačevima * [[Ordeni, odlikovanja i medalje Republike Srpske|Odlikovanja RS]] ** [[Datoteka:BIH Order of the Republic of Srpska sash ribbon.svg|40px]] [[Orden Republike Srpske]] na lenti ** [[Datoteka:BIH Order of the Star of Karadjordje III - ribbon.svg|40px]] [[Orden Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)|Orden Karađorđeve zvijezde]] trećeg reda {{Tree list/end}} }} }} | veb-sajt = | potpis = | potpis_veličina = | fusnote = }} '''Ratko Mladić''' (12. mart 1942 – 27. august 2026) bio je [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]],{{efn|Po geografskoj odrednici, kao i vojnoj pripadnosti Jugoslavenskoj narodnoj armiji (JNA).}} [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]]{{efn|Po geografskoj odrednici, iako se borio protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine, kao i Republike Bosne i Hercegovine.}} i [[Srbi|srpski]]{{efn|Po nacionalnoj/etničkoj odrednici kao i vojnoj pripadnosti Vojsci Republike Srpske (VRS).}} oficir i vojni zapovjednik. Bio je [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] za vrijeme [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]] i [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|title=Ratko Mladic dead at 84 — reports|website=dw.com|language=en|access-date=27. 8. 2026|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827125624/https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, Murderous ‘Butcher of Bosnia,’ Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|newspaper=The New York Times|date=27. 8. 2026|access-date=27. 8. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Dan|last=Bilefsky|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|title=Bosnian Serb warlord Ratko Mladić disrupts genocide verdict hearing|author=Julian Borger|date=22. 11. 2017|publisher=|via=www.theguardian.com|location=UK|access-date=28. 1. 2019|archive-date=27. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327091451/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|title=Ratko Mladić|work=World news|publisher=The Guardian|access-date=28. 1. 2019|archive-date=24. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524043753/https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|title=Mladic convicted of genocide and war crimes by UN tribunal|author=Peter Cluskey|website=The Irish Times|access-date=28. 1. 2019|archive-date=17. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517005645/https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|url-status=live}}</ref> Na [[Zapadni svijet|Zapadu]] nazivan "Bosanskim kasapinom" ({{Jez-en|Butcher of Bosnia}}),<ref name=":1">{{Cite news|title=Ratko Mladić, Bosnian-Serb general dubbed the ‘Butcher of Bosnia,’ dies aged 84 {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/2026/08/27/europe/ratko-mladic-bosnian-serb-dead-intl|newspaper=CNN|date=2026-08-27|access-date=2026-08-28|language=en|first=Ivana|last=Kottasová}}</ref> [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) prvostepenom presudom 22. novembra 2017, a kasnije 8. juna 2021. i pravosnažnom, osudio ga je na [[Doživotni zatvor|doživotnu kaznu zatvora]] za [[Genocid u Srebrenici|genocid]] [[Genocid u Srebrenici|u Srebrenici]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] (progon, ubistva, istrebljenje, deportacija i prisilno premještanje nesrpskog stanovništva), terorisanje i progon civilnog stanovništva, kršenje zakona i običaja ratovanja i uzimanje pripadnika [[UNPROFOR]]-a za taoce.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |title=Međunarodni sud osudio Ratka Mladića za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127010306/http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|title=Ratko Mladić pravosnažno osuđen na doživotnu kaznu zatvora {{!}} DW {{!}} 08.06.2021|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=sr-RS|access-date=10. 6. 2021|archive-date=10. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610084036/https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|url-status=live}}</ref> Doživotnu kaznu za ove zločine služio je u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag|Den Haagu]] ([[Nizozemska]]) sve do svoje smrti.<ref name=":1" /> Dugogodišnji član [[Savez komunista Jugoslavije|Saveza komunista Jugoslavije]] (SKJ), Mladić je započeo svoju karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]] (JNA) 1965. Istaknuo se tokom [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]], prvo kao visokorangirani oficir JNA, a potom kao [[Generalštab Vojske Republike Srpske|načelnik generalštaba]] Vojske Republike Srpske u [[rat u Bosni i Hercegovini]]. U julu 1996. Sudsko vijeće MKSJ-a, postupajući u odsustvu Mladića u skladu sa Pravilom 61. MKSJ-a, potvrdilo je sve tačke prvobitnih optužnica, utvrdivši da postoje razumni osnovi za vjerovanje da je počinio navedene zločine, te je izdalo [[Interpolova potjernica|međunarodnu interpolovu potjernicu]]. [[Sjedinjene Američke Države]] ponudile su 5 miliona [[Američki dolar|dolara]], a [[Vlada Republike Srbije|Vlada Srbije]] čak i 10 miliona [[Euro|eura]], za informacije koje bi dovele do Mladićevog hapšenja, ali on je ostao na slobodi skoro 16 godina, u početku skriven od strane srpskih sigurnosnih snaga iz [[Srbija|Srbije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], a kasnije i od strane porodice. Uhapšen je 26. maja 2011. u [[Lazarevo|Lazarevu]] u [[Srbija|Srbiji]] i izručen je Haagu pet dana kasnije. Njegovo hapšenje smatrano je jednim od preduslova da [[Pristupanje Srbije Evropskoj uniji|Srbija dobije status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji]]. Njegovo suđenje je formalno počelo 2012. i trajalo je do 2017, kada ga je MKSJ osudio na [[doživotni zatvor]] nakon što je proglašen krivim po 10 od 11 tačaka optužnice: jednoj za genocid, pet za zločine protiv čovječnosti i četiri za kršenje zakona ili običaja ratovanja. Oslobođen je jedne tačke optužnice za genocid. Kao najviši vojni oficir sa [[Komandna odgovornost|komandnom odgovornošću]], MKSJ je Mladića smatrao odgovornim i za [[Opsada Sarajeva|opsadu Sarajeva]] i za [[Genocid u Srebrenici]]. Odbijeni su mu brojni zahtjevi za [[saosjećajno oslobađanje]] zbog terminalne bolesti dok je bio u zatvoru. == Biografija == === Rani život i vojna karijera === Rođen je u [[Božanovići|Božanovićima]] kod [[Kalinovik|Kalinovika]], u tadašnjoj [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] 12. marta 1942.<ref>{{Cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|title=Financial Sanctions: International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023173705/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|archive-date=23 October 2008|url-status=dead|access-date=3 June 2011}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, ex-Bosnian Serb warlord who oversaw atrocities, dies in prison at 84, state TV says|url=https://apnews.com/article/ratko-mladic-obit-03abf53803bef360978882d89024c475|work=Associated Press|date=27 August 2026|access-date=27 August 2026}}</ref> Njegov otac, Neđo (1909–1945), bio je pripadnik [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenskih partizana]]. Njegova majka, Stana (rođ. Lalović; 1919–2003), sama je odgojila svoje troje djece; kćerku Milicu (rođenu 1940), sinove Ratka i Milivoja (1944–2001), nakon smrti muža. [[Bosna i Hercegovina]] je u to vrijeme bila dio [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], fašističke marionetske države koju su između 1941. i 1945. predvodile [[ustaše]], a koje je postavila [[Nacistička Njemačka]] i [[Fašistička Italija]], nakon što su [[Aprilski rat|napale i podijelile]] [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. Mladićev otac poginuo je u akciji (na Mladićev treći rođendan) dok je predvodio partizanski napad na [[Bradina|rodno selo]] ustaškog vođe [[Ante Pavelić|Ante Pavelića]] 1945.<ref>Adam Lebor, "Milosevic: A Biography", str. 4.</ref> Nakon završetka osnovne škole, radio je u [[Sarajevo|Sarajevu]] kao [[kovač]] za kompaniju "PRETIS" d.d. [[Vogošća]]. U Vojnoindustrijsku školu u [[Zemun|Zemunu]] ([[Beograd]]) upisao se 1961. Zatim je pohađao [[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojnu akademiju KOV]], a nakon toga i [[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Oficirsku akademiju]]. Nakon diplomiranja 27. septembra 1965. započeo je svoju vojnu karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]].<ref name="nybooks1995">{{Cite magazine}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/07/22/serbia.mladic/index.html|title=Mladic now Balkan's most wanted|publisher=CNN|access-date=26 May 2011|date=22 July 2008}}</ref> Iste godine pridružio se [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]], a član je ostao sve do raspada stranke 1990.<ref name="nybooks1995" /> Prvobitno je bio raspoređen u [[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedoniju]] i u narednim decenijama napredovao je u činu, komandujući [[Vod|vodom]], [[Oklopno ratovanje|oklopnim]] [[Bataljon|bataljonom]] i [[Brigada|brigadom]].<ref name="nybooks1995" /> Dana 31. januara 1989, unaprijeđen je za načelnika Odjeljenja za obrazovanje Treće vojne oblasti [[Skoplje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/icty/transe5&18/960711IT.htm|title=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|publisher=UN|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075119/http://www.un.org/icty/transe5%2618/960711IT.htm|archive-date=6 April 2008|url-status=dead|access-date=26 July 2008}}</ref> Dana 14. januara 1991. ponovo je unaprijeđen u čin zamjenika komandanta u [[Priština|Prištini]].<ref name="nybooks19952">{{Cite magazine}}</ref> === Ratna karijera === {{Također pogledajte|Rat u Hrvatskoj|Rat u Bosni i Hercegovini|Genocid u Bosni i Hercegovini}} U junu 1991. unaprijeđen je u zamjenika komandanta Prištinskog korpusa u [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|Socijalističkoj Autonomnoj Pokrajini Kosovo]] u vrijeme velikih tenzija između [[Srbi na Kosovu|Srba na Kosovui]] i većinskog [[Albanci na Kosovu|albanskog]] stanovništva na [[Kosovo (regija)|Kosovu]]. Te godine, dobio je komandu nad 9. korpusom i predvodio je ovu formaciju protiv [[Oružane snage Republike Hrvatske|hrvatskih snaga]] u [[Knin|Kninu]], glavnom gradu samoproglašene [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]].<ref name="BBCProfile">{{Cite news|title=Profile: Ratko Mladic|publisher=[[BBC News]]|date=31 July 2008|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm|access-date=18 November 2008|archive-date=20 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020180528/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm}}</ref> Dana 4. oktobra 1991. unapređen je u [[General-major|general-majora]].<ref name="indictment">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20 October 2011|publisher=ICTY|access-date=27 August 2026}}</ref> JNA pod njegovom komandom učestvovale su u [[Rat u Hrvatskoj|ratu u Hrvatskoj]], posebno tokom [[Bitka za Šibenik|bitke za Šibenik]] u pokušaju da odvoje [[Dalmacija|Dalmaciju]] od ostatka [[Hrvatska|Hrvatske]], što je rezultiralo zastojem ([[Hrvati]] su držali cijelu obalu u blizini [[Zadar|Zadra]] i [[Šibenik]]a, a RSK je proširila svoju teritoriju u zaleđu). Između ostalih ranih operacija, pomagao je miliciji [[Milan Martić|Milana Martića]] u [[Opsada Kijeva|opsadi Kijeva]] 1991. i [[Bitka za Zadar|bici za Zadar]].<ref name="Pavelic">{{Cite news|last=Pavelic|first=Boris|date=21 May 2012|title=Croatia Sentenced Mladic in 1992 for War Crimes|url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|publisher=Balkan Insight|archive-url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/|archive-date=13 June 2021|access-date=27 August 2026}}</ref> Dana 24. aprila 1992. unapređen je u čin [[general-potpukovnik]] JNA.<ref name="indictment2">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20 October 2011|publisher=ICTY|access-date=27 August 2026}}</ref> Dana 2. maja 1992, dva mjeseca nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Mladić i njegovi generali blokirali su glavni grad [[Sarajevo]], zatvorivši sav saobraćaj u gradu i izvan njega, kao i vodu i struju. Ovim je započela četverogodišnja [[opsada Sarajeva]], najduža opsada glavnog grada u historiji modernog ratovanja. Grad je bio bombardiran granatama i [[Snajperska aleja|snajperskom vatrom]] (''također pogledajte: [[Sarajevo Safari]]''). Dana 9. maja 1992. preuzeo je dužnost načelnika štaba/zamjenika komandanta Druge vojne oblasti JNA u Sarajevu, a sljedećeg dana i komandu samog štaba.<ref name="indictment2" /> Dana 12. maja 1992. kao odgovor na nezavisnost BiH od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] je na svojoj 16. sjednici glasala za osnivanje [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), oružane snage te paradržave, [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpske Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="indictment2" /> Na toj sjednici, imenovan je za komandanta Glavnog štaba VRS-a, dužnost koju je obavljao do 8. novembra 1996. Također na toj sjednici, [[Radovan Karadžić]], tadašnji [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik Srpske Republike BiH]], objavio je svojih "šest strateških ciljeva", uključujući "...razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, državno razdvajanje.", "Koridor između [[Semberija|Semberije]] i [[Bosanska krajina|Krajine]]" i "Uspostavljanje koridora u [[Podrinje|dolini rijeke Drine]], odnosno eliminisanje [[Drina|Drine]] kao granice između srpskih država".{{Sfn|ICTY|2017}} Mladić je tada rekao: {{cquote|...mi ne možemo očistiti niti možemo imati rešeto da prosijemo samo da ostanu Srbi ili propadnu Srbi, a ostali da odu. Pa to je, to neće, ja ne znam kako će gospodin [[Momčilo Krajišnik|Krajišnik]] i gospodin [[Radovan Karadžić|Karadžić]] objasniti svijetu. To je, ljudi, [[genocid]]. Mi moramo da pozovemo svakog čovjeka, koji je čelom poljubio ove prostore i teritoriju države koju hoćemo da napravimo. I njima je mjesto sa nama i pored nas.{{sfn|ICTY|2017|p=1883}}}}U maju 1992, nakon povlačenja snaga [[Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.|JNA iz Bosne i Hercegovine]], Druga vojna oblast JNA postala je jezgro Glavnog štaba VRS-a. Dana 24. juna 1994. unapređen je u čin [[general-pukovnik]]a, zadužen za otprilike 80.000 vojnika stacioniranih u tom području.<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|title=Hague court jails ex-Yugoslav army general|date=6 September 2011|access-date=3 November 2021|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211759/https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|publisher=Al Jazeera|quote=Perisic had kept General Mladic on the Yugoslav Army payroll list, and personally signed Mladic’s promotion to the rank of colonel general in 1994.}}</ref> U julu 1995. vojnici pod direktnom Mladićevom komandom, uznemirene [[Operacija "Namjerna sila"|zračnim napadima NATO-a]] s ciljem prisilnog poštivanja ultimatuma [[Ujedinjene nacije|UN]]-a o uklanjanju teškog naoružanja iz područja Sarajeva, zauzele su i okupirale "[[Zaštićene zone Ujedinjenih nacija|zaštićene zone]]" UN-a, [[Srebrenica|Srebrenicu]] i [[Žepa (Rogatica)|Žepu]]. U Srebrenici je protjerano preko 40.000 [[Bošnjaci|Bošnjaka]] koji su tamo tražili utočište. Procjenjuje se da je po [[Genocid u Srebrenici|Mladićevom naređenju ubijeno preko 8.000]] muškaraca i dječaka.<ref>"UN peacekeeping in civil wars",[https://books.google.com/books?id=QeVykay5lakC&pg=PA49 p. 49]. Retrieved 13 November 2010.</ref><ref>"The suitcase: refugee voices from..."[https://books.google.com/books?id=VJP3PkyI2Z4C&pg=PA12 p. 12]. Retrieved 13 November 2010.</ref> Nakon pada i [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]], Mladić je kasnije pred kamerama izjavio:{{cquote|Evo nas 11. jula 1995. godine u srpskoj Srebrenici. Uoči još jednog velikog praznika srpskoga poklanjamo srpskom narodu ovaj grad. I napokon, došao je trenutak da se, poslije bune protiv [[Dahije|dahija]], [[Osmansko Carstvo|Turcima]] osvetimo na ovom prostoru.<ref>{{Cite web|title=Survivors recount Bosnia's Srebrenica genocide, 25 years on|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|work=Al Jazeera English|date=11 July 2020|last=Gadzo|first=Mersiha|access-date=27 August 2026|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228154908/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|url-status=live}}</ref>}}Koristio je ovu izjavu kao opravdanje za traženje "osvete" za [[Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu|osmansku vlast nad Bosnom i Hercegovinom]] i protiv "Turaka" u tom području.<ref>{{Cite news|title=Convicted Bosnian Serb war criminal Ratko Mladić dies in Hague prison|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/27/convicted-bosnian-serb-war-criminal-ratko-mladic-dies-in-hague-prison|work=Euronews|date=27 August 2026|last=Brezar|first=Aleksandar|access-date=28 August 2026}}</ref> Dana 4. augusta 1995, kada su ogromne [[Hrvatska kopnena vojska|hrvatske vojne snage]] bile spremne za napad na područje pod srpskom kontrolom u [[Središnja Hrvatska|srednjoj Hrvatskoj]], [[Radovan Karadžić]] je objavio da smjenjuje Mladića s njegove dužnosti i preuzima ličnu komandu nad VRS-om. Karadžić je okrivio Mladića za gubitak dva ključna srpska grada u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]] koja su nedavno [[Operacija Maestral|pala u ruke Hrvatske vojske]], a gubitak gradova iskoristio je kao izgovor da objavi svoje iznenađujuće promjene u komandnoj strukturi.<ref>{{Cite news|last=Pomfret|first=John|title=In War or Peace, Serbs Perplex the West; Rift Between Leaders Adds to Confusion – and Offers Opening|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113052331/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|archive-date=13 January 2012|work=[[The Washington Post]]|date=1 September 1995|quote=Earlier this month, Karadzic tried to remove Mladic from his post after his forces lost two important towns in southwest Bosnia to the Croatian army.}}</ref> Mladić je degradiran na čin "savjetnika". Odbio je da tiho ode, tvrdeći da ima podršku i vojske i naroda. Karadžić je uzvratio osudom Mladića kao "ludaka" i pokušajem da ga ukloni s političkog položaja, ali je Mladićeva očigledna podrška naroda prisilila Karadžića da poništi svoju naredbu 11. augusta.<ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline The Hague's Most Wanted – timeline of events] {{Webarchive}}. ''Southeast European Times''. (21 July 2008). Retrieved 13 November 2010.</ref> Njegovi postupci tokom rata doveli su do toga da ga mnogi na [[Zapadni svijet|Zapadu]] prozovu "Bosanskim kasapinom".<ref name=":1" /> Nekoliko Mladićevih razgovora snimljeno je tokom rata: {{quote box|width=70%|align=center|quote=U svojoj presudi protiv Mladića, MKSJ je utvrdio da je u presretnutom razgovoru 23. maja 1992. Mladić rekao [[Fikret Abdić|Fikretu Abdiću]] da je "ovdje radi mira", ali je zaprijetio napadima iz odmazde ako njegovi zahtjevi ne budu ispunjeni i izjavio da će "narediti granatiranje cijelog [[Opsada Bihaća|Bihaća]] […] i ono će također planuti". Mladić je upozorio Abdića da će "cijela Bosna planuti ako ja počnem 'govoriti'". Zatim je zaprijetio [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačkom rukovodstvu]], čiji je član bio i Abdić, rekavši da su oni "sve ovo" izazvali, te je izjavio da, ako njegovi zahtjevi prema Abdiću ne budu ispunjeni, neće "ostaviti Sarajevo na miru dok god u njemu iko diše". Mladić je rekao: "Dakle, mi smo polako krenuli da zauzimamo ove doline i čistimo taj turski šljam." Mladić je dodao da se bojao da će "oni momci odatle" dozvoliti izbjeglicama - koje je opisivao kao „Turke“ i Hrvate - da se vrate, navodeći da je zbog toga trebalo "da vidimo šta moramo uraditi i kako to uraditi." U drugom snimljenom razgovoru između Mladića i Karadžića istog dana, Mladić je naveo da je ranije rekao profesoru [[Nikola Koljević|Koljeviću]]: "jebite Turke u [[Žepa (Rogatica)|Žepi]], u [[Srebrenica|Srebrenici]], u [[Goražde|Goraždu]]."{{sfn|ICTY|2017|pages=2251–2253}}|source=-MKSJ, u svojoj presudi protiv Mladića.}} Dana 8. novembra 1996. [[Biljana Plavšić]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]], smijenila je Mladića sa dužnosti. Nastavio je primati penziju do novembra 2005.<ref>{{Cite web|url=http://www.balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|title=Serbia confirms that Mladic received pension until November|website=Balkan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203739/http://balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_gb/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|archive-date=9 March 2016|url-status=dead|access-date=27 July 2008}}</ref> === Optužnica === {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:ICTY.JPG|mini|Zgrada [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Den Haagu]], [[Nizozemska]].]] Optužnica protiv Mladića podignuta je 25. jula 1995. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |title=Mladić (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=29. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129030250/http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (24. 7. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=9. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209074003/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |url-status=live }}</ref> Druga optužnica, 14. novembra 1995,<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (14. 11. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527223515/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |url-status=live }}</ref> a izmijenjena optužnica donesena je 10. oktobra 2002. godine pod nazivom ''Predmet Ratko Mladić (IT-95-5/18-I) - "Bosna i Hercegovina" i "Srebrenica"''.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |title=IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (10. 10. 2002) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230157/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |url-status=live }}</ref> Druga izmijenjena optužnica donesena je 1. juna 2011.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |title=DRUGA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (1. 6. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195409/http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |url-status=live }}</ref> da bi nakon nje uslijedile još dvije izmijenjene optužnice: prvo 20. oktobra te i 16. decembra 2011. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=TREĆA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (20. 10. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=ČETVRTA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (16. 12. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}</ref> Konačna optužnica za Ratka Mladića glasila je: a) Dvije tačke za genocid (tačke 1 i 2): # Ratko Mladić je počinio, planirao, podsticao, naredio i/ili pomagao i podržavao genocid nad dijelom nacionalnih, etničkih i/ili vjerskih grupa bosanskih Muslimana i/ili bosanskih Hrvata. Namjera da se te grupe djelimično unište manifestirana je na najekstremniji način u [[Foča (Republika Srpska)|Foči]], [[Ključ (općina)|Ključu]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Prijedor]]u, [[Sanski Most|Sanskom Mostu]] i [[Vlasenica|Vlasenici]] # Genocid b) Pet tačaka za zločine protiv čovječnosti (tačke 3, 4, 5, 7 i 8) # Progoni # Istrebljenja # Ubistva # Deportacija # Nehumana djela (prisilna premještanja) c) Četiri tačke za kršenja zakona ili običaja ratovanja (tačke 6, 9, 10 i 11): # Ubistva # Terorisanje # Protivpravni napadi na civile # Uzimanje talaca.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |title=RATKO MLADIĆ (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=10. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110063638/http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |url-status=live }}</ref> === Hapšenje, suđenje i presuda === {{Proširiti sekciju}}{{Glavni|Suđenje Ratku Mladiću}}[[Datoteka:Mladić Start of Trial.jpg|mini|Mladić na suđenju u [[Den Haag]]u, maj 2012.]] Ratko Mladić pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim kaznenim sudom za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Haagu]] 22. novembra 2017. po prvostepenoj presudi je proglašen krivim za [[genocid u Srebrenici]] i druge ratne zločine u Bosni i Hercegovini i osuđen na kaznu doživotnog zatvora.<ref name="REUTERS - 22. 11. 2017">{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |title=Once triumphant Bosnian Serb commander Mladic reduced to frail genocide defendant |work=REUTERS |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122004803/https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |url-status=live }}</ref><ref name="AVAZ.ba - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |title=Haški tribunal: Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor |work=AVAZ.ba |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122213322/http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |url-status=live }}</ref> Proglašen je krivim po 10 tačaka optužnice, a oslobođen po jednoj tački, koja se odnosila na genocid u šest općina u Bosni i Hercegovini. Konačna presuda po tačkama optužnice bila je sljedeća:<ref name="BBC - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |title=Ratko Mladic jailed for life over Bosnia war genocide |work=[[BBC]] |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122141841/http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |url-status=live }}</ref><ref name="Anadolu Agency - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |title=World welcomes UN court's Mladic genocide conviction |work=Anadolu Agency |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122153111/http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |url-status=live }}</ref> # Po tački 1 Vijeće nije utvrdilo da je Ratko Mladić kriv za genocid u šest općina, # u drugoj tački i svim ostalim tačkama optužnice proglašen je krivim za genocid, # progon i zločin protiv čovječnosti, # istrebljenje i zločin protiv čovječnosti, # ubistvo i zločin protiv čovječnosti, # ubistvo, kršenje zakona i običaja ratovanja, # deportacija i zločin protiv čovječnosti, # nehumano i prisilno premještanje, # terorisanje i kršenje zakona i običaja ratovanja, # protupravni napadi na civile, # uzimanje talaca, kršenje zakona i običaja ratovanja.<ref name="REUTERS - 22. 11. 2017" /><ref name="AVAZ.ba - 22. 11. 2017" /><ref name="BBC - 22. 11. 2017" /> === Privatni život i smrt === Mladić i njegova supruga Bosiljka imali su dvoje djece; sina Darka i kćerku Anu.<ref name="NYTobit">{{Cite news|last=Bilefsky|first=Dan|date=27 August 2026|title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|access-date=27 August 2026|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html}}</ref> Ana je počinila samoubistvo 1994. u 23. godini života.<ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Robert|title=The politics of Serbia in the 1990s|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1999|isbn=978-0-231-11381-6|page=199|chapter=19. The Belgrade—Pale Schism (July—August 1994)|access-date=1 June 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_jRhz_y5tMC&pg=PA199}}</ref> U srbijanskim publikacijama pojavili su se oprečni izvještaji o njenoj smrti i otkriću njenog tijela. Neki su rekli da je njeno tijelo pronađeno u njenoj krvlju poprskanoj spavaćoj sobi, drugi u obližnjem parku ili u šumi blizu [[Topčider]]skog groblja. Zaključeno je da je koristila pištolj svog oca, koji je on dobio u vojnoj školi u mladosti. Postoje i oprečna mišljenja o razlogu njenog samoubistva, a jedna od češćih teorija je da je bila pod ogromnim pritiskom javnosti jer je njen otac često bio kritikovan i kritiziran u novinama zbog svojih zločina nad civililima u BiH. Druga teorija ukazuje na smrt njenog dečka, Dragana, koji je poginuo u ratu u BiH.<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|title=The graveside bench that could snare most wanted war criminal|last=Wilson|first=Peter|date=28 February 2006|work=The Times|access-date=1 June 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523102905/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|archive-date=23 May 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hr&tl=en&u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|title=Why did Ratko Mladić's daughter kill herself? She took her father's gun, and a year later Srebrenica happened|date=19 October 2013|website=Jutarnji list|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611095205/https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hr&tl=en&u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|archive-date=11 June 2020|url-status=live|access-date=18 June 2020}}</ref> Historičar [[Jože Pirjevec]] podržava ovu teoriju, pišući da je ona počinila samoubistvo kako bi kaznila oca što je poslao njenog dečka da se bori na frontu i što je nije obavijestio o njegovoj smrti.<ref>{{Cite book|last=Pirjevec|first=Jože|title=Le guerre jugoslave|publisher=[[Einaudi]]|year=2001|isbn=9788858426791|chapter=5. 1994}}</ref> Umro je 27. augusta 2026. u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag|Den Haagu]], nakon više [[Moždani udar|moždanih udara]]. Imao je 84 godine.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|title=Jutarnji list - Ratni zločinac Ratko Mladić doživio moždani udar, u teškom je stanju|date=15. 4. 2026|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=27. 8. 2026|archive-date=16. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416185229/https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|url-status=live}}</ref> == Napomene == {{spisaknapomena}} == Također pogledajte == * [[Suđenje Ratku Mladiću]] * [[Spisak optuženih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini]] * [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Wikicitat}} {{wikivijesti|Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor}} * [http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf Ratko Mladić], [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|ICTY]].org * [http://www.bbc.com/news/world-europe-13559597 Ratko Mladić] na [[BBC]] {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Mladić, Ratko}} [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] [[Kategorija:Biografije, Kalinovik]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Generali Vojske Republike Srpske]] [[Kategorija:Generali Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Vojnici Vojske Republike Srpske]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Osobe izručene iz Srbije]] [[Kategorija:Osobe osuđene na doživotni zatvor od strane međunarodnih sudova i tribunala]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za genocid]] [[Kategorija:Nosioci Ordena bratstva i jedinstva]] [[Kategorija:Nosioci Ordena narodne armije]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za vojne zasluge]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)]] ss8w1dmzoghd94y9mdmrcjyru1czics Podgorica 0 6758 3923892 3900649 2026-09-03T15:41:22Z Cromenio 183337 3923892 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Geokutija naselje u Crnoj Gori <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Podgorica |drugo_ime = Подгорица | vrsta = glavni grad <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = Град Подгорица | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = PG collage.jpg | opis_slike = Podgorica, kolaž | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag_of_Podgorica,_Montenegro.svg | grb = Coat of Arms of Podgorica.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | kanton = | okrug = | općina = | općina1 = | općina2 = | općina3 = | općina4 = | općina5 = | općina6 = | općina7 = | općina8 = | općina9 = | općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 42| širina_minuta = 26| širina_sekundi = 28| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 19| dužina_minuta = 15| dužina_sekundi = 42| dužina_IZ = E | najveća tačka = | najveća tačka metara = 45 <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = 1205 | površina_jedinica = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 150977 | stanovništvo općina = 174515 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2011 | stanovništvo općina godina = | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovano = | gradonačelnik = Olivera Injac <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = 81000 | pozivni broj = + 382 (020) | autooznaka = <tt>PG</tt> | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = | karta_lokacija = Crna Gora | tačkapoz_x = | tačkapoz_y = | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://podgorica.me/ Grad Podgorica] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Podgorica''' ([[Ćirilica|ćirilicom]]: Подгорица) [[Glavni grad|glavni]] je i najveći grad [[Crna Gora|Crne Gore]], naseljeno mjesto te službeni grad s gradskom općinom [[Golubovci]] u svom sastavu. ==Geografija== Smještena je u centralnom dijelu doline [[Morača|Мorače]], odnosno u sjevernom dijelu prostrane [[Zeta (oblast)|Zetske ravnice]]. Prvobitni grad podignut je ''pod Goricom'', po čemu je dobio ime. ==Historija== Antička preteča današnje Podgorice bio je rimski ''Birziminium''.<ref>{{Cite web|url=http://www.vremenskalinija.me/History%20of%20Montenegro%20T%20Line%202.html|title=Crna Gora - istorija - vremenska linija do 476|website=www.vremenskalinija.me|access-date=4. 2. 2022|archive-date=4. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204131916/http://www.vremenskalinija.me/History%20of%20Montenegro%20T%20Line%202.html|url-status=dead}}</ref> U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] [[Slaveni]] su ga nazvali ''Ribnica''. Godine 1326. mjesto dobija ime Podgorica. Otad je u sastavu zemalja [[Nemanjići|Nemanjića]], Balšića, despota [[Stefan Lazarević|Stefana Lazarevića]] i [[Đurađ Branković|Đurđa Brankovića]], a od 1478. potpada pod [[Osmansko Carstvo|osmansku]] vlast da bi 1878. odlukama s [[Berlinski kongres|Berlinskog kongresa]] ušao u sastav Crne Gore. U toku [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] od 1916. do 1918. grad je bio pod [[Austro-Ugarska|austro-ugarskom]] okupacijom, kao i ostatak Crne Gore. Godine 1918. ulazi u sastav [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca]] (od 1929. Kraljevine Jugoslavije). Između dva svjetska rata Podgorica je imala približno 15.000 stanovnika, ali je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] brojka svedena na manje od 5.000 jer je grad stradao kao malo koji u [[Evropa|Evropi]], bombardiran 72 puta i gotovo sravnjen sa zemljom. Poslije Drugog svjetskog rata i uspostavljanja [[Socijalistička Republika Crna Gora|Narodne, a zatim Socijalističke republike Crne Gore]] u okvirima poslijeratne [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] Podgorica postaje njen glavni grad zamijenivši ranije [[Cetinje]], a 1946. godine mijenja ime u ''Titograd'' i doživljava ubrzani ekonomski razvoj. Savremena Podgorica nastaje na veoma povoljnom raskršću puteva u Zetskoj ravnici (Skadarskoj potolini), kod ušća [[Ribnica (rijeka u Crnoj Gori)|Ribnice]] u [[Morača|Moraču]], pokraj željezničke pruge [[Beograd]]–[[Bar (Crna Gora)|Bar]]. Nedaleko od Podgorice jest [[Skadarsko jezero]], a nakon završetka tunela [[Sozina (tunel)|Sozina]] [[Jadransko more]] udaljeno je samo pola sata vožnje. Savremeno oblikovani grad [[soliter]]a presijecaju široke ulice i bulevari s obje strane Morače, hoteli, sportski stadion i dvorane. U Podgorici su najvažnije nacionalne institucije: Univerzitet Crne Gore, Crnogorska akademija nauka i umjetnosti, Crnogorsko narodno pozorište, Radiotelevizija Crne Gore, aerodrom u [[Golubovci]]ma te brojne druge, koje su mahom nastale tokom godina socijalističke [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Diplomatska predstavništva u gradu imaju [[Sjedinjene Američke Države]], [[Rusija]], [[Kina]], [[Slovenija]], [[Italija]] i druge zemlje. Glavna gradska ulica jest Ulica Slobode, koja je i gradski [[korzo]], dok pješačku zonu čine Njegoševa i Hercegovačka ulica, s buticima i kafićima. Malo je spomenika kulture sačuvano, s obzirom na razaranja iz [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Iz osmanskog perioda sačuvana je ''Sahat-kula'' iz 18. stoljeća, dvije od nekadašnjih šest [[džamija]] (Osmanagića i Doganjska), kao i uske ulice oko njih, koje sačinjavaju Staru varoš. Iz perioda [[Kraljevina Crna Gora|Kraljevine Crne Gore]] najvažniji je dvorac kralja [[Nikola|Nikole]] u parku Kruševac, danas Centar za savremenu umjetnost. Glavno obilježje grada dugo su bile socrealističke građevine i blokovi zgrada no dosta se toga promijenilo tokom posljednjih godina kada je sagrađen čitav moderni kompleks zgrada na desnoj obali Morače, a 13. jula 2005. pušten je u promet novi, najveći most na Morači, Milenijum, koji se već smatra novim simbolom Podgorice i koji s 57 metara visokim pilonom dominira panoramom grada. Podgorica je jedan od najtoplijih gradova na [[Balkan]]u i pod znatnim je klimatskim utjecajima s [[Jadransko more|Jadranskog mora]]. Srednja godišnja temperatura iznosi 15,8{{razmak}}°C. Prosječna godišnja količina padavina iznosi 1586&nbsp;mm. ==Stanovništvo== {{Glavni|Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011 (Podgorica)}} Na popisu stanovništva 2011. Grad Podgorica imao je 174.515 stanovnika, i to na užem gradskom području 158.284, a u gradskoj općini [[Golubovci]] 16.231. Od toga, u samom naselju Podgorica živjelo je 150.977 stanovnika. === Grad Podgorica === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="8" | Broj stanovnika po popisima<ref name="Knjiga 9 1948">Knjiga 9, '' Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003, podaci po naseljima'', Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2005, COBISS-ID 8.764.176</ref> |- | 1948. || 1953. || 1961. || 1971. || 1981. || 1991. || 2003. || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011 (Podgorica)|2011.]] |- | 40.519 || 46.919 || 62.183 || 86.689 || 119.213 || 138.542 || 159.073 || 174.515 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine Podgorica. U 2018. smanjen za izdvojeni dio područja od kojeg je nastala općina [[Tuzi]] u kojoj su sadržani podaci od 1948. do 2011.''</small> ===Podgorica (naseljeno mjesto)=== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="8" | Broj stanovnika po popisima<ref name="Knjiga 9 1948"/> |- | 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || 2003 || 2011 |- | 14.369 || 19.868 || 35.054 || 61.727 || 96.074 || 117.875 || 136.473 || 150.977 |- |} <small>'''Napomena''': ''Od 1946. do 1992. iskazivano pod imenom '''Titograd'''. Ranije povećano za naselja '''Jovan Tomašević''', '''Momišići''' i '''Zagorič''' koja su ukinuta. U 1981. povećano za naselja '''Dajbabe''', '''Doljani''' (ranije povećano za naselja '''Peuta''' i '''Zlatica''' koja su ukinuta), '''Donja Gorica''', '''Gornja Gorica''', '''Masline''', '''Rogami''' i '''Tološi''' koja su ukinuta.''</small> ====Popis 2011.==== {{col-begin|width=75%}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Narodnost'' ! 2011<ref name="Popis_2011">[http://monstat.org/cg/page.php?id=534&pageid=322 Zvanični rezultati popisa na web stranici Zavoda za statistiku Crne Gore]</ref> |- |[[Crnogorci]] |align="right"|90.970 (60,25%) |- |[[Srbi]] |align="right"|36.207 (23,98%) |- |[[Romi]] |align="right"|3.864 (2,55%) |- |[[Bošnjaci|Muslimani]] |align="right"|3.393 (2,24%) |- |[[Bošnjaci]] |align="right"|2.630 (1,74%) |- |[[Albanci]] |align="right"|1.477 (0,97%) |- |Crnogorci–Srbi |align="right"|703 (0,46%) |- |[[Egipat|Egipćani]] |align="right"|679 (0,44%) |- |[[Hrvati]] |align="right"|614 (0,40%) |- |Srbi–Crnogorci |align="right"|551 (0,36%) |- |[[Makedonci]] |align="right"|312 (0,20%) |- |[[Jugoslaveni]] |align="right"|268 (0,17%) |- |[[Rusi]] |align="right"|121 (0,08%) |- |[[Slovenci]] |align="right"|111 (0,07%) |- |[[Bosanci]] |align="right"|91 (0,06%) |- |[[Goranci]] |align="right"|85 (0,05%) |- |[[Mađari]] |align="right"|72 (0,04%) |- |Crnogorci–Muslimani |align="right"|55 (0,03%) |- |Muslimani–Crnogorci |align="right"|40 (0,02%) |- |Bošnjaci–Muslimani |align="right"|26 (0,01%) |- |[[Italijani]] |align="right"|22 (0,01%) |- |Muslimani–Bošnjaci |align="right"|21 (0,01%) |- |[[Turci]] |align="right"|6 (0,00%) |- |[[Nijemci]] |align="right"|Z |- |Ostalo |align="right"|1.087 (0,71%) |- |Regionalna pripadnost |align="right"|251 (0,16%) |- |Ne želi da se izjasni |align="right"|7.292 (4,82%) |- |''ukupno'' |align="right"|150.977 |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Jezik'' ! 2011<ref name="Popis_2011"/> |- |[[Crnogorski jezik|Crnogorski]] |align="right"|67.092 (44,43%) |- |[[Srpski jezik|Srpski]] |align="right"|63.837 (42,28%) |- |[[Srpskohrvatski jezik|Srpskohrvatski]] |align="right"|3.718 (2,46%) |- |[[Romski jezik|Romski]] |align="right"|3.324 (2,20%) |- |[[Albanski jezik|Albanski]] |align="right"|2.474 (1,63%) |- |Maternji |align="right"|1.116 (0,73%) |- |[[Bosanski jezik|Bosanski]] |align="right"|861 (0,57%) |- |Bošnjački |align="right"|294 (0,19%) |- |[[Hrvatski jezik|Hrvatski]] |align="right"|240 (0,15%) |- |Srpsko–Crnogorski |align="right"|188 (0,12%) |- |[[Makedonski jezik|Makedonski]] |align="right"|171 (0,11%) |- |[[Ruski jezik|Ruski]] |align="right"|129 (0,08%) |- |Crnogorsko–Srpski |align="right"|107 (0,07%) |- |[[Engleski jezik|Engleski]] |align="right"|50 (0,03%) |- |[[Mađarski jezik|Mađarski]] |align="right"|49 (0,03%) |- |[[Rumunski jezik|Rumunski]] |align="right"|45 (0,02%) |- |Hrvatsko–Srpski |align="right"|42 (0,02%) |- |[[Slovenski jezik|Slovenski]] |align="right"|40 (0,02%) |- |[[Njemački jezik|Njemački]] |align="right"|32 (0,02%) |- |Ostali |align="right"|806 (0,53%) |- |Regionalni jezici |align="right"|93 (0,06%) |- |Ne želi da se izjasni |align="right"|6.269 (4,15%) |- |''ukupno'' |align="right"|150.977 |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Vjera'' ! 2011<ref name="Popis_2011"/> |- |[[Pravoslavna crkva|Pravoslavna]] |align="right"|122.969 (81,44%) |- |[[Islam]]ska |align="right"|14.962 (9,91%) |- |[[Katolička crkva|Katolička]] |align="right"|2.735 (1,81%) |- |[[Kršćanstvo|Kršćani]] |align="right"|530 (0,35%) |- |Adventist |align="right"|248 (0,16%) |- |Agnostik |align="right"|222 (0,14%) |- |[[Jehovini svjedoci]] |align="right"|83 (0,05%) |- |[[Protestantizam|Protestant]] |align="right"|67 (0,04%) |- |[[Budizam|Budisti]] |align="right"|47 (0,03%) |- |Ostale vjeroispovijesti |align="right"|1.668 (1,10%) |- |Ateista |align="right"|3.554 (2,35%) |- |Ne želi da se izjasni |align="right"|3.892 (2,57%) |- |''ukupno'' |align="right"|150.977 |} {{col-end}} <small>'''Napomena''': ''Oznaka Z predstavlja zaštićen podatak.''</small> ====Raniji popisi==== {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="2" | Podgorica |- | '''1991'''<ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914020.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991. |work=stat.gov.rs |access-date= 5. 5. 2020}}</ref> || '''2003'''<ref>Knjiga 1, ''Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima'', Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9</ref> |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 117,875 | label1 = [[Crnogorci]] 90,406 | value1 = 76.69 | color1 = #C19A6B | label2 = [[Srbi]] 10,699 | value2 = 9.07 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Bošnjaci|Muslimani]] 6,242 | value3 = 5.29 | color3 = #228B22 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4,721 | value4 = 4.00 | color4 = #8B008B | label5 = [[Romi]] 1,655 | value5 = 1.40 | color5 = #91A3B0 | label6 = [[Albanci]] 1,565 | value6 = 1.32 | color6 = #4B3621 | label7 = [[Hrvati]] 563 | value7 = 0.47 | color7 = #4169E1 | label8 = [[Makedonci]] 446 | value8 = 0.37 | color8 = #FF7E00 | label9 = [[Slovenci]] 95 | value9 = 0.08 | color9 = #FF55A3 | label10 = [[Mađari]] 47 | value10 = 0.03 | color10 = #665D1E | label11 = [[Rusi]] 44 | value11 = 0.03 | color11 = #F400A1 | label12 = [[Nijemci]] 18 | value12 = 0.01 | color12 = #BDB76B | label13 = [[Slovaci]] 17 | value13 = 0.01 | color13 = #9966CC | label14 = [[Česi]] 16 | value14 = 0.01 | color14 = #B94E48 | label15 = [[Poljaci]] 14 | value15 = 0.01 | color15 = #800020 | label16 = [[Grci]] 10 | value16 = 0.00 | color16 = #0087BD | label17 = [[Jevreji]] 7 | value17 = 0.00 | color17 = #F0DC82 | label18 = [[Rumuni]] 6 | value18 = 0.00 | color18 = #08E8DE | label19 = [[Bugari]] 4 | value19 = 0.00 | color19 = #FF9966 | label20 = [[Ukrajinci]] 4 | value20 = 0.00 | color20 = #7FFF00 | label21 = [[Turci]] 3 | value21 = 0.00 | color21 = #006A4E | label22 = [[Rusini]] 2 | value22 = 0.00 | color22 = #00416A | label23 = ostali 96 | value23 = 0.08 | color23 = #FFBF00 | label24 = neopredijeljeni 131 | value24 = 0.11 | color24 = #C154C1 | label25 = region. opr. 135 | value25 = 0.11 | color25 = #66424D | label26 = nepoznato 929 | value26 = 0.78 | color26 = #A2A2D0 }} | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 136,473 | label1 = [[Crnogorci]] 81,672 | value1 = 59.84 | color1 = #C19A6B | label2 = [[Srbi]] 37,037 | value2 = 27.13 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Bošnjaci|Muslimani]] 3,726 | value3 = 2.73 | color3 = #228B22 | label4 = [[Bošnjaci]] 1,680 | value4 = 1.23 | color4 = #8DB600 | label5 = [[Albanci]] 1,404 | value5 = 1.02 | color5 = #4B3621 | label6 = [[Romi]] 1,314 | value6 = 0.96 | color6 = #91A3B0 | label7 = [[Hrvati]] 653 | value7 = 0.47 | color7 = #4169E1 | label8 = [[Jugoslaveni]] 417 | value8 = 0.30 | color8 = #8B008B | label9 = [[Makedonci]] 295 | value9 = 0.21 | color9 = #FF7E00 | label10 = [[Slovenci]] 136 | value10 = 0.09 | color10 = #FF55A3 | label11 = [[Mađari]] 78 | value11 = 0.05 | color11 = #665D1E | label12 = [[Rusi]] 54 | value12 = 0.03 | color12 = #F400A1 | label13 = [[Nijemci]] 29 | value13 = 0.02 | color13 = #BDB76B | label14 = [[Egipat|Egipćani]] 22 | value14 = 0.01 | color14 = #6082B6 | label15 = [[Italijani]] 17 | value15 = 0.01 | color15 = #007FFF | label16 = ostali 590 | value16 = 0.43 | color16 = #FFBF00 | label17 = neopredijeljeni 6,156 | value17 = 4.51 | color17 = #C154C1 | label18 = region. opr. 159 | value18 = 0.11 | color18 = #66424D | label19 = nepoznato 1,034 | value19 = 0.75 | color19 = #A2A2D0 | label20 = - | value20 = - | color20 = - | label21 = - | value21 = - | color21 = - | label22 = - | value22 = - | color22 = - | label23 = - | value23 = - | color23 = - | label24 = - | value24 = - | color24 = - | label25 = - | value25 = - | color25 = - | label26 = - | value26 = - | color26 = - }} |- |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- ! ''Vjera'' ! 1991<ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914007.pdf |title=Vjerski sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 5. 2020}}</ref> |- |[[Pravoslavna crkva|Pravoslavna]] |align="right"|95.246 (80,80%) |- |[[Islam]]ska |align="right"|8.747 (7,42%) |- |[[Katolička crkva|Katolička]] |align="right"|2.652 (2,24%) |- |[[Protestantizam|Protestantska]] |align="right"|237 (0,20%) |- |[[Judaizam|Judaistička]] |align="right"|24 (0,02%) |- |Proorijentalni kultovi |align="right"|21 (0,01%) |- |Ostale vjeroispovijesti |align="right"|999 (0,84%) |- |Vjernik je ali ne pripada nijednoj vjeroispovijesti |align="right"|58 (0,04%) |- |Nije vjernik |align="right"|3.385 (2,87%) |- |Nepoznato |align="right"|6.506 (5,51%) |- |''ukupno'' |align="right"|117.875 |} ==Sport== * [[OFK Titograd|OFK "Titograd"]], nogometni klub == Galerija == <gallery mode="packed" heights="120px"> Datoteka:Podgorica City Hall, 2019.jpg|gradska Skupština Datoteka:SkupštinaCG.JPG|Skupština Crne Gore Datoteka:Montenegrin National Theatre.jpg|Crnogorsko narodno pozorište Datoteka:Podgorica, museo nazionale, esterno 01.JPG|Narodni muzej Datoteka:University Center, Podgorica, Montenegro - panoramio - ines lukic (4).jpg|Univerzitet Crne Gore Datoteka:Podgorica, palazzo petrovic, 01.JPG|palata kralja Nikole Datoteka:Stara varos - panoramio.jpg|Stara varoš Datoteka:Podgorica, břeh řeky Morača.jpg|hotel "Podgorica" i tvrđava "Ribnica" Datoteka:Gimnazija2.JPG|gimnazija "Slobodan Škerović" Datoteka:Vasa Pavić.JPG|muzička škola Datoteka:Podgorica, città vecchia, torre dell'orologio 02.JPG|Sahat-kula Datoteka:Radosav Ljumović.JPG|gradska biblioteka Datoteka:Podgorica, città vecchia, moschea doganjska 02.JPG|Skender-čauševa (starodoganjska) džamija Datoteka:Srce Isusovo.JPG|Katolička crkva "Presveto Srce Isusovo" Datoteka:Podgorica Georgskirche 2.JPG|srpska pravoslavna crkva "Sv. Georgije" Datoteka:Dajbabe.JPG|srpskopravoslavni manastir "Dajbabe" Datoteka:Podgorica Mosque.JPG|džamija u Staroj varoši Datoteka:Moskovska.jpg|Moskovska ulica Datoteka:Bulevar Svetog Petra Cetinjskog, 2019.jpg|bulevar Sv. Petra Cetinjskog Datoteka:TrgRepublikePodgorica.jpg|Trg Republike Datoteka:Podgorica (1).JPG|stambeni blokovi Datoteka:Pdgorica blok Vd.jpg|Blok V Datoteka:Zagoric.JPG|naselja Zagorič, Zlatica i Masline Datoteka:Royal garden Podgorica.jpg|kraljevska bašta Datoteka:Njegosh.JPG|spomenik Njegošu Datoteka:Marko Miljanov - spomenik u Podgorici.jpg|spomenik Marku Miljanovu Datoteka:Karađorđe - Podgorica.jpg|Karađorđev spomenik Datoteka:Spomenik kralju Nikoli u Podgorici.jpg|spomenik kralju Nikoli Datoteka:Old Town, Podgorica, Montenegro - panoramio (1).jpg|most Blaža Jovanovića Datoteka:Old Town, Podgorica, Montenegro - panoramio (3).jpg|stari most na ušću Ribnice u Moraču |gradski stadion Datoteka:Downtown, Podgorica 81000, Montenegro - panoramio (2).jpg|rijeka Ribnica Datoteka:Hotel podgorica backside.jpg|rijeka Morača i brdo Ljubović, desno hotel "Podgorica" Datoteka:Radio_tower_Podgorica.jpg|radiotelevizijski predajnik na Dajbabskoj gori Datoteka:Podgorica train station 04.jpg|željeznička stanica Datoteka:Podgorica airport.jpg|aerodrom </gallery> ==Također pogledajte== * gradska općina [[Golubovci]] * [[Zastava Podgorice]] * [[Spisak općina u Crnoj Gori]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Crna Gora portal}} {{Wikivoyage}} * {{Commonscat-inline}} {{Stub-grad-Crna Gora}} {{Podgorica}} {{Gradovi u Crnoj Gori}} {{Općine u Crnoj Gori}} {{Glavni gradovi evropskih država}} [[Kategorija:Podgorica|*]] [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država]] [[Kategorija:Gradovi u Crnoj Gori]] fl05edxy9anksteigzikdomz5ciryqd Konjic 0 7435 3923966 3881770 2026-09-04T05:15:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923966 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Konjic | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Konjic | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Konjic - Neretva river.JPG | image2 = Konjic, pohled na město od Jošanice.jpg | image3 = Stecky v mestskem parku, Konjic.jpg | image4 = Lukomir, celkovy pohled na nejvyse polozenou ves BaH (1460 m).jpg | image5 = Stredni cast kanonu od salasi Gradina na bjelasnicke strane.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Konjic | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Konjic Bosnia CoA.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Konjic.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Konjic u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|39|15.9|N|17|57|38.6|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Osman Ćatić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/127/0|title=Lokalni izbori 2024 - Konjic|date=15. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 5.24 | površina_grada = 1144.45 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 10732 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 25148 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 400 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 127477<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10529 | veb-sajt = {{URL|https://www.konjic.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes | mapframe_id = Q12756633 }} [[Datoteka:Kamena ćuprija - panoramio.jpg|mini|desno|Džamija i kamena ćuprija u centru grada.]] '''Konjic''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] na krajnjem sjeveru planinske [[Hercegovina|Hercegovine]], u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], u kotlini sa obje strane rijeke [[Neretva|Neretve]] i oko ušća Neretvine pritoke [[Trešanica|Trešanice]]. == Historija == === Neolit === Područje Konjica bilo je naseljeno već u [[Prahistorija|prahistorijsko]] doba, a iz [[Antika|antičkog]] razdoblja sačuvani su tragovi naselja, među kojima se naročito ističu ostaci [[mitrej]]a.<ref name="HEKonjic2">{{cite web|url=https://enciklopedija.hr/clanak/konjic|title=Konjic|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Na širem području konjičkog kraja evidentirani su brojni arheološki i sepulkralni ostaci, uključujući srednjovjekovne gradove, nekropole i [[Stećak|stećke]], što svjedoči o dugom kontinuitetu naseljenosti i o važnosti ovog prostora u ranijim historijskim epohama.<ref name="GradSpomenici2">{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|title=Nacionalni spomenici općine Konjic|website=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=11. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211000433/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|url-status=dead}}</ref> Područje Konjica bilo je naseljeno još u prahistoriji, što potvrđuju arheološka istraživanja neolitskog naselja u [[Lisičići]]ma kod Konjica.<ref>{{cite book|last=Benac|first=Alojz|url=https://books.google.com/books/about/Neolitsko_naselje_u_Lisi%C4%8Di%C4%87ima_kod_Kon.html?id=ikkQAAAAIAAJ|title=Neolitsko naselje u Lisičićima kod Konjica|publisher=Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine|year=1958|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Rimski period === Arheolog [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskog muzeja u Sarajevu]] [[Karl Pač]] pronašao je na brdu Repovica u Konjicu, 1897. godine, veliko arheološko nalazište "[[Konjički Mitrej]]" (svetilište boga [[Mitraizam|Mitre]]). Pronađeni su temelji pravouganog svetilišta koje se prostiralo na 45 m<sup>2</sup>. Ovaj mitrej nije ukopan dublje u zemlju, kao što je bilo uobičajeno u gradnji ovih hramova. Mitrej je imao reljefnu sliku boga Mitre, predstavljenog kao Bog Sunca, u perzijskom odijelu, mlad, snažan, u punom zamahu, ubija svetog bika, kako bi prinio kao žrtvu velikom Ahuramazdi. Slika je dopunjena brojnim simbolima (životinje, geniji) i scenama iz Mitrinog mita ili nekog kultnog rituala. Na poleđini reljefa je prikaz Mitrinog obreda i pričesti.<ref>Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE</ref> Slično nalazište je i u naselju [[Lisičići]]. === Srednji vijek === Zbog položaja u dolini [[Neretva|Neretve]], na važnom putnom pravcu između zaleđa i [[Dubrovnik|Dubrovnika]], Konjic je u srednjem vijeku imao izražen saobraćajni i trgovački značaj.<ref name="HEKonjic">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/konjic|title=Konjic|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=6. 4. 2026}}</ref><ref name="NPKonjic">{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|title=Nacionalni spomenici općine Konjic|website=Općina Konjic|access-date=6. 4. 2026|archive-date=11. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211000433/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|url-status=dead}}</ref> U historiografskoj literaturi Konjic se kao naselje pod tim imenom prvi put spominje 1382. godine, u vezi s trgovačkom karavanom koja je išla preko Konjica prema Dubrovniku.<ref name="HEKonjic" /><ref name="NPKonjic" /> U srednjem vijeku na području današnjeg Konjica postojala su dva naselja: Biograd na lijevoj obali Neretve i naselje Neretva na desnoj obali, koje se 1382. godine u izvorima javlja pod imenom Konjic.<ref name="HEKonjic" /> Konjic je bio središte srednjovjekovne župe [[Neretva (župa)|Neretve]] i važna trgovačko-tranzitna tačka na putu od južne Dalmacije prema srednjoj Bosni.<ref name="HEKonjic" /> Šire konjičko područje imalo je granični i prijelazni karakter između bosanskog i humskog prostora, što je utjecalo na njegov politički i privredni razvoj.<ref name="NPKonjic" /><ref name="KomisijaGradic">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Konjic_nekropola%20Gradic%20kompl%20BOS.pdf|title=Nekropola sa stećcima Gradić u Odžacima, historijsko područje|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=6. 4. 2026|archive-date=15. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615050126/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Konjic_nekropola%20Gradic%20kompl%20BOS.pdf|url-status=dead}}</ref> U ranijem srednjem vijeku na prostoru današnje općine Konjic postojale su župa Neretva, dio župe [[Zagorje (župa)|Zagorje]] oko Bjelimića i dio Komske župe u području Glavatičeva.<ref name="KomisijaGradic" /> Povoljan položaj uz karavanski put doprinio je tome da se Konjic razvije kao pogranična varoš i mjesto trgovine, a u srednjem vijeku u njemu je postojala i carinarnica, što potvrđuje njegov značaj u razmjeni robe između zaleđa i Dubrovnika.<ref name="NPKonjic" /> U 14. vijeku Konjic je bio u posjedu porodice [[Sankovići]], dok su početkom 15. vijeka Biogradom vladale [[Kosače]], a Konjicom bosanski kraljevi.<ref name="HEKonjic" /> Osmanlijsko napredovanje prema ovom području zabilježeno je sredinom 15. vijeka, a Konjic je između 1463. i 1469. uključen u osmanski državni sistem.<ref name="HEKonjic" /> Na području Konjica sačuvan je velik broj materijalnih tragova iz srednjeg vijeka, među kojima se izdvajaju ostaci utvrđenih gradova, srednjovjekovnih crkava i brojne nekropole sa [[Stećak|stećcima]].<ref name="NPKonjic" /><ref name="KomisijaGradic" /> Prema podacima Općine Konjic, na prostoru od oko 250 km² oko Konjica nalazilo se 14 starih srednjovjekovnih gradova, 34 srednjovjekovne crkve i oko 150 nekropola s približno 4.160 stećaka, što ukazuje na gustu naseljenost i razvijenost kraja u kasnom srednjem vijeku.<ref name="NPKonjic" /> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja Bosne i Hercegovine u drugoj polovini 15. stoljeća, Konjic ulazi u novi politički, upravni i privredni okvir. U tom periodu naselje se razvijalo kao važna kasaba na putu između unutrašnjosti Bosne i [[Mostar]]a, odnosno južnih dijelova Hercegovine.<ref name="Mulic2007">{{cite book|last=Mulić|first=Jusuf|title=Konjic i njegova okolina: U vrijeme Osmanske vladavine (1463–1878)|publisher=J. Mulić|year=2007|isbn=9958991764}}</ref> U osmansko doba oblikovana je historijska urbana jezgra Konjica, a grad je dobio prepoznatljive elemente islamsko-orijentalne gradske arhitekture, uključujući [[Džamija|džamije]], mahale, dućane i mostove.<ref name="Mulic2007" /> Među najznačajnijim spomenicima iz tog perioda jeste [[Repovačka džamija]], koja je danas proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSRepovac">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2983|title=Repovačka džamija, graditeljska cjelina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Važan simbol Konjica postao je i stari kameni most, odnosno ćuprija, koji se u literaturi i evidenciji [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|KONS]]-a vodi kao vakuf Haseći Ali-age Kolakovića i kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSMost">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1830|title=Građevina - stari kameni most - ćuprija (vakuf Haseći Ali-age Kolakovića) u Konjicu|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026|archive-date=29. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529124437/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1830|url-status=dead}}</ref> Taj most imao je ne samo saobraćajnu nego i simboličku vrijednost, jer je povezivao dvije obale Neretve i različite gradske cjeline.<ref name="Mulic2007" /> === Austrougarski period === Nakon [[Berlinski kongres|Berlinskog kongresa]] i austrougarske okupacije [[Bosna i Hercegovina pod austrougarskom upravom|Bosne i Hercegovine]] [[1878]]. godine, Konjic je postao dio novog upravnog i vojnog sistema. U literaturi navodi se da je pad Konjica 5. oktobra 1878. označio dovršenje austrougarskog zaposjedanja Hercegovine.<ref name="ImamovicOttoman">{{cite web|url=https://www.academia.edu/26253584/LAST_CENTURY_OF_OTTOMAN_ERA_IN_BOSNIA|title=Last Century of Ottoman Era in Bosnia|website=Academia.edu|access-date=11. 3. 2026}}</ref> U austrougarskom periodu Konjic je zahvatio proces administrativne reorganizacije, modernizacije saobraćaja i jačanja javnih službi. Gradski prostor počeo se širiti izvan osmanske jezgre, a nove upravne i stambene zgrade dale su mu obilježja srednjoevropskog urbanog razvoja.<ref name="Galic1990">{{cite book|last1=Galić|first1=Stjepan|title=Konjic i njegova okolina u vrijeme austrougarske vladavine: 1878–1918|last2=Mulić|first2=Šemsudin|last3=Jurišić|first3=Mladen|last4=Džumhur|first4=Mehmed|last5=Bugarski|first5=Astrida|last6=Begtašević|first6=Senadin|last7=Rašeta-Jurišić|first7=Jelica|publisher=Skupština opštine|year=1990}}</ref> Time je Konjic postupno prerastao iz osmanske kasabe u modernije gradsko središte.<ref name="Galic1990" /> === 20. stoljeće === Od 1918. do 1941. područje Konjica pripadalo je [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]].<ref name="GradSpomenici2"/> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] konjički kraj našao se u zoni važnih vojnih operacija u dolini Neretve, naročito u kontekstu [[Bitka na Neretvi|Bitke na Neretvi]] 1943. godine, kada je šire područje grada bilo poprište teških borbi.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Battle-of-the-Neretva|title=Bitka na Neretvi|website=Britannica|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Prilikom povlačenja [[Wehrmacht|njemačkih]] jedinica 3. marta 1945. godine Stara kamena ćuprija bila je porušena bombardovanjem, pri čemu su ostali sačuvani samo kameni stubovi.<ref name="Cuprija2">{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|title=Stara kamena ćuprija u Konjicu|website=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=21. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121162554/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|url-status=dead}}</ref> Nakon rata izgrađen je novi betonski most, a preko ostataka stare ćuprije 1962. postavljena je armirano-betonska konstrukcija.<ref name="Cuprija2" /> U [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističkoj Jugoslaviji]] Konjic se razvijao kao industrijsko i vojno značajno središte. U blizini grada izgrađen je i podzemni objekt [[Armijska ratna komanda ARK/D-0 u Konjicu|ARK/D-0]], poznat kao Titov bunker, koji je građen u strogoj tajnosti od 1953. do 1979.<ref>{{cite web|url=https://titosbunker.com/|title=Tito's bunker – Titov bunker Konjic|website=Titov bunker Konjic|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Istovremeno je grad jačao industrijsku osnovu, posebno kroz razvoj preduzeća [[Igman (preduzeće)|Igman]], te saobraćajnu povezanost željezničkim i cestovnim pravcima.<ref name="HEKonjic2"/> === Rat u Bosni i Hercegovini i poratno razdoblje === Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] od aprila 1992. općinsko područje Konjica povremeno su napadale srpske snage, a od kraja marta 1993. ono je bilo i poprište [[Bošnjačko-hrvatski sukob|hrvatsko-bošnjačkih sukoba]].<ref name="HEKonjic2" /> Rat je ostavio teške posljedice na stanovništvo, naselja i privredu grada i njegove okoline. U poratnom razdoblju posebna pažnja posvećena je obnovi historijskih spomenika i afirmaciji kulturne baštine. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 2003. godine ostatke Starog kamenog mosta u Konjicu nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a obnova mosta započela je 2006. godine.<ref name="Cuprija2" /> Obnovljena ćuprija ponovo je postala jedan od glavnih simbola grada. Savremeni identitet Konjica oslanja se i na dugu tradiciju [[Drvorezbarstvo|drvorezbarstva]]. [[UNESCO]] je 2017. godine konjičko drvorezbarstvo upisao na Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva, ističući njegovu dugu lokalnu tradiciju i važnost za zajednicu.<ref name="UNESCODrv2">{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/konjic-woodcarving-01288|title=Konjic woodcarving|website=UNESCO Intangible Cultural Heritage|access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Konjicu}} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Konjica|Spisak naseljenih mjesta u gradu Konjicu}} Po popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Konjic imala je 43.878 stanovnika, raspoređenih u 151 naselju. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, općina Konjic je, gotovo u cjelini, ušla u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušao je dio naseljenog mjesta [[Česim (Nevesinje)|Česim]]. === Grad Konjic === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Konjic | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10529 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 10. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 25148 | g2013_bosnjaci = 22486 | g2013_srbi = 355 | g2013_hrvati = 1553 | g2013_bosanci = 86 | g2013_romi = 114 | g2013_muslimani = 89 | g2013_bosanciihercegovci = 152 | g2013_albanci = 18 | g2013_jugosloveni = 10 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 168 | g2013_nepoznato = 24 | g1991_ukupno = 44086 | g1991_muslimani = 24019 | g1991_srbi = 6620 | g1991_hrvati = 11513 | g1991_jugosloveni = 1361 | g1981_ukupno = 43677 | g1981_muslimani = 22826 | g1981_srbi = 6518 | g1981_hrvati = 11748 | g1981_jugosloveni = 2147 | g1981_slovenci = 13 | g1981_crnogorci = 67 | g1981_albanci = 29 | g1981_madari = 6 | g1981_romi = 179 | g1981_makedonci = 8 | g1971_ukupno = 40879 | g1971_muslimani = 21599 | g1971_srbi = 6669 | g1971_hrvati = 12034 | g1971_jugosloveni = 202 | g1971_slovenci = 23 | g1971_crnogorci = 76 | g1971_albanci = 2 | g1971_madari = 8 | g1971_romi = 70 | g1971_makedonci = 16 | g1961_ukupno = 38333 | g1961_muslimani = 17972 | g1961_srbi = 7346 | g1961_hrvati = 11866 | g1961_jugosloveni = 814 | g1961_slovenci = 51 | g1961_crnogorci = 111 | g1961_albanci = 82 | g1961_madari = 14 | g1961_romi = 1 | g1961_makedonci = 18 }} === Naseljeno mjesto Konjic === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Konjic | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 127477 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 10732 | g2013_bosnjaci = 9475 | g2013_srbi = 195 | g2013_hrvati = 607 | g2013_bosanci = 44 | g2013_muslimani = 45 | g2013_bosanciihercegovci = 141 | g2013_albanci = 18 | g2013_jugosloveni = 8 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 127 | g2013_nepoznato = 9 | g1991_ukupno = 13729 | g1991_muslimani = 6697 | g1991_srbi = 2536 | g1991_hrvati = 3036 | g1991_jugosloveni = 1195 | g1981_ukupno = 11545 | g1981_muslimani = 4947 | g1981_srbi = 2116 | g1981_hrvati = 2566 | g1981_jugosloveni = 1755 | g1981_slovenci = 13 | g1981_crnogorci = 60 | g1981_albanci = 26 | g1981_madari = 4 | g1981_makedonci = 8 | g1971_ukupno = 9584 | g1971_muslimani = 4316 | g1971_srbi = 2000 | g1971_hrvati = 2925 | g1971_jugosloveni = 160 | g1971_slovenci = 23 | g1971_crnogorci = 64 | g1971_albanci = 2 | g1971_madari = 7 | g1971_makedonci = 16 | g1961_ukupno = 5927 | g1961_muslimani = 2090 | g1961_srbi = 1652 | g1961_hrvati = 1727 | g1961_jugosloveni = 337 | g1961_slovenci = 23 | g1961_crnogorci = 48 | g1961_albanci = 7 | g1961_madari = 6 | g1961_makedonci = 15 }} == Kulturno-historijska baština == Konjic je poznat po velikom broju zaštićenih dobara, posebno po [[Stećak|stećcima]], starim džamijama, mostovima i arheološkim lokalitetima. Na listama [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] evidentiran je veći broj spomenika s područja Konjica, uključujući nekropole sa stećcima u Argudu, Bulatovićima, Tuhobićima, Vrbljanima, Odžacima i drugim mjestima.<ref>{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista?lang=hr|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – lista|website=kons.gov.ba|publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – tabela|website=kons.gov.ba|publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Najpoznatiji simbol grada je [[Stari most (Konjic)|Stari most]], historijska građevina proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|title=Stara kamena ćuprija u Konjicu|website=konjic.ba|publisher=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=21. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121162554/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|url-status=dead}}</ref> Među prepoznatljivim elementima kulturnog identiteta grada ističe se i [[konjičko drvorezbarstvo]], koje je 2017. godine upisano na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva.<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/konjic-woodcarving-01288|title=Konjic woodcarving|website=UNESCO Intangible Cultural Heritage|publisher=UNESCO|access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Privreda i saobraćaj == Zbog položaja u dolini Neretve, Konjic je tradicionalno imao važnu saobraćajnu funkciju između srednje Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://www.allmultidisciplinaryjournal.com/uploads/archives/20260219122906_MGE-2026-1-144.1.pdf|title=The Konjic City in Bosnia and Herzegovina|date=18. 2. 2026|website=allmultidisciplinaryjournal.com|access-date=11. 3. 2026}}</ref> U savremenom razvoju grada značajnu ulogu imaju industrija, uslužne djelatnosti i turizam zasnovan na prirodnim i kulturnim resursima šireg područja Konjica.<ref>{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/turizam.html|title=Turizam|website=konjic.ba|publisher=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Poznate osobe == * [[Zulfikar Džumhur]] - putopisac, slikar i karikaturista * [[Amra Halebić]] - pjevačica * [[Irina Kapetanović]] - rock muzičarka * [[Kasim Prohić]] - filozof profesor estetike * [[Mirjana Kapetanović]] - književnica * [[Adnan Velagić]] - prof. dr. * [[Senadin Begtašević]] - prof. dr. * [[Esad Bajić]] - pisac * [[Zerina Cokoja]]- pjevačica * [[Alma Subašić]] - pjevačica * [[Ismet Smajlović]] - pisac * [[Said Šteta]] - pisac * [[Bajro Perva]] - pisac * [[Hajrudin Sarajlić]] - pisac * [[Nezim ef. Halilović]] * [[Ekrem Macić]] - pisac aforizama == Također pogledajte == * [[Grb Konjica]] * [[Stari most (Konjic)|Stari most, Konjic]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Konjic Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.konjic.ba/ Zvanični sajt grada Konjica] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Grad Konjic}} {{Neretva}} [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Konjic|*]] 0amlei489ovyn8d0di8lyedq5je0jaj Kladanj 0 9200 3923964 3923136 2026-09-04T04:09:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923964 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Kladanj | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Kladanj | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Kladanj, nabrezni fronta.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Kladanj | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Kladanj grb.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Kladanj.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Kladanj u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|13|32.9|N|18|41|25.5|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Jusuf Čavkunović<ref>{{cite web |title=Centralna izborna komisija BiH |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/98/0 |website=www.izbori.ba |access-date=15. 10. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Pokret demokratske akcije|PDA]] | površina_naselja = 17.69 | površina_općine = 335.64 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 4026 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 12348 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 280 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 125644<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 10499 | veb-sajt = {{URL|http://www.kladanj.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes | mapframe_id = Q15779850 }} '''Općina Kladanj''' se prostire dolinom rijeke [[Drinjača (rijeka)|Drinjače]], u podnožju planine [[Konjuh (planina)|Konjuh]]. Naseljeno mjesto Kladanj je smješteno na putu [[Orašje]]-[[Tuzla]]-[[Sarajevo]]. Općina Kladanj se nalazi u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]]. == Historija == Historija Kladnja obuhvata razvoj Kladnja od najranijih tragova ljudskog prisustva na području današnje općine, preko [[Rimsko Carstvo|rimskih]] i [[Srednji vijek u Bosni i Hercegovini|srednjovjekovnih]] komunikacija, do oblikovanja naselja kao značajnog lokalnog središta u [[Osmansko carstvo|osmanskom]] i [[Austro-Ugarska|austro-ugarskom]] periodu.<ref name="Ujca">{{cite journal|last=Ivanović|first=Obrad|year=1956|title=Pećina Ujča|url=https://hrcak.srce.hr/file/325182|journal=Naš krš|volume=7|issue=15–16|access-date=11. 3. 2026|archive-date=10. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910051133/https://hrcak.srce.hr/file/325182|url-status=dead}}</ref><ref name="Imamovic2020">{{cite journal|last1=Imamović|first1=Mersiha|last2=Krpić|first2=Amir|year=2020|title=Osmanski karavanski putevi na planini Konjuh (Kladanj)|url=https://www.academia.edu/67130049/Osmanski_karavanski_putevi_na_planini_Konjuh_Kladanj_|journal=Historijska misao|volume=6|issue=6|pages=65–85|doi=10.51558/2303-8543.2021.6.6.65|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref name="OpcinaHistorijat">{{cite web|url=https://www.kladanj.ba/op%C4%87ina/historijat.html|title=Historijat|website=Općina Kladanj|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Prapovijest i antika === Šire područje Kladnja pokazuje tragove starijeg ljudskog prisustva. U radu o pećini [[Ujča]] kod Kladnja zabilježeno je da je taj lokalitet sačuvao tragove ljudi koji su u njemu boravili duže vrijeme, što potvrđuje raniju naseljenost ovoga kraja.<ref name="Ujca" /> Savremena terenska istraživanja na [[Konjuh]]u utvrdila su ostatke rimske ceste koja je iz pravca [[Olovo|Olova]] preko prijevoja Stara Karaula silazila prema Kladnju, a jedan njen krak vodio je dalje kroz Plahoviće i Pauč prema lokalitetu današnje [[Muška voda|Muške vode]] u dolini [[Drinjača|Drinjače]].<ref name="RimskaCesta">{{cite journal|last=Imamović|first=Mersiha|year=2021|title=Following the Roman Road on Mountain Konjuh near Kladanj|url=https://www.academia.edu/129044544/Following_the_Roman_Road_on_Mountain_Konjuh_near_Kladanj|journal=Studia Universitatis Hereditati|volume=9|issue=2|pages=11–28|doi=10.26493/2350-5443.9(2)11-28|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Ti nalazi pokazuju da je kladanjski prostor bio uključen u starije saobraćajne pravce mnogo prije osmanskog doba.<ref name="RimskaCesta" /> === Srednji vijek === O najranijem pisanom spomenu Kladnja u literaturi postoje različiti navodi. Službena stranica Općine Kladanj navodi 1138. godinu kao rani spomen mjesta, a ujedno bilježi i pomen srednjovjekovnog naselja u dubrovačkim spisima iz 1431. godine.<ref name="OpcinaHistorijat" /> U savremenom naučnom radu o osmanskim putevima navodi se da se Kladanj u srednjem vijeku spominje 3. augusta 1432, u vezi s putovanjem bosanskog kralja [[Tvrtko II Kotromanić|Tvrtka II]].<ref name="Imamovic2020" /> Srednjovjekovno naslijeđe kladanjskog kraja potvrđuju i nekropole sa [[stećci]]ma. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine navodi da je nekropola sa stećcima u [[Olovci]]ma, na području općine Kladanj, među nekropolama iz Bosne i Hercegovine upisanim na [[UNESCO]]-vu [[Svjetska baština|Listu svjetske baštine]].<ref name="KONSUNESCO">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/Publication/Read/projekat-serije-nominacije-stecaka|title=Projekat serijske nominacije stećaka za upis na Listu svjetske baštine UNESCO-a|date=18. 3. 2019|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja Bosne, područje Kladnja uključeno je u osmanski upravni sistem. Službena stranica Općine Kladanj navodi da se mjesto 1469. godine spominje s trgom ''Četvrkovište'', na kojem se četvrtkom održavao veliki sajam, te da je 1557. zabilježeno kao [[kasaba]] u sastavu [[Sarajevski kadiluk|Sarajevskog kadiluka]], a kasnije i kao samostalan kadiluk u koji je ulazilo i Olovo.<ref name="OpcinaHistorijat" /> Isti izvor navodi da se u drugoj polovini 16. stoljeća Kladanj spominje kao čaršija s hamamom i Hadži Bali-begovom džamijom iz 1545. godine, poznatijom kao [[Kuršumlija džamija u Kladnju|Kuršumlija]].<ref name="OpcinaHistorijat" /> Istraživanja na Konjuhu pokazala su da je Kladanj zbog svoga geografskog položaja bio važna raskrsnica osmanskih karavanskih puteva. Na lokalitetima Miljkovac, Paljevac i Buševo dokumentirani su ostaci puteva korištenih za transport ljudi i robe, pri čemu autori zaključuju da najstariji slojevi tih komunikacija vjerovatno potječu iz 15. ili 16. stoljeća.<ref name="Imamovic2020" /> Osmansko naslijeđe Kladnja sačuvano je i kroz više spomenika. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine među nacionalnim spomenicima na području Kladnja navodi [[Kuršumlija džamija|Kuršumlija (Hadži Bali-begovu) džamiju]] i staru drvenu džamiju sa haremom u [[Tuholj]]u.<ref name="KONSLista">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – lista|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref name="KONSTabela">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela?lang=hr|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – tabela|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Austro-Ugarska i 20. stoljeće === Austro-Ugarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878. donijela je upravne i privredne promjene i u Kladnju. Prema službenom općinskom historijatu, Kladanj je u to vrijeme postao kotar u sastavu Tuzlanskog okruga, a austro-ugarska uprava je posebno bila zainteresirana za eksploataciju šuma i širenje administrativnog aparata.<ref name="OpcinaHistorijat" /> U širem okviru [[tuzla]]nskog kraja, austro-ugarski i međuratni period obilježili su postepeni prijelaz iz pretežno agrarno-zanatsko-trgovačke sredine u industrijski kraj, uz migracije stanovništva i promjene u socijalnoj strukturi.<ref name="Selimovic1994">{{cite journal|last=Selimović|first=Sead|year=1994|title=Socijalne promjene stanovništva tuzlanskog kraja (1878.–1941.)|url=https://hrcak.srce.hr/file/118313|journal=Časopis za suvremenu povijest|volume=26|issue=1|access-date=11. 3. 2026|archive-date=16. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916033822/https://hrcak.srce.hr/file/118313|url-status=dead}}</ref> U istom radu zabilježeno je i da je u Kladnju početkom 1920-ih pitanje školstva bilo povezano s vjerskom i društvenom strukturom stanovništva, što pokazuje kako su se šire političke i društvene prilike odražavale i na lokalnu zajednicu.<ref name="Selimovic1994" /> Službena stranica Općine Kladanj navodi da je veći dio starijeg graditeljskog naslijeđa nestao usljed velikih požara i kasnijih ratova, pa su od osmanskog graditeljskog sloja u samom gradu očuvani tek pojedini spomenici, prije svega Kuršumlija džamija i Đurđi-hanumina česma.<ref name="OpcinaHistorijat" /> == Geografija == Općina Kladanj se prostire dolinom rijeke [[Drinjača (rijeka)|Drinjače]], u podnožju planine [[Konjuh (planina)|Konjuh]]. Nalazi se u sjeveroistočnoj Bosni. Po teritorijalno-administrativnoj podjeli Bosne i Hercegovine, Općina Kladanj je sastavni dio Federacije BiH, smještena je na jugu Tuzlanskog Kantona. Naselje Kladanj je smješteno na putu [[Županja]] - [[Tuzla]] - [[Sarajevo]]. Nadmorska visina je 560 metara, površina 325&nbsp;km<sup>2</sup>. == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Kladanj se nalaze sljedeći spomenici: * ″[[Kuršumlija džamija|Kuršumlija (Hadži Bali-begova) džamija]]″ (graditeljska cjelina), * ″[[Nekropola Olovci]]″ (historijsko područje), * "[[Stara drvena džamija u Tuholju|Stara drvena džamija sa haremom u Tuholj]]u" (graditeljska cjelina).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=6 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Kladanj) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=26. 11. 2016 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Kladnja|Spisak naseljenih mjesta u općini Kladanj}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Kladanj imala je 16.070 stanovnika, raspoređenih u 43 naselja. === Općina Kladanj === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kladanj | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 10499 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 61/2) |work=fzs.ba |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 12348 | g2013_bosnjaci = 11997 | g2013_srbi = 107 | g2013_hrvati = 33 | g2013_bosanci = 60 | g2013_romi = 33 | g2013_muslimani = 35 | g2013_bosanciihercegovci = 12 | g2013_albanci = 7 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 40 | g2013_nepoznato = 9 | g1991_ukupno = 16070 | g1991_muslimani = 11621 | g1991_srbi = 3952 | g1991_hrvati = 36 | g1991_jugosloveni = 277 | g1981_ukupno = 15641 | g1981_muslimani = 10578 | g1981_srbi = 4323 | g1981_hrvati = 40 | g1981_jugosloveni = 600 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 43 | g1981_albanci = 8 | g1981_madari = 1 | g1981_makedonci = 8 | g1971_ukupno = 14015 | g1971_muslimani = 9300 | g1971_srbi = 4487 | g1971_hrvati = 66 | g1971_jugosloveni = 63 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 49 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 11469 | g1961_muslimani = 816 | g1961_srbi = 4482 | g1961_hrvati = 207 | g1961_jugosloveni = 5888 | g1961_slovenci = 5 | g1961_crnogorci = 39 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 2 | g1961_makedonci = 9 }} === Naseljeno mjesto Kladanj === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kladanj | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 125644 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 4026 | g2013_bosnjaci = 3798 | g2013_srbi = 61 | g2013_hrvati = 24 | g2013_bosanci = 46 | g2013_romi = 33 | g2013_muslimani = 10 | g2013_bosanciihercegovci = 7 | g2013_albanci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 29 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 4873 | g1991_muslimani = 3655 | g1991_srbi = 870 | g1991_hrvati = 21 | g1991_jugosloveni = 228 | g1981_ukupno = 4091 | g1981_muslimani = 2925 | g1981_srbi = 615 | g1981_hrvati = 29 | g1981_jugosloveni = 455 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 20 | g1981_albanci = 8 | g1981_makedonci = 5 | g1971_ukupno = 3379 | g1971_muslimani = 2719 | g1971_srbi = 528 | g1971_hrvati = 53 | g1971_jugosloveni = 39 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 18 | g1971_albanci = 4 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 2825 | g1961_muslimani = 216 | g1961_srbi = 851 | g1961_hrvati = 132 | g1961_jugosloveni = 1576 | g1961_slovenci = 5 | g1961_crnogorci = 30 | g1961_albanci = 3 | g1961_madari = 2 | g1961_makedonci = 6 }} == Historija == [[Datoteka:Kuršumlija džamija.JPG|mini|Kuršumlija, poznata kladanjska džamija, dobila je ime po olovu ({{jez-tr|kurşun}}) kojim je pokrivena]] Prvi spomen grada Kladnja potječe još iz 1138. godine. [[Kuršumlija džamija]] u Kladnju - ime joj je izvedeno od turske riječi olovo (kurşun), zbog kupole kojom je prekrivena. Prvi zapis o Kladnju u turskim izvorima potječe iz 1469. godine, a odnosi se na pijacu Četvrtkovište, gdje su četvrtkom održavani veliki sajmovi. U razdoblju [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|osmanske vladavine]], Kladanj se spominje 1557. godine kao naselje (kasaba) u okviru [[Sarajevski kadiluk|Sarajevskog kadiluka]] (teritorijalne jedinice), koje je kasnije i samo postalo kadiluk s [[Olovo]]m kao njegovim dijelom. == Poznate ličnosti == * [[Sulejman Kupusović]] - Pozorišni i filmski režiser * [[Mirko Pejanović]] - Član predsjedništva [[Republika Bosna i Hercegovina|RBiH]], profesor i dekan Fakulteta političkih nauka Sarajevo * [[Akif Šeremet]] - Osnivač i sekretar [[Savez komunista Jugoslavije|SKJ]]-a<ref>Graovac, Dušan: "Crveni profesor Akif Šeremet", Samobor, 1982</ref> * [[Avdaga Hasić]] - Vođa lokalne milicije "Avdagina legija" * [[Senahid Halilović]] - Profesor dijalektologije, autor "Pravopisa bosanskoga jezika" * [[Vahid Kljajić]] - Profesor emeritus i dekan Fakulteta političkih nauka Sarajevo<ref>https://mon.ks.gov.ba/node/455</ref> == Također pogledajte == * [[Djevojačka pećina]] * [[Titova pećina Plahovići]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kladanj Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} *[http://www.kladanj.ba/ Zvanični sajt općine Kladanj] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Kladanj}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Kladanj|*]] r38qbxojbpn2e6umxeyhpfgc26c8079 960. 0 9298 3923989 3686498 2026-09-04T10:00:45Z AdnanSa 226 3923989 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''960.''' ('''[[rimski brojevi|CMLX]]''') bila je [[prijestupna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 960. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 960. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * Ebu Nasr Mansur, perzijski matematičar (približan datum) * Aimoin, francuski monah i hroničar (približan datum) * Arnulf II (Mlađi), franački plemić (ili 961) * Bagrat III, kralj Abhazije (Gruzija) (umro 1014) * Bernward, biskup Hildesheima (približan datum) * [[Konstantin VIII]], bizantijski car (umro 1028) * Eckard I, njemački plemić (približan datum) * Fan Kuan, kineski pejzažni slikar (približan datum) * Gersom ben Judah, njemački rabin (približan datum) * Gormflaith ingen Murchada, irska kraljica (umrla 1030) * Gotthard, biskup Hildesheima (umro 1038) * Hugo III, francuski plemić (približan datum) * Indra Pala, kralj Kamarupe (Indija) (umro 990) * Li, carica supruga dinastije Song (umro 1004) * Mazu, kćerka kineskog ribara poštovana kao taoistička boginja (približan datum) * Šaraf Al-Davla, bujidski emir Kermana i [[Fars (provincija)|Farsa]] (približan datum) * Sigurd Stout, vikinški plemić (grof) (približan datum) * [[Sven I, kralj Danske|Sven Rašljobradi]], kralj Danske i Engleske (umro 1014) * Xu Jou, službenik i dvorski ministar Južnog Tanga == [[Smrt|Umrli]] == * 31. maj – Fudživara no Morosuke, japanski državnik (r. 909.) * 15. juni – Eadburh od Winchestera, engleska princeza i svetica * 23. juni – Feng Jandži, kancelar Južnog Tanga (r. 903.) * 12. august – Li Gu, kancelar Kasnog Zhoua (r. 903.) * Ælfric, biskup Hereforda (približan datum) * Adele od Vermandoisa, franačka plemkinja * Arnold I od Astarca, franački plemić * Bernard Danac, vikinški plemić (približan datum) * Časlav, knez Srbije (približan datum) * Emanuel I, patrijarh [[Asirska Crkva istoka|Asirske Crkve istoka]] * Fulk II (Dobri), franački plemić * Gao Baorong, kralj Nanpinga (Deset kraljevstava) (r. 920.) * George II, kralj Abhazije (Gruzija) * Gopala II, vladar Pala Carstva (Indija) * Guan Tong, kineski pejzažni slikar * Justan I ibn Marzuban, vladar Salarida * Lhačen Dpalgjimgon, kralj Mauyul (Tibet) * Murchadh mac Aodha, kralj Uí Mainea (Irska) * Ratna Pala, kralj Kamarupe (Indija) (r. 920.) * Siemomysł, vojvoda iz dinastije Piast (Poljska) * William Garés, franački plemić * Jelu Lihu, princ Kitanskog carstva (r. 911.) {{Commonscat|960|960.}} it1ddks07rw4g5u2vuetlb5a2turacy Singapur 0 10999 3923935 3776949 2026-09-03T19:28:44Z GoodBosnian 170315 Infokutija 3923935 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Singapur | izvorno_ime = {{lang|ms|Republik Singapura}}<br />{{lang|zh|新加坡共和国}}<br />{{lang|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}} | ime_genitiv = Singapura | zastava = Flag of Singapore.svg | zastava_širina = | grb = Coat of arms of Singapore.svg | grb_širina = | vrsta_simbola = | uzrečica = {{lang|ms|Majulah Singapura}}<br />"Naprijed, Singapur" | himna = {{lang|ms|[[Majulah Singapura]]}}<br />"Naprijed, Singapur" | karta = Location Singapore ASEAN.svg | opis_karte = Singapur u jugoistočnoj Aziji | širina_karte = 250px | glavni_grad = Singapur | glavni_grad_koordinate = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Tampines]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]], [[malajski jezik|malajski]], [[singapurski mandarinski|mandarinski]] i [[tamilski jezik|tamilski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = 74,3% [[Kinezi u Singapuru|Kinezi]]<br />13,5% [[Malajci u Singapuru|Malajci]]<br />9,0% [[Indijci u Singapuru|Indijci]]<br />3,2% ostali | religija = 30,9% [[Budizam u Singapuru|budizam]]<br />23,9% [[Nereligioznost u Singapuru|bez religije]]<br />17,1% [[Kršćanstvo u Singapuru|kršćanstvo]]<br />15,0% [[Islam u Singapuru|islam]]<br />7,3% [[Taoizam u Singapuru|taoizam]]<br />5,4% [[Hinduizam u Singapuru|hinduizam]]<br />0,4% ostalo | demonim = Singapurac / Singapurka | državno_uređenje = Unitarna parlamentarna republika | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = [[Tharman Shanmugaratnam]] | vrsta_druge_vlasti = Premijer | vladar_druga_vlast = [[Lawrence Wong]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = [[Parlament Singapura]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = Nezavisnost | nota_suvereniteta = od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] i [[Malezija|Malezije]] | nastanak = Samouprava | događaj1 = [[Samouprava Singapura|Samouprava]] | događaj_datum1 = 3. juni 1959. | događaj2 = [[Sporazum o Maleziji]] | događaj_datum2 = 16. septembar 1963. | događaj3 = [[Proglas Singapura]] | događaj_datum3 = 9. august 1965. | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = | nezavisnost = 9. august 1965. | nezavisnost_priznato = | površina = 744,3 | po_površini_na_svijetu = 176. | procenat_vode = 1,43% | stanovnika = 6.110.200 | stanovnika_godina = 2025. | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 111. | procjena = | procjena_godina = | gustoća = 8.290 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 3. | bdp_ukupno = 1,063 biliona USD | bdp_godina = 2026. | po_broju_bdp_na_svijetu = 34. | bdp_per_capita = 173.708 USD | bdp_per_capita_na_svijetu = 1. | bdp_nominalni_ukupno = 659,572 milijarde USD | bdp_nominalni_godina = 2026. | bdp_nominalni_na_svijetu = 27. | bdp_nominalni_per_capita = 107.758 USD | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 4. | hdi = 0,946 | hdi_godina = 2023. | hdi_nivo = vrlo visok | po_broju_hdi_na_svijetu = 13. | gini = 43,3 | gini_godina = 2023. | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Singapurski dolar]] (S$) | vremenska_zona = [[Singapursko standardno vrijeme|SGT]] (UTC+8) | ljetno_računanje_vremena = ne | format_datuma = dd-mm-yyyy | najviša_tačka_ime = [[Bukit Timah]] | najviša_tačka_metara = 164 m | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = [[Singapurska rijeka]] | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = 9. august | vozacka_strana = lijeva | pozivni_broj = +65 | iso_kod = SG | internetski_nastavak = .sg, .新加坡, .சிங்கப்பூர் | komentar = }} [[File:1 singapore f1 night race 2012 city skyline.jpg|thumb|Singapur]] '''Singapur''', službeno '''Republika Singapur''', je suverena ostrvska [[grad-država]] u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]]. Nalazi se na samom vrhu [[Malajsko poluostrvo|Malajskog poluostrva]], 137 kilometara sjeverno od [[ekvator]]a. Odvojen je od Malezije Vratima (morskim prolazom) Johor, na svom sjeveru, i od indonežanskih Riau ostrva Singapurskim prolazom, na svom jugu. Teritorija zemlje se sastoji od jednog glavnog ostrva, 63 satelitska ostrva i otočića i jednog rubnog ostrva; njihova kombinovana površina se povećala za 25% od nezavisnosti zemlje kao rezultat opsežnih projekata [[Melioracija|melioracije]]. Ima treću najveću gustoću naseljenosti na svijetu. Uz multikulturalnu populaciju i prepoznajući potrebu da se poštuju kulturni identiteti glavnih etničkih grupa unutar nacije, Singapur ima četiri službena jezika: [[Engleski jezik|engleski]], [[Malajski jezik|malajski]], [[Kineski jezik|mandarinski]] i [[Tamilski jezik|tamilski]]. Engleski je [[lingua franca]] i brojne javne usluge dostupne su samo na engleskom jeziku. Multirasizam je ugrađen u [[ustav]] i nastavlja da oblikuje nacionalne politike u obrazovanju, stanovanju i politici. Grad-država, Singapur je po značaju četvrti finansijski centar u svijetu. Također je i kosmpolitski svjetski grad, koji igra ključnu ulogu u svjetskoj trgovini i finansijama. Singapur ima raznoliku populaciju od 5 miliona ljudi, sastavljenu od Kineza, Malajaca, Indijaca, Bijelaca i ostalih Azijata (različitog porijekla). Na šestom je mjestu, po broju stranaca 42%, koji drže pola servisnog sektora. Država je druga u svijetu, po gustini stanoništva, odmah iza Monaka. Singapur je unitarna parlamentarna republika sa vestminsterskim sistemom jednodomne parlamentarne vlade, a njegov pravni sistem je zasnovan na običajnom pravu. Iako je zemlja višestranačka demokratija sa slobodnim izborima, vlada pod Partijom narodne akcije (PAP) ima značajnu kontrolu i dominaciju nad politikom i društvom. PAP kontinuirano upravlja zemljom od uspostavljanja pune unutrašnje samouprave 1959. godine, sa 83 od 104 mjesta u parlamentu na općim izborima 2020. godine. Jedan od pet osnivača [[ASEAN]]-a, Singapur je također sjedište Sekretarijata [[APEC|Azijsko-pacifičke ekonomske saradnje (APEC)]], Sekretarijata Pacifičkog savjeta za ekonomsku saradnju (PECC), te je grad domaćin mnogih međunarodnih konferencija i događaja. Singapur je također član [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] (UN), [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovinske organizacije]] (WTO), [[Samit istočne Azije|samita istočne Azije]] (EAS), [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] (NAM) i [[Zajednica nacija|Zajednice nacija]]. == Historija == Ostrvo Singapur je pripadao indonežansko-malajskoj državi Shrividjaja. Grad je osnovan [[1160]] godine. i postao važan trgovački centar jugoistočne Azije, ali ga je godine [[1377]]. razrušila vojska javanske države Madjapahit. Nakon toga je služio isključivo kao utočište [[pirat]]ima. Godine [[1819]]. ga je zaposjela ''Britanska Istočnoindijska kompanija'', pa se s vremenom razvio u jedno od najvažnijih uporišta i trgovačkih centara britanske imperije. Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u februaru [[1942]]. godine, su se na ostrvo iskrcali [[Japanci]], te porazili i zarobili veliku britansku vojsku, što je predstavljalo jedan od najvećih savezničkih poraza u ratu i simbolički početak kraja Britanske Imperije. Nakon rata su ga ponovno zaposjeli Britanci, a godine [[1961]]. je postao dijelom Malezijske Federacije. Godine [[1965]]. je vlada na čelu s [[Lee Kuan Yew]]om proglasila nezavisnost. == Geografija == Nalazi se u jugoistočnom dijelu [[Azija|Azije]], u blizini [[ekvator]]a na jugu Malajskog arhipelaga. Površina 616&nbsp;km<sup>2</sup> oko 4 miliona stanovnika. Reljef nije visoke nadmorske visine najviša oko 175 m, povećavaju veličinu tako što zaustavljaju prodor mora. [[Klima]] je ekvatorijalna. Singapur se sastoji od 63 ostrva, uključujući glavno ostrvo Pulau Ujong.<ref>Savage, Victor R.; Yeoh, Brenda S.A. (2004). ''Toponymics: A Study of Singapore's Street Names''. Singapore: Eastern Universities Press. ISBN <bdi>978-981-210-364-2</bdi>.</ref> Postoje dvije umjetne veze sa [[Johor]]om u [[Malezija|Maleziji]]: Johor-Singapur Causeway na sjeveru i Tuas Second Link na zapadu. Ostrva [[Jurong]], [[Pulau Tekong]], [[Pulau Ubin]] i [[Sentosa]] najveća su manja ostrva u Singapuru. Najviša prirodna tačka je brdo [[Bukit Timah]] na 163,63 m.<ref>"[https://web.archive.org/web/20150409193851/http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 Bukit Timah Hill]". National Heritage Board. Arhivirano s [http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 orginala] 9. 4. 2015. Pristupljeno 11. 1. 2015.</ref> Pod britanskom vlašću, Božićno ostrvo i Kokosova ostrva bili su dio Singapura, a oba su prebačena [[Australija|Australiji]] 1957. godine.<ref>Commonwealth and Colonial Law by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. str. 133–134</ref><ref>Department of External Affairs in Australia. (16. 5. 1957): Report from the Australian High Commission in Singapore to the Department of External Affairs in Australia. Singapore: National Archives of Singapore. (Microfilm: NAB 447)</ref><ref>"[http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19580516.2.20.2.aspx All set for transfer]". ''The Straits Times''. Singapore. 16. 5. 1958. str. 2.</ref> [[Pedra Branca]] je najistočnija tačka nacije.<ref>"[https://www.mfa.gov.sg/SINGAPORES-FOREIGN-POLICY/Key-Issues/Pedra-Branca Pedra Branca]". Ministry of Foreign Affairs. Pristupljeno 4. 2. 2020</ref> == Privreda == U početku je bila važna pomorsko sjedište (i sad je) ali je slabije bila razvijena. Kasnije procesom industrijalizacije jedna je od razvijenijih zemalja. Industrija je u vlasništvu stranog kapitala, ali država počinje gledati da veći udio imaju i oni i domaći ljudi među kojima su veliki biznismeni. Industrija je uglavnom u vlasništvu stranaca (Amerikanaca, Nijemaca), brodogradnja, naftna prerada, elektrotehnika, hemijska, tekstilna, elektronska, mašinska. Poljoprivreda: kaučuk, kokos, šećerna trska, [[banana]], slatki krompir. == Važnost u današnjem svijetu == Singapur predstavlja ne samo jedno od najvažnijih saobraćajnih i ekonomskih središta Azije, nego i jedan od najvažnijih gradova u svijetu. Često se naziva ''gradom budućnosti'', zbog primjene naprednih tehnologija koje su njegovim stanovnicima omogućile da uživaju životni standard nepojmljiv čak i mnogim stanovnicima razvijenih industrijskih država na Zapadu. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Singapore}} {{wikiatlas|Singapore|Singapur}} * [http://www.sgdi.gov.sg/ Singapore Government Directory Interactive] * [http://www.gov.sg/ Singapore Government Online Portal] * [https://web.archive.org/web/20180916083012/https://www.ecitizen.gov.sg/ Gateway To All Government Services] * [http://www.ns.sg/nsPortal/index.jsp Singapore National Service Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031004919/http://www.ns.sg/nsPortal/index.jsp |date=31. 10. 2010 }} * [http://www.acra.gov.sg/ Singapore Accounting and Corporate Regulatory Authority] * [https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html Singapore Department of Statistics Annual Data] * [http://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/singapore.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917172650/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/singapore.html |date=17. 9. 2013 }} * [http://www.sedb.com/ Singapore Economic Development Board] == Reference == {{Refspisak|2}} {{Commonwealth}} {{Države Azije}} {{Jugoistočna Azija}} {{Glavni gradovi azijskih država}} {{ASEAN}} {{APEC}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Singapur|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države Jugoistočne Azije]] [[Kategorija:Države ASEAN-a]] [[Kategorija:Ostrvske države]] o0f3sqyvkkqanq2l2zksjznbdcgn0q2 3923936 3923935 2026-09-03T20:06:15Z GoodBosnian 170315 Reference, pa Vanjski linkovi 3923936 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Singapur | izvorno_ime = {{lang|ms|Republik Singapura}}<br />{{lang|zh|新加坡共和国}}<br />{{lang|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}} | ime_genitiv = Singapura | zastava = Flag of Singapore.svg | zastava_širina = | grb = Coat of arms of Singapore.svg | grb_širina = | vrsta_simbola = | uzrečica = {{lang|ms|Majulah Singapura}}<br />"Naprijed, Singapur" | himna = {{lang|ms|[[Majulah Singapura]]}}<br />"Naprijed, Singapur" | karta = Location Singapore ASEAN.svg | opis_karte = Singapur u jugoistočnoj Aziji | širina_karte = 250px | glavni_grad = Singapur | glavni_grad_koordinate = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Tampines]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]], [[malajski jezik|malajski]], [[singapurski mandarinski|mandarinski]] i [[tamilski jezik|tamilski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = 74,3% [[Kinezi u Singapuru|Kinezi]]<br />13,5% [[Malajci u Singapuru|Malajci]]<br />9,0% [[Indijci u Singapuru|Indijci]]<br />3,2% ostali | religija = 30,9% [[Budizam u Singapuru|budizam]]<br />23,9% [[Nereligioznost u Singapuru|bez religije]]<br />17,1% [[Kršćanstvo u Singapuru|kršćanstvo]]<br />15,0% [[Islam u Singapuru|islam]]<br />7,3% [[Taoizam u Singapuru|taoizam]]<br />5,4% [[Hinduizam u Singapuru|hinduizam]]<br />0,4% ostalo | demonim = Singapurac / Singapurka | državno_uređenje = Unitarna parlamentarna republika | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = [[Tharman Shanmugaratnam]] | vrsta_druge_vlasti = Premijer | vladar_druga_vlast = [[Lawrence Wong]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = [[Parlament Singapura]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = Nezavisnost | nota_suvereniteta = od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] i [[Malezija|Malezije]] | nastanak = Samouprava | događaj1 = [[Samouprava Singapura|Samouprava]] | događaj_datum1 = 3. juni 1959. | događaj2 = [[Sporazum o Maleziji]] | događaj_datum2 = 16. septembar 1963. | događaj3 = [[Proglas Singapura]] | događaj_datum3 = 9. august 1965. | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = | nezavisnost = 9. august 1965. | nezavisnost_priznato = | površina = 744,3 | po_površini_na_svijetu = 176. | procenat_vode = 1,43% | stanovnika = 6.110.200 | stanovnika_godina = 2025. | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 111. | procjena = | procjena_godina = | gustoća = 8.290 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 3. | bdp_ukupno = 1,063 biliona USD | bdp_godina = 2026. | po_broju_bdp_na_svijetu = 34. | bdp_per_capita = 173.708 USD | bdp_per_capita_na_svijetu = 1. | bdp_nominalni_ukupno = 659,572 milijarde USD | bdp_nominalni_godina = 2026. | bdp_nominalni_na_svijetu = 27. | bdp_nominalni_per_capita = 107.758 USD | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 4. | hdi = 0,946 | hdi_godina = 2023. | hdi_nivo = vrlo visok | po_broju_hdi_na_svijetu = 13. | gini = 43,3 | gini_godina = 2023. | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Singapurski dolar]] (S$) | vremenska_zona = [[Singapursko standardno vrijeme|SGT]] (UTC+8) | ljetno_računanje_vremena = ne | format_datuma = dd-mm-yyyy | najviša_tačka_ime = [[Bukit Timah]] | najviša_tačka_metara = 164 m | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = [[Singapurska rijeka]] | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = 9. august | vozacka_strana = lijeva | pozivni_broj = +65 | iso_kod = SG | internetski_nastavak = .sg, .新加坡, .சிங்கப்பூர் | komentar = }} [[File:1 singapore f1 night race 2012 city skyline.jpg|thumb|Singapur]] '''Singapur''', službeno '''Republika Singapur''', je suverena ostrvska [[grad-država]] u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]]. Nalazi se na samom vrhu [[Malajsko poluostrvo|Malajskog poluostrva]], 137 kilometara sjeverno od [[ekvator]]a. Odvojen je od Malezije Vratima (morskim prolazom) Johor, na svom sjeveru, i od indonežanskih Riau ostrva Singapurskim prolazom, na svom jugu. Teritorija zemlje se sastoji od jednog glavnog ostrva, 63 satelitska ostrva i otočića i jednog rubnog ostrva; njihova kombinovana površina se povećala za 25% od nezavisnosti zemlje kao rezultat opsežnih projekata [[Melioracija|melioracije]]. Ima treću najveću gustoću naseljenosti na svijetu. Uz multikulturalnu populaciju i prepoznajući potrebu da se poštuju kulturni identiteti glavnih etničkih grupa unutar nacije, Singapur ima četiri službena jezika: [[Engleski jezik|engleski]], [[Malajski jezik|malajski]], [[Kineski jezik|mandarinski]] i [[Tamilski jezik|tamilski]]. Engleski je [[lingua franca]] i brojne javne usluge dostupne su samo na engleskom jeziku. Multirasizam je ugrađen u [[ustav]] i nastavlja da oblikuje nacionalne politike u obrazovanju, stanovanju i politici. Grad-država, Singapur je po značaju četvrti finansijski centar u svijetu. Također je i kosmpolitski svjetski grad, koji igra ključnu ulogu u svjetskoj trgovini i finansijama. Singapur ima raznoliku populaciju od 5 miliona ljudi, sastavljenu od Kineza, Malajaca, Indijaca, Bijelaca i ostalih Azijata (različitog porijekla). Na šestom je mjestu, po broju stranaca 42%, koji drže pola servisnog sektora. Država je druga u svijetu, po gustini stanoništva, odmah iza Monaka. Singapur je unitarna parlamentarna republika sa vestminsterskim sistemom jednodomne parlamentarne vlade, a njegov pravni sistem je zasnovan na običajnom pravu. Iako je zemlja višestranačka demokratija sa slobodnim izborima, vlada pod Partijom narodne akcije (PAP) ima značajnu kontrolu i dominaciju nad politikom i društvom. PAP kontinuirano upravlja zemljom od uspostavljanja pune unutrašnje samouprave 1959. godine, sa 83 od 104 mjesta u parlamentu na općim izborima 2020. godine. Jedan od pet osnivača [[ASEAN]]-a, Singapur je također sjedište Sekretarijata [[APEC|Azijsko-pacifičke ekonomske saradnje (APEC)]], Sekretarijata Pacifičkog savjeta za ekonomsku saradnju (PECC), te je grad domaćin mnogih međunarodnih konferencija i događaja. Singapur je također član [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] (UN), [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovinske organizacije]] (WTO), [[Samit istočne Azije|samita istočne Azije]] (EAS), [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] (NAM) i [[Zajednica nacija|Zajednice nacija]]. == Historija == Ostrvo Singapur je pripadao indonežansko-malajskoj državi Shrividjaja. Grad je osnovan [[1160]] godine. i postao važan trgovački centar jugoistočne Azije, ali ga je godine [[1377]]. razrušila vojska javanske države Madjapahit. Nakon toga je služio isključivo kao utočište [[pirat]]ima. Godine [[1819]]. ga je zaposjela ''Britanska Istočnoindijska kompanija'', pa se s vremenom razvio u jedno od najvažnijih uporišta i trgovačkih centara britanske imperije. Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u februaru [[1942]]. godine, su se na ostrvo iskrcali [[Japanci]], te porazili i zarobili veliku britansku vojsku, što je predstavljalo jedan od najvećih savezničkih poraza u ratu i simbolički početak kraja Britanske Imperije. Nakon rata su ga ponovno zaposjeli Britanci, a godine [[1961]]. je postao dijelom Malezijske Federacije. Godine [[1965]]. je vlada na čelu s [[Lee Kuan Yew]]om proglasila nezavisnost. == Geografija == Nalazi se u jugoistočnom dijelu [[Azija|Azije]], u blizini [[ekvator]]a na jugu Malajskog arhipelaga. Površina 616&nbsp;km<sup>2</sup> oko 4 miliona stanovnika. Reljef nije visoke nadmorske visine najviša oko 175 m, povećavaju veličinu tako što zaustavljaju prodor mora. [[Klima]] je ekvatorijalna. Singapur se sastoji od 63 ostrva, uključujući glavno ostrvo Pulau Ujong.<ref>Savage, Victor R.; Yeoh, Brenda S.A. (2004). ''Toponymics: A Study of Singapore's Street Names''. Singapore: Eastern Universities Press. ISBN <bdi>978-981-210-364-2</bdi>.</ref> Postoje dvije umjetne veze sa [[Johor]]om u [[Malezija|Maleziji]]: Johor-Singapur Causeway na sjeveru i Tuas Second Link na zapadu. Ostrva [[Jurong]], [[Pulau Tekong]], [[Pulau Ubin]] i [[Sentosa]] najveća su manja ostrva u Singapuru. Najviša prirodna tačka je brdo [[Bukit Timah]] na 163,63 m.<ref>"[https://web.archive.org/web/20150409193851/http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 Bukit Timah Hill]". National Heritage Board. Arhivirano s [http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 orginala] 9. 4. 2015. Pristupljeno 11. 1. 2015.</ref> Pod britanskom vlašću, Božićno ostrvo i Kokosova ostrva bili su dio Singapura, a oba su prebačena [[Australija|Australiji]] 1957. godine.<ref>Commonwealth and Colonial Law by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. str. 133–134</ref><ref>Department of External Affairs in Australia. (16. 5. 1957): Report from the Australian High Commission in Singapore to the Department of External Affairs in Australia. Singapore: National Archives of Singapore. (Microfilm: NAB 447)</ref><ref>"[http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19580516.2.20.2.aspx All set for transfer]". ''The Straits Times''. Singapore. 16. 5. 1958. str. 2.</ref> [[Pedra Branca]] je najistočnija tačka nacije.<ref>"[https://www.mfa.gov.sg/SINGAPORES-FOREIGN-POLICY/Key-Issues/Pedra-Branca Pedra Branca]". Ministry of Foreign Affairs. Pristupljeno 4. 2. 2020</ref> == Privreda == U početku je bila važna pomorsko sjedište (i sad je) ali je slabije bila razvijena. Kasnije procesom industrijalizacije jedna je od razvijenijih zemalja. Industrija je u vlasništvu stranog kapitala, ali država počinje gledati da veći udio imaju i oni i domaći ljudi među kojima su veliki biznismeni. Industrija je uglavnom u vlasništvu stranaca (Amerikanaca, Nijemaca), brodogradnja, naftna prerada, elektrotehnika, hemijska, tekstilna, elektronska, mašinska. Poljoprivreda: kaučuk, kokos, šećerna trska, [[banana]], slatki krompir. == Važnost u današnjem svijetu == Singapur predstavlja ne samo jedno od najvažnijih saobraćajnih i ekonomskih središta Azije, nego i jedan od najvažnijih gradova u svijetu. Često se naziva ''gradom budućnosti'', zbog primjene naprednih tehnologija koje su njegovim stanovnicima omogućile da uživaju životni standard nepojmljiv čak i mnogim stanovnicima razvijenih industrijskih država na Zapadu. == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Singapore}} {{wikiatlas|Singapore|Singapur}} * [http://www.sgdi.gov.sg/ Singapore Government Directory Interactive] * [http://www.gov.sg/ Singapore Government Online Portal] * [https://web.archive.org/web/20180916083012/https://www.ecitizen.gov.sg/ Gateway To All Government Services] * [http://www.ns.sg/nsPortal/index.jsp Singapore National Service Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031004919/http://www.ns.sg/nsPortal/index.jsp |date=31. 10. 2010 }} * [http://www.acra.gov.sg/ Singapore Accounting and Corporate Regulatory Authority] * [https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html Singapore Department of Statistics Annual Data] * [http://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/singapore.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917172650/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/singapore.html |date=17. 9. 2013 }} * [http://www.sedb.com/ Singapore Economic Development Board] {{Commonwealth}} {{Države Azije}} {{Jugoistočna Azija}} {{Glavni gradovi azijskih država}} {{ASEAN}} {{APEC}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Singapur|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države Jugoistočne Azije]] [[Kategorija:Države ASEAN-a]] [[Kategorija:Ostrvske države]] 6ey0yu7ipi9vt4fczx4mu11w95svxi3 Razgovor:Ratko Mladić 1 11852 3923890 3923570 2026-09-03T15:21:37Z Naivalres 184485 /* Pokušaj svojatanja Ratka Mladića na ovom članku. */ novi odlomak 3923890 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}}Od kada je General Mladic ratni zlocinac? Kako mozete da proglasite nekog za zlocinca be sudjenja za ratne zlocine? [[Korisnik:212.200.135.146|212.200.135.146]] 17:05, 29 januar 2006 (CET) Видим да има много конфликта око овог чланка. Чињеница је да је Ратко Младић вероватно наредио убиство невиних људи у Сребреници и да је вероватно ратни злочинац. Но, док се не долаже та чињеница пред међународним судом у Хагу, не може се тврдити то као истина. Ја предлажем да неко са босанске Википедије, који жели да има тачне и прецизне чињенице, скине категорију "Ратни злочинци", док се то не докаже, или да се створи нова категорија "Осумњичени ратни злочинци". Хвала унапред! --[[Korisnik:Бормалагурски|Бормалагурски]] 02:49, 15 mart 2006 (CET) :::Predlazem: [[Razgovor:Hazim Delić #O ratnim clancima|O strukturi]].--[[Korisnik:158.110.140.221|158.110.140.221]] 12:55, 15 novembar 2007 (CET) Mozda bi ti vise odgovaralo da ga tretiramo kao heroja dok se skriva?--[[Korisnik:Xcameleonx|Xcameleonx]] == Država u kojoj je rođen == Fali ovo u članku == Lična karta == Nema potrebe za postavljanjem ličnih karata u kojima se vide nečiji podaci!--[[User:AnToni|'''<span style="font-family:Bradley Hand ITC; font-size:small;"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|''<span style="font-family:Bradley Hand ITC;"><span style="color:red;">ra</span><span style="color:green;">zg</span><span style="color:gold;">ov</span><span style="color:black;">or</span></span>'']])</sub> 11:45, 31 maj 2015 (CEST) == Zahtjev za izmjenu, 26. januar 2019 == Ovaj je presuđeni ratni zločinac, kako već stoji i u Haškim spisima, na engleskoj te drugim varijantama. Dakle nikakav optuženik nego presuđeni zločinac. {{Nepotpisan|92.36.212.124|23:58, 26 januar 2019‎}} :Dobrodošli na bs. wikipediju. Registrujte se pa i sami možete doprinijeti poboljšanju kvaliteta wikipedije na bosanskom jeziku! --[[Korisnik:Golden Bosnian Lily|<b><span style="color: black;">Golden</span> <span style="color: green;">Bosnian</span> <span style="color: blue;">Lily</span></b>]] <small>([[Razgovor s korisnikom:Golden Bosnian Lily|r]])</small> 09:31, 27 januar 2019 (CET) Registrovao sam se, ali ovaj clanak je zakljucan i nemam mogucnost da isti uredjujem. [[Korisnik:Mpalos5|Mpalos5]] ([[Razgovor s korisnikom:Mpalos5|razgovor]]) 11:47, 27 januar 2019 (CET) == Bosanskohercegovački general? == Navedite mi u kojem to izvoru stoji da je ovaj bosanskohercegovački general? [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 19:38, 26 august 2026 (CEST) :GoodBosnian, slažem se s tvojom konstatacijom. S obzirom na to da je Ratko Mladić bio komadant Vojske Republike Srpske (VRS), vojske koja je vodila rat protiv međunarodno priznate Republike Bosne i Hercegovine i njenih institucija, nazivati ga "bosanskohercegovačkim" komadantom može biti zbunjujuće i dvosmisleno. :Umjesto postojeće formulacije, uvodni dio bi mnogo preciznije odražavao historijske činjenice ukoliko bi glasio: "bivši jugoslovenski oficir i general Vojske Republike Srpske rodom iz Bosne i Hercegovine". Time se jasno razgraničava njegovo geografsko porijeklo od vojne formacije kojom je komandovao. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 20:12, 26 august 2026 (CEST) ::Odrediti Ratka Mladića kao "bosanskohercegovačkog zapovjednika" može samo onaj ko zanemari jednu od osnovnih distinkcija potrebnih za razumijevanje rata u Bosni i Hercegovini: razliku između geografskog porijekla pojedinca i njegove političke, vojne i institucionalne pripadnosti. Dakako da je Mladić rođen na teritoriji Bosne i Hercegovine i da se u geografskom i etničkom smislu može opisati kao bosanskohercegovački Srbin. Međutim, znači li to da je bio ''bosanskohercegovački zapovjednik'' u smislu vojne pripadnosti [[Republika Bosna i Hercegovina|Republici Bosni i Hercegovini]]? Naravno da ne. To je toliko očigledna razlika da je gotovo apsurdno i dokazivati je. Nije on Jusuf Prazina pa da se borio malo za jedne, pa malo za druge snage. ::To uopšte nisu sinonimne kategorije (mislim na termine ''bosanskohercegovački Srbin'' i ''bosanskohercegovački zapovjednik''). Geografsko porijeklo govori o tome odakle je osoba, a vojna funkcija kome je pripadala, odgovarala i kojom je vojnom org. komandovala. Upravo zbog toga atribut ''bosanskohercegovački'' uz imenicu ''zapovjednik'' sve je, samo ne bezazlen; stvara sasvim drugačiju sliku od one koju potvrđuju historijski izvori i pravosnažne presude. ::Uostalom, ako se takva terminologija nastavi nekritički koristiti, ne bi me iznenadilo da za koju godinu imamo Jovana Divjaka i Ratka Mladića na istoj strani historije samo zato što im uvodni dijelovi biografskih članaka počinju istom geografskom odrednicom. Dakle, stvari su vrlo jasne: Mladić je pravosnažno osuđen za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine, odnosno za konkretne zločine utvrđene pravosnažnim sudskim presudama. Neko, ipak, smatra da se to može napisati tek kasnije, to je pošteno, ali onda u prvoj rečenici mora se pažljivo ostaviti dovoljno prostora da čitalac sam sebi ne napravi pogrešan zaključak. Stoga upravo u terminologiji treba biti najprecizniji i očistiti je od dvosmislenosti prije nego što dvosmislenost počne izgledati kao činjenica. ::Krenimo redom zbog čega mislim da je termin "zapovjednik bosanskih Srba", sa preciznijom dodatnom formulacijom "komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske", bolje rješenje. <small>U sažetku izmjena sam bio slovima ograničen, ovdje ipak imam prostora za obrazloženje na pretek, samo treba iščitat'. ;)</small> :'''1. Zbog semantike''' ::Ako kažemo da je Mladić rođen u Bosni i Hercegovini, tu nema nikakvog spora. Ako ga opišemo kao bosanskohercegovačkog Srbina u smislu etničkog i geografskog određenja, i to je sasvim razumljivo. Ali kada kažemo "bosanskohercegovački zapovjednik", imenica ''zapovjednik'' mijenja funkciju pridjeva koji joj prethodi. Onda se ne govori samo o tomr gdje je čovjek rođen; govori se o njegovoj vojnoj funkciji, odnosno kojom je vojnom organizacijom komandovao i kojoj je političko-vojnoj strukturi pripadao. A tu nema mnogo prostora za interpretaciju. ::Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju Mladića označava kao ''Commander of the Main Staff of the Bosnian Serb Army'', odnosno komandanta Glavnog štaba Vojske bosanskih Srba. Tribunal navodi da je tu funkciju preuzeo 12. maja 1992, plus da je na čelu Glavnog štaba VRS-a ostao tokom rata u Bosni i Hercegovini. ::I tu dolazi do ključnog problema s formulacijom "bosanskohercegovački i srpski zapovjednik". Ako se ta sintagma rastavi gramatički, ona sugeriše dvije atribucije: bio je '''bosanskohercegovački zapovjednik''' i bio je '''srpski zapovjednik'''. Druga tvrdnja je, uz odgovarajuću kvalifikaciju, historijski razumljiva: bio je komandant Vojske Republike Srpske, odnosno vojske bosanskih Srba, a i Srbin je po pripadnosti. Al' šta onda znači prva? ::Ako '''bosanskohercegovački zapovjednik''' ne označava njegovu geografsku pripadnost, nego vojnu funkciju, onda se čitaocu nameće zaključak da je bio jedan od vojnih zapovjednika Bosne i Hercegovine kao države. A to jednostavno nije bio. Upravo zato sam i izvršio [https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Ratko_Mladi%C4%87&oldid=3922174 ovu izmjenu]: ne iz razloga da mijenjam činjenice, nego da budu jasnije, da ih jasnije predstavim. :'''2. Historijski kontekst formulaciju čini još problematičnijom''' ::Vojska Republike Srpske nije bila neutralna "bosanskohercegovačka" vojna formacija. Bila je vojska Republike Srpske i jedna od vojnih strana u ratu u Bosni i Hercegovini. Mladić je bio njen komandant, a ne komandant oružanih snaga Bosne i Hercegovine. ::Sudski utvrđene činjenice o djelovanju snaga pod njegovom komandom dodatno onemogućavaju da se njegova funkcija predstavi kao neka opća, nadetnička ili državna vojna funkcija. MKSJ je utvrdio da je Mladić imao vodeću ulogu u četiri zajednička zločinačka poduhvata. U okviru sveobuhvatnog zajedničkog zločinačkog poduhvata cilj je bio trajno uklanjanje bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata s teritorija u Bosni i Hercegovini koje su bosanski Srbi smatrali svojima. ::Dakle, nije riječ samo o tome kako se vojska zvala. Riječ je o tome da je vojna struktura kojom je Mladić komandovao bila jedna od strana u oružanom sukobu, a ne neutralni sinonim za oružane snage Bosne i Hercegovine. ::Štaviše, pravosnažna presuda dodatno uklanja prostor za takvu semantičku konfuziju. Mladić je pravosnažno osuđen za genocid, progon, istrebljenje, ubistvo, deportaciju i prisilno premještanje kao zločine protiv čovječnosti, te za ubistvo, teror, nezakonite napade na civile i uzimanje talaca kao kršenja zakona i običaja ratovanja. Potvrđena mu je kazna doživotnog zatvora. ::Preciznosti radi, pravosnažna presuda nije utvrdila njegovu odgovornost za genocid u svim općinama koje su bile obuhvaćene prvom tačkom optužnice; za taj dio optužbe je oslobođen. Pravomoćno je, međutim, potvrđena njegova osuda za genocid počinjen u Srebrenici, kao i za niz drugih zločina. ::Zamislimo stranog čitaoca koji nema prethodno znanje o ratu u BiH i želi da se informiše sa Wikipedije na našem, bosanskom, jeziku, vodeći se logikom da je uređuju ljudi poznaju historiju, terminologiju i sve ostalo važno za obrađivanje takvih tema. Pročita "bosanskohercegovački zapovjednik" i sasvim prirodno pretpostavi: "bosanskohercegovački, aha, zapovjednik Bosne i Hercegovine". Tek kasnije saznaje da je riječ o čovjeku koji je komandovao snagama odgovornim za neke od najtežih zločina počinjenih u historiji ratovanja. Upravo je to problem, zbog tog nije samo stilska nijansa u pitanju. :'''3. Primjer s atributom "bosansko-srpski" kao dobar pokazatelj kako pridjevi mogu biti varljivi''' ::Namjerno bih ovdje napisao jedan termin, recimo "bosansko-srpsko rukovodstvo", upravo da se vidi koliko lako ova konstrukcija postaje problematična ako se pridjevi počnu tretirati kao oznake pripadnosti. ::''Bosansko-srpski '''≠''''' ''bosanskohercegovačka državna institucija kojom upravljaju Srbi''. U historijskom kontekstu rata 1992-1995. taj termin odnosi se na Srbe u Bosni i Hercegovini i njihove političke i vojne strukture, a ne na zvanične institucije Bosne i Hercegovine. Isto tako, činjenica da su Mladić, kao i ogromna većina pripadnika i visokopozicioniranog kadra VRS-a, bili rođeni u Bosni i Hercegovini ne čini automatski VRS "bosanskohercegovačkom vojskom", to bi bilo miješanje baba i žaba. ::Moguće je, naravno, da neko iz čisto geografskog ugla kaže: "E pa Mladić je bosanskohercegovački general jer je rođen u Bosni i Hercegovini." Ali to nije isto što i reći da je bio bosanskohercegovački vojni zapovjednik. Prvo je geografska, drugo je vojna tvrdnja... i upravo tu razliku treba razjasniti. :'''4. Nije riječ o sportisti s pravom nastupa za dvije reprezentacije''' ::Banalna analogija, ali mislim da dobro pokazuje apsurd: Ratko Mladić nije bio sportista s dvojnim državljanstvom pa da može mijenjati dresove i jednog dana nastupati za jednu, a drugog za drugu reprezentaciju. U ratu se ne može istovremeno biti komandant dvije međusobno suprotstavljene vojne struktura samo zato što je osoba rođena na teritoriji na kojoj se rat vodi. Mjesto rođenja nije, dakle, vojna uniforma, a porijeklo u geografskom smislu nije tzv. ''military affiliation''. Mladićeva relevantna komandna funkcija u ratu u Bosni i Hercegovini bila je jasna: bio je komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske. To je funkcija koju potvrđuju i dokumenti MKSJ-a i pravosnažna presuda. :'''Kako onda urediti uvod članka?''' Po meni postoje tri razumne opcije. Vratiti izmjenu na moju zadnju (što pretpostavljam da se neće desiti jer se uvijek traži neki middle ground kod ovakvih problematika, a pitanje je u suštini veoma lahko za riješiti. Al' dobro). :<u>Prva opcija</u> jeste potpuno izbaciti nacionalnu i etničku odrednicu iz prve rečenice i napisati samo ono što je za identifikaciju njegove vojne funkcije najvažnije: :<blockquote>''"Ratko Mladić bio je general i komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine."''</blockquote> :Sve ostalo: mjesto rođenja, etnička pripadnost, politički kontekst i biografske okolnosti, mogu se navesti u nastavku članka (npr. ''Po nacionalnosti bio je to i to'', pa dalje nastaviti). :<u>Druga opcija</u> jeste ova, u kojoj do mjesta u kojem je rođen stoji država u kojoj je rođen: :<blockquote>''"Ratko Mladić (Božanovići kod Kalinovika, Bosna i Hercegovina, 12. mart 1943), srpski je bivši general i komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske (VRS), tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992-1995)."''</blockquote> ::Naumpade mi da postoji i četvrta opcija, linija manjeg otpora, da se doda Note (Napomena) kod toga da je bio "bosanskohercegovači zapovjednik" samo po geografskoj odrednici. Ne preporučujem, ali ako smo tvrdoglavi dovoljno, ne može se zabranit. ::U svakom slučaju prva rečenica treba biti čista, faktografska i maksimalno precizna. Kasnije se može i treba navesti sve ostalo relevantno za njegovu biografiju. Ali čitalac prvo treba dobiti osnovnu i nespornu informaciju: ko je bio, kojom je vojskom komandovao i u kojem je sukobu djelovao. A to nije teško napisati. ::Ne treba se bojati da će takav uvod biti suhoparan ili nepotpun. Naprotiv, biće precizniji. Dodatne informacije o nacionalnosti, mjestu rođenja i političkom projektu bosanskih Srba neće izgubiti na važnosti; it's other way around. Dobiće na važnosti jer će bit smještene u pravilan kontekst. ::U historiji, a naročito u historiji koja je već jednom prošla kroz sudnicu, riječi imaju težinu, stoga odmah da u startu kažem da nije previše osjetljivosti oko jednog pridjeva/atributa. MKSJ i sudovi nasljednici nisu desetljećima utvrđivali odgovornost pojedinaca da bi se na kraju sve svelo na široke geografske etikete koje zamagljuju razliku između aktera, insittucija i formacija. ::Ako se već pozivamo na činjenice i izvore, onda treba imati dovoljno poštovanja prema tim činjenicama da ih nazovemo pravim imenom. ::Zato je potpuno nepotrebno u prvoj rečenici praviti terminološku maglu tamo gdje je stvar zapravo vrlo jednostavna. ::Ratko Mladić nije bio bosanskohercegovački zapovjednik u smislu pripadnosti vojnom aparatu Bosne i Hercegovine. Nije nastavio službu nakon rata u novooformljenim zajedničkim snagama, OSBiH. Bio je general i komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, vojske bosanskih Srba, jedne od strana u ratu u Bosni i Hercegovini. I to je dovoljno jasno. ::Bez dvosmislenosti, lažne simetrije, bez peglanja historije tako što će se različite strane obuhvatiti jednom geografski širokom riječju. Ako je cilj enciklopedijski tekst, onda prva rečenica treba čitaocu dati činjenicu, a ne ostaviti mu prostor da nagađa šta i kako. ::Činjenica da je neko rođen u Bosni i Hercegovini govori gdje je rođen. Ne govori kojom je vojskom komandovao i, uslovno rečeno, "čiji je". A u slučaju Ratka Mladića izgleda da je to problem od kojeg treba startat. ::Na kraju svega ovoga, i ja bih tražio pojašnjenje vraćanja izmjene. '''''Teret dokazivanja je''''', prema pravilima na Wikipediji, konkretno [[Wikipedia:Biografije živih osoba|pravilu Biografije živih osoba]], '''''na uredniku koji dodaje ili obnavlja materijal'''''. Pa opet da ponovimo pitanje koje je kolega GoodBosnian postavio: '''Koji pouzdani izvor Ratka Mladića opisuje kao bosanskohercegovačkog zapovjednika, u smislu u kojem se ta formulacija koristi u uvodu?''' To više djeluje kao karakterizacija njegove vojne funkcije i izvlačenje iz konteksta, čime se ne bismo trebali voditi. ::Pozdrav i svako dobro želim :) <span style="font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;">[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]</span> 08:47, 27 august 2026 (CEST) :::Još jednom se u potpunosti slažem s iznesenom argumentacijom i smatram da trenutna odrednica "bosanskohercegovački zapovjednik/general" ostaje neprihvatljiva jer miješa geografsko porijeklo s vojnom i institucionalnom pripadnošću. :::Upravo iz tog razloga smatram da je neophodno odbaciti postojeću formulaciju i opredijeliti se za jednu od već ponuđenih preciznijih opcija ili razmotriti dodatne prijedloge koji u potpunosti eliminišu svaku dvosmislenost. :::Osim historijske i pravne preciznosti, postoji još jedan izuzetno važan razlog zašto se ovo pitanje mora ispraviti, a to je utjecaj na generativnu umjetnu inteligenciju. S obzirom na to da je Wikipedia osnovni izvor podataka za treniranje i pretraživanje brojnih savremenih AI alata, ovakve nedosljednosti automatski se prenose u sisteme vještačke inteligencije. Kada korisnici širom svijeta pretražuju podatke o ratu u BiH putem AI platformi, neprecizni ili dvosmisleni uvodi na Wikipediji dovode do toga da algoritmi generišu netačne odgovore, stvarajući lažnu ekvivalenciju. :::Enciklopedija mora služiti kao pouzdan i nedvosmislen izvor tačnih činjenica, a ne kao izvor terminološke konfuzije koja se kasnije reflektuje na širi digitalni prostor. Stoga pozivam urednike da prihvatimo neku od predloženih opcija i uvodni dio članka uskladimo s presudama MKSJ-a i historijskim činjenicama. :::Stojim vam na raspolaganju za daljnju razmjenu mišljenja, doradu teksta ili usaglašavanje oko konačne formulacije. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 11:06, 27 august 2026 (CEST) ::::Nepotreban ulazak u detalje, narodski rečeno "praviti od muhe slona." Cilj je bio da se "bosanskohercegovački i srpski" naglasi da je Srbin iz BiH. Za razliku od en.wiki, ne koristimo i pogrešno je koristiti "Bosanski Srbin" ili "Bosanski Hrvat" (en. Bosnian Serb; Bosnian Croat). ''General Pampers'' je državljanin BiH (vjerovatno i Srbije), ali je etnički srbin. Dakle, u ovom kontekstu, "bosanskohercegovački" predstavlja porijeklo, a "srpski" etnicitet. Rado bih stavio nešto bolje, ako ima smisla, jer "Bosanskohercegovački srpski" nekako je najbliže, ali nisam siguran da je gramatički ispravno. Razlog zašto sam napisao ovako, jer postoje i Srbi van BiH, ali i ostali narodi, pa kada se kaže "bosanskohercegovački i srpski" misli se na Srbina iz BiH, a "srpski" bi samo značilo da je Srbin. Za osobe npr. iz Srbije koji se izjašnjavaju kao Bošnjaci rekli bi "srbijanski i bošnjački", Srbe iz Hrvatske "hrvatski Srbin", jer se "hrvatski" odnosi na državu, a Srbin na etnicitet. ::::Još nešto, s obzirom na to da je bio komandant VRS-a do 8. novembra 1996 (a član vojske sve do 28. februara 2002.), a da je Dejtonskim sporazumom 14. decembra 1995. Republika Srpska postala jedan od dva entiteta Bosne i Hercegovine, samim tim, u tom periodu bio je general vojske jednog entiteta Bosne i Hercegovine, odnosno bosanskohercegovački general u širem geografskom i političkom smislu. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 21:58, 27 august 2026 (CEST) :::::Mehaničko prevođenje engleskog opisa "Bosnian Serb" u odrednicu "bosanskohercegovački general" predstavlja grub anahronizam i kršenje pravila Wikipedije o izvorima. Oružane snage BiH osnovane su tek 2006. godine, a vojna lica se, baš kao i sportisti u svojim reprezentacijama, kategorizuju isključivo prema institucijama i formacijama u kojima su gradili karijeru, a ne prema mjestu rođenja. Budući da je imenovani bio oficir JNA i general Vojske Republike Srpske, što potvrđuje kompletna domaća i međunarodna literatura, uvođenje termina "bosanskohercegovački" predstavlja izmišljanje nepostojećih kategorija bez ijednog relevantnog izvora. Povezivanje Dejtonskog sporazuma sa statusom VRS-a kako bi se vještački izveo zaključak o "bosanskohercegovačkom generalu" predstavlja školski primjer [[WP:SINTEZA]]. Definiciju je potrebno hitno uskladiti s historijskim činjenicama i zvaničnom literaturom. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 23:24, 27 august 2026 (CEST) ::::::Uporno se pišu neki argumenti, a ne daju se konkretni prijedlozi. Cilj mog odgovora bio je da dam kontekst zašto je tako napisano i prihvatio činjenicu da "bosanskohercegovački i srpski" nekako nije najbolja formulacija. Svaki članak koje sam uredio ili kreirao, počinju sličnom početnom rečenicom. Za primjer ću uzeti [[Savo Minić]] članak, koji kaže "jest bosanskohercegovački i srpski političar i advokat, trenutni premijer Vlade Republike Srpske od 2. septembra 2025. ..." dakle ::::::* bosanskohercegovački > država, državljanstvo ::::::* srpski > etnicitet ::::::* političar, advokat, trenutni premijer od 2. septembra 2025. > zanimanje, period od-do ::::::Također, cilj ove izmjene bio je sljedeći: ::::::* bosanskohercegovački > država, državljanstvo ::::::* srpski > etnicitet ::::::* zapovjednik i general Vojske Republike Srpske za vrijeme ratova u bivšoj Jugoslaviji > zanimanje, period ::::::Da se stavi samo srpski, može značiti bilo gdje, jer ima i srpskih političara i srpskih generala po Hrvatskoj, BiH, Srbiji pa čak i na Kosovu. ::::::Očiglendo Vaš cilj nije riješiti problem, nego se ovdje rapravljati i uporno gurati svoj argument. S tim u vezi, neću se više obraćat, a da nahranim Vaš ego izjaviti ću sljedeće: 100% ste upravu, ja nemam pojma šta radim. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 00:24, 28 august 2026 (CEST) :::::::Polako, nećemo ovako postići nešto što bi bilo odgovarajuće. Pratila sam tvoj doprinos i on je ogroman. Ne trebamo ništa lično shvatati, nego raditi zajedno da napravimo što reprezentativniju našu wikipediju. Moj prijedlog je bio: ...bivši jugoslovenski oficir i general Vojske Republike Srpske rodom iz Bosne i Hercegovine. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 00:54, 28 august 2026 (CEST) :::::::Cilj ove rasprave nije dokazivanje ko je u pravu na ličnom nivou, već isključivo poboljšanje kvaliteta i tačnosti enciklopedijskog članka. :::::::Uostalom, i u samoj infokutiji ovog članka pod stavkom "Pripadnost" jasno su navedene samo '''JNA i VRS'''. Uvod teksta treba biti u skladu s tim podacima. :::::::Predlažem uvod: '''"...bio je jugoslovenski oficir i srpski general. Služio je kao oficir u Jugoslovenskoj narodnoj armiji (JNA), a tokom rata u Bosni i Hercegovini kao general i komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske."''' Molim ostale aktivne urednike da se kratko izjasne o ovom konkretnom prijedlogu kako bismo mogli zaključiti ovu temu. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 01:00, 28 august 2026 (CEST) ::::::::Meni se čini OK. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 01:02, 28 august 2026 (CEST) ::::::::{{komentar}} Pozdrav, bio je jedan od generala (tj. general-potpukovnik) JNA za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini, a ne samo jedan od oficira iste. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 02:40, 28 august 2026 (CEST) :::::::::{{komentar}} Dopuna: Također, bio je jedan od generala (tj. general-major) JNA za vrijeme rata u Hrvatskoj, a ne samo za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 05:34, 28 august 2026 (CEST) :::::::Mislim da rasprava vodi u potpuno drugačijem pravcu nego što sam očekivao i da smo se poprilično udaljili od osnovnog pitanja. Kroz ''elaborat'' sam problem iznio, kao i potencijalna rješenja, pa ću se potrudit da budem kratak i probat složiti sve koncizno. Nisi ti u pitanju, Z1KA, AnToni je revertovao moju izmjenu, nema ni sažetka kod vraćanja, pa da probam skontati kako, šta. Pronašao si se gdje nisi trebao. Al' evo, ako idemo već u tom pravcu, zbog čega je u redu reći hrvatski Srbin, ali ne i bosanski Srbin, ili zašto ne proširiti na bosanskohercegovački Srbin kad već pričamo o geografskim odrednicama/odrednicama državljanstva? Analogija je potpuno ista. Savo Minić koliko toliko pokušava djelovati unutar ustavnog poretka, njegova funkcija postoji unutar države Bosne i Hercegovine i relevantna kategorija mu je državljanstvo, a kod Ratka Mladića je slučaj da je on vojni komandant, koji je djelovao protiv države, te mu je institucionalna pripadnost relevantnija negoli državljanstvo. Gore sam napisao jasno da <u>historijski kontekst formulaciju čini još problematičnijom. VRS nije bila neutralna "bosanskohercegovačka" vojna formacija. Bila je vojska RS i jedna od vojnih strana u ratu u Bosni i Hercegovini</u>. Mladić je, ponavljam, bio njen komandant, a ne komandant oružanih snaga Bosne i Hercegovine. :::::::Ako bismo sugerisali da je Mladić bosanskohercegovački general jer je nakon Dejtona RS postala entitet BiH upali bismo u zamku logičke greške, jer uzimali bismo nešto iz retroaktivnosti gdje se to ne može na taj način uzeti; primijeniti pravni okvir koji je nastao nakon rata na vojnu funkciju koja je postojala tokom rata. To je kao kad bismo rekli da je Adolf Hitler bio evropski kancelar, zato što je Njemačka danas članica Evropske unije. Ne ide. Dejtonski sporazum okončava rat i definiše novi ustavni poredak, ali ne mijenja prirodu oružanih formacija tokom rata, niti institucionalnu pripadnost komandanata. Njegova vojna funkcija se definiše u kontekstu rata, ne u kontekstu Dejtona koji je uslijedio nakon njegovih zločina. :::::::Moram se prikloniti mišljenju GoodBosniana jer ima više smisla, a ovo da doživiš nekim ličnim napadom nije u redu, jer, barem za sebe garantujem, nemam ništa ni protiv tebe ni bilo koga drugog, a sve i da si pogriješio ne trebaš se pravdat' (''[[:en:Errare_humanum_est|Errare humanum est]]''), jedan si od najaktivnih urednika. Samo dajemo argumente zbog čega formulacija ne odgovara. Niko ti ne govori da ne znaš šta radiš, ali evo, ako nas je troje na istom tragu, znači da očigledno nešto ne štima. <span style="font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;">[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]</span> 05:07, 28 august 2026 (CEST) ::::::::Mislim da smo došli do nekog cilja i da možemo napraviti izmjenu, a ako poslije izmjene bude potrebna dodatna diskusija, otvorimo je ponovo. Možeš li je ti [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] napraviti? ::::::::Također mišljenja sam da trebamo pregledati i doraditi članak, ima tu dosta materijala iz relevantnih izvora koji se može uvrstiti i sve povezati sa referencama. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:25, 28 august 2026 (CEST) :::::::::Trenutno radim na procesu proširenja članka. :::::::::Da se samo nakratko vratim na prethodno, ja sam prvobitno napisao "bosanskohercegovački i srpski" pa kolega AnToni vraća na tu verziju, shvata kontekst zbog kojeg sam to napisao. Ja sam pogriješio u dijelu gdje piše "zapovjednik i general" jer sam mislio da je to zanimanje, kao što je za Savu Minića "bosanskohercegovački i srpski političar, advokat...". S obzirom da je termin "profesionalni vojnik" ili "oficir" za zanimanje, moglo bi se napisati nešto tipa "bosanskohercegovački i srpski oficir, bivši zapovjednik i general VRS..." ili slično. Detaljna obrada u naslovu "Biografija" dodati JNA, RSK i sl. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 10:13, 28 august 2026 (CEST) ::::::::::Z1KA, razumijem tvoju logiku i trud koji ulažeš da terminološki sve precizno posložiš, ali moram priznati da meni u ovom kontekstu termin "bosanskohercegovački zapovjednik" stvara nedopustivu dvosmislenost i lažnu simetriju. Geografska odrednica mjesta rođenja tu se nekako vještački nameće kao vojna i institucionalna pripadnost, a Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) u svojim presudama Mladića nikada ne definiše tako, već isključivo kao ''Commander of the Main Staff of the Bosnian Serb Army''. ::::::::::Jasno mi je na šta ciljaš s Dejtonskim sporazumom i poslijeratnim uređenjem, ali primjenjivati taj ustavni i institucionalni okvir na definisanje nečije vojne uloge i komandne odgovornosti tokom rata meni nije OK. Baš zato mislim da se trebamo vratiti na čiste historijske i pravne činjenice te pronaći formulaciju oko koje se svi možemo složiti. ::::::::::Ako ne možemo naći konsenzus oko problematične formulacije u uvodnom dijelu biografije, možda je najbolje da pristupimo strogim standardima neutralnosti, verifikabilnosti i oslanjanja na primarne pravne izvore i presude. Kako su presude i dokumenti Tribunala jasni po pitanju njegove uloge (''Commander of the Main Staff of the Bosnian Serb Army'', a ne bosanskohercegovački zapovjednik), ovaj problem najlakše i najobjektivnije možemo riješiti korištenjem te terminologije, za koju naravno imamo i direktne reference u dokumentima suda. ::::::::::Na taj način ćemo izbjeći terminološku konfuziju, a članak ostaje u potpunosti usklađen s provjerenim historijskim i pravnim činjenicama. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 11:14, 28 august 2026 (CEST) ::::::::::{{komentar}} Hm, ček, a to bi bilo kao da se [[Zoran Đinđić]], [[Boris Tadić]] i [[Vojislav Šešelj]] ''nekakvom logikom'' proglase za bosanskohercegovačke političare. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 11:46, 28 august 2026 (CEST) :::::::::::{{komentar}} Dopuna: Također, @Toni, ''makar'' dodaj: "<u>okupirana</u> [Kraljevina] Jugoslavija" (tamo u toj infokutiji). --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 13:27, 28 august 2026 (CEST) :::::::::::Nigdje nisam rekao da su to jedini parametri koji se uzimaju u obzir. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 14:37, 28 august 2026 (CEST) == Izmjene == Ova [https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Ratko_Mladi%C4%87&curid=6140&diff=3922573&oldid=3922571 izmjena je vraćena], jer urednik [[user:Z1KA|Z1KA]] radi na članku, a kako se sam izjasnio i objasnio, da je navedena formulacija jedina pravilna, taj dio članka se ne bi trebao mjenjati. Nije mi poznato da je dogovoreno da se ovaj dio promijeni. Diskusija o promjeni dijela članka, zasnovana je uglavnom na sopstvenim teorijama ili nedoslijednim prevođenjem termina i izraza iz drugih jezika.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:20, 28 august 2026 (CEST) :Kolega AnToni, ovakav postupak vraćanja izmjene i etiketiranje argumenata bez uvažavanja rasprave na SZR nije u skladu s temeljnim pravilima Wikipedije o konsenzusu. * Kao prvo, vraćanjem na staru verziju ponovo je vraćena i očigledno netačna godina rođenja (1943. umjesto ispravno potvrđene 1942. godine), što direktno narušava tačnost enciklopedije. *Kao drugo, tvrdnja da je diskusija o vojnoj pripadnosti zasnovana na "sopstvenim teorijama" je potpuno neutemeljena. Argumenti koje smo iznijeli Bosancica, Tulum387 i ja direktno se oslanjaju na pravosnažne presude i javnu dokumentaciju MKSJ-a (gdje se Mladić definiše isključivo kao ''Commander of the Main Staff of the Bosnian Serb Army''), što predstavljaju primarne izvore za ovu biografiju. Uvođenje termina "bosanskohercegovački zapovjednik" bez ijednog relevantnog vojnog izvora predstavlja klasično kršenje pravila [[WP:SINTEZA]]. *To što kolega Z1KA trenutno radi na proširenju članka je za svaku pohvalu, ali pravilo [[:hr:Wikipedia:Vlasništvo nad člancima|WP:VLASNIŠTVO]] jasno propisuje da niko nema ekskluzivno pravo nad tekstom. Standardna praksa i konsenzus na Wikipediji nalažu da urednik koji aktivno radi na članku na vrh stranice postavi šablon {{tl|izmjene u toku}} (koji ima svoj vremenski rok i ne može stajati zauvijek), a ne da se zloupotrebljavaju administratorske ovlasti kako bi se uvodni dio trajno zaključao za izmjene oko kojih već postoji jasna većina na SZR. *Molim te da kao administrator uvažiš argumente zajednice i zvaničnih historijskih izvora, te da ne koristiš alate za nametanje verzije koja unosi očiglednu terminološku zabunu i netačne podatke. --[[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 20:32, 28 august 2026 (CEST) *:Ne razumijem problem. Rođen je u Kalinoviku pa je bosanskohercegovački. Sada je li formulacija u prvoj rečenici zapovjednik ili ratni zločinac može se diskutovati. To što se borio protiv RBiH to je drugi par cipela (vidi Fikret Abdic kod kojeg izgleda nije sporno da je bosanskohercegovački). Trošimo energiju na nepotrebne rasprave. Moj prijedlog je bosanskohercegovački ratbi zločinac, kao u članku o Fikretu Abdiću. Poslije razraditi sve ostalo. *:pozdrav, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:47, 28 august 2026 (CEST) *::I [[Boris Tadić]] je rođen u Sarajevu, je li i on bosanskohercegovački? [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 21:31, 28 august 2026 (CEST) *:::Spominjanje Abdića i ostalih spada u [[:en:whataboutism|Whataboutism]], i ne doprinosi razrješenju problema ovdje. Ispada iz okvira teme. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 21:37, 28 august 2026 (CEST) : Kao što sam napisao: radi se o nedoslijednom prevođenju s drugih jezika na bosanski jezik, te se ta tema "Commander of the Main Staff of the Bosnian Serb Arm" može npr. raspraviti na en.wiki, kao i pravilo ''[[:hr:Wikipedia:Vlasništvo nad člancima|WP:VLASNIŠTVO]]'' na hr.wiki. Navedene teze u diskusiju su sopstvene teze, razmišljanja i sl. Kolega Z1KA je sistematski i stručno objasnio činjenice, te ubacivanje "vlastitih teorija" i "osobni´h interpretacija" u članak nije dozvoljeno.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:42, 28 august 2026 (CEST) ::Kolega AnToni, upravo je obrnuto: nismo mi ti koji iznose teorije, nego ti. Tražio sam ijedan pouzdan izvor na bosanskom, hrvatskom, srpskom ili crnogorskom jeziku koji Ratka Mladića svrstava u "bosanskohercegovačke zapovjednike", ali niste naveli nijedan. Mi nudimo zvanične presude MKSJ-a, dok ti i Z1KA branite taj termin na osnovu ličnih interpretacija geografije, što je školski primjer pravila [[WP:SINTEZA]]. Prema pravilu [[WP:PROV]], teret dokazivanja je na vama. Ignorisanje jasnog konsenzusa većine urednika na ovoj stranici (Bosancica, Tulum387 i ja) i moguća zloupotreba administratorskih alata protiv volje zajednice je itekako tema za Čaršiju. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 21:30, 28 august 2026 (CEST) :::Ovdje se radi o smišljenom razvlačenju i širenju diskusije, koja za cilj ima naturanje i promicanje nekih meni nepoznatih ideja. Za mene je diskusija završena, jer se rasplinjava u niske provokacije i potpucavanja. Inicijator diskusije ima oko 100-injak uradaka na bs.wiki, a od toga su većinom ovakve i slične diskusije. Nije ovdje da nešto napiše, nego da uzima ljudima vrijeme na ovakav stil diskutiranja. Imaju blogovi i druge mreže: Wikipedija nije mjesto za iznošenje vlastitig teorija! Cijenjene kolege - ne dajte se isprovocirati! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 21:49, 28 august 2026 (CEST) ::::Željela bih da se osvrnem na tok ove rasprave i da je vratimo na konstruktivan i enciklopedijski nivo, uz uvažavanje osnovnih pravila Wikipedije. ::::Kada je riječ o spornoj terminologiji, teret dokazivanja i potreba za navođenjem provjerljivih izvora trebali bi podjednako važiti za sve učesnike, bez obzira na broj ostvarenih izmjena ili iskustvo na projektu. Argumentovano traženje reference od strane bilo kojeg urednika legitiman je dio procesa provjerljivosti (WP:PROV), te se manji broj doprinosa ne smije koristiti kao osnova za omalovažavanje ili diskreditaciju tuđih argumenata. Takva praksa nepotrebno demotiviše saradnike i stvara osjećaj neravnopravnosti. ::::Ukoliko se o nekoj formulaciji ne može postići direktan konsenzus, važno je da strana koja '''brani spornu odrednicu priloži relevantan i pouzdan izvor''' koji je ekskluzivno potvrđuje, umjesto oslanjanja na geografsku dedukciju koja može predstavljati originalnu sintezu (WP:SINTEZA). Također, širenje rasprave na druge primjere i teme van ovog konteksta predstavlja suvišno rasplinjavanje fokusa, mada se o tim izdvojenim slučajevima, ukoliko je potrebno, može diskutovati odvojeno. ::::Na kraju, želim se osvrnuti na ton same komunikacije. Kada se rasprava o administrativnim zloupotrebama, kršenju pravila o konsenzusu i nedostatku izvora uguši etiketiranjem onih koji argumentovano diskutuju – poput optužbi da se iznose "vlastite teorije" – to više nema veze sa izgradnjom neutralne enciklopedije. Umjesto da se odgovori na '''osnovno pitanje o tome koji relevantan izvor podržava spornu formulaciju''', rasprava se prebacuje na lični teren, broj uređenih članaka i optužbe za gubljenje vremena. ::::Umjesto da se administrativni alati koriste za smirivanje tenzija i dosljedno provođenje pravila, ovakve situacije pokazuju da se pojedinci oslanjaju na njih kako bi zatvorili temu onda kada ponestane argumenata. Zbog takvih praksi zajednica se često osjeća obeshrabreno, jer pravila o neutralnosti i provjerljivosti na papiru vrijede za sve, ali u praksi prečesto zavise od toga ko trenutno drži "dugme" za zaštitu stranice. ::::Pozivam sve učesnike da se vrate provjerljivim činjenicama i međusobnom uvažavanju kako bismo na miran i stručan način riješili ovo pitanje. Iz svega navedenog, smatram da je potrebno navesti referencu koja će potkrijepiti da je Ratko Mladić bosanskohercegovački zapovjednik ili prihvatiti ono što već ima pouzdanu referencu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 22:16, 28 august 2026 (CEST) ::::: Šta treba dokazivati? Da je Mladić bosanskohercegovački oficir? Bio je u VRS, ima državljanstvo Republike Srpske, a samim tim i Bosne i Hercegovine. '''Pridjev ''"bosanskohercegovački"''" dolazi od Bosna i Hercegovina.''' Svi vojnici i oficiri VRS, HVO, AR BiH, te pripadnici postrojbi Autonomne pokrajine Zapadne Bosne su bosanskohercegovački vojnici (a ako su osuđeni i bosanskohercegovački zločinci). Po kom to mjerilu se određuje ko je "bosanskohercegovački"? --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 22:30, 28 august 2026 (CEST) ::::::Kolega AnToni, ::::::Prije svega, ton tvoje poruke je prilično agresivan, ali to ne mijenja činjenicu da ponuđena argumentacija predstavlja zamjenu teza i direktno kršenje osnovnih pravila Wikipedije o verifikabilnosti. ::::::Kao što ste me naučili kroz dosadašnji rad, odgovor na tvoje pitanje "šta treba dokazivati" je "sve, ako postoji potreba". Dokazivati se mora svaka tvrdnja i pridjev u uvodnoj rečenici, i to isključivo izvorima, a ne vlastitom dedukcijom. Izjednačavanje vojnih i političkih aktera iz rata u BiH pod pojam "bosanskohercegovački" – samo na osnovu geografije ili naknadnih administrativnih kategorija državljanstva – predstavlja historijski i pravni apsurd. ::::::Evo razloga: ::::::* Vojska Republike Srpske (VRS) nije bila oružana snaga države Bosne i Hercegovine, već paradržavna formacija koja se borila protiv međunarodno priznate Republike Bosne i Hercegovine i njenih legalnih institucija. Svoditi načelnika Glavnog štaba takve vojske na "bosanskohercegovačkog oficira" zanemaruje pravni, politički i ratni kontekst u kojem je djelovao. ::::::* Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju u svojim pravosnažnim presudama Mladića definiše isključivo kao ''Commander of the Main Staff of the Bosnian Serb Army''. Nigdje u zvaničnoj historijsko-pravnoj dokumentaciji ne postoji definicija njega kao "bosanskohercegovačkog zapovjednika". ::::::* Ako bismo primijenili tvoju logiku po kojoj geografsko mjesto rođenja ili formalni prostor djelovanja određuje primarnu odrednicu ličnosti, onda bi i Ante Pavelić (rođen u Bradini, općina Konjic) u uvodnoj rečenici morao biti definisan kao "bosanskohercegovački političar", što je očigledno neprihvatljivo i besmisleno ili političar Kraljevine Jugoslavije. ::::::Ako tvrdiš da je formulacija "bosanskohercegovački zapovjednik" jedina pravilna, teret dokazivanja je na tebi: ponudi bar jedan relevantan historijski ili naučni izvor koji Mladića tako definiše. U suprotnom, nametanje teze bez izvora uz agresivan nastup ostaje čisto uvođenje vlastitih teorija u članak. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 22:46, 28 august 2026 (CEST) :::::::Evo nas opet kod "bosanskohercegovački", "bosanski", "bošnjački" i pitanja šta se zapravo želi označiti tim pridjevima. I upravo smo zbog toga ponovo na početku rasprave ako se i dalje polazi od toga da je "navedena formulacija jedina pravilna". A čini mi se da i mjerilo o kojem pišeš pratiš selektivno, @[[Korisnik:AnToni|AnToni]]. :::::::Problem je već u samoj toj tvrdnji. "Bosanskohercegovački" može, zavisno od konteksta, označavati geografsko porijeklo, pripadnost prostoru BiH, državljanstvo ili nešto drugo, pa ako se tvrdi da u ovom konkretnom slučaju postoji samo jedno moguće značenje, onda treba pokazati izvorima zašto upravo to značenje proizilazi iz konteksta, a ne ga jednostavno pretpostaviti. Upravo zato sam i naveo da ista formulacija može biti različito interpretirana. Nije "vlastita teorija", nego pitanje značenja i preciznosti samog izraza. :::::::Ako govorimo o formulacijama, "jugoslovenski oficir", "general VRS", "general i komandant Glavnog štaba VRS" ili "rodom/porijeklom iz BiH" imaju prilično jasne reference. ''Bosanskohercegovački'' je u ovom kontekstu širi i višeznačniji izraz i upravo zato otvara pitanje šta se njime želi označiti. Ako postoji izvor koji potvrđuje da je baš ta formulacija najpreciznija, nema problema da ga pogledamo i slijedimo. Isto važi i za državljanstvo. To što je neko bio pripadnik VRS ne znači samo po sebi da je imao državljanstvo Republike Srpske. Tek nakon što je to dokazano može se govoriti o pravnim posljedicama tog statusa. :::::::Tu je bitan i vremenski kontekst. Ustav BiH iz Aneksa 4 stupio je na snagu 14. decembra 1995. i uređuje državljanstvo BiH i državljanstvo entiteta, dok je Zakon o državljanstvu Republike Srpske donesen 1999. i propisuje dodatna pravila i prelazne kriterije. Zato se ne može jednostavno napraviti lanac "bio je u VRS → bio je državljanin RS → bio je državljanin BiH". To su tri odvojene tvrdnje i svaka od njih zahtijeva dokazivanje. Ako postoji dokaz za drugu tvrdnju, onda možemo raspravljati o trećoj; ali prva sama po sebi nije dokaz za drugu. :::::::Slično je i s tvrdnjom da su svi pripadnici VRS-a, HVO-a, ARBiH-a i AP Zapadne Bosne samim tim "bosanskohercegovački vojnici". To je, po meni, apsurdno širok kriterij. Činjenica da je neka vojna formacija djelovala na teritoriji BiH ne znači automatski da se svaki njen pripadnik može opisati kao "bosanskohercegovački" u državnom, pravnom ili vojnom smislu. Vojnik koji je učestvovao u ratu u Bosni i Hercegovini nije nužno isto što i "bosanskohercegovački vojnik" ako se tim izrazom želi označiti državna ili vojna pripadnost. :::::::Čak i kada bi se dokazalo da je neka osoba imala državljanstvo Republike Srpske, iz toga opet automatski ne slijedi da njenu vojnu funkciju treba opisivati kao funkciju "bosanskohercegovačkog generala". Državljanstvo i pripadnost konkretnoj oružanoj formaciji dvije su različite kategorije. To ne znači da se ne mogu istovremeno navesti, nego da se jedna ne može koristiti kao automatski dokaz za drugu. Peti put ponavljam ovo. :::::::Što se tiče navoda o "nedosljednom prevođenju", hajmo i tu biti konkretni. Ako postoji određeni izvor ili termin koji je pogrešno preveden, navedimo izvor, originalnu formulaciju i pokažimo gdje je nastala greška. RTS ga, recimo, opisuje kao "ratnog komandanta bosanskih Srba", Al Jazeera kao "bivšeg generala Vojske Republike Srpske", dok ga MKSJ prvenstveno određuje kroz njegovu funkciju u VRS-u. To samo po sebi ne znači da je neka druga formulacija zabranjena, ali svakako pokazuje da nije dovoljno reći da je jedna višeznačna formulacija "jedina pravilna" bez objašnjenja šta se njome tačno označava. :::::::Ja sam pisao isključivo zbog svoje revertovane izmjene, a ne zbog revertovane GoodBosnianove. Ako je cilj bio otvoriti raspravu i spriječiti uređivački rat, to mogu razumjeti, ali onda bi bilo dobro da se isto pravilo primjenjuje na sve učesnike. Ne smatram da bilo ko treba čekati nečije "odobrenje" da bi uređivao članak, nije Wikipedija valjda privatizovana? Ako postoji spor, treba ga riješiti kroz raspravu i konsenzus, a ne kroz pretpostavku da je postojeća verzija automatski nedodirljiva. :::::::Korištenje broja izmjena, staža ili broja doprinosa kao argument ne pije vode i nije argument ispravnosti nečijeg stava. Štaviše, srozava kvalitet rasprave, kao što ni broj godina na Wikipediji sam po sebi nije dokaz da je neko u konkretnom pitanju u pravu. Ako GoodBosnian ima argument koji je dobro potkrijepljen izvorima, treba ga procijeniti po tom argumentu, isto kao i tvoj argument, Toni, bez obzira na Vaše učestale prepirke. Lični odnosi između učesnika također ne bi trebali imati nikakvu ulogu u ocjeni sadržaja argumenta. :::::::Uostalom, upravo zato mislim da nije korisno raspravu svoditi na to ko "zauzima čiju stranu", osim u smislu argumentacije relevantne za diskusiju o uvodnom pasusu o Mladiću. Ako neko iznese dobar argument, treba ga prihvatiti bez obzira na to ko ga je iznio; ako je argument loš, treba objasniti zašto je loš, također bez obzira na autora. To je jedini način da rasprava ostane produktivna. :::::::Ako se oko uvoda ne možemo dogovoriti, mislim da je mnogo bolje uključiti širu zajednicu i tražiti mišljenje o konkretnim formulacijama nego nastaviti s revertovanjem. Možemo precizno postaviti nekoliko prijedloga, navesti izvore za svaki i pustiti druge urednike/administratore da procijene koji je najneutralniji, najprecizniji i najbolje potkrijepljen. :::::::Cilj bi valjda trebao biti što precizniji i provjerljiviji uvod, a ne da utvrđujemo ko je "pobijedio" u raspravi. Ako treba, članak se može i privremeno zaštititi dok se ne postigne konsenzus, ali onda zaštita treba služiti rješavanju spora, a ne tome da jedna verzija unaprijed dobije status jedine prihvatljive. Ako ćemo se naguravati ko je u pravu, a ko nije, bez ikakve koristi za Wikipediju, ja se isključujem iz rasprave jer onda ovo gubi svaki smisao. Nismo djeca valjda postali? <span style="font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;">[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]</span> 08:07, 29 august 2026 (CEST) ::::::::[https://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf ICTY predmet IT-09-92]: "General-pukovnik, komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, Bosna i ::::::::Hercegovina." [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 17:38, 29 august 2026 (CEST) :::::::::U tekstu se "terorisanje" navodi kao jedna od stavki za koje je optužen, a kasnije i osuđen. Slijedeći istu logiku, mogli bismo ga zbog toga nazvati i "bosanskohercegovačkim teroristom", samo zato što se terorisanje odvijalo na području BiH. Jasno je da takav zaključak nije ispravan ([[WP:SINTEZA]]). :::::::::Isto tako, činjenica da je VRS djelovala na području BiH ne znači da je Mladić bio "bosanskohercegovački general". Njemački general Karl Koske, recimo, rođen je u Sarajevu, ali se opisuje kao njemački general Wehrmachta, a ne kao bosanskohercegovački ili jugoslovenski general. :::::::::Dakle, vojna pripadnost određuje se prema vojsci kojoj je general pripadao, a ne prema mjestu rođenja ili području na kojem je djelovao. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 18:43, 29 august 2026 (CEST) ::::::::::prva rečenica: ::::::::::bio je srpski oficir koji je vodio Vojsku Republike Srpske za vrijeme Rata u BiH. U narednim rečenicama opisati ostalo. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:45, 29 august 2026 (CEST) :::::::::::Hvala Panasko. Meni je tvoj prijedlog sasvim OK. Sporan mi je samo dio pridjev "bosanskohercegovački", a navela sam razloge zašto. Nadam se da će se i ostali složiti. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 18:51, 29 august 2026 (CEST) ::::::::::::Kako to? Valjda je Republika Srpska još (kao i ranije) dio Bosne i Hercegovine? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:08, 29 august 2026 (CEST) :::::::::::::Kolega [[Korisnik:AnToni|AnToni]] hajmo onda i Antu Pavelića navesti kao bosanskohercegovačkog profašističkog političara, ratnog zločinaca i ostalo... [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 19:17, 29 august 2026 (CEST) ::::::::::::::Nije ovo mjesto da se neko dogovara, da li je Republika Srpska dio Bosne i Hercegovine. Ovo je promašena tema! Da ponovim: pridjev od imenice Bosna i Hercegovina je bosanskohercegovački - a ne srpski! ...i kakve veze ima Pavelić? Rasplinjavate diskusiju! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:26, 29 august 2026 (CEST) :::::::::::::::AnToni naredano je brdo država odakle je, a najbitnije nije napisano. Čitam diskusiju vec danima, oko totalno nebitne stvari. Ima veze kako smo druge osobe okarakterisali, jer je princip isti za sve. Mislim da je ovaj prijedlog dobro rješenje da se završi polemika. Za kraj nije ovdje rasprava da li je bosanskohercegovački pridjev od BiH nego da se on u uvodnoj rečenici opiše najtačnije. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:36, 29 august 2026 (CEST) :::::::::::::::Kolega [[Korisnik:AnToni|AnToni]], uvođenje ovakvih kvalifikacija i odbijanje da se priloži traženi izvor ne doprinosi rješavanju spora, već ga dodatno bespotrebno komplikuje. :::::::::::::::Upravo je poređenje sa Antom Pavelićem bilo upotrebljeno kao logička ilustracija (apsurdnost primjene isključivo geografske premise bez sagledavanja političko-pravnog i historijskog konteksta), a ne kao "rasplinjavanje diskusije". Dok su ostali učesnici u raspravi naveli niz argumentovanih i stručnih razloga zašto sporni pridjev nije enciklopedijski tačan, ti uporno odbijaš da odgovoriš na osnovno pitanje i da konačno predočiš relevantnu referencu koja Mladića definiše kao "bosanskohercegovačkog zapovjednika". :::::::::::::::Pozivanje na puku tvorbu riječi zanemaruje činjenicu da se na Wikipediji ne bavimo vlastitom jezičkom dedukcijom (WP:SINTEZA), već provjerljivim činjenicama iz historijske i pravne literature. Ako rasprava treba da se vrati u konstruktivan i dogovorni okvir, krajnje je vrijeme da ili priložiš traženi izvor koji potvrđuje tvoju tezu, ili uvažiš argumente zajednice i prihvatiš neutralnije formulacije o kojima već postoji saglasnost. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 19:40, 29 august 2026 (CEST) ::::::::::::::::Dodao sam napomene uz zadnju izmjenu. Nadam se da ovo kompromisno rješenje odgovara i da možemo time zaključiti ovu temu. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 20:04, 29 august 2026 (CEST) :::::::::::::::::Kolega [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]], hvala ti na trudu da pronađeš kompromis i zaključiš ovu iscrpljujuću raspravu, ali moram reći da nisam za ovo rješenje. :::::::::::::::::Nagomilavanje odrednica u prvoj rečenici (jugoslavenski, bosanskohercegovački i srpski), uz dugačke fusnote koje svaku od njih moraju posebno ograđivati i pravdati (poput objašnjenja da je bio bosanskohercegovački, iako se zapravo borio protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine, kao i Republike Bosne i Hercegovine), ne rješava problem. Takva konstrukcija pretvara uvodnu rečenicu u pravnu i ideološku kazuistiku umjesto u jasnu, čistu i neutralnu enciklopedijsku definiciju. :::::::::::::::::Osim toga, s tehničke strane, ovakve napomene i isprepletene fusnote predstavljaju veliki problem i za AI alate. Iako jezički modeli mogu pročitati kod, trpanje kontradiktornih identiteta i ograda od njih u sam uvod stvara ozbiljan šum u podacima. Algoritmi koji pokušavaju izvući primarnu i nespornu ulogu neke ličnosti ovdje gube jasnu hijerarhiju i kontekst, jer se osnovna definicija pretvara u semantičku kontradikciju (npr. kako definisati nekoga ko nosi državni pridjev države protiv čijih je institucija ratovao). :::::::::::::::::Mislim da nas ovakvi kompromisi ne vode pravoj tačnosti, pa bih radije podržala neko čišće i jednostavnije rješenje – poput Panaskovog prijedloga – koje ne traži da se osnovna rečenica naknadno "brani" dugačkim objašnjenjima. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:14, 29 august 2026 (CEST) ::::::::::::::::::Slažem se s tobom. I treba da budu kratke i jasne rečenice, bez bespotrebnog obrazlaganja. Ovo je bio samo pokušaj privremenog kompromisa. Umjesto toga mogli smo staviti i šablon za neispravnost članka ili POV. Panaskov prijedlog je sasvim OK! [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 23:01, 29 august 2026 (CEST) :::::::::::::::::::[[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]], slažem se s tobom da je postavljanje šablona za neutralnost (POV) trenutno ispravna opcija i jedini fer korak da se čitaocima ukaže na problem. Ukoliko se ne možemo dogovoriti oko čistog i provjerljivog teksta, predlažem da ovu temu prebacimo na Čaršiju i zatražimo mišljenje šire zajednice. Ako se i tamo nastavi odbijanje da se navede validna referenca za sporni pridjev i ako se nastavi sa zloupotrebom administratorskih alata za zaštitu jedne strane, sljedeći korak nam je formalna prijava na oglasnoj tabli za administratorske sporove zbog kršenja pravila o neutralnosti i sukobu interesa. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 23:37, 29 august 2026 (CEST) {{izvuci}} Kuda početi... Ne mogu da vjerujem koliko bajtova rasprave ste napravili. Etničko porijeklo, državljanstvo i druga biografska pitanja mogu se objasniti dalje u članku, dok uvod treba prvo jasno navesti šta je osoba bila i koju je funkciju obavljala. Ovako kako stoji je rogobatno i nedostaju ključne informacije (komandant glavnog štaba). Nešto poput ovoga je dosta preciznije: {{citat|'''Ratko Mladić''' (12. mart 1942 – 27. august 2026) bio je jugoslovenski oficir i general [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), čijim je Glavnim štabom komandovao od 12. maja 1992. do najmanje 8. novembra 1996. Kao najviši vojni komandant VRS-a imao je jednu od ključnih uloga u vođenju njenih snaga tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].}} Također apelujem da se smanji korištenje [[Veliki jezički modeli|LLM]]-ova u razgovorima, ako je ikako moguće jer je diskusiju teško pratiti. --[[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 00:02, 30 august 2026 (CEST) :Kolega, [[Korisnik:Mhare|Hare]], u potpunosti se slažem s ovim prijedlogom, jer precizno i jasno definiše primarnu ulogu i funkciju u uvodnoj rečenici. Po meni je ovo daleko najbolje ponuđeno rješenje koje vraća fokus na enciklopedijsku tačnost. Pozivam i ostale kolege da se izjasne o ovoj formulaciji kako bismo konačno priveli kraju ovu iscrpljujuću diskusiju koja se samo vrti u krug. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 00:09, 30 august 2026 (CEST) ::☝️ Ovaj Harisov prijedlog je za sad najbolji. Jugoslovenski paše više nego bosanskohercegovački jer je čovjek bio visokopozicioniran kadar JNA, te rođen je na području Kraljevine Jugoslavije (makar to bilo ''de jure''). Znači da odgovara više nego aktuelna formulacija (državni + vojni kontekst ima prednost u odnosu na samo geografski). ::Da ne dužim, ima tu i elemenata zbog čega to tako treba biti: historigrafska praksa, profesionalna karijera, pravni i državni kontinuitet, ali prije svega pojednostavljivanje uvoda je broj 1 razlog za to. Da ne rasčlanjujem sad, prijedlog je top. ::Samo bih predložio još da se naznači da se selo gdje je rođen nalazi na području današnje Bosne i Hercegovine, pa smo i tu dilemu riješili (konkretno nakon ovog pod [[Ratko Mladić#Rani %C5%BEivot i vojna karijera|Rani život i karijera]]: ''<u>Rođen je u [[Božanovići|Božanovićima]] kod [[Kalinovik|Kalinovika]], u tadašnjoj [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] 12. marta 1942,</u>'' ovdje poslije zareza dodati samo ''<u>današnja Bosna i Hercegovina</u>''. I to bi trebalo biti to ;) <span style="font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;">[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]</span> 12:21, 30 august 2026 (CEST) Bog! Nedavno sam preveo uvod engleski uvod na hrvatski, pa sam nakon dugog vremena navratio na bs.wiki i vidio ovu raspravu, pa rek'o idem podijeliti svoje skromno mišljenje. :) Dovoljno je napisati da je bio »srpski vojni časnik iz Bosne i Hercegovine« te navesti '''najvažnije''' dužnosti koje je obavljao. Ako ne želimo spominjati etnik, onda možemo staviti nešto tipa: »bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA) te kasnije general [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS) za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] <small>(= jer je po ovome zadnjem zapravo i postao poznat/ušao u povijest)</small>«? Po meni nema potrebe nabrajati ''i jugoslavenski i bosanskohercegovački i srpski'' itd. Budite mi dobro! Pozz, --[[Korisnik:Koreanovsky|<span style="font-family:'Times New Romans';font-size:12pt;color:#003153;">'''Koreanovsky'''</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Koreanovsky|<span style="font-family:'sans-serif';font-size:8pt;color:#000000;">(Ča–Kaj–Što?!)</span>]] 19:23, 1 septembar 2026 (CEST) == Pokušaj svojatanja Ratka Mladića na ovom članku. == Pošto su moje izmjene vraćene, odlučio sam da pokrenem diskusiju putem stranice za razgovor. Što se tiče uvodnog teksta ovog članka, Ratko Mladić je opisan kao bosanskohercegovačka osoba. Također, naglašava se to da je u geografskom smislu. Ako već govorimo o geografskom smislu, Ratko Mladić je bio Bosanac, a ne bosanskohercegovac, zato što njegovo selo se nalazi u geografskom području Bosna. Ipak, mnogo puta je ispravnije reći da je on Srbin iz Bosne. U infokutiji je njegovo državljanstvo stavljeno kao državljanin Bosne i Hercegovine. Ali ovo nije uopće tačno. Tokom proglašenja nezavisnosti BiH i rata u BiH, Ratko Mladić je bio general i državljanin Republike Srpske, a ne BiH. [[Korisnik:Naivalres|Naivalres]] ([[Razgovor s korisnikom:Naivalres|razgovor]]) 17:21, 3 septembar 2026 (CEST) gduyocpo1u733z2qfdxnwv5kvmdj7b9 Frekvencija 0 12407 3923869 3488532 2026-09-03T12:10:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923869 wikitext text/x-wiki {{FizikaPortal}} [[Datoteka:Sine waves different frequencies.svg|mini|Sinusoidni talasi različitih frekvencija. Talasi na donjem dijelu ilustracije imaju višu frekvenciju od onih iznad njih.]] '''Frekvencija''' (od: {{jez-la|frequentare}} – posjećivati, često činiti) je broj oscilacija u [[Sekunda|sekundi]], to se npr. u [[Elektrotehnika|elektrotehnici]] odnosi na [[Naizmjenična struja|naizmjeničnu električnu struju]], u [[Elektromagnetizam|elektromagnetizmu]] na [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetne talase]] (npr. [[svjetlost]]), u [[Akustika|akustici]] na [[zvuk]] itd.<ref name="Klaić">{{cite book |last= Klaić |first= Bratoljub |date= |title= Veliki rječnik stranih riječi |url= |location= Zagreb |publisher= Zora, 1974|page= |isbn= |access-date= }}</ref> Uopćeno, osim u [[Tehnika|tehnici]], frekvencija se odnosi i na činjenice i stanja koja se dešavaju sa određenim brojem ponavljanja pa se tako pojam frekvencija se može odnositi i na [[saobraćaj]] (prolazak određenog broja [[Vozilo|vozila]] u jedinici vremena na određenom mjestu), u [[Medicina|medicini]] (za broj otkucaja [[Srce|srca]], [[Mozak|moždane]] [[talas]]e) i sl.<ref>{{cite book |last= |first= |date= |title= Webster’s New Explorer Dictionary |url= https://archive.org/details/webstersnewexplo00merr_0 |location= Springfield |publisher= Federal Street Press, 1999 |page= |isbn= 1-892859-00-9 |access-date= }}</ref> Frekvencija se u tehnici označava simbolom '''f'''. Može se definirati i kao broj ponavljanja određenog događaja. Međunarodna jedinica za frekvenciju u [[Međunarodni sistem jedinica|Međunarodnom sistemu mjernih jedinica (SI)]] je '''Hz''' (herc, nazvana u čast [[Njemačka|njemačkog]] [[fizičar]]a [[Heinrich Rudolf Hertz|Hertza]]). Dakle, broj ciklusa nekog talasa, neke druge oscilacije ili vibracije u sekundi, izražava se u hercima (broj ciklusa u sekundi). :<math>1 Hz = \frac{1}{s}</math> ili: 1&nbsp;Hz = 1 s<sup>&minus;1</sup> Kao alternativa, može se mjeriti vremenski interval između početnih instanci dva sukcesivna događaja (period) i tako izračunati frekvencija kao recipročna vrijednost trajanja datog događaja:<ref>{{cite web |url = http://www.maecla.it/Fisica/Cinematica.pdf|title = La cinematica in breve| last = Santoro| first = Nicola| date = | website = Maecla| publisher = | access-date = 4. 5. 2016| language = }}</ref><ref>{{cite web | url = http://goldbook.iupac.org/F02525.html|title = Frequency| last = | first = | date = | website = IUPAC Gold Book| publisher = | access-date = | language = }}</ref> Dakle: :<math>f = \frac{1}{T}(Hz)</math> Ovdje '''T''' označava period. Rezultat se izražava također u jedinici herc (Hz), gdje '''1&nbsp;Hz''' označava događaj koji se dogodio jedanput u jednoj sekundi. [[Instrument]]i koji se koriste za mjerenje frekvencije su [[osciloskop]] i [[frekvencmetar]]. Osciloskop se može koristiti za komplementarna mjerenja, gdje se ne zahtijeva izrazita preciznost. Tamo gdje je potrebna velika preciznost mjerenja koristi se frekvencmetar, njime se mjeri frekvencija i vrijeme a pojedini modeli su opremljeni i [[Elektronika|elektroničkim sklopovima]] koji mogu generirati različite frekvencije, prema postavkama koje se zahtijevaju mjerenjem.<ref>{{cite web | url = http://www.radio-electronics.com/info/t_and_m/oscilloscope/oscilloscope_types.php| title = Osciloscope| last = | first = | date = | website = Radio-electronics| publisher = | access-date = 4. 5. 2016| language = en}}</ref><ref>{{cite book|last= Šumiga, Behin|first= |date= |title= Digitalni frekvencmetar|url= http://hrcak.srce.hr/file/127880|location= Varaždin|publisher= Veleučilište u Varaždinu|page= |isbn= |access-date= |archive-date= 21. 9. 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170921050341/http://hrcak.srce.hr/file/127880|url-status= dead}}</ref> [[Datoteka:Frequency counter.jpg|mini|Izgled digitalnog frekvencmentra, prednja ploča sa kontrolama, displejom i konektorima.]] == Primjeri == ===Svjetlost=== {{Glavni|Svjetlost}} Boja vidljive [[svjetlost]]i određena je njenom frekvencijom: *Crvena svjetlost: {{val|4|e=14|ul=Hz}} *Ljubičasta: {{val|8|e=14|u=Hz}} Između ove dvije nalaze ostale [[Duga|dugine boje]]. Niže frekvencije svjetlosti ([[infracrvena svjetlost]]) nisu vidljive [[Oko|ljudskom oku]]. Na još nižim frekvencijama nalaze se [[mikrotalasi]] a ispod njih su [[radiotalas]]i. [[Ultraljubičasto zračenje|Ultraljubičasti zraci]] su elektromagnetni talasi više frekvencije, također nevidljivi ljudskom oku. [[Rendgensko zračenje|Rendgenski talasi]] (zračenje, X-zraci) su na višoj frekvenciji od ultraljubičastih a [[Gama zračenje|gama zraci]] na još višoj. [[Talasna dužina]] ovih talasa je obrnuto proporcionalna njihovoj frekvenciji. Elektromagnetni talasi se najbrže kreću kroz [[vakuum]], gdje imaju [[Brzina svjetlosti|brzinu svjetlosti]] (oko 300.000&nbsp;km/s):<ref name="Pal2001">{{cite book|last1=Pal|first1=G. K.|last2=Pal|first2=Pravati|title=Textbook of Practical Physiology|url=https://books.google.com/books?id=CcJvIiesqp8C&pg=PA387|access-date=11. 10. 2013|edition=1st|year=2001|publisher=Orient Blackswan|location=Chennai|isbn=978-81-250-2021-9|page=387|chapter=chapter 52|quote=The human eye has the ability to respond to all the wavelengths of light from 400–700 nm. This is called the visible part of the spectrum.}}</ref><ref name="BuserImbert1992">{{cite book|last1=Buser|first1=Pierre A.|last2=Imbert|first2=Michel|title=Vision|url=https://books.google.com/books?id=NSZvt8Ld2-8C&pg=PA50|access-date=11. 10. 2013|year=1992|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-02336-8|page=50|quote=Light is a special class of radiant energy embracing wavelengths between 400 and 700 nm (or mμ), or 4000 to 7000 Å.}}</ref> Dakle, frekvencija '''f''' elektromagnetnih talasa prilikom kretanja kroz vakuum je:<ref name="PhysX">{{cite book |last= Isaacs|first= Alan (editor)|title= Oxford Dictionary of Physics|year= 1996|url=https://archive.org/details/dictionaryofphys00alan|url-access= registration|location= New York|publisher= Oxford University Press|page= |isbn= 0-19-280103-1|access-date= }}</ref> :<math>f = \frac{c}{\lambda}</math> gdje je brzina svjetlosti '''c''' - brzina propagacije (prostiranja, širenja) talasa, a '''λ''' - [[talasna dužina]]. Analogno tome: :<math>\displaystyle c=f\lambda</math> Frekvencija koja se odnosi na [[kvant]] [[Elektromagnetna sila|elektromagnetne energije]] predstavlja se formulom:<ref name="PhysX" /> :<math>f = \frac{E}{h}</math> gdje je '''E''' energija kvanta a '''h''' je [[Planckova konstanta]]. === Zvuk === {{Glavni|Zvuk}} Frekvencije [[zvuk]]a koje [[Uho|ljudsko uho]] može osjetiti nalaze se u području od oko 20&nbsp;Hz do 20&nbsp;kHz. Najosjetljivije je uho mlade osobe. Kod starijih, zbog postepenog gubljenja elastičnosti [[Bubna opna|bubne opne]], sposobnost registrovanja viših frekvencija slabi. Neke [[Životinje|životinjske]] vrste kao što su [[psi]], a naročito [[slijepi miš]]evi, mogu registrovati i mnogo više frekvencije ([[Ultrazvuk|ultrazvučne frekvencije]]). Sa druge strane, za npr. [[slon]]ove, duboki tonovi ([[infrazvuk]]) su važniji jer njima mogu komunicirati na velikim udaljenostima.<ref>{{cite web|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/TimCondon.shtml|title=Frequency Range of Dog Hearing|last=Elert|first=Glenn|author2=Timothy Condon|year=2003|publisher=The Physics Factbook|access-date=22. 10. 2008}}</ref> <ref>{{cite web| url = http://elephant.elehost.com/About_Elephants/Senses/Hearing/hearing.html| title = Elephant hearing| last = | first = | date = | website = Elephant information repository| publisher = | access-date = 4. 5. 2016| language = | archive-date = 26. 3. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20160326085219/http://elephant.elehost.com/About_Elephants/Senses/Hearing/hearing.html| url-status = dead}}</ref> Za razliku od [[svjetlost]]i, zvuk se ne može prostirati kroz [[vakuum]] (jer se radi o vrsti vibracija koje se treperenjem prenose sa [[Čestica|čestice]] na česticu a u vakuumu one nisu prisutne). Zvuk se prostire većom [[Brzina|brzinom]] kroz [[Gustoća|gušće]] [[materija]]le:<ref>{{cite book |last= Kinsler et al |first= L. E. |date= |title= Fundamentals of acoustics, 2000, |url= |location= New York|publisher= John Wiley and sons Inc|page= |isbn= |access-date= }}</ref> * brzina zvuka u zraku: oko 331&nbsp;m/s * brzina zvuka u [[Voda|čistoj vodi]]: oko 1481&nbsp;m/s * brzina zvuka u [[čelik]]u: oko 6000&nbsp;m/s == Također pogledajte == * [[Rezonanca (fizika)]] * [[Ultrazvuk]] * [[Talasna dužina]] == Vanjski linkovi == * [http://www.sengpielaudio.com/calculator-period.htm Frequency formula, Conversion and calculation] == Reference == {{Commonscat|Frequency}} [[Kategorija:Fizikalne veličine]] [[Kategorija:Elektrotehnika]] [[Kategorija:Elektromagnetizam]] [[Kategorija:Akustika]] [[Kategorija:Mehanika talasa]] [[Kategorija:Frekvencija]] 0mosqtdqnh3db67x3zr8h9pozc58rpt Hanibal 0 18574 3923898 3872926 2026-09-03T16:31:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923898 wikitext text/x-wiki [[File:Hannibal Slodtz Louvre MR2093.png|thumb|right]] [[Datoteka:Second Punic War Battles.gif|lijevo|mini|Hanibalove pobjede]] '''Hannibal''' (''Hǎnnibal Barca'', [[247. p. n. e.]] &ndash; [[182. p. n. e.]]) jeste vojni komandant drevne [[Kartaga|Kartagine]], najčuveniji po dostignućima u [[Punski ratovi|Drugom punskom ratu]] u vođenju armije od [[Španija|Španije]] preko [[Pirineji|Pirineja]] i [[Alpi|Alpa]] u sjevernu [[Italija|Italiju]] i pobjedom nad Rimljanima u [[Bitka kod Trebije|Bici kod Trebije]] ([[218. p. n. e.]]), [[Bitka kod Trazimenskog jezera|bici kod jezera Trazimene]] i [[Bitka kod Kane|bici kod Kane]]. Nakon Kane mnogi gradovi su se pobunili protiv [[Rim]]a. Međutim, Rimljani su izbjegavali da se bore sa njim u velikim bitkama i postepeno su osvojili sva njegova utvrđenja u južnoj Italiji. U invaziji na [[Afrika|Afriku]] [[204. p. n. e.]] Rimljani su postigli velike uspjehe i natjerali su Hanibala da se vrati u Afriku gdje ga je rimski komadant Skipio porazio u bici kod Zame ([[202. p. n. e.]]).<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/hannibal/|title=Hannibal|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=11. 4. 2025|archive-date=24. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250524174743/https://education.nationalgeographic.org/resource/hannibal/|url-status=dead}}</ref> Nakon ovog rata, Hanibal je vodio Kartaginjane nekoliko godina, pomažući da se oporave od ratnih razaranja, dok ga Rimljani nisu protjerali u egzil [[195. p. n. e.]] Otišao je da živi na dvor selucidskog kralja Antiohijusa III. Godine [[189. p. n. e.]], Rimljani su porazili Antiohijusa u ratu i zahtijevali su od njega da im izruči Hanibala. Tada je Hanibal pobjegao na dvor kralja Prusijasa u Bitiniju. Kada su Rimljani zatražili od Prusijasa da izruči Hanibala, Hanibal je izvršio samoubistvo jer nije želio da padne u ruke Rimljanima. Hanibal se smatra jednim od najvećih vojnih komadanata svih vremena, rame uz rame sa [[Aleksandar Veliki|Aleksandrom Velikim]], [[Gaj Julije Cezar|Julijem Cezarom]] i [[Napoleon Bonaparta|Napoleonom Bonapartom]]. == Izreke == * "Pronaći ćemo put ili ćemo ga napraviti" - Hanibalov odgovor na primjedbu da je nemoguće preći Alpe sa slonovima. == Također pogledajte == * [[Hijeronim od Sirakuze]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20060324193819/http://www.barca.fsnet.co.uk/ Hanibal i Punski ratovi] * [http://www.fordham.edu/halsall/ancient/polybius-hannibal.html Antička historija: Hanibal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325155255/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/polybius-hannibal.html |date=25. 3. 2014 }} {{Commonscat}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Punski ratovi]] [[Kategorija:Ratnici]] elncpiefjivuxl6xi392h5cxtx4hkjz 2010. 0 18791 3923944 3918526 2026-09-03T21:07:31Z Bosancica by MK 173186 Dodan događaj 3923944 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2010. ([[Rimski brojevi|MMX]])''' je uobičajena godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru, 2010. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 10. godina 3. milenija i 21. stoljeća, te 1. godine decenije 2010-ih. Godina je doživjela mnoštvo prirodnih i ekoloških katastrofa kao što su [[Zemljotres u Haitiju 2010.|potres na Haitiju 2010. godine]], [[Izlivanje nafte Deepwater Horizon|izlijevanje nafte Deepwater Horizon]] i [[Zemljotres u Čileu 2010|potres u Čileu 2010. godine]]. [[Pandemija svinjske gripe 2009|Pandemija svinjske gripe]] koja je započela prethodne godine raspršila se u ovoj godini. Pored toga, [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD)]] dobila je četiri nova člana; Čile, Slovenija, Izrael i Estonija. 2010. također je doživjela napredak u tehnologiji kao što je izlazak [[iPad]]a, javno lansiranje [[Instagram]]a i prvo uspješno hvatanje [[Antimaterija|antimaterije]]. 2010. je označena kao: * [[Međunarodna godina biodiverziteta]] * [[Međunarodna godina mladih]] * [[2010 Evropska godina borbe protiv siromaštva i socijalne isključenosti]] * Međunarodna godina približavanja kultura<ref>{{Cite news|url=https://astanatimes.com/2015/02/dialogue-peace-harmony/|title=Dialogue for Peace and Harmony - The Astana Times|date=25. 2. 2015|work=The Astana Times|access-date=7. 9. 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907071129/https://astanatimes.com/2015/02/dialogue-peace-harmony/|archive-date=7. 9. 2018}}</ref> == Događaji == === Januar=== * [[1. januar]] – Bosna i Hercegovina postala nestalna članica Vijeća sigurnosti UN-a. * [[4. januar]] – Zvanično otvorena najviša zgrada na svijetu - [[Burj Khalifa]] u [[Dubai]]ju * [[6. januar]] – [[Safet Sušić]] u Sarajevu zvanično predstavljen kao novi selektor [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|nogometne reprezentacije BiH]]. ** [[Oružane snage BiH]] završile pripreme za odlazak vojnika iz BiH u [[Afganistan]]. * [[10. januar]] – Zbog nezapamćenih poplava koje su zadesile nizvodno područje rijeke [[Vrbas]] u [[Donji Vakuf|Donjem Vakufu]] je proglašeno stanje elementarne nepogode. * [[11. januar]] – Kandidat SDP-a Hrvatske [[Ivo Josipović]] pobijedio je na izborima za trećeg predsjednika Hrvatske nakon osamostaljenja. * [[12. januar]] – [[Zemljotres]] od 7,0 stepeni po Richteru pogodio [[Haiti]]. ** Kompozicija ''Munja i grom'', autora Edina – Dine Šarana, u izvođenju [[Vukašin Brajić|Vukašina Brajića]], predstavljat će BiH na 55. takmičenju za pjesmu [[Evrovizija|Evrovizije]] 2010. u [[Oslo|Oslu]]. * [[14. januar]] – [[Mauritanija]] je priznala [[Kosovo]] što je čini 65. državom koja je priznala Kosovo nakon što je [[Priština]] proglasila nezavisnost. * [[17. januar]] – Irački sud osudio je Alija Hasana al-Madžida, poznatijeg kao Hemijski Ali, na smrt vješanjem jer je 1988. godine naredio bombardovanje kurdskog sela Halabdža otrovnim gasom gdje je stradalo 5.000 žitelja. * [[21. januar]] – [[Svjetska banka]] objavila da globalna ekonomija izlazi iz [[Recesija|recesije]]. * [[28. januar]] – [[Evropska unija]] je odlučila da prihvati preporuke sa samita [[UN]]-a o klimi da za 30 odsto smanje emisiju štetnih gasova do 2020. godine. === Februar === * [[15. februar]] – U teškoj [[voz|željezničkoj]] nesreći 15&nbsp;km jugozapadno od [[Brisel]]a poginulo najmanje 11 osoba, a preko 100 povrijeđeno. * [[20. februar]] – Snažno nevrijeme pogodilo grad [[Funchal]] i okolinu na [[portugal]]skom ostrvu [[Madeira]]. Najmanje 25 ljudi je poginulo u velikim bujicama i poplavama. * [[27. februar]] – Veoma snažan [[zemljotres]] pogodio [[Čile]]. [[Epicentar]] se nalazio u obalnom području grada [[Valparaiso]]. Poginula je 521 osoba, 56 je nestalo, oko 12.000 povrijeđeno, a bez kuća je ostalo preko 800.000 ljudi. === Mart === * [[8. mart]] – [[Turska|Istočnu Tursku]] pogodio [[potres]] jačine 6,1 stepeni. 51 osoba je poginula, stotine povrijeđeno, 287 građevina je uništeno, a oko 700 teško oštećeno. * [[22. mart]] – U rudarskoj nesreći u jami [[Raspotočje]] u blizini [[Zenica|Zenice]] lakše povrijeđeno 13 rudara. U isto vrijeme, u području Zenice se osjetio lakši [[potres]]. Uzrok nesreće nije poznat. ** U drugom krugu regionalnih izbora u [[Francuska|Francuskoj]] opoziciona Socijalistička partija pobijedila je konzervativce predsjednika [[Nicolas Sarkozy|Nicolasa Sarkozyja]]. * [[25. mart]] – [[Zemljotres]] od 6,2 stepena po Richteru pogodio [[Filipini|Filipine]]. Epicentar mu je bio udaljen oko 139&nbsp;km od glavnog grada [[Manila|Manile]]. * [[29. mart]] – Najmanje je 37 ljudi ubijeno, a 62 ozlijeđeno u [[Moskva|Moskvi]] u dvije odvojene eksplozije u podzemnoj željeznici oko osam sati ujutro po lokalnom vremenu. Moskovski gradonačelnik je izjavio kako su za oba napada krive žene samoubice. === April === * [[7. april]] – [[Indonezija|Indoneziju]] pogodio potres od 7,8 stepeni. Nema izvještaja o žrtvama i cunamiju * [[8. april]] – [[Barack Obama]] i [[Dmitrij Medvedev]] u [[Prag]]u potpisali novi sporazum START o nuklearnom razoružanju * [[15. april]] – Ustanovljeno je da je [[WASP-8]] ustvari [[trostruka zvijezda]]; * [[21. april]] – U neredima, prilikom protesta pred zgradom Vlade FBiH u Sarajevu, povrijeđeno oko 60 osoba * [[26. april]] – [[Potres]] od 6,9 stepeni pogodio [[Tajvan]]. Nema izvještaja o žrtvama i materijalnoj šteti === Maj === * [[14. maj]] – U selu Hlapčevići kod [[Visoko]]g desilo se trostruko ubistvo upotrebom hladnog oružja. Još osam osoba je povrijeđeno, od čega je četvoro djece. * [[15. maj]] – Najmanje osam osoba je poginulo u borbama između vojnika i demonstranata u [[Bangkok]]u, čime se broj poginulih u tri dana žestokog nasilja popeo na 25. * [[17. maj]] – U [[Afganistan]]u se srušio putnički avion sa 43 putnika i člana posade * [[18. maj]] – Poplave izazvane jakim kišama prijavljene su u Poljskoj, Češkoj, Slovačkoj, Mađarskoj i Srbiji. Nabujale vode odnijele su po jedan ljudski život u Češkoj i Slovačkoj, dok je u Poljskoj poginulo pet osoba * [[19. maj]] – Potres jačine šest stepeni potresao je Peru * [[21. maj]] – Izraelski borbeni avioni gađali ciljeve na sjeveru i jugu Pojasa Gaze * [[25. maj]] – U poplavama izazvanim jakim nevremenom na jugu Kine poginulo je 115 osoba, dok se 21 još vodi kao nestala * [[31. maj]] – [[Izrael]]ski komandosi presreli humanitarni konvoj za Gazu i ubili 15 osoba === Juni === * [[11. juni]] – Utakmicom između [[Nogometna reprezentacija Južnoafričke Republike|Južne Afrike]] i Meksika otpočelo 19. [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] * [[24. juni]] – Grčki ministar za javnu sigurnost [[Mihalis Hrisohoidis]] izjavio je da je u eksploziji koja se dogodila 24. juna navečer u zgradi ministarstva u blizini centra Atine stradao njegov bliski saradnik * [[27. juni]] – U snažnoj eksploziji koja je oko 5.00 sati ujutro potresla [[Bugojno]] jedna osoba je poginula, a nekoliko ih je ranjeno. * [[29. juni]] – Serija zemljotresa pogodila je [[čile]]ansku regiju [[Bio Bio]], od kojih je najsnažniji bio jačine 5,8 stepeni. Nije bilo povrijeđenih niti materijalne štete. === Juli === * [[4. juli]] – U američkom gradu [[Bellevue]] u državi [[Iowa]] tokom parade povodom 4. jula Dana nezavisnosti par konja, koji su vukli kočiju, oteli su se kontroli i pregazili 24 ljudi, među kojima ima i djece. * [[6. juli]] – Jedan [[Danska|danski]] diplomat je poginuo, a jedan teško povrijeđen na Goloj [[Jahorina|Jahorini]], kada su cross motorima sletjeli u provaliju. *[[11. juli]] – Završeno [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]], novi svjetski prvak postala je [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] nakon što je u produžecima savladala reprezentaciju [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandije]] rezultatom 1:0 === August === * [[8. august]] – U poplavama širom Srednje Evrope poginulo je petnaest osoba. Najteže su pogođene [[Poljska]], [[Češka]], istočni dijelovi Njemačke i Slovačka. === Septembar === * [[29. septembar]] – Indoneziju pogodio snažan [[potres]] magnitude 7,2 stepena. * [[30. septembar]] – Pokušaj državnog udara u [[Ekvador]]u, predsjednik [[Rafael Correa]] proglasio vanredno stanje nakon što su nezadovoljni policajci bacili [[suzavac]] na predsjednika. ** Selektor albanske nogometne reprezentacije [[Josip Kuže]] primljen je u Američku bolnicu u Tirani nakon što je pretrpio [[moždani udar]]. === Oktobar === * [[3. oktobar]] – Održani šesti [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Opći izbori Bosni i Hercegovini]] * [[7. oktobar]] – Više od 1.000 sela na [[Kina|kineskom]] ostrvu [[Hajnan]] poplavljeno je poslije najobilnijih padavina u posljednjih nekoliko decenija. Više od 210.000 ljudi evakuisano je do večernjih sati. ** Evropski parlament podržao je danas prijedlog ukidanja [[Bosanskohercegovački pasoš|viza]] do kraja 2010. godine građanima Bosne i Hercegovine i Albanije koji putuju u zemlje Evropske unije. * [[10. oktobar]] – [[Nizozemski Antili]] prestali su postojati kao zemlja unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali dio [[Nizozemska|Nizozemske]] kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]]. * [[11. oktobar]] – Sedam mrtvih i oko 120 povrijeđenih pri pucanju spremnika s toksičnim crvenim muljem kod grada Ajka u [[Mađarska|Mađarskoj]]. Mulj je bio vrlo [[baza (hemija)|alkalan]], [[pH]] vrijednosti 13, a sadrži i štetne elemente poput žive, [[arsen]]a i [[hrom]]a. ** Apelacioni sud u [[Beograd]]u ukinuo je presudu [[Ilija Jurišić|Iliji Juršiću]], koji je u prvostepenom postupku osuđen na 12 godina zatvora za ratni zločin nad kolonom pripadnika [[JNA]] === Novembar === * [[8. novembar]] – Savjet ministara [[Evropska unija|Evropske unije]] ukinuo vize Bosni i Hercegovini i Albaniji. === Decembar === == 2010. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Datum nepoznat === * [[Ziba Qəniyeva]], vojnik, [[snajper]]istica [[Crvena armija|Crvene armije]] === Januar=== * [[2. januar]] – [[Dunja Rihtman-Šotrić]], bosanskohercegovačka etnomuzikologinja * [[11. januar]] – [[Éric Rohmer]], francuski režiser * [[15. januar]] – [[Marshall Warren Nirenberg]], američki biolog, dobitnik Nobelove nagrade * [[20. januar]] - [[Omer Pobrić]], bosanskohercegovački kompozitor i izvođač sevdalinki * [[22. januar]] – [[Jean Simmons]], britanska glumica === Februar === * [[1. februar]] – [[Steingrímur Hermannsson]], islandski političar i bivši premijer * [[3. februar]] – [[Regina Prinzessin von Sachsen-Meiningen]], supruga Otta von Habsburga i titularna carica Austrije, Mađarske, Češke, Hrvatske, itd. * [[11. februar]] – [[Alexander McQueen]], britanski modni dizajner === Mart === * [[10. mart]] – [[Corey Haim]], američki glumac * [[14. mart]] – [[Peter Graves]], američki glumac * [[18. mart]] – [[Fess Parker]], američki glumac * [[24. mart]] – [[Robert Culp]], američki glumac === April === * [[10. april]] – [[Dixie Carter]], američka glumica * [[21. april]] – [[Juan Antonio Samaranch]], 7. predsjednik Međunarodnog Olimpijskog Odbora * [[22. april]] – [[Nicolae Cristoloveanu]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac === Maj === * [[9. maj]] – [[Lena Horne]], američka glumica * [[11. maj]] – [[Josef Keck]], [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[31. maj]] – [[Dennis Hopper]], američki glumac === Juni === * [[18. juni]] ** [[José Saramago]], portugalski književnik i dobitnik Nobelove nagrade ** [[Bogdan Bogdanović]], srpski i jugoslavenski arhitekta, umjetnik i filozof * [[23. juni]] – [[Arif Tanović]], jugoslavenski i bosanskohercegovački [[filozof]], član [[ANU BiH]] * [[29. juni]] – [[Nicolas Hayek]], osnivač kompanije "[[Swatch]]" === Juli === * [[24. juli]] – [[Mia Oremović]], hrvatska glumica === August === * [[2. august]] – [[Stjepan Bobek]], jugoslavenski nogometni reprezentativac * [[8. august]] – [[Patricia Neal]], američka [[glumica]] * [[12. august]] – [[Velimir Kljaić]], hrvatski rukometni trener === Septembar === * [[28. septembar]] – [[Józef Rubiś]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[29. septembar]] – [[Georges Charpak]], [[Francuzi|francuski]] [[fizičar]] i dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] 1992. godine; * 29. septembar – [[Tony Curtis]], američki glumac * 29. septembar – [[Vojislav Voki Kostić]], srpski kompozitor i pisac === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Milka Planinc]], hrvatska i jugoslovenska političarka * [[8. oktobar]] – [[Emir Šaković]], bosanskohercegovački pisac * [[21. oktobar]] – [[Čedomil Šilić]] - [[BiH|bosanskohercegovački]] i [[Jugoslavija|jugoslavenski]] [[botaničar]]. === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Jill Clayburgh]], američka glumica * [[12. novembar]] – [[Ernst von Glasersfeld]], njemačko-američki filozof, psiholog i kibernetičar * [[25. novembar]] – [[Vesna Parun]], hrvatska pjesnikinja i prevoditeljica * [[28. novembar]] – [[Leslie Nielsen]], kanadsko-američki glumac i komičar === Decembar === * [[14. decembar]] – [[Richard Holbrooke]], američki diplomat * [[19. decembar]] – [[Tommaso Padoa Schioppa]], italijanski ministar ekonomije i idejni kreator zajedničke evropske valute * [[28. decembar]] – [[Sead Fetahagić]], bosanskohercegovački romanopisac, novinar, dramski pisac, pozorišni kritičar i publicist == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] &ndash; [[Richard F. Heck]], [[Ei-ichi Negishi]] i [[Akira Suzuki]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] &ndash; [[Peter A. Diamond]], [[Dale T. Mortensen]] i [[Christopher A. Pissarides]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] &ndash; [[Mario Vargas Llosa]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] &ndash; [[Liu Xiaobo]] * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] &ndash; [[Andre Geim]] i [[Konstantin Novoselov]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] &ndash; [[Robert G. Edwards]] {{commonscat|2010}} == Reference == {{Refspisak|33em}} {{Normativna kontrola}} 6xziagtlfcm16hyvw1honsyvfzzfkse 3923945 3923944 2026-09-03T21:14:36Z Bosancica by MK 173186 3923945 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2010. ([[Rimski brojevi|MMX]])''' je uobičajena godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru, 2010. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 10. godina 3. milenija i 21. stoljeća, te 1. godine decenije 2010-ih. Godina je doživjela mnoštvo prirodnih i ekoloških katastrofa kao što su [[Zemljotres u Haitiju 2010.|potres na Haitiju 2010. godine]], [[Izlivanje nafte Deepwater Horizon|izlijevanje nafte Deepwater Horizon]] i [[Zemljotres u Čileu 2010|potres u Čileu 2010. godine]]. [[Pandemija svinjske gripe 2009|Pandemija svinjske gripe]] koja je započela prethodne godine raspršila se u ovoj godini. Pored toga, [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD)]] dobila je četiri nova člana; Čile, Slovenija, Izrael i Estonija. 2010. također je doživjela napredak u tehnologiji kao što je izlazak [[iPad]]a, javno lansiranje [[Instagram]]a i prvo uspješno hvatanje [[Antimaterija|antimaterije]]. 2010. je označena kao: * [[Međunarodna godina biodiverziteta]] * [[Međunarodna godina mladih]] * [[2010 Evropska godina borbe protiv siromaštva i socijalne isključenosti]] * Međunarodna godina približavanja kultura<ref>{{Cite news|url=https://astanatimes.com/2015/02/dialogue-peace-harmony/|title=Dialogue for Peace and Harmony - The Astana Times|date=25. 2. 2015|work=The Astana Times|access-date=7. 9. 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907071129/https://astanatimes.com/2015/02/dialogue-peace-harmony/|archive-date=7. 9. 2018}}</ref> == Događaji == === Januar=== * [[1. januar]] – Bosna i Hercegovina postala nestalna članica Vijeća sigurnosti UN-a. * [[4. januar]] – Zvanično otvorena najviša zgrada na svijetu - [[Burj Khalifa]] u [[Dubai]]ju * [[6. januar]] – [[Safet Sušić]] u Sarajevu zvanično predstavljen kao novi selektor [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|nogometne reprezentacije BiH]]. ** [[Oružane snage BiH]] završile pripreme za odlazak vojnika iz BiH u [[Afganistan]]. * [[10. januar]] – Zbog nezapamćenih poplava koje su zadesile nizvodno područje rijeke [[Vrbas]] u [[Donji Vakuf|Donjem Vakufu]] je proglašeno stanje elementarne nepogode. * [[11. januar]] – Kandidat SDP-a Hrvatske [[Ivo Josipović]] pobijedio je na izborima za trećeg predsjednika Hrvatske nakon osamostaljenja. * [[12. januar]] – [[Zemljotres]] od 7,0 stepeni po Richteru pogodio [[Haiti]]. ** Kompozicija ''Munja i grom'', autora Edina – Dine Šarana, u izvođenju [[Vukašin Brajić|Vukašina Brajića]], predstavljat će BiH na 55. takmičenju za pjesmu [[Evrovizija|Evrovizije]] 2010. u [[Oslo|Oslu]]. * [[14. januar]] – [[Mauritanija]] je priznala [[Kosovo]] što je čini 65. državom koja je priznala Kosovo nakon što je [[Priština]] proglasila nezavisnost. * [[17. januar]] – Irački sud osudio je Alija Hasana al-Madžida, poznatijeg kao Hemijski Ali, na smrt vješanjem jer je 1988. godine naredio bombardovanje kurdskog sela Halabdža otrovnim gasom gdje je stradalo 5.000 žitelja. * [[21. januar]] – [[Svjetska banka]] objavila da globalna ekonomija izlazi iz [[Recesija|recesije]]. * [[28. januar]] – [[Evropska unija]] je odlučila da prihvati preporuke sa samita [[UN]]-a o klimi da za 30 odsto smanje emisiju štetnih gasova do 2020. godine. === Februar === * [[15. februar]] – U teškoj [[voz|željezničkoj]] nesreći 15&nbsp;km jugozapadno od [[Brisel]]a poginulo najmanje 11 osoba, a preko 100 povrijeđeno. * [[20. februar]] – Snažno nevrijeme pogodilo grad [[Funchal]] i okolinu na [[portugal]]skom ostrvu [[Madeira]]. Najmanje 25 ljudi je poginulo u velikim bujicama i poplavama. * [[27. februar]] – Veoma snažan [[zemljotres]] pogodio [[Čile]]. [[Epicentar]] se nalazio u obalnom području grada [[Valparaiso]]. Poginula je 521 osoba, 56 je nestalo, oko 12.000 povrijeđeno, a bez kuća je ostalo preko 800.000 ljudi. === Mart === * [[8. mart]] – [[Turska|Istočnu Tursku]] pogodio [[potres]] jačine 6,1 stepeni. 51 osoba je poginula, stotine povrijeđeno, 287 građevina je uništeno, a oko 700 teško oštećeno. * [[22. mart]] – U rudarskoj nesreći u jami [[Raspotočje]] u blizini [[Zenica|Zenice]] lakše povrijeđeno 13 rudara. U isto vrijeme, u području Zenice se osjetio lakši [[potres]]. Uzrok nesreće nije poznat. ** U drugom krugu regionalnih izbora u [[Francuska|Francuskoj]] opoziciona Socijalistička partija pobijedila je konzervativce predsjednika [[Nicolas Sarkozy|Nicolasa Sarkozyja]]. * [[25. mart]] – [[Zemljotres]] od 6,2 stepena po Richteru pogodio [[Filipini|Filipine]]. Epicentar mu je bio udaljen oko 139&nbsp;km od glavnog grada [[Manila|Manile]]. * [[29. mart]] – Najmanje je 37 ljudi ubijeno, a 62 ozlijeđeno u [[Moskva|Moskvi]] u dvije odvojene eksplozije u podzemnoj željeznici oko osam sati ujutro po lokalnom vremenu. Moskovski gradonačelnik je izjavio kako su za oba napada krive žene samoubice. === April === * [[7. april]] – [[Indonezija|Indoneziju]] pogodio potres od 7,8 stepeni. Nema izvještaja o žrtvama i cunamiju * [[8. april]] – [[Barack Obama]] i [[Dmitrij Medvedev]] u [[Prag]]u potpisali novi sporazum START o nuklearnom razoružanju * [[15. april]] – Ustanovljeno je da je [[WASP-8]] ustvari [[trostruka zvijezda]]; * [[21. april]] – U neredima, prilikom protesta pred zgradom Vlade FBiH u Sarajevu, povrijeđeno oko 60 osoba * [[26. april]] – [[Potres]] od 6,9 stepeni pogodio [[Tajvan]]. Nema izvještaja o žrtvama i materijalnoj šteti === Maj === * [[14. maj]] – U selu Hlapčevići kod [[Visoko]]g desilo se trostruko ubistvo upotrebom hladnog oružja. Još osam osoba je povrijeđeno, od čega je četvoro djece. * [[15. maj]] – Najmanje osam osoba je poginulo u borbama između vojnika i demonstranata u [[Bangkok]]u, čime se broj poginulih u tri dana žestokog nasilja popeo na 25. * [[17. maj]] – U [[Afganistan]]u se srušio putnički avion sa 43 putnika i člana posade * [[18. maj]] – Poplave izazvane jakim kišama prijavljene su u Poljskoj, Češkoj, Slovačkoj, Mađarskoj i Srbiji. Nabujale vode odnijele su po jedan ljudski život u Češkoj i Slovačkoj, dok je u Poljskoj poginulo pet osoba * [[19. maj]] – Potres jačine šest stepeni potresao je Peru * [[21. maj]] – Izraelski borbeni avioni gađali ciljeve na sjeveru i jugu Pojasa Gaze * [[25. maj]] – U poplavama izazvanim jakim nevremenom na jugu Kine poginulo je 115 osoba, dok se 21 još vodi kao nestala * [[31. maj]] – [[Izrael]]ski komandosi presreli humanitarni konvoj za Gazu i ubili 15 osoba === Juni === * [[11. juni]] – Utakmicom između [[Nogometna reprezentacija Južnoafričke Republike|Južne Afrike]] i Meksika otpočelo 19. [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] * [[24. juni]] – Grčki ministar za javnu sigurnost [[Mihalis Hrisohoidis]] izjavio je da je u eksploziji koja se dogodila 24. juna navečer u zgradi ministarstva u blizini centra Atine stradao njegov bliski saradnik * [[27. juni]] – U snažnoj eksploziji koja je oko 5.00 sati ujutro potresla [[Bugojno]] jedna osoba je poginula, a nekoliko ih je ranjeno. * [[29. juni]] – Serija zemljotresa pogodila je [[čile]]ansku regiju [[Bio Bio]], od kojih je najsnažniji bio jačine 5,8 stepeni. Nije bilo povrijeđenih niti materijalne štete. === Juli === * [[4. juli]] – U američkom gradu [[Bellevue]] u državi [[Iowa]] tokom parade povodom 4. jula Dana nezavisnosti par konja, koji su vukli kočiju, oteli su se kontroli i pregazili 24 ljudi, među kojima ima i djece. * [[6. juli]] – Jedan [[Danska|danski]] diplomat je poginuo, a jedan teško povrijeđen na Goloj [[Jahorina|Jahorini]], kada su cross motorima sletjeli u provaliju. *[[11. juli]] – Završeno [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]], novi svjetski prvak postala je [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] nakon što je u produžecima savladala reprezentaciju [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandije]] rezultatom 1:0 === August === * [[8. august]] – U poplavama širom Srednje Evrope poginulo je petnaest osoba. Najteže su pogođene [[Poljska]], [[Češka]], istočni dijelovi Njemačke i Slovačka. === Septembar === * [[29. septembar]] – Indoneziju pogodio snažan [[potres]] magnitude 7,2 stepena. * [[30. septembar]] – Pokušaj državnog udara u [[Ekvador]]u, predsjednik [[Rafael Correa]] proglasio vanredno stanje nakon što su nezadovoljni policajci bacili [[suzavac]] na predsjednika. ** Selektor albanske nogometne reprezentacije [[Josip Kuže]] primljen je u Američku bolnicu u Tirani nakon što je pretrpio [[moždani udar]]. === Oktobar === * [[3. oktobar]] – Održani šesti [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Opći izbori Bosni i Hercegovini]] * [[7. oktobar]] ** Više od 1.000 sela na [[Kina|kineskom]] ostrvu [[Hajnan]] poplavljeno je poslije najobilnijih [[padavina]] u posljednjih nekoliko decenija. Više od 210.000 ljudi evakuisano je do večernjih sati. ** [[Evropski parlament]] podržao je danas prijedlog ukidanja [[Bosanskohercegovački pasoš|viza]] do kraja 2010. građanima [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Albanija|Albanije]] koji putuju u zemlje [[Evropska unija|Evropske unije]]. * [[10. oktobar]] – [[Nizozemski Antili]] prestali su postojati kao zemlja unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali dio [[Nizozemska|Nizozemske]] kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]]. * [[11. oktobar]] – Sedam mrtvih i oko 120 povrijeđenih pri pucanju spremnika s toksičnim crvenim muljem kod grada Ajka u [[Mađarska|Mađarskoj]]. Mulj je bio vrlo [[baza (hemija)|alkalan]], [[pH]] vrijednosti 13, a sadrži i štetne elemente poput žive, [[arsen]]a i [[hrom]]a. ** Apelacioni sud u [[Beograd]]u ukinuo je presudu [[Ilija Jurišić|Iliji Juršiću]], koji je u prvostepenom postupku osuđen na 12 godina zatvora za [[ratni zločin]] nad kolonom pripadnika [[JNA]] === Novembar === * [[8. novembar]] – Vijeće ministara [[Evropska unija|Evropske unije]] ukinuo vize Bosni i Hercegovini i Albaniji. === Decembar === == 2010. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Datum nepoznat === * [[Ziba Qəniyeva]], vojnik, [[snajper]]istica [[Crvena armija|Crvene armije]] === Januar=== * [[2. januar]] – [[Dunja Rihtman-Šotrić]], bosanskohercegovačka etnomuzikologinja * [[11. januar]] – [[Éric Rohmer]], francuski režiser * [[15. januar]] – [[Marshall Warren Nirenberg]], američki biolog, dobitnik Nobelove nagrade * [[20. januar]] - [[Omer Pobrić]], bosanskohercegovački kompozitor i izvođač sevdalinki * [[22. januar]] – [[Jean Simmons]], britanska glumica === Februar === * [[1. februar]] – [[Steingrímur Hermannsson]], islandski političar i bivši premijer * [[3. februar]] – [[Regina Prinzessin von Sachsen-Meiningen]], supruga Otta von Habsburga i titularna carica Austrije, Mađarske, Češke, Hrvatske, itd. * [[11. februar]] – [[Alexander McQueen]], britanski modni dizajner === Mart === * [[10. mart]] – [[Corey Haim]], američki glumac * [[14. mart]] – [[Peter Graves]], američki glumac * [[18. mart]] – [[Fess Parker]], američki glumac * [[24. mart]] – [[Robert Culp]], američki glumac === April === * [[10. april]] – [[Dixie Carter]], američka glumica * [[21. april]] – [[Juan Antonio Samaranch]], 7. predsjednik Međunarodnog Olimpijskog Odbora * [[22. april]] – [[Nicolae Cristoloveanu]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac === Maj === * [[9. maj]] – [[Lena Horne]], američka glumica * [[11. maj]] – [[Josef Keck]], [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[31. maj]] – [[Dennis Hopper]], američki glumac === Juni === * [[18. juni]] ** [[José Saramago]], portugalski književnik i dobitnik Nobelove nagrade ** [[Bogdan Bogdanović]], srpski i jugoslavenski arhitekta, umjetnik i filozof * [[23. juni]] – [[Arif Tanović]], jugoslavenski i bosanskohercegovački [[filozof]], član [[ANU BiH]] * [[29. juni]] – [[Nicolas Hayek]], osnivač kompanije "[[Swatch]]" === Juli === * [[24. juli]] – [[Mia Oremović]], hrvatska glumica === August === * [[2. august]] – [[Stjepan Bobek]], jugoslavenski nogometni reprezentativac * [[8. august]] – [[Patricia Neal]], američka [[glumica]] * [[12. august]] – [[Velimir Kljaić]], hrvatski rukometni trener === Septembar === * [[28. septembar]] – [[Józef Rubiś]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[29. septembar]] – [[Georges Charpak]], [[Francuzi|francuski]] [[fizičar]] i dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] 1992. godine; * 29. septembar – [[Tony Curtis]], američki glumac * 29. septembar – [[Vojislav Voki Kostić]], srpski kompozitor i pisac === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Milka Planinc]], hrvatska i jugoslovenska političarka * [[8. oktobar]] – [[Emir Šaković]], bosanskohercegovački pisac * [[21. oktobar]] – [[Čedomil Šilić]] - [[BiH|bosanskohercegovački]] i [[Jugoslavija|jugoslavenski]] [[botaničar]]. === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Jill Clayburgh]], američka glumica * [[12. novembar]] – [[Ernst von Glasersfeld]], njemačko-američki filozof, psiholog i kibernetičar * [[25. novembar]] – [[Vesna Parun]], hrvatska pjesnikinja i prevoditeljica * [[28. novembar]] – [[Leslie Nielsen]], kanadsko-američki glumac i komičar === Decembar === * [[14. decembar]] – [[Richard Holbrooke]], američki diplomat * [[19. decembar]] – [[Tommaso Padoa Schioppa]], italijanski ministar ekonomije i idejni kreator zajedničke evropske valute * [[28. decembar]] – [[Sead Fetahagić]], bosanskohercegovački romanopisac, novinar, dramski pisac, pozorišni kritičar i publicist == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] &ndash; [[Richard F. Heck]], [[Ei-ichi Negishi]] i [[Akira Suzuki]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] &ndash; [[Peter A. Diamond]], [[Dale T. Mortensen]] i [[Christopher A. Pissarides]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] &ndash; [[Mario Vargas Llosa]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] &ndash; [[Liu Xiaobo]] * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] &ndash; [[Andre Geim]] i [[Konstantin Novoselov]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] &ndash; [[Robert G. Edwards]] {{commonscat|2010}} == Reference == {{Refspisak|33em}} {{Normativna kontrola}} im1njrg5k4by085srm0qrsxu1s20b2a Sveta Lucija 0 20577 3923972 3919674 2026-09-04T06:25:30Z Panasko 146730 3923972 wikitext text/x-wiki {{Drugo_značenje|Sveta Lucija (višeznačnica)}} {{Infokutija država | zvanično_ime = Sveta Lucija | izvorno_ime = Saint Lucia | ime_genitiv = Svete Lucije | zastava = Flag of Saint Lucia.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Sons and Daughters of Saint Lucia]]" | karta = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | opis_karte = Lokacija Svete Lucije (zaokružena crvenom bojom) na [[Karibi]]ma | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Castries]] | glavni_grad_koordinate = {{coord|13|53|00|N|60|58|00|W|type:adm1st_globe:earth_region:LC_source:geonames |display=inline,title}}<ref name="geonames">[{{geonameslink|gnid=3576468|name=saint-lucia}} Saint Lucia] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]</ref> | najveći_grad = | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |77.4% [[Kršćanstvo]] |14.4% [[Ireligija|bez religije]] |1.4% [[Rastafarijanstvo]] |2.7% ostale |4.1% nije navedeno }} | demonim = | državno_uređenje = Unitarna parlamentarna [[ustavna monarhija]] | vrsta_prve_vlasti = Monarh | vladar_prva_vlast = [[Charles III]] | vrsta_druge_vlasti = Generalni Guverner | vladar_druga_vlast = [[Felix Finisterre]] | vrsta_treće_vlasti = Predsjednik vlade | vladar_treća_vlast = [[Philip Joseph Pierre]] | zakonodavstvo = [[Parlament Svete Lucije]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat Svete Lucije]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Skupština Svete Lucije]] | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] | nezavisnost_priznato = 22. februar 1979. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 165.595 | stanovnika_godina = 2010 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = 184.100 | procjena_godina = 2023. | gustoća = 298 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 29 | bdp_ukupno = {{increase}}$3,769 milijardi<ref name="IMFWEO.LC">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=362,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title= Saint Lucia| publisher= [[International Monetary Fund]] |work= World Economic Outlook Database |date=10 October 2023 |access-date=26 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026203545/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=362,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | bdp_godina = 2025. | po_broju_bdp_na_svijetu = 177 | bdp_per_capita = {{increase}} $29.258<ref name="IMFWEO.LC" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 73 | bdp_nominalni_ukupno = {{increase}} $2,715 milijardi<ref name="IMFWEO.LC" /> | bdp_nominalni_godina = 2025 | bdp_nominalni_na_svijetu = 168 | bdp_nominalni_per_capita = | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = | hdi = 0,748<ref>{{Cite web |date= 26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url= https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/LCA|access-date=25 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | hdi_godina = | hdi_nivo = 103 | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = 51,2<ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |work= The World Factbook |publisher= [[Central Intelligence Agency]] |place= US |access-date=3 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead}}</ref> | gini_godina = 2016 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Istočnokaripski dolar]] | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = 1-758 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.lc]] | komentar = }} '''Sveta Lucija''' je mala otočna država u istočnim i južnim [[Karibi]]ma,<ref name="GovC" /> u dijelu [[Mali Antili|Malih Antila]] koji se protežu od [[Portoriko|Portorika]] do [[Venecuela|Venecuele]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Saint_Lucia|title=Saint Lucia - New World Encyclopedia|website=www.newworldencyclopedia.org|access-date=27. 2. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nationsencyclopedia.com/geography/Morocco-to-Slovakia/Saint-Lucia.html|title=Saint Lucia|website=www.nationsencyclopedia.com|access-date=27. 2. 2025}}</ref> Dio je [[Ostrva privjetrine]] Malih Antila, nalazi se sjeverno/sjeveroistočno od [[Sveti Vincent (ostrvo)|ostrva Sveti Vincent]], sjeverozapadno od [[Barbados|Barbadosa]] i južno od [[Martinique|Martiniquea]]. Pokriva površinu od 617 km2 sa zvanično procijenjenom populacijom od preko 184.100 ljudi od sredine 2023.<ref name= "pop projection to 2023">{{cite web| url= https://stats.gov.lc/subjects/society/population/estimated-mid-year-population-by-sex-and-five-year-age-groups-2011-to-2023/| title= Estimated Mid-Year Population by Sex and Five Year Age Groups, 2011 to 2023| website= stats.gov.lc |date=| publisher= The Central Statistical Office of Saint Lucia| access-date= 2026-03-24}}</ref> Glavni i najveći grad nacije je [[Castries]]. Vjeruje se da su prvi dokazani stanovnici ostrva, Arawaksi, bili prvi koji su se naselili na ostrvu između 200. i 400. godine n. e. Godine 800. n. e, ostrvo su preuzeli Kalinago. Francuzi su bili prvi evropski kolonisti koji su se naselili na ostrvu i potpisali su ugovor sa domaćim Karibima 1660. Englezi su preuzeli kontrolu nad ostrvom 1663. U narednim godinama, Engleska i Francuska su se 14 puta borile za kontrolu nad ostrvom; Posljedično, kontrola nad ovim izuzetno vrijednim geopolitičkim položajem se često mijenjala. Konačno, Britanci su preuzeli potpunu kontrolu 1814, ubrzo nakon pobjede nad francuskim carem [[Napoleon III, car Francuske|Napoleonom I]].<ref name="auto">{{Cite web |title=Saint Lucia |url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |access-date=2022-12-02 |website= caricom.org| publisher= [[Caribbean Community]] |language=en-US |archive-date=2 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102022109/https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |url-status=live }}</ref> Budući da je ostrvo tako često prelazilo između britanske i francuske kontrole, Sveta Lucija je bila poznata i kao "Helena Zapada" po grčkom mitološkom liku, [[Helena Trojanska|Heleni Trojanskoj]].<ref>{{Cite web |title=History of Saint Lucia |url=https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601221448/https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |archive-date=1 June 2023 |access-date=2022-11-29 |website=embassyofsaintlucia |language=en}}</ref> Predstavnička vlada uvedena je 1924, a opće pravo glasa uspostavljeno je 1951.<ref>{{cite web | url=https://www.sluelectoral.com/about-elections/knowledge-base-resources/election-timeline-of-saint-lucia/ | title=Election Timeline of Saint Lucia| website= sluelectoral.com| publisher= | date=13 September 2023 | archive-date=15 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221215231237/https://www.sluelectoral.com/about-elections/knowledge-base-resources/election-timeline-of-saint-lucia/ | url-status=live | access-date=15 December 2022}}</ref> Od 1958. do 1962.ostrvo je bilo članica [[Zapadnoindijska federacija|Zapadnoindijske federacije]]. Dana 22. februara 1979, Sveta Lucija je postala nezavisna država, a ostala je dio [[Krunske zemlje Commonwealtha|Commonwealtha]].<ref name="GovC">{{cite book| url= http://www.legislation.gov.uk/uksi/1978/1901/made |title= The Saint Lucia Constitution| via= legislation.gov.uk| date= 1978-12-20 | quote= effective 1979 February 22| publisher= Government of St. Lucia| edition= December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20180125134652/http://www.legislation.gov.uk/uksi/1978/1901/made |archivedate=25 January 2018| access-date= }}</ref> Sveta Lucija je članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[Organizacija američkih država|Organizacije američkih država]], [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovinske organizacije]], [[Karipska zajednica|Karipske zajednice]] (CARICOM) i [[Organizacija istočnokaripskih država|Organizacije istočnokaripskih država]] (OECS). Također je članica [[Međunarodna organizacija frankofonija|Međunarodne organizacije frankofonije]].<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |title=Human development indices |publisher= United Nations Development Programme | website= undp.org |year= 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112083827/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |archive-date=12 January 2012 }}</ref> == Historija == Vlast nad ostrvom je prelazila iz ruke u ruku između [[Francuska|Francuske]] i [[Velika Britanija|Britanije]], ali ju je [[1814]]. godine preuzela Britanija. [[1967]]. godine ostrvo je steklo samoupravu, a godine [[1979]]. država je stekla nezavisnost u okviru britanskog [[Commonwealth]]a.<ref>{{Cite web|url=https://history.state.gov/countries/saint-lucia|title=Saint Lucia - Countries - Office of the Historian|website=history.state.gov|access-date=27. 2. 2025}}</ref> == Vlada == {{Proširiti sekciju}} == Političke podjele == {{Proširiti sekciju}} == Geografija == Ostrvo je dugo 44&nbsp;km, a široko do 22&nbsp;km. Brdovito je i raščlanjeno dubokim dolinama. Klima je vruća i vlažna, a [[vulkan]]sko tlo plodno. Bujna [[prašuma]] uglavnom je posječena. Vulkanska priroda Svete Lucije objašnjava njenu brdovitost u odnosu na većine njenih susjeda. Planinski lanac se proteže od sjevera ka jugu, a najviša tačka je [[Morne Gimie]] na skoro 1.000 m nadmorske visine. Najpozantije znamenitosti na ostrvu su piramidalni čunjevi sa dva vrha koji se nazivaju [[Pitons]], također smješteni na zapadnoj strani ostrva i obilježeni u dva trokutasta oblika u središtu nacionalne zastave. U blizini se nalazi stari grad ''Soufrière''.<ref name=":0" /> == Privreda == Osim uzgoja [[banana]], u novije vrijeme Sveta Lucija privlači strana ulaganja, posebno u [[bankarstvo|bankarstvu]] i [[turizam|turizmu]]. == Stanovništvo == Malobrojno stanovništvo Svete Lucije je uglavnom crnačkog ili miješanog porijekla. Po vjerskom sastavu prevladavaju [[katoličanstvo|katolici]] sa 90%, dok ostatak čine [[anglikanci]] (3%) i ostali [[protestanti]] (7%).<ref name=":0" /> == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Saint Lucia}} {{Commonscat|Saint Lucia}} * {{CIA World Factbook link|st|Sveta Lucija}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1210491.stm St Lucia] sa [[BBC|BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=LC Sveta Lucija] na "International Futures" * [http://allaboutstlucia.com/ Turistički vodič za ostrvo St. Lucia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711102015/http://allaboutstlucia.com/ |date=11. 7. 2014 }} {{Commonwealth}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}} [[Kategorija:Sveta Lucija|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrva u Karipskom moru]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1979.]] 5v473tbyecjt9tex2yhll10kmxi2osq Krk 0 20861 3923974 3685873 2026-09-04T06:35:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923974 wikitext text/x-wiki {{O...|ostrvu|grad|Krk (grad)}} {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija ostrvo | naziv = Krk | slika = Krk iz zraka-E-111713.JPG | opis_slike = Satelitski snimak Krka | karta = Hrvatska | veličina_karte = 230px | površina = 405,78 | koordinate = | lokacija = [[Jadransko more]] | najviša tačka = Obzova (569 m) | širina = | dužina = | država = {{ZID|Hrvatska}} | najveći grad države = [[Krk (grad)]] | stanovništvo = 19.916 (2021.) }} [[Datoteka:Croatia - Krk.PNG|mini|desno|Lokacija ostrva Krk]] '''Krk''' ({{jez-it|Veglia}}) [[ostrvo]] je na sjevernom [[Jadransko more|Jadranu]], te je uz susjedno ostrvo [[Cres]] najveće od 1.246 ostrva, koliko ih ima [[Hrvatska]]. Administrativno sjedište mu je grad [[Krk (grad)|Krk]]. Ostrvo se nalazi u [[Primorsko-goranska županija|Primorsko-goranskoj županiji]]. Od 19. maja 1980. Krk je povezan s kopnom [[Krčki most|Krčkim mostom]] (nekadašnjim Titovim mostom), na kojem su radovi počeli u julu 1976. pod sponzorstvom [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]]. == Privreda == Uskoro treba da se gradi poznati LNG-terminal od investitora iz Katara. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Island of Krk}} * [http://otok-krk.org/ Službeni sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104211352/http://otok-krk.org/ |date=4. 1. 2014 }} * [http://www.krk.hr/otok_krk/povijest Historija ostrva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426110725/http://www.krk.hr/otok_krk/povijest |date=26. 4. 2014 }} {{stub-geog}} {{Naseljena ostrva u Hrvatskoj}} [[Kategorija:Ostrva u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Ostrva u Jadranskom moru]] [[Kategorija:Krk]] t6latks6cf2uq3dmfrj1iuae8ey4nvn Gabriel Daniel Fahrenheit 0 28166 3923873 3748630 2026-09-03T13:16:36Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3923873 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Gabriel Daniel Fahrenheit | slika = | veličina_slike = | opis = njemački fizičar | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1668|5|24}} | mjesto_rođenja = Gdańsk, Njemačka | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1736|9|16|1668|5|24}} | mjesto_smrti = Den Haag, Holandija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} [[Datoteka:Fahrenheit small.jpg|mini|Fahrenheit]] '''Daniel Gabriel Fahrenheit''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fizičar]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Daniel-Gabriel-Fahrenheit|title=Daniel Gabriel Fahrenheit {{!}} Biography, Thermometer, & Facts {{!}} Britannica|date=20. 5. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=30. 6. 2025}}</ref> [[Članstvo u Kraljevskom društvu|FRS]] (24. maj 1686. – 16. septembar 1736.) <ref>{{Cite EB1911}}</ref> bio je [[fizičar]], [[Inventor|izumitelj]] i proizvođač [[Naučni instrument|naučnih instrumenata]], rođen u [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljskoj]] u porodici [[Nijemci|njemačkog]] porijekla. Fahrenheit je izumio termometre koji su bili dovoljno tačni i konzistentni da omoguće poređenje mjerenja [[Temperatura|temperature]] između različitih posmatrača koji koriste različite instrumente.<ref>{{Cite journal|last=Dorsey|first=N. Ernest|date=15. 11. 1946|title=Title of the Article|journal=Journal of the Washington Academy of Sciences|volume=36|issue=[issue number]|page=363}}</ref> Fahrenheitu se također pripisuje izum [[Živin termometar|termometara sa živom u staklu,]] preciznijih i superiornijih u odnosu na [[Alkoholni termometar|termometre punjene alkoholom]] u to vrijeme. Popularnost njegovih termometara dovela je do širokog prihvatanja njegove [[Fahrenheit|Fahrenheitove skale]] pričvršćene na njegove instrumente.<ref name="Grigull, Ulrich 1966 pp. 9">Grigull, Ulrich (1966). ''Fahrenheit, a Pioneer of Exact Thermometry''. (The Proceedings of the 8th International Heat Transfer Conference, San Francisco, 1966, Vol. 1, pp. 9–18.)</ref> Godine 1714. usavršio je [[termometar]] napunivši ga [[živa|živom]] umjesto [[alkohol]]om. [[Fahrenheitova termometarska skala]] ima 180 stepeni, dok je po [[Anders Celzius|Celzijusu]] podijeljena na 100 stepeni. Ta se skala općenito upotrebljava u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Engleska|Engleskoj]]. {{Commonscat|Daniel Gabriel Fahrenheit}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{cite web|url=http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/solutions/faq/zero-fahrenheit.shtml|title=Why isn't 0°F the lowest possible temperature for a salt/ice/water mixture?|year=2005|author=Senese, Fred}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Fahrenheit, Gabriel Daniel}} [[Kategorija:Njemački fizičari]] [[Kategorija:Njemački izumitelji]] [[Kategorija:Biografije, Gdańsk]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Rođeni 1668.]] [[Kategorija:Umrli 1736.]] 8hhnq203rvd0w4g1xck5pfvu0r05a3n Kanconijer 0 46438 3923959 3849098 2026-09-04T02:16:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923959 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Petrarca - Canzoniere, MCCCCLXX - 929090 Carta.jpeg|mini|1470]] '''Kanconijer''' ({{jez-it|Ili Canzoniere}} – zbirka pjesama) jest [[Poezija|poetska]] zbirka [[italija]]nskog [[Humanizam|humaniste]], pjesnika i pisca [[Francesco Petrarca|Francesca Petrarce]], a predstavlja dnevnik intimne ljubavi samog pjesnika. Iako je većina Petrarkinih djela bila na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]], ova inovativna zbirka pjesama je napisana na svakodnevnom narodnom ([[vernakular]]) jeziku. Poput [[Dante Alighieri|Dantea]] i Petrarka je koristio narodni jezik u svrhu njegovog proširenja kako bi prenio širi opseg osjećaja i izražavanja. Od 366 pjesama (317 soneta, 29 [[kancona]], 9 [[Sekstina|sekstine]], 7 [[Balada (poezija)|balada]] i 4 [[Madrigal (poezija)|madrigala]]), najveći dio čine [[sonet]]i, mada tu ima i kancona, sekstina, i madrigala. Glavna tematika je idealizirana piščeva ljubav prema Lauri, za koju se smatra da ju je sreo 6. aprila 1327. u crkvi St. Clare u [[Avignon]]u. Pored njegove ljubavi prema Lauri, Petrarka komunicira ne samo sa svojom osobom, već i sa njegovim humanističkim, sekularnim i vjerskim vrijednostima, pružajući, poput Dantea, djelo koje je uglavnom usredsređeno (po prvi put u kasnijoj evropskoj književnosti) na pjesnika, njegovu individualnost i njegovo duhovno putovanje. U ovom djelu Petrarka se također osvrće i na dostignuća velikana iz [[Rimska književnost|rimske književnosti]] poput: [[Ovidije|Ovidija]], [[Horacije|Horacija]] i [[Propertius]]a. Iako su ovo mnogi pobili, natpis na prepisci [[Vergilije|Vergilija]] sadrži ovu informaciju. Pjesme je pisao u periodu od 40 godina, najranija je napisana oko [[1327]]., a posljednja oko [[1368]]. Raspoređivanje pjesama i njihova transkripcija trajala je sve do piščeve smrti, [[1374]]. Dva dijela koja su podijeljena Laurinom smrti su tradicionalno označeni 'In vita' (U životu) i 'In morte' (u smrti), iako sam Petrarka nije napravio takvu podijelu. Petrarkina djela su postala ono što književni kritičar Michael R. G. Spiller naziva ''najveći utjecaj na ljubavnu poeziju [[Renesansa|renesansne evrope]] (naročito u Francuskoj, Španiji i Engleskoj) sve do [[17. vijek]]a''. Ovaj poetski oblik izražavanja je obnovljen i kasnije proširen od strane engleskih pjesnika iz 19. vijeka. == Vanjski linkovi == * [https://www.poetryintranslation.com/PITBR/Italian/Petrarchhome.php/ Il Canzoniere na poetryintranslation.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210222033430/https://www.poetryintranslation.com/PITBR/Italian/Petrarchhome.php/ |date=22. 2. 2021 }} * [https://www.bookreports.info/canzoniere-summary/ Kanconijer na bookreports.info] [[Kategorija:Poezija Pertrarce]] [[Kategorija:Italijanske zbirke pjesama]] [[Kategorija:Knjige iz 14. vijeka]] [[Kategorija:Sonentni vijenci]] ro0a2nn1n3wtde4dox6o4ar20urzjny Sjeverna Marijanska ostrva 0 59751 3923993 3837424 2026-09-04T10:45:16Z Panasko 146730 3923993 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Sjeverna Marijanska ostrva | izvorno_ime = Commonwealth of the Northern Mariana Islands<br/>Sankattan Siha Na Islas Mariånas | ime_genitiv = Sjevernih Marijanskih ostrva | zastava = Flag of the Northern Mariana Islands.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Seal of the Northern Mariana Islands.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = | karta = Northern Mariana Islands_in_United States.svg | opis_karte = Lokacija Sjevernih Marijanskih Ostrva (zaokruženo crvenom bojom) | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Saipan]] | glavni_grad_koordinate = {{coord|15.19|145.74|region:MP_type:isle_scale:250000}} | najveći_grad = [[Saipan]] | službeni_jezik = [[engleski]], [[čamoro jezik|čamoro]] i [[karolinski jezik|karolinski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = {{Plainlist| * 35.3% [[Filipinci]] * 23.9% [[Čamoroi]] * 6.8% [[Kinezi]] * 4.6% [[Karolinci]] * 4.2% [[Korejci]] * 6.4% [[Stanovnik pacifičkih ostrva|drugi stanovnici pacifičkih ostrva]] * 3.78% [[Azijati|drugi Azijati]] * 15.1% ostali}} | religija = {{Plainlist| * 81.3% [[Kršćanstvo]] * 10.6% [[budizam]] * 5.3% [[Narodna religija]] * 1.0% [[Ireligija]] * 0.7% [[Islam]] * 1.1% [[ostale]] }} | demonim = | državno_uređenje = [[Devolucija (država)|Decentralizovana]] predsjednička [[Zavisna teritorija|ustavna zavisnost]] | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Donald Trump]] | vrsta_druge_vlasti = [[Spisak guvernera Sjevernih Marijanskih ostrva|Guverner]] | vladar_druga_vlast = [[David M. Apatang]] | vrsta_treće_vlasti = [[Spisak zamjenika guvernera Sjevernih Marijanskih ostrva|Zamjenik guvernera]] | vladar_treća_vlast = [[Dennis C. Mendiola]] | zakonodavstvo = [[Skupština Commonwealtha Sjevernih Marijanskih otoka|Skupština]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat Sjevernih Marijanskih ostrva|Senat]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Predstavnički dom Sjevernih Marijanskih ostrva|Predstavnički dom]] | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = Američka ostrvska teritorija | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 464<ref name="CIA Factbook" /><ref name="CIA Factbook-b" /><ref>{{cite web|url=https://sablan.house.gov/our-district|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105081552/https://sablan.house.gov/our-district|archive-date=November 5, 2020|url-status=live|title=Our District|website=Congressman Gregorio Kilili Camacho Sablan Representing the Northern Mariana Islands|quote=The U.S. Census Bureau reports the total land area of all islands as 179 square miles.}}</ref> | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 47.329<ref name=census2020>[https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table02.pdf 2020 Census Population of the Commonwealth of the Northern Mariana Islands: Municipality and Village], U.S. Census Bureau.</ref> | stanovnika_godina = 2020 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = 46.078<ref>{{cite web |title=Northern Mariana Islands |url=https://data.worldbank.org/country/northern-mariana-islands |access-date=May 30, 2026 |website=World Bank}}</ref> | procjena_godina = 2022 | gustoća = 113 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 97 | bdp_ukupno = $1,24 milijarda<ref name="CIA Factbook" /> | bdp_godina = 2016 | po_broju_bdp_na_svijetu = | bdp_per_capita = | bdp_per_capita_na_svijetu = | bdp_nominalni_ukupno = $1,096 milijarda<ref>{{cite web |title=Gross Domestic Product for the Commonwealth of the Northern Mariana Islands, 2021 & 2022 |url=https://www.bea.gov/sites/default/files/2024-11/cngdp1124.pdf |access-date=May 29, 2026 |website=U.S. Bureau of Economic Analysis}}</ref> | bdp_nominalni_godina = 2022 | bdp_nominalni_na_svijetu = | bdp_nominalni_per_capita = $25.516<ref name="CIA Factbook"/> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = | hdi = 0,875 | hdi_godina = 2017 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Američki dolar|USD]] | vremenska_zona = [[UTC+10:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +1 670 | iso_kod = | internetski_nastavak = | komentar = }} '''Sjeverna Marijanska ostrva''' (puno ime: the Commonwealth of the Northern Mariana Islands) dio su grupe [[Marijanska ostrva|Marijanskih ostrva]] i [[Ostrvske teritorije Sjedinjenih Američkih Država|američkih ostrvskih područja]] u [[Tihi okean|Tihom okeanu]],<ref>{{Cite web|url=https://www.doi.gov/oia/islands/cnmi|title=Commonwealth of the Northern Mariana Islands {{!}} U.S. Department of the Interior|date=5. 12. 2024|website=www.doi.gov|language=en|access-date=11. 2. 2025}}</ref> južno od [[Japan]]a i sjeverno od [[Guam]]a. Do početka [[20. vijek]]a bili su poznati pod nadimkom ''Ladrone Islands'', od španskog ''<nowiki/>'Islas de los Ladrones - što znači "Lupeška ostrva". == Historija == [[Ferdinand Magellan]] 1521. otkriva grupu ostrva kao prvi Evropljanin i naziva je ''Islas de Ladrones'' ("Ostrva lopova"), jer su tadašnji stanovnici, prema njegovom mišljenju, ukrali stvari s njegovih brodova. [[Španija]] je 1667. anektirala ostrva i nazvala ih po svojoj kraljici [[Marija Ana od Austrije|Mariji Ani Austrijskoj]]. Austronežani su naselili Sjeverna Marijanska ostrva oko 1500. p. n. e. Ti ljudi postali su autohtoni narod [[Chamorro]] i bili su pod utjecajem kasnijih migracija, uključujući [[Mikronezija|Mikronežane]] u prvom vijeku naše ere i ostrvske [[Jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]] oko 900. godine. Brutalna španska represija nad narodom Chamorro, zajedno s novim bolestima i povremenim ratovima, smanjila je autohtono stanovništvo za oko 90% u 1700-ima.<ref>{{Citation|title=Northern Mariana Islands|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/northern-mariana-islands/|publisher=Central Intelligence Agency|date=5. 2. 2025|access-date=11. 2. 2025|language=en|archive-date=6. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241006065620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/northern-mariana-islands/|url-status=dead}}</ref> Nakon [[Špansko-američki rat|Špansko-američkog rata]], [[Španija]] daje južni dio [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]] i prodaje 1899. sjeverni dio [[Njemačka|Njemačkoj]]. Od 1975. Sjeverna Marijanska ostrva'' zavisna je prekomorska teritorija Sjedinjenih Država. == Stanovništvo == 86% stanovništva uglavnom govori neslužbeni jezik, kao, npr., mikronezijski ili polinezijski. == Geografija == [[Datoteka:Casta_Marianas.jpg|mini|260px|desno]] Područje se sastoji od 16 ostrva, koja se prostiru na više od 500&nbsp;km, a najveća su [[Saipan]], [[Tinian]] i [[Rota]] najveći. == Ekonomija == Turizam je primarni izvor prihoda. == Reference== {{refspisak}} {{Commonscat|Northern Mariana Islands}} {{Države Okeanije}} {{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američka ostrva]] [[Kategorija:Ostrvske teritorije SAD-a]] [[Kategorija:Sjeverna Marijanska ostrva|*]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1898.]] [[Kategorija:Zavisne teritorije u Okeaniji]] 7e56axdu6fqis2nq8kvniowt57g0eme San Marino (grad) 0 65229 3923916 3899890 2026-09-03T18:31:19Z AnToni 2325 /* Reference */ 3923916 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje |Grb = Coat of arms of the city of San Marino.svg |Karta = San Marino-San Marino.png |Država = {{ZD|SMR}} [[San Marino]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = Castelli |SrednjiNivoVlasti = San Marino |Općina = |Stanovništvo = 4493 |StanovništvoGodina = 2003 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 7.09 |Nadmorska visina = 749 |Pozivni broj = 378 |Poštanski broj = 47 890 |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Alessandro Barulli |NačelnikIzabran = 2003 |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = |Web = |Slika = Palazzo Pubblico - esterno.jpg |SlikaInfo = Gradska vijećnica }} {{Infokutija Svjetska baština | SB = Historijski centar San Marina i planina Titano | zvanični_naziv = | slika = Funivia San Marino.JPG | veličina_slike = | opis = | dio = | sadrži = | lokacija = {{flag|San Marino}} | kriterij = iii, v, vii, viii, ix | ID = 1245 | koordinate = | godina = 2008. | proširenja = | ugroženost = | površina =55 ha | tampon-zona = | veb-sajt = <ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1245 UNESCO]</ref> | locmapin = | opis_karte = | širina_karte = | reljef = <!-- "1" za refeljnu kartu ako je dostupna --> | dijete = <!-- "yes" ako je ova infokutija unutar neke druge --> | ugrađeno = <!-- za ugrađivanje druge infokutije unutar ove --> }} '''San Marino''' ({{jez-it|Città di San Marino}}) jest glavni grad [[San Marino|Republike San Marino]]. Nalazi se na planini [[Titano]] nedaleko od [[Jadransko more|Jadranskog mora]]. Grad ima 4,4 hiljade stanovnika (2003) i treći je po veličini poslije općina [[Borgo Maggiore]] i [[Serravalle]]. San Marino je osnovao [[Sveti Marin]] sa grupom kršćanskih izbjeglica [[301]]. Oni su tu našli utočište od rimskih progona, i osnovali najstariju evropsku republiku.<ref>[https://web.archive.org/web/20120314135617/http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=12 Gradska tvrđava San Marina - www.giuntedicastello.sm]{{it}}</ref> == Privreda == Dugo je glavna privredna aktivnost bilo klesarstvo, a danas su to [[turizam]] i [[trgovina]]. Zbog blizine glavnih italijanskih turističkih centara ([[Rimini]], [[Venecija]], [[Firenca]], [[Bologna]], [[Ferrara]] i [[Ravenna]]) San Marino godišnje posjeti više od 3 miliona posjetilaca (uglavnom na jednodnevne izlete) od kojih su 85% [[Italijani]]. == Znamenitosti == San Marino je grad uskih strmih uličica i kamenih građevina, starih i po nekoliko [[vijek]]ova. Najpoznatije su: * Basilika svetog Marina na sjeveroistoku grada, posvećena svecu zaštitniku - svetom Marinu, čije se relikvije čuvaju u crkvi. Podignuta je 1836. god. na mjestu starije crkve iz 7. vijeka. * Palača vlade, rezidencija predsjednik i parlamenta. Nju je projektirao i podigao talijanski [[Arhitektura|arhitekt]] Frencesco Azzurri iz [[Rim]]a, od 1884.-1894. godine u [[historicizam|neogotičkom stilu]]. * [[Tvrđava]] na vrhu Monte Titana * 3 tornja po grebenima Monte Titana * Trg Titano sa zgradom teatra iz 18. vijeka * Grand Hotel San Marino * [[Samostan]] svete Klare 14. vijeka * Crkva svetog Franje i istoimena gradska vrata. == Svjetska baština == Historijski centar San Marina i planina Titano su 2008. godine uvršteni na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]]. San Marino je jedna od najstarijih svjetskih republika i jedini preživjeli italijanski grad-država, koji predstavlja važnu etapu u razvoju demokratskih modela u [[Evropa|Evropi]] i svijetu.<ref name=San>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/sm |title= San Marino, spomenici upisani na listu svjetske baštine|work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. 1. 2023}}</ref> ==Galerija== <gallery> Monte Titano Panorama.jpg|Planina Titano San Marino ratusz.jpg|Gradska vijećnica Fortress of Guaita - First Tower (San Marino).jpg|Prvi toranj na Titanu Second Tower in San Marino and Paragliding.jpg| Montale Tower.jpg| Hastalapolastra.jpg| </gallery> == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|San Marino (city)}} {{Commonscat|World Heritage Sites in San Marino}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Općine San Marina}} {{DEFAULTSORT:San Marino,}} [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država]] [[Kategorija:Gradovi u San Marinu]] [[Kategorija:Svjetska baština u San Marinu]] 087dx9gaexyieex73y1jjl3kbv2ciwq Nizozemski Antili 0 65363 3923871 3923865 2026-09-03T12:22:13Z Bosancica by MK 173186 3923871 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa (SSS ostrva): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa (ABC ostrva): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili SSS ostrva, što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili ABC ostrva, prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, ABC ostrva su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> SSS ostrva nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija SSS ostva imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedno od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] 84u4yai8zr3v71lu3hbbnmzih8agm36 3923903 3923871 2026-09-03T18:00:28Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923903 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa (SSS ostrva): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa (ABC ostrva): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili SSS ostrva, što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili ABC ostrva, prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, ABC ostrva su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> SSS ostrva nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija SSS ostva imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] nhts1xinlp0y35az8mpj6t6odjnb1qo 3923934 3923903 2026-09-03T19:09:31Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku (završena Historija) 3923934 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa (SSS ostrva): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa (ABC ostrva): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili SSS ostrva, što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili ABC ostrva, prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, ABC ostrva su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> SSS ostrva nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija SSS ostva imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden [Odluka Vijeća ministara Kraljevine o izmjenama Statuta Kraljevine Holandije] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] mb6mx2uh3dzw9vfcdq3159rhbrkexe4 3923937 3923934 2026-09-03T20:49:44Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923937 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa (SSS ostrva): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa (ABC ostrva): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili SSS ostrva, što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili ABC ostrva, prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, ABC ostrva su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> SSS ostrva nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija SSS ostva imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] cb73wz6fdcnun1adjdjysve08is3dwa 3923946 3923937 2026-09-03T22:05:23Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923946 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] c9pk6yi4ve35p6q7ommbvzsgwotgmfh 3923951 3923946 2026-09-03T22:59:27Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika 3923951 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] fjr4pmdj1gcko133p85b1hxt3tkhowi 3923952 3923951 2026-09-03T23:18:13Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923952 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Marinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] d7id63p9vxxoexqhywp7fecuga03tu2 3923953 3923952 2026-09-03T23:19:40Z Bosancica by MK 173186 3923953 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] sg40uvcihoilyaicxks016k3wzusuuv 3923971 3923953 2026-09-04T06:16:50Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923971 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}} Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.<ref name="IMF_Antilles_2004">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateDept_Antilles_2010">{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.<ref name="IMF_Antilles_1999">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMF_Antilles_2006">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] 7vmujnyto6w50f8aw37dmfido3ouw2g 3923976 3923971 2026-09-04T06:56:34Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923976 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}} Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.<ref name="IMF_Antilles_2004">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateDept_Antilles_2010">{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.<ref name="IMF_Antilles_1999">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMF_Antilles_2006">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> == Stanovništvo == {{Glavni|Stanovništvo Nizozemskih Antila}} Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je etnički, kulturno i jezički raznoliko. Njegovu strukturu oblikovali su domorodačko stanovništvo [[Karibi|Kariba]], evropska kolonizacija i dovođenje [[Afrika]]naca u okviru [[Atlantska trgovina robljem|atlantske trgovine robljem]], kao i kasnija doseljavanja s drugih karipskih ostrva, iz [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i drugih dijelova svijeta. Historijski razvoj stanovništva razlikovao se među ostrvima, pri čemu su na njegovu strukturu utjecali različiti obrasci [[Kolonizacija|kolonizacije]], trgovine, [[Migracija stanovništva|migracija]] i doseljavanja.<ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 2001, [[papiamento]] je bio najzastupljeniji jezik u Nizozemskim Antilima: kao najčešće korišteni jezik u domaćinstvu navodilo ga je 65,4% stanovništva. Slijedili su [[engleski jezik|engleski]] sa 15,9%, [[nizozemski jezik|nizozemski]] sa 7,3% i [[španski jezik|španski]] sa 6,1%. Jezička struktura znatno se razlikovala među ostrvima. Na Curaçau je papiamento bio najčešći jezik (81,2%), kao i na Bonaireu (74,7%), dok je engleski dominirao na Svetom Martinu (67,5%), Svetom Eustahiju (82,7%) i Sabi (88,3%).<ref name="CBS_CW_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-h-household-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Papiamento]] je [[Kreolski jezik|kreolski jezik]] nastao u karipskom području pod utjecajem više jezika, među kojima su posebno značajni [[portugalski jezik|portugalski]], [[španski jezik|španski]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[engleski jezik|engleski]], uz utjecaje različitih afričkih jezika. Na Curaçau i Bonaireu imao je ulogu glavnog jezika stanovništva. U svakodnevnoj upotrebi bili su prisutni i španski i različiti kreolski govori, posebno među doseljenim stanovništvom.<ref name="CBS_CW_2001" /> Zakonon o službenim jezicima, nizozemski, engleski i papiamento proglašeni su službenim jezicima Nizozemskih Antila 1. jula 2007.<ref name="Landsverordening_Officiële_Talen_2007">{{cite web |author=Nederlandse Antillen |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Većina stanovništva pripadala je [[Kršćanstvo|kršćanskim]] zajednicama. Prema popisu stanovništva iz 2001, [[rimokatolici]] su činili oko 72% stanovništva. Među ostalim većim kršćanskim zajednicama bili su pentekostalci, [[Protestantizam|protestanti]], adventisti sedmog dana, metodisti i [[Jehovini svjedoci]]. Oko 1,3% stanovništva bilo je [[jevreji|jevrejske]] vjere, dok je oko 5,2% navelo da nije pripadalo nijednoj religiji.<ref name="CBS_CW_Demographic_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-de-demographic-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istom popisu, 924 stanovnika, odnosno oko 0,53% ukupnog stanovništva, izjasnilo se kao [[musliman]]i. Najveći broj muslimana živio je na Curaçau (512) i Svetom Martinu (310), dok su manje muslimanske zajednice zabilježene na Bonaireu (64), Sabi (29) i Svetom Eustahiju (9).<ref name="CBS_CW_Demographic_2001" /> Vjerska struktura razlikovala se među ostrvima. Rimokatolicizam je bio naročito zastupljen na Curaçau i Bonaireu, dok su protestantske i druge kršćanske zajednice imale veći značaj na Svetom Eustahiju, Sabi i Svetom Martinu. Na Curaçau je postojala historijski značajna [[Jevreji|jevrejska zajednica]], posebno zajednica [[Sefardski Jevreji|sefardskih Jevreja]] portugalskog i španskog porijekla. Njeni pripadnici počeli su se naseljavati na ostrvu sredinom 17. stoljeća, nakon čega je zajednica postala važan dio trgovačkog i društvenog života Curaçaa.<ref name="Klooster_1997">{{cite journal |last=Klooster |first=Wim |title=Contraband Trade by Curaçao's Jews with Countries of Idolatry, 1660-1800 |journal=Studia Rosenthaliana |volume=31 |issue=1/2 |date=1997 |pages=58–73 |publisher=Amsterdam University Press |url=https://www.jstor.org/stable/41482354 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je mobilno. Građani Nizozemskih Antila imali su pravo slobodnog kretanja i nastanjivanja u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], što je imalo značajan utjecaj na tržište rada. Tokom 1990-ih i početkom 2000-ih zabilježeno je značajno iseljavanje, posebno s Curaçaa, a među iseljenicima je bio velik udio mlađeg i kvalifikovanog stanovništva. Iseljavanje u Nizozemsku ublažavalo je nezaposlenost na ostrvima, ali je istovremeno doprinosilo nedostatku kvalifikovane radne snage.<ref name="IMF_Antilles_2006" /><ref name="IMF_Selected_Issues">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Recent Economic Developments, Selected Issues, and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/073/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=18. 5. 2001 |isbn=978-1-4518-0100-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno se povećavao broj doseljenika iz drugih karipskih zemalja i Latinske Amerike. Posebno su bili prisutni doseljenici iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti|Haitija]] i [[Kolumbija|Kolumbije]], a njihov je priliv djelimično nadoknađivao iseljavanje stanovništva u Nizozemsku. Ovaj proces bio je naročito izražen na Svetom Martinu, gdje je tokom 1990-ih i 2000-ih došlo do snažnog rasta stanovništva.<ref name="IMF_Antilles_2006" /> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] iqq4s47uu2xudf6uifou5gscn0u4kpu 3923979 3923976 2026-09-04T08:07:13Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923979 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}} Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.<ref name="IMF_Antilles_2004">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateDept_Antilles_2010">{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.<ref name="IMF_Antilles_1999">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMF_Antilles_2006">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> == Stanovništvo == {{Glavni|Stanovništvo Nizozemskih Antila}} Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je etnički, kulturno i jezički raznoliko. Njegovu strukturu oblikovali su domorodačko stanovništvo [[Karibi|Kariba]], evropska kolonizacija i dovođenje [[Afrika]]naca u okviru [[Atlantska trgovina robljem|atlantske trgovine robljem]], kao i kasnija doseljavanja s drugih karipskih ostrva, iz [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i drugih dijelova svijeta. Historijski razvoj stanovništva razlikovao se među ostrvima, pri čemu su na njegovu strukturu utjecali različiti obrasci [[Kolonizacija|kolonizacije]], trgovine, [[Migracija stanovništva|migracija]] i doseljavanja.<ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 2001, [[papiamento]] je bio najzastupljeniji jezik u Nizozemskim Antilima: kao najčešće korišteni jezik u domaćinstvu navodilo ga je 65,4% stanovništva. Slijedili su [[engleski jezik|engleski]] sa 15,9%, [[nizozemski jezik|nizozemski]] sa 7,3% i [[španski jezik|španski]] sa 6,1%. Jezička struktura znatno se razlikovala među ostrvima. Na Curaçau je papiamento bio najčešći jezik (81,2%), kao i na Bonaireu (74,7%), dok je engleski dominirao na Svetom Martinu (67,5%), Svetom Eustahiju (82,7%) i Sabi (88,3%).<ref name="CBS_CW_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-h-household-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Papiamento]] je [[Kreolski jezik|kreolski jezik]] nastao u karipskom području pod utjecajem više jezika, među kojima su posebno značajni [[portugalski jezik|portugalski]], [[španski jezik|španski]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[engleski jezik|engleski]], uz utjecaje različitih afričkih jezika. Na Curaçau i Bonaireu imao je ulogu glavnog jezika stanovništva. U svakodnevnoj upotrebi bili su prisutni i španski i različiti kreolski govori, posebno među doseljenim stanovništvom.<ref name="CBS_CW_2001" /> Zakonon o službenim jezicima, nizozemski, engleski i papiamento proglašeni su službenim jezicima Nizozemskih Antila 1. jula 2007.<ref name="Landsverordening_Officiële_Talen_2007">{{cite web |author=Nederlandse Antillen |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Većina stanovništva pripadala je [[Kršćanstvo|kršćanskim]] zajednicama. Prema popisu stanovništva iz 2001, [[rimokatolici]] su činili oko 72% stanovništva. Među ostalim većim kršćanskim zajednicama bili su pentekostalci, [[Protestantizam|protestanti]], adventisti sedmog dana, metodisti i [[Jehovini svjedoci]]. Oko 1,3% stanovništva bilo je [[jevreji|jevrejske]] vjere, dok je oko 5,2% navelo da nije pripadalo nijednoj religiji.<ref name="CBS_CW_Demographic_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-de-demographic-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istom popisu, 924 stanovnika, odnosno oko 0,53% ukupnog stanovništva, izjasnilo se kao [[musliman]]i. Najveći broj muslimana živio je na Curaçau (512) i Svetom Martinu (310), dok su manje muslimanske zajednice zabilježene na Bonaireu (64), Sabi (29) i Svetom Eustahiju (9).<ref name="CBS_CW_Demographic_2001" /> Vjerska struktura razlikovala se među ostrvima. Rimokatolicizam je bio naročito zastupljen na Curaçau i Bonaireu, dok su protestantske i druge kršćanske zajednice imale veći značaj na Svetom Eustahiju, Sabi i Svetom Martinu. Na Curaçau je postojala historijski značajna [[Jevreji|jevrejska zajednica]], posebno zajednica [[Sefardski Jevreji|sefardskih Jevreja]] portugalskog i španskog porijekla. Njeni pripadnici počeli su se naseljavati na ostrvu sredinom 17. stoljeća, nakon čega je zajednica postala važan dio trgovačkog i društvenog života Curaçaa.<ref name="Klooster_1997">{{cite journal |last=Klooster |first=Wim |title=Contraband Trade by Curaçao's Jews with Countries of Idolatry, 1660-1800 |journal=Studia Rosenthaliana |volume=31 |issue=1/2 |date=1997 |pages=58–73 |publisher=Amsterdam University Press |url=https://www.jstor.org/stable/41482354 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je mobilno. Građani Nizozemskih Antila imali su pravo slobodnog kretanja i nastanjivanja u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], što je imalo značajan utjecaj na tržište rada. Tokom 1990-ih i početkom 2000-ih zabilježeno je značajno iseljavanje, posebno s Curaçaa, a među iseljenicima je bio velik udio mlađeg i kvalifikovanog stanovništva. Iseljavanje u Nizozemsku ublažavalo je nezaposlenost na ostrvima, ali je istovremeno doprinosilo nedostatku kvalifikovane radne snage.<ref name="IMF_Antilles_2006" /><ref name="IMF_Selected_Issues">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Recent Economic Developments, Selected Issues, and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/073/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=18. 5. 2001 |isbn=978-1-4518-0100-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno se povećavao broj doseljenika iz drugih karipskih zemalja i Latinske Amerike. Posebno su bili prisutni doseljenici iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti|Haitija]] i [[Kolumbija|Kolumbije]], a njihov je priliv djelimično nadoknađivao iseljavanje stanovništva u Nizozemsku. Ovaj proces bio je naročito izražen na Svetom Martinu, gdje je tokom 1990-ih i 2000-ih došlo do snažnog rasta stanovništva.<ref name="IMF_Antilles_2006" /> == Kultura == {{Vidi također|Muzika Arube i Nizozemskih Antila|Kultura na ostrvu Sveti Marin|Kultura Sabe}} [[Datoteka:bulawaya-1.jpg|mini|desno|300px|Ples [[Bulawaya|bulawaye]] na [[Curaçao|Curaçau]]]] Kultura Nizozemskih Antila bila je oblikovana geografskim položajem ostrva, njihovom kolonijalnom prošlošću, etničkom i jezičkom raznolikošću stanovništva kao i vezama s drugim karipskim zemljama, [[Latinska Amerika|Latinskom Amerikom]], [[Nizozemska|Nizozemskom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Zbog različitih historijskih iskustava pojedinih ostrva, kulturne tradicije nisu bile jedinstvene na cijelom području Nizozemskih Antila. Posebno su se razlikovale tradicije južnih ostrva Curaçaa i Bonairea, na kojima je papiamento imao važnu ulogu, od kulturnih tradicija engleskojezičnih ostrva Sveti Martin, Sveti Eustahije i Saba.<ref name="Rotmeijer_2023">{{cite thesis |last=Rotmeijer |first=Sanne |title=News in a Glasshouse: Media, Publics, and Senses of Belonging in the Dutch Caribbean |degree=PhD |publisher=University of Amsterdam |date=2023 |url=https://www.researchgate.net/publication/373041594_News_in_a_Glasshouse_Media_Publics_and_Senses_of_Belonging_in_the_Dutch_Caribbean |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Muzika]] i [[ples]] imali su važnu ulogu u kulturnom životu. Na Curaçau su se razvili različiti oblici tradicionalne muzike i plesa, među kojima je [[Bulawaya|bulawaya]], povezana s afričko-karipskim kulturnim naslijeđem. Papiamento je imao važnu ulogu u usmenoj tradiciji i popularnoj muzici, dok su tokom vremena na lokalnu kulturu utjecali i evropski, afrički, karipski i latinoamerički kulturni elementi.<ref name="CBS_CW_2001" /> [[Karneval]] je postao jedan od najvažnijih javnih kulturnih događaja na više ostrva. Na Curaçau se njegovo obilježavanje može dokumentovati najmanje od 19. stoljeća: prvi poznati zapis o organizovanju karnevalskih povorki potječe iz 1872. Prva ulična povorka održana je 1947, dok je 1961. osnovan Centralni karnevalski odbor Curaçaoa s ciljem ponovnog podsticanja interesa za karneval. Godine 1971. osnovan je Karnevalski odbor Curaçaoa, čime je započela nova faza razvoja karnevala i njegovog širenja među stanovništvom. Iste godine [[Tumba (muzika)|tumba]] je uvedena kao ''roadmarch'', odnosno glavna pjesma karnevalske povorke.<ref name="Nationaal_Archief_Educatiemappen">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Educatiemappen |url=https://nationaalarchief.cw/educatie/educatiemappen/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Sport == {{Glavni|Nizozemski Antili na Olimpijskim igrama}} [[Bejzbol]] je bio jedan od najpopularnijih sportova na Nizozemskim Antilima, naročito na Curaçau. Ostrva su dala veliki broj profesionalnih igrača, uključujući više njih koji su nastupali u [[Glavna bejzbol liga|Glavna bejzbolska liga]] (MLB). Među poznatijim igračima s Curaçaa bili su [[Hensley Meulens]], [[Andruw Jones]], [[Kenley Jansen]], [[Andrelton Simmons]], [[Ozzie Albies]], [[Jonathan Schoop]], [[Didi Gregorius]] i [[Jurickson Profar]]. Hensley Meulens bio je prvi igrač rođen na Curaçau koji je nastupio u MLB-u, čime je otvoren put kasnijem nizu igrača s ostrva.<ref name="Kelly_2020">{{cite web |last=Kelly |first=Matt |title=How did Curaçao become a baseball paradise? |url=https://www.mlb.com/news/a-small-island-looks-at-curacao-baseball-stars |website=MLB.com |date=6. 7. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Andruw Jones]] ostvario je posebno zapažen podvig u [[Svjetska serija|Svjetskoj seriji]] 1996. U prvoj utakmici između [[Atlanta Braves|Atlanta Bravesa]] i [[New York Yankees|New York Yankeesa]] pogodio je dva ''home-runa'' u svoja prva dva nastupa na palici, čime je postao prvi igrač koji je to ostvario u historiji Svjetske serije.<ref name="MLB_Andruw_Jones_1996">{{cite web |author=MLB.com |title=Andruw homers in his first two World Series at-bats |url=https://www.mlb.com/video/andruw-s-two-homers-c20030483 |website=MLB.com |date=20. 10. 1996 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili nastupili su na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] od 1960. do 2008, a njihovi sportisti osvojili su jednu olimpijsku medalju. [[Jan Boersma]] osvojio je srebrnu medalju u [[Jedrenje|jedrenju]] na dasci na [[Olimpijske igre 1988.|Ljetnim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Seul|Seulu]].<ref name="Olympedia_AHO">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles (AHO) |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Zimske olimpijske igre 1988.|Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Calgary|Calgaryju]] Nizozemski Antili prvi put su nastupili na zimskim igrama. Bart Carpentier Alting i Bart Drechsel zauzeli su 29. mjesto u dvosjedu u [[bob]]u, što je ostao najbolji plasman Nizozemskih Antila na zimskim olimpijskim igrama. Carpentier Alting nastupio je i u [[sanjkanje|sanjkanju]], gdje je zauzeo 36. mjesto. Nizozemski Antili nastupili su i na [[Zimske olimpijske igre 1992.|Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] u [[Albertville|Albertvilleu]], gdje su u dvosjedu u bobu zauzeli 37. mjesto.<ref name="Olympedia_AHO_2008">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles at the 2008 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO/editions/43 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Olympedia_Churandy_Martina">{{cite web |author=Olympedia |title=Bart Carpentier Alting |url=https://www.olympedia.org/athletes/84624 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010, njihovo mjesto u olimpijskom sistemu više nije postojalo kao zasebna reprezentacija. Na [[Olimpijske igre 2012.|Ljetnim olimpijskim igrama 2012.]] tri sportista s bivših Nizozemskih Antila nastupila su kao nezavisni olimpijski sportisti pod olimpijskom zastavom. To su bili atletičar Liemarvin Bonevacia, džudista Reginald de Windt i jedriličarka Philipine van Aanholt.<ref name="Olympedia_IOA_2012">{{cite web |author=Olympedia |title=Independent Olympic Athletes at the 2012 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/IOA/editions/54 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili imali su vlastitu [[šah]]ovsku federaciju koja je bila članica [[FIDE|Međunarodne šahovske federacije (FIDE)]] pod oznakom AHO. Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila, šahovska organizacija Curaçaa nastavila je djelovati u međunarodnom šahu, a FIDE je 2026. vodi pod oznakom CUR kao federaciju Curaçaa.<ref name="Curacao_Chess_Federation">{{cite web |author=Curaçao Chess Federation |title=Curaçao Chess Federation – Official Website |url=https://www.curacaochessfederation.com/ |website=Curaçao Chess Federation |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Kriminalitet == Kriminalitet u Nizozemskim Antilima bio je povezan s geografskim položajem ostrva između [[Južna Amerika|Južne]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], međunarodnim pomorskim i zračnim saobraćajem, razvijenim turizmom i offshore finansijskim sektorom. Poseban problem predstavljali su [[trgovina drogom|trgovina narkoticima]], [[organizirani kriminal]], [[pranje novca]] i [[Trgovina ljudima|trgovina ljudima]]. Problemi su se razlikovali među ostrvima, pri čemu su Curaçao i Sveti Martin, kao najveća i najrazvijenija ostrva, imali posebno značajnu ulogu u međunarodnim tokovima ljudi, robe i kapitala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime">{{cite report |author=United Nations Office on Drugs and Crime |title=Results of a pilot survey of forty selected organized criminal groups in sixteen countries |url=https://www.unodc.org/pdf/crime/publications/Pilot_survey.pdf |publisher=United Nations |date=septembar 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Trgovina narkoticima === Nizozemski Antili bili su važna tranzitna tačka za krijumčarenje [[kokain]]a iz Južne Amerike prema Evropi i Sjevernoj Americi. Posebno je bila značajna ruta između Curaçaa i Nizozemske. Istraživanje [[Ured Ujedinjenih naroda za droge i kriminal|Ureda Ujedinjenih naroda za droge i kriminal]] opisalo je organizovanu kriminalnu grupu koja je djelovala između [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Rotterdam]]a i bila prvenstveno uključena u krijumčarenje kokaina. Grupa je koristila kurire koji su drogu prenosili zračnim i pomorskim putem, a bila je povezana s nasiljem, korupcijom i drugim oblicima organizovanog kriminala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> Početkom 2000-ih krijumčarenje kokaina zračnim putem predstavljalo je posebno izražen problem. Zbog velikog broja putnika koji su pokušavali prenijeti drogu na komercijalnim letovima uvedena je kontrola poznata kao "100%-tna kontrola", kojom su putnici na letovima s Curaçaa prema Nizozemskoj podvrgavani pojačanim pregledima. Prema izvještaju o trgovini narkoticima na Karibima, oko 60% kokaina zaplijenjenog na području Kariba 2004. zaplijenjeno je u Nizozemskim Antilima. Isti izvor navodi procjenu antileanskih vlasti da je približno 75% kriminaliteta bilo povezano s drogom.<ref name="IDPC_2007_Drug_Trafficking">{{cite report |author=International Drug Policy Consortium |title=Case study: drug trafficking and the Netherlands Antilles |url=https://idpc.net/publications/2007/03/drug-trafficking-netherlands-antilles |publisher=International Drug Policy Consortium |date=1. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemske i antileanske vlasti razvile su zajedničke mjere protiv krijumčarenja narkotika, uključujući intenzivniju kontrolu putnika, policijsku saradnju i efikasnije procesuiranje predmeta povezanih s drogom. Zbog položaja ostrva između proizvođača narkotika u Južnoj Americi i evropskog tržišta, borba protiv međunarodne trgovine narkoticima ostala je jedno od važnijih područja djelovanja sigurnosnih i pravosudnih institucija.<ref name="US_SD_2009_HRR">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Human Rights Reports: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2009/eur/136049.htm |publisher=United States Department of State |date=11. 3. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Organizovani kriminal i pranje novca === Razvijeni offshore finansijski sektor činio je Nizozemske Antile osjetljivim na [[pranje novca]] i korištenje legalnih privrednih struktura za prikrivanje prihoda stečenih kriminalnim aktivnostima. Američki izvještaji krajem 1990-ih upozoravali su da su offshore bankarstvo, holding-kompanije, međunarodni finansijski tokovi i kasino-industrija stvarali mogućnosti za pranje novca. Istovremeno su vlasti Nizozemskih Antila poduzele mjere za jačanje nadzora: pranje novca kriminalizovano je 1995, a 1996. uvedene su obaveze identifikacije klijenata i prijavljivanja neuobičajenih transakcija te je uspostavljena finansijsko-obavještajna jedinica.<ref name="US_SD_1997_INCSR">{{cite report |author=United States Department of State |title=1997 International Narcotics Control Strategy Report: Money Laundering and Financial Crimes |url=https://1997-2001.state.gov/global/narcotics_law/1997_narc_report/money.html |publisher=United States Department of State |date=mart 1998 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Međunarodni monetarni fond]] je početkom 2000-ih također ocjenjivao sistem sprječavanja pranja novca u Nizozemskim Antilima. Pranje novca bilo je [[krivično djelo]], a propisi su obuhvatali prihode ostvarene različitim vrstama kriminala. Međunarodni finansijski sektor bio je podvrgnut licenciranju i nadzoru, ali je zbog međunarodne prirode finansijskih tokova i dalje postojala potreba za jačanjem nadzora i provođenje propisa.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> Organizovani kriminal nije bio ograničen na trgovinu narkoticima. Istraživanja UNODC-a pokazala su da su kriminalne grupe povezane s Nizozemskim Antilima djelovale transnacionalno i koristile različite oblike logističke, finansijske i koruptivne podrške. Prihodi od nezakonitih aktivnosti mogli su biti ulagani u legalnu ekonomiju, čime se granica između kriminalnih i zakonitih privrednih aktivnosti dodatno zamagljivala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> === Trgovina ljudima === [[Trgovina ljudima]] predstavljala je dodatni problem. Prema izvještaju [[State Department|State Departmenta]] iz 2009, svih pet ostrva Nizozemskih Antila predstavljalo je tranzitno i odredišno područje za muškarce i žene koji su bili žrtve trgovine ljudima radi [[Seksualna eksploatacija|seksualne eksploatacije]] i [[Prisilni rad|prisilnog rada]]. Žrtve su dolazile iz [[Kolumbija|Kolumbije]], [[Venecuela|Venezuele]], [[Surinam]]a, [[Kuba|Kube]], [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i drugih zemalja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Karibi|Kariba]]. Posebno su bile ugrožene žene uključene u legalnu i ilegalnu [[Prostitucija|prostituciju]], kao i migranti zaposleni u građevinarstvu, poljoprivredi i domaćinstvima.<ref name="US_SD_2009_TIP">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Trafficking in Persons Report: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2009/123137.htm |publisher=United States Department of State |date=16. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Borbu protiv trgovine ljudima otežavalo je to što Nizozemski Antili dugo nisu imali posebno krivično zakonodavstvo posvećeno toj vrsti kriminala. Vlasti su zbog toga koristile postojeće odredbe krivičnog zakonodavstva koje su omogućavale procesuiranje djela povezanih s krijumčarenjem ljudi, ropstvom, otmicom i prisilom. Istovremeno je razvijana saradnja s Nizozemskom i drugim zemljama u cilju istrage slučajeva, procesuiranja počinioca i zaštite žrtava.<ref name="US_SD_2009_TIP" /> === Zatvorski sistem === Glavni zatvor Nizozemskih Antila bio je "Koraal Specht" na Curaçau, koji je kasnije preimenovan u zatvor "Bon Futuro". Zatvor je više puta bio predmet ispitivanja [[Evropski komitet za sprečavanje mučenja|Evropskog komiteta za sprječavanje mučenja]] (CPT). Tokom posjete 2002. CPT je razmatrao stanje u Bon Futuru, uključujući uslove pritvora i postupanje prema zatvorenicima.<ref name="CPT_2002_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the Authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe and to the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in February 2002 |url=https://rm.coe.int/16806977e7 |publisher=Council of Europe |date=15. 11. 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> CPT je u izvještaju nakon posjete 2007. naveo da su u zatvoru "Bon Futuru" zabilježeni navodi zatvorenika o [[Fizičko zlostavljanje|fizičkom zlostavljanju]] od strane zatvorskog osoblja, posebno tokom intervencija jedinice za hitne intervencije. Izvještaj je također ukazao na ozbiljne nedostatke u odnosima između osoblja i zatvorenika, kao i na probleme u organizaciji zatvorske službe.<ref name="CPT_2007_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/coecpt/2008/53206 |publisher=Council of Europe |date=5. 2. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Problemi su uključivali i neodgovarajuće materijalne uslove. U ranijim izvještajima CPT je ukazivao na prenapučenost, nedostatke u održavanju higijene i druge probleme u pritvorskim i zatvorskim uslovima. Vlasti Nizozemskih Antila provodile su tokom 2000-ih obnovu i proširenje zatvorskog kompleksa, ali su izvještaji CPT-a i dalje ukazivali na ozbiljne sistemske nedostatke.<ref name="CPT_2002_Report" /><ref name="CPT_2007_Report_Official">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://rm.coe.int/168069780d |publisher=Council of Europe |date=30. 1. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}}{{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] 4uwh3qwdb6fnz3k1bu9gb8aihejsoc6 3923980 3923979 2026-09-04T08:20:43Z GoodBosnian 170315 /* Vanjski linkovi */ 3923980 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}} Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.<ref name="IMF_Antilles_2004">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateDept_Antilles_2010">{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.<ref name="IMF_Antilles_1999">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMF_Antilles_2006">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> == Stanovništvo == {{Glavni|Stanovništvo Nizozemskih Antila}} Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je etnički, kulturno i jezički raznoliko. Njegovu strukturu oblikovali su domorodačko stanovništvo [[Karibi|Kariba]], evropska kolonizacija i dovođenje [[Afrika]]naca u okviru [[Atlantska trgovina robljem|atlantske trgovine robljem]], kao i kasnija doseljavanja s drugih karipskih ostrva, iz [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i drugih dijelova svijeta. Historijski razvoj stanovništva razlikovao se među ostrvima, pri čemu su na njegovu strukturu utjecali različiti obrasci [[Kolonizacija|kolonizacije]], trgovine, [[Migracija stanovništva|migracija]] i doseljavanja.<ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 2001, [[papiamento]] je bio najzastupljeniji jezik u Nizozemskim Antilima: kao najčešće korišteni jezik u domaćinstvu navodilo ga je 65,4% stanovništva. Slijedili su [[engleski jezik|engleski]] sa 15,9%, [[nizozemski jezik|nizozemski]] sa 7,3% i [[španski jezik|španski]] sa 6,1%. Jezička struktura znatno se razlikovala među ostrvima. Na Curaçau je papiamento bio najčešći jezik (81,2%), kao i na Bonaireu (74,7%), dok je engleski dominirao na Svetom Martinu (67,5%), Svetom Eustahiju (82,7%) i Sabi (88,3%).<ref name="CBS_CW_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-h-household-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Papiamento]] je [[Kreolski jezik|kreolski jezik]] nastao u karipskom području pod utjecajem više jezika, među kojima su posebno značajni [[portugalski jezik|portugalski]], [[španski jezik|španski]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[engleski jezik|engleski]], uz utjecaje različitih afričkih jezika. Na Curaçau i Bonaireu imao je ulogu glavnog jezika stanovništva. U svakodnevnoj upotrebi bili su prisutni i španski i različiti kreolski govori, posebno među doseljenim stanovništvom.<ref name="CBS_CW_2001" /> Zakonon o službenim jezicima, nizozemski, engleski i papiamento proglašeni su službenim jezicima Nizozemskih Antila 1. jula 2007.<ref name="Landsverordening_Officiële_Talen_2007">{{cite web |author=Nederlandse Antillen |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Većina stanovništva pripadala je [[Kršćanstvo|kršćanskim]] zajednicama. Prema popisu stanovništva iz 2001, [[rimokatolici]] su činili oko 72% stanovništva. Među ostalim većim kršćanskim zajednicama bili su pentekostalci, [[Protestantizam|protestanti]], adventisti sedmog dana, metodisti i [[Jehovini svjedoci]]. Oko 1,3% stanovništva bilo je [[jevreji|jevrejske]] vjere, dok je oko 5,2% navelo da nije pripadalo nijednoj religiji.<ref name="CBS_CW_Demographic_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-de-demographic-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istom popisu, 924 stanovnika, odnosno oko 0,53% ukupnog stanovništva, izjasnilo se kao [[musliman]]i. Najveći broj muslimana živio je na Curaçau (512) i Svetom Martinu (310), dok su manje muslimanske zajednice zabilježene na Bonaireu (64), Sabi (29) i Svetom Eustahiju (9).<ref name="CBS_CW_Demographic_2001" /> Vjerska struktura razlikovala se među ostrvima. Rimokatolicizam je bio naročito zastupljen na Curaçau i Bonaireu, dok su protestantske i druge kršćanske zajednice imale veći značaj na Svetom Eustahiju, Sabi i Svetom Martinu. Na Curaçau je postojala historijski značajna [[Jevreji|jevrejska zajednica]], posebno zajednica [[Sefardski Jevreji|sefardskih Jevreja]] portugalskog i španskog porijekla. Njeni pripadnici počeli su se naseljavati na ostrvu sredinom 17. stoljeća, nakon čega je zajednica postala važan dio trgovačkog i društvenog života Curaçaa.<ref name="Klooster_1997">{{cite journal |last=Klooster |first=Wim |title=Contraband Trade by Curaçao's Jews with Countries of Idolatry, 1660-1800 |journal=Studia Rosenthaliana |volume=31 |issue=1/2 |date=1997 |pages=58–73 |publisher=Amsterdam University Press |url=https://www.jstor.org/stable/41482354 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je mobilno. Građani Nizozemskih Antila imali su pravo slobodnog kretanja i nastanjivanja u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], što je imalo značajan utjecaj na tržište rada. Tokom 1990-ih i početkom 2000-ih zabilježeno je značajno iseljavanje, posebno s Curaçaa, a među iseljenicima je bio velik udio mlađeg i kvalifikovanog stanovništva. Iseljavanje u Nizozemsku ublažavalo je nezaposlenost na ostrvima, ali je istovremeno doprinosilo nedostatku kvalifikovane radne snage.<ref name="IMF_Antilles_2006" /><ref name="IMF_Selected_Issues">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Recent Economic Developments, Selected Issues, and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/073/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=18. 5. 2001 |isbn=978-1-4518-0100-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno se povećavao broj doseljenika iz drugih karipskih zemalja i Latinske Amerike. Posebno su bili prisutni doseljenici iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti|Haitija]] i [[Kolumbija|Kolumbije]], a njihov je priliv djelimično nadoknađivao iseljavanje stanovništva u Nizozemsku. Ovaj proces bio je naročito izražen na Svetom Martinu, gdje je tokom 1990-ih i 2000-ih došlo do snažnog rasta stanovništva.<ref name="IMF_Antilles_2006" /> == Kultura == {{Vidi također|Muzika Arube i Nizozemskih Antila|Kultura na ostrvu Sveti Marin|Kultura Sabe}} [[Datoteka:bulawaya-1.jpg|mini|desno|300px|Ples [[Bulawaya|bulawaye]] na [[Curaçao|Curaçau]]]] Kultura Nizozemskih Antila bila je oblikovana geografskim položajem ostrva, njihovom kolonijalnom prošlošću, etničkom i jezičkom raznolikošću stanovništva kao i vezama s drugim karipskim zemljama, [[Latinska Amerika|Latinskom Amerikom]], [[Nizozemska|Nizozemskom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Zbog različitih historijskih iskustava pojedinih ostrva, kulturne tradicije nisu bile jedinstvene na cijelom području Nizozemskih Antila. Posebno su se razlikovale tradicije južnih ostrva Curaçaa i Bonairea, na kojima je papiamento imao važnu ulogu, od kulturnih tradicija engleskojezičnih ostrva Sveti Martin, Sveti Eustahije i Saba.<ref name="Rotmeijer_2023">{{cite thesis |last=Rotmeijer |first=Sanne |title=News in a Glasshouse: Media, Publics, and Senses of Belonging in the Dutch Caribbean |degree=PhD |publisher=University of Amsterdam |date=2023 |url=https://www.researchgate.net/publication/373041594_News_in_a_Glasshouse_Media_Publics_and_Senses_of_Belonging_in_the_Dutch_Caribbean |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Muzika]] i [[ples]] imali su važnu ulogu u kulturnom životu. Na Curaçau su se razvili različiti oblici tradicionalne muzike i plesa, među kojima je [[Bulawaya|bulawaya]], povezana s afričko-karipskim kulturnim naslijeđem. Papiamento je imao važnu ulogu u usmenoj tradiciji i popularnoj muzici, dok su tokom vremena na lokalnu kulturu utjecali i evropski, afrički, karipski i latinoamerički kulturni elementi.<ref name="CBS_CW_2001" /> [[Karneval]] je postao jedan od najvažnijih javnih kulturnih događaja na više ostrva. Na Curaçau se njegovo obilježavanje može dokumentovati najmanje od 19. stoljeća: prvi poznati zapis o organizovanju karnevalskih povorki potječe iz 1872. Prva ulična povorka održana je 1947, dok je 1961. osnovan Centralni karnevalski odbor Curaçaoa s ciljem ponovnog podsticanja interesa za karneval. Godine 1971. osnovan je Karnevalski odbor Curaçaoa, čime je započela nova faza razvoja karnevala i njegovog širenja među stanovništvom. Iste godine [[Tumba (muzika)|tumba]] je uvedena kao ''roadmarch'', odnosno glavna pjesma karnevalske povorke.<ref name="Nationaal_Archief_Educatiemappen">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Educatiemappen |url=https://nationaalarchief.cw/educatie/educatiemappen/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Sport == {{Glavni|Nizozemski Antili na Olimpijskim igrama}} [[Bejzbol]] je bio jedan od najpopularnijih sportova na Nizozemskim Antilima, naročito na Curaçau. Ostrva su dala veliki broj profesionalnih igrača, uključujući više njih koji su nastupali u [[Glavna bejzbol liga|Glavna bejzbolska liga]] (MLB). Među poznatijim igračima s Curaçaa bili su [[Hensley Meulens]], [[Andruw Jones]], [[Kenley Jansen]], [[Andrelton Simmons]], [[Ozzie Albies]], [[Jonathan Schoop]], [[Didi Gregorius]] i [[Jurickson Profar]]. Hensley Meulens bio je prvi igrač rođen na Curaçau koji je nastupio u MLB-u, čime je otvoren put kasnijem nizu igrača s ostrva.<ref name="Kelly_2020">{{cite web |last=Kelly |first=Matt |title=How did Curaçao become a baseball paradise? |url=https://www.mlb.com/news/a-small-island-looks-at-curacao-baseball-stars |website=MLB.com |date=6. 7. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Andruw Jones]] ostvario je posebno zapažen podvig u [[Svjetska serija|Svjetskoj seriji]] 1996. U prvoj utakmici između [[Atlanta Braves|Atlanta Bravesa]] i [[New York Yankees|New York Yankeesa]] pogodio je dva ''home-runa'' u svoja prva dva nastupa na palici, čime je postao prvi igrač koji je to ostvario u historiji Svjetske serije.<ref name="MLB_Andruw_Jones_1996">{{cite web |author=MLB.com |title=Andruw homers in his first two World Series at-bats |url=https://www.mlb.com/video/andruw-s-two-homers-c20030483 |website=MLB.com |date=20. 10. 1996 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili nastupili su na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] od 1960. do 2008, a njihovi sportisti osvojili su jednu olimpijsku medalju. [[Jan Boersma]] osvojio je srebrnu medalju u [[Jedrenje|jedrenju]] na dasci na [[Olimpijske igre 1988.|Ljetnim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Seul|Seulu]].<ref name="Olympedia_AHO">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles (AHO) |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Zimske olimpijske igre 1988.|Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Calgary|Calgaryju]] Nizozemski Antili prvi put su nastupili na zimskim igrama. Bart Carpentier Alting i Bart Drechsel zauzeli su 29. mjesto u dvosjedu u [[bob]]u, što je ostao najbolji plasman Nizozemskih Antila na zimskim olimpijskim igrama. Carpentier Alting nastupio je i u [[sanjkanje|sanjkanju]], gdje je zauzeo 36. mjesto. Nizozemski Antili nastupili su i na [[Zimske olimpijske igre 1992.|Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] u [[Albertville|Albertvilleu]], gdje su u dvosjedu u bobu zauzeli 37. mjesto.<ref name="Olympedia_AHO_2008">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles at the 2008 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO/editions/43 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Olympedia_Churandy_Martina">{{cite web |author=Olympedia |title=Bart Carpentier Alting |url=https://www.olympedia.org/athletes/84624 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010, njihovo mjesto u olimpijskom sistemu više nije postojalo kao zasebna reprezentacija. Na [[Olimpijske igre 2012.|Ljetnim olimpijskim igrama 2012.]] tri sportista s bivših Nizozemskih Antila nastupila su kao nezavisni olimpijski sportisti pod olimpijskom zastavom. To su bili atletičar Liemarvin Bonevacia, džudista Reginald de Windt i jedriličarka Philipine van Aanholt.<ref name="Olympedia_IOA_2012">{{cite web |author=Olympedia |title=Independent Olympic Athletes at the 2012 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/IOA/editions/54 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili imali su vlastitu [[šah]]ovsku federaciju koja je bila članica [[FIDE|Međunarodne šahovske federacije (FIDE)]] pod oznakom AHO. Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila, šahovska organizacija Curaçaa nastavila je djelovati u međunarodnom šahu, a FIDE je 2026. vodi pod oznakom CUR kao federaciju Curaçaa.<ref name="Curacao_Chess_Federation">{{cite web |author=Curaçao Chess Federation |title=Curaçao Chess Federation – Official Website |url=https://www.curacaochessfederation.com/ |website=Curaçao Chess Federation |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Kriminalitet == Kriminalitet u Nizozemskim Antilima bio je povezan s geografskim položajem ostrva između [[Južna Amerika|Južne]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], međunarodnim pomorskim i zračnim saobraćajem, razvijenim turizmom i offshore finansijskim sektorom. Poseban problem predstavljali su [[trgovina drogom|trgovina narkoticima]], [[organizirani kriminal]], [[pranje novca]] i [[Trgovina ljudima|trgovina ljudima]]. Problemi su se razlikovali među ostrvima, pri čemu su Curaçao i Sveti Martin, kao najveća i najrazvijenija ostrva, imali posebno značajnu ulogu u međunarodnim tokovima ljudi, robe i kapitala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime">{{cite report |author=United Nations Office on Drugs and Crime |title=Results of a pilot survey of forty selected organized criminal groups in sixteen countries |url=https://www.unodc.org/pdf/crime/publications/Pilot_survey.pdf |publisher=United Nations |date=septembar 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Trgovina narkoticima === Nizozemski Antili bili su važna tranzitna tačka za krijumčarenje [[kokain]]a iz Južne Amerike prema Evropi i Sjevernoj Americi. Posebno je bila značajna ruta između Curaçaa i Nizozemske. Istraživanje [[Ured Ujedinjenih naroda za droge i kriminal|Ureda Ujedinjenih naroda za droge i kriminal]] opisalo je organizovanu kriminalnu grupu koja je djelovala između [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Rotterdam]]a i bila prvenstveno uključena u krijumčarenje kokaina. Grupa je koristila kurire koji su drogu prenosili zračnim i pomorskim putem, a bila je povezana s nasiljem, korupcijom i drugim oblicima organizovanog kriminala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> Početkom 2000-ih krijumčarenje kokaina zračnim putem predstavljalo je posebno izražen problem. Zbog velikog broja putnika koji su pokušavali prenijeti drogu na komercijalnim letovima uvedena je kontrola poznata kao "100%-tna kontrola", kojom su putnici na letovima s Curaçaa prema Nizozemskoj podvrgavani pojačanim pregledima. Prema izvještaju o trgovini narkoticima na Karibima, oko 60% kokaina zaplijenjenog na području Kariba 2004. zaplijenjeno je u Nizozemskim Antilima. Isti izvor navodi procjenu antileanskih vlasti da je približno 75% kriminaliteta bilo povezano s drogom.<ref name="IDPC_2007_Drug_Trafficking">{{cite report |author=International Drug Policy Consortium |title=Case study: drug trafficking and the Netherlands Antilles |url=https://idpc.net/publications/2007/03/drug-trafficking-netherlands-antilles |publisher=International Drug Policy Consortium |date=1. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemske i antileanske vlasti razvile su zajedničke mjere protiv krijumčarenja narkotika, uključujući intenzivniju kontrolu putnika, policijsku saradnju i efikasnije procesuiranje predmeta povezanih s drogom. Zbog položaja ostrva između proizvođača narkotika u Južnoj Americi i evropskog tržišta, borba protiv međunarodne trgovine narkoticima ostala je jedno od važnijih područja djelovanja sigurnosnih i pravosudnih institucija.<ref name="US_SD_2009_HRR">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Human Rights Reports: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2009/eur/136049.htm |publisher=United States Department of State |date=11. 3. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Organizovani kriminal i pranje novca === Razvijeni offshore finansijski sektor činio je Nizozemske Antile osjetljivim na [[pranje novca]] i korištenje legalnih privrednih struktura za prikrivanje prihoda stečenih kriminalnim aktivnostima. Američki izvještaji krajem 1990-ih upozoravali su da su offshore bankarstvo, holding-kompanije, međunarodni finansijski tokovi i kasino-industrija stvarali mogućnosti za pranje novca. Istovremeno su vlasti Nizozemskih Antila poduzele mjere za jačanje nadzora: pranje novca kriminalizovano je 1995, a 1996. uvedene su obaveze identifikacije klijenata i prijavljivanja neuobičajenih transakcija te je uspostavljena finansijsko-obavještajna jedinica.<ref name="US_SD_1997_INCSR">{{cite report |author=United States Department of State |title=1997 International Narcotics Control Strategy Report: Money Laundering and Financial Crimes |url=https://1997-2001.state.gov/global/narcotics_law/1997_narc_report/money.html |publisher=United States Department of State |date=mart 1998 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Međunarodni monetarni fond]] je početkom 2000-ih također ocjenjivao sistem sprječavanja pranja novca u Nizozemskim Antilima. Pranje novca bilo je [[krivično djelo]], a propisi su obuhvatali prihode ostvarene različitim vrstama kriminala. Međunarodni finansijski sektor bio je podvrgnut licenciranju i nadzoru, ali je zbog međunarodne prirode finansijskih tokova i dalje postojala potreba za jačanjem nadzora i provođenje propisa.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> Organizovani kriminal nije bio ograničen na trgovinu narkoticima. Istraživanja UNODC-a pokazala su da su kriminalne grupe povezane s Nizozemskim Antilima djelovale transnacionalno i koristile različite oblike logističke, finansijske i koruptivne podrške. Prihodi od nezakonitih aktivnosti mogli su biti ulagani u legalnu ekonomiju, čime se granica između kriminalnih i zakonitih privrednih aktivnosti dodatno zamagljivala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> === Trgovina ljudima === [[Trgovina ljudima]] predstavljala je dodatni problem. Prema izvještaju [[State Department|State Departmenta]] iz 2009, svih pet ostrva Nizozemskih Antila predstavljalo je tranzitno i odredišno područje za muškarce i žene koji su bili žrtve trgovine ljudima radi [[Seksualna eksploatacija|seksualne eksploatacije]] i [[Prisilni rad|prisilnog rada]]. Žrtve su dolazile iz [[Kolumbija|Kolumbije]], [[Venecuela|Venezuele]], [[Surinam]]a, [[Kuba|Kube]], [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i drugih zemalja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Karibi|Kariba]]. Posebno su bile ugrožene žene uključene u legalnu i ilegalnu [[Prostitucija|prostituciju]], kao i migranti zaposleni u građevinarstvu, poljoprivredi i domaćinstvima.<ref name="US_SD_2009_TIP">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Trafficking in Persons Report: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2009/123137.htm |publisher=United States Department of State |date=16. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Borbu protiv trgovine ljudima otežavalo je to što Nizozemski Antili dugo nisu imali posebno krivično zakonodavstvo posvećeno toj vrsti kriminala. Vlasti su zbog toga koristile postojeće odredbe krivičnog zakonodavstva koje su omogućavale procesuiranje djela povezanih s krijumčarenjem ljudi, ropstvom, otmicom i prisilom. Istovremeno je razvijana saradnja s Nizozemskom i drugim zemljama u cilju istrage slučajeva, procesuiranja počinioca i zaštite žrtava.<ref name="US_SD_2009_TIP" /> === Zatvorski sistem === Glavni zatvor Nizozemskih Antila bio je "Koraal Specht" na Curaçau, koji je kasnije preimenovan u zatvor "Bon Futuro". Zatvor je više puta bio predmet ispitivanja [[Evropski komitet za sprečavanje mučenja|Evropskog komiteta za sprječavanje mučenja]] (CPT). Tokom posjete 2002. CPT je razmatrao stanje u Bon Futuru, uključujući uslove pritvora i postupanje prema zatvorenicima.<ref name="CPT_2002_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the Authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe and to the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in February 2002 |url=https://rm.coe.int/16806977e7 |publisher=Council of Europe |date=15. 11. 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> CPT je u izvještaju nakon posjete 2007. naveo da su u zatvoru "Bon Futuru" zabilježeni navodi zatvorenika o [[Fizičko zlostavljanje|fizičkom zlostavljanju]] od strane zatvorskog osoblja, posebno tokom intervencija jedinice za hitne intervencije. Izvještaj je također ukazao na ozbiljne nedostatke u odnosima između osoblja i zatvorenika, kao i na probleme u organizaciji zatvorske službe.<ref name="CPT_2007_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/coecpt/2008/53206 |publisher=Council of Europe |date=5. 2. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Problemi su uključivali i neodgovarajuće materijalne uslove. U ranijim izvještajima CPT je ukazivao na prenapučenost, nedostatke u održavanju higijene i druge probleme u pritvorskim i zatvorskim uslovima. Vlasti Nizozemskih Antila provodile su tokom 2000-ih obnovu i proširenje zatvorskog kompleksa, ali su izvještaji CPT-a i dalje ukazivali na ozbiljne sistemske nedostatke.<ref name="CPT_2002_Report" /><ref name="CPT_2007_Report_Official">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://rm.coe.int/168069780d |publisher=Council of Europe |date=30. 1. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] ivajnmax4lasxqihbq8utxyik1gkadh 3923983 3923980 2026-09-04T08:41:49Z Bosancica by MK 173186 3923983 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}} Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.<ref name="IMF_Antilles_2004">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateDept_Antilles_2010">{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.<ref name="IMF_Antilles_1999">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMF_Antilles_2006">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> == Stanovništvo == {{Glavni|Stanovništvo Nizozemskih Antila}} Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je etnički, kulturno i jezički raznoliko. Njegovu strukturu oblikovali su domorodačko stanovništvo [[Karibi|Kariba]], evropska kolonizacija i dovođenje [[Afrika]]naca u okviru [[Atlantska trgovina robljem|atlantske trgovine robljem]], kao i kasnija doseljavanja s drugih karipskih ostrva, iz [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i drugih dijelova svijeta. Historijski razvoj stanovništva razlikovao se među ostrvima, pri čemu su na njegovu strukturu utjecali različiti obrasci [[Kolonizacija|kolonizacije]], trgovine, [[Migracija stanovništva|migracija]] i doseljavanja.<ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 2001, [[papiamento]] je bio najzastupljeniji jezik u Nizozemskim Antilima: kao najčešće korišteni jezik u domaćinstvu navodilo ga je 65,4% stanovništva. Slijedili su [[engleski jezik|engleski]] sa 15,9%, [[nizozemski jezik|nizozemski]] sa 7,3% i [[španski jezik|španski]] sa 6,1%. Jezička struktura znatno se razlikovala među ostrvima. Na Curaçau je papiamento bio najčešći jezik (81,2%), kao i na Bonaireu (74,7%), dok je engleski dominirao na Svetom Martinu (67,5%), Svetom Eustahiju (82,7%) i Sabi (88,3%).<ref name="CBS_CW_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-h-household-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Papiamento]] je [[Kreolski jezik|kreolski jezik]] nastao u karipskom području pod utjecajem više jezika, među kojima su posebno značajni [[portugalski jezik|portugalski]], [[španski jezik|španski]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[engleski jezik|engleski]], uz utjecaje različitih afričkih jezika. Na Curaçau i Bonaireu imao je ulogu glavnog jezika stanovništva. U svakodnevnoj upotrebi bili su prisutni i španski i različiti kreolski govori, posebno među doseljenim stanovništvom.<ref name="CBS_CW_2001" /> Zakonon o službenim jezicima, nizozemski, engleski i papiamento proglašeni su službenim jezicima Nizozemskih Antila 1. jula 2007.<ref name="Landsverordening_Officiële_Talen_2007">{{cite web |author=Nederlandse Antillen |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Većina stanovništva pripadala je [[Kršćanstvo|kršćanskim]] zajednicama. Prema popisu stanovništva iz 2001, [[rimokatolici]] su činili oko 72% stanovništva. Među ostalim većim kršćanskim zajednicama bili su pentekostalci, [[Protestantizam|protestanti]], adventisti sedmog dana, metodisti i [[Jehovini svjedoci]]. Oko 1,3% stanovništva bilo je [[jevreji|jevrejske]] vjere, dok je oko 5,2% navelo da nije pripadalo nijednoj religiji.<ref name="CBS_CW_Demographic_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-de-demographic-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istom popisu, 924 stanovnika, odnosno oko 0,53% ukupnog stanovništva, izjasnilo se kao [[musliman]]i. Najveći broj muslimana živio je na Curaçau (512) i Svetom Martinu (310), dok su manje muslimanske zajednice zabilježene na Bonaireu (64), Sabi (29) i Svetom Eustahiju (9).<ref name="CBS_CW_Demographic_2001" /> Vjerska struktura razlikovala se među ostrvima. Rimokatolicizam je bio naročito zastupljen na Curaçau i Bonaireu, dok su protestantske i druge kršćanske zajednice imale veći značaj na Svetom Eustahiju, Sabi i Svetom Martinu. Na Curaçau je postojala historijski značajna [[Jevreji|jevrejska zajednica]], posebno zajednica [[Sefardski Jevreji|sefardskih Jevreja]] portugalskog i španskog porijekla. Njeni pripadnici počeli su se naseljavati na ostrvu sredinom 17. stoljeća, nakon čega je zajednica postala važan dio trgovačkog i društvenog života Curaçaa.<ref name="Klooster_1997">{{cite journal |last=Klooster |first=Wim |title=Contraband Trade by Curaçao's Jews with Countries of Idolatry, 1660-1800 |journal=Studia Rosenthaliana |volume=31 |issue=1/2 |date=1997 |pages=58–73 |publisher=Amsterdam University Press |url=https://www.jstor.org/stable/41482354 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je mobilno. Građani Nizozemskih Antila imali su pravo slobodnog kretanja i nastanjivanja u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], što je imalo značajan utjecaj na tržište rada. Tokom 1990-ih i početkom 2000-ih zabilježeno je značajno iseljavanje, posebno s Curaçaa, a među iseljenicima je bio velik udio mlađeg i kvalifikovanog stanovništva. Iseljavanje u Nizozemsku ublažavalo je nezaposlenost na ostrvima, ali je istovremeno doprinosilo nedostatku kvalifikovane radne snage.<ref name="IMF_Antilles_2006" /><ref name="IMF_Selected_Issues">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Recent Economic Developments, Selected Issues, and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/073/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=18. 5. 2001 |isbn=978-1-4518-0100-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno se povećavao broj doseljenika iz drugih karipskih zemalja i Latinske Amerike. Posebno su bili prisutni doseljenici iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti|Haitija]] i [[Kolumbija|Kolumbije]], a njihov je priliv djelimično nadoknađivao iseljavanje stanovništva u Nizozemsku. Ovaj proces bio je naročito izražen na Svetom Martinu, gdje je tokom 1990-ih i 2000-ih došlo do snažnog rasta stanovništva.<ref name="IMF_Antilles_2006" /> == Kultura == {{Vidi također|Muzika Arube i Nizozemskih Antila|Kultura na ostrvu Sveti Marin|Kultura Sabe}} [[Datoteka:bulawaya-1.jpg|mini|desno|300px|Ples [[Bulawaya|bulawaye]] na [[Curaçao|Curaçau]]]] Kultura Nizozemskih Antila bila je oblikovana geografskim položajem ostrva, njihovom kolonijalnom prošlošću, etničkom i jezičkom raznolikošću stanovništva kao i vezama s drugim karipskim zemljama, [[Latinska Amerika|Latinskom Amerikom]], [[Nizozemska|Nizozemskom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Zbog različitih historijskih iskustava pojedinih ostrva, kulturne tradicije nisu bile jedinstvene na cijelom području Nizozemskih Antila. Posebno su se razlikovale tradicije južnih ostrva Curaçaa i Bonairea, na kojima je papiamento imao važnu ulogu, od kulturnih tradicija engleskojezičnih ostrva Sveti Martin, Sveti Eustahije i Saba.<ref name="Rotmeijer_2023">{{cite thesis |last=Rotmeijer |first=Sanne |title=News in a Glasshouse: Media, Publics, and Senses of Belonging in the Dutch Caribbean |degree=PhD |publisher=University of Amsterdam |date=2023 |url=https://www.researchgate.net/publication/373041594_News_in_a_Glasshouse_Media_Publics_and_Senses_of_Belonging_in_the_Dutch_Caribbean |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Muzika]] i [[ples]] imali su važnu ulogu u kulturnom životu. Na Curaçau su se razvili različiti oblici tradicionalne muzike i plesa, među kojima je [[Bulawaya|bulawaya]], povezana s afričko-karipskim kulturnim naslijeđem. Papiamento je imao važnu ulogu u usmenoj tradiciji i popularnoj muzici, dok su tokom vremena na lokalnu kulturu utjecali i evropski, afrički, karipski i latinoamerički kulturni elementi.<ref name="CBS_CW_2001" /> [[Karneval]] je postao jedan od najvažnijih javnih kulturnih događaja na više ostrva. Na Curaçau se njegovo obilježavanje može dokumentovati najmanje od 19. stoljeća: prvi poznati zapis o organizovanju karnevalskih povorki potječe iz 1872. Prva ulična povorka održana je 1947, dok je 1961. osnovan Centralni karnevalski odbor Curaçaoa s ciljem ponovnog podsticanja interesa za karneval. Godine 1971. osnovan je Karnevalski odbor Curaçaoa, čime je započela nova faza razvoja karnevala i njegovog širenja među stanovništvom. Iste godine [[Tumba (muzika)|tumba]] je uvedena kao ''roadmarch'', odnosno glavna pjesma karnevalske povorke.<ref name="Nationaal_Archief_Educatiemappen">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Educatiemappen |url=https://nationaalarchief.cw/educatie/educatiemappen/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Sport == {{Glavni|Nizozemski Antili na Olimpijskim igrama}} [[Bejzbol]] je bio jedan od najpopularnijih sportova na Nizozemskim Antilima, naročito na Curaçau. Ostrva su dala veliki broj profesionalnih igrača, uključujući više njih koji su nastupali u [[Glavna bejzbol liga|Glavna bejzbolska liga]] (MLB). Među poznatijim igračima s Curaçaa bili su [[Hensley Meulens]], [[Andruw Jones]], [[Kenley Jansen]], [[Andrelton Simmons]], [[Ozzie Albies]], [[Jonathan Schoop]], [[Didi Gregorius]] i [[Jurickson Profar]]. Hensley Meulens bio je prvi igrač rođen na Curaçau koji je nastupio u MLB-u, čime je otvoren put kasnijem nizu igrača s ostrva.<ref name="Kelly_2020">{{cite web |last=Kelly |first=Matt |title=How did Curaçao become a baseball paradise? |url=https://www.mlb.com/news/a-small-island-looks-at-curacao-baseball-stars |website=MLB.com |date=6. 7. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Andruw Jones]] ostvario je posebno zapažen podvig u [[Svjetska serija|Svjetskoj seriji]] 1996. U prvoj utakmici između [[Atlanta Braves|Atlanta Bravesa]] i [[New York Yankees|New York Yankeesa]] pogodio je dva ''home-runa'' u svoja prva dva nastupa na palici, čime je postao prvi igrač koji je to ostvario u historiji Svjetske serije.<ref name="MLB_Andruw_Jones_1996">{{cite web |author=MLB.com |title=Andruw homers in his first two World Series at-bats |url=https://www.mlb.com/video/andruw-s-two-homers-c20030483 |website=MLB.com |date=20. 10. 1996 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili nastupili su na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] od 1960. do 2008, a njihovi sportisti osvojili su jednu olimpijsku medalju. [[Jan Boersma]] osvojio je srebrnu medalju u [[Jedrenje|jedrenju]] na dasci na [[Olimpijske igre 1988.|Ljetnim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Seul|Seulu]].<ref name="Olympedia_AHO">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles (AHO) |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Zimske olimpijske igre 1988.|Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Calgary|Calgaryju]] Nizozemski Antili prvi put su nastupili na zimskim igrama. Bart Carpentier Alting i Bart Drechsel zauzeli su 29. mjesto u dvosjedu u [[bob]]u, što je ostao najbolji plasman Nizozemskih Antila na zimskim olimpijskim igrama. Carpentier Alting nastupio je i u [[sanjkanje|sanjkanju]], gdje je zauzeo 36. mjesto. Nizozemski Antili nastupili su i na [[Zimske olimpijske igre 1992.|Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] u [[Albertville|Albertvilleu]], gdje su u dvosjedu u bobu zauzeli 37. mjesto.<ref name="Olympedia_AHO_2008">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles at the 2008 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO/editions/43 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Olympedia_Churandy_Martina">{{cite web |author=Olympedia |title=Bart Carpentier Alting |url=https://www.olympedia.org/athletes/84624 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010, njihovo mjesto u olimpijskom sistemu više nije postojalo kao zasebna reprezentacija. Na [[Olimpijske igre 2012.|Ljetnim olimpijskim igrama 2012.]] tri sportista s bivših Nizozemskih Antila nastupila su kao nezavisni olimpijski sportisti pod olimpijskom zastavom. To su bili atletičar Liemarvin Bonevacia, džudista Reginald de Windt i jedriličarka Philipine van Aanholt.<ref name="Olympedia_IOA_2012">{{cite web |author=Olympedia |title=Independent Olympic Athletes at the 2012 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/IOA/editions/54 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili imali su vlastitu [[šah]]ovsku federaciju koja je bila članica [[FIDE|Međunarodne šahovske federacije (FIDE)]] pod oznakom AHO. Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila, šahovska organizacija Curaçaa nastavila je djelovati u međunarodnom šahu, a FIDE je 2026. vodi pod oznakom CUR kao federaciju Curaçaa.<ref name="Curacao_Chess_Federation">{{cite web |author=Curaçao Chess Federation |title=Curaçao Chess Federation – Official Website |url=https://www.curacaochessfederation.com/ |website=Curaçao Chess Federation |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Kriminalitet == Kriminalitet u Nizozemskim Antilima bio je povezan s geografskim položajem ostrva između [[Južna Amerika|Južne]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], međunarodnim pomorskim i zračnim saobraćajem, razvijenim turizmom i offshore finansijskim sektorom. Poseban problem predstavljali su [[trgovina drogom|trgovina narkoticima]], [[organizirani kriminal]], [[pranje novca]] i [[Trgovina ljudima|trgovina ljudima]]. Problemi su se razlikovali među ostrvima, pri čemu su Curaçao i Sveti Martin, kao najveća i najrazvijenija ostrva, imali posebno značajnu ulogu u međunarodnim tokovima ljudi, robe i kapitala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime">{{cite report |author=United Nations Office on Drugs and Crime |title=Results of a pilot survey of forty selected organized criminal groups in sixteen countries |url=https://www.unodc.org/pdf/crime/publications/Pilot_survey.pdf |publisher=United Nations |date=septembar 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Trgovina narkoticima === Nizozemski Antili bili su važna tranzitna tačka za krijumčarenje [[kokain]]a iz Južne Amerike prema Evropi i Sjevernoj Americi. Posebno je bila značajna ruta između Curaçaa i Nizozemske. Istraživanje [[Ured Ujedinjenih naroda za droge i kriminal|Ureda Ujedinjenih naroda za droge i kriminal]] opisalo je organizovanu kriminalnu grupu koja je djelovala između [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Rotterdam]]a i bila prvenstveno uključena u krijumčarenje kokaina. Grupa je koristila kurire koji su drogu prenosili zračnim i pomorskim putem, a bila je povezana s nasiljem, korupcijom i drugim oblicima organizovanog kriminala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> Početkom 2000-ih krijumčarenje kokaina zračnim putem predstavljalo je posebno izražen problem. Zbog velikog broja putnika koji su pokušavali prenijeti drogu na komercijalnim letovima uvedena je kontrola poznata kao "100%-tna kontrola", kojom su putnici na letovima s Curaçaa prema Nizozemskoj podvrgavani pojačanim pregledima. Prema izvještaju o trgovini narkoticima na Karibima, oko 60% kokaina zaplijenjenog na području Kariba 2004. zaplijenjeno je u Nizozemskim Antilima. Isti izvor navodi procjenu antileanskih vlasti da je približno 75% kriminaliteta bilo povezano s drogom.<ref name="IDPC_2007_Drug_Trafficking">{{cite report |author=International Drug Policy Consortium |title=Case study: drug trafficking and the Netherlands Antilles |url=https://idpc.net/publications/2007/03/drug-trafficking-netherlands-antilles |publisher=International Drug Policy Consortium |date=1. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemske i antileanske vlasti razvile su zajedničke mjere protiv krijumčarenja narkotika, uključujući intenzivniju kontrolu putnika, policijsku saradnju i efikasnije procesuiranje predmeta povezanih s drogom. Zbog položaja ostrva između proizvođača narkotika u Južnoj Americi i evropskog tržišta, borba protiv međunarodne trgovine narkoticima ostala je jedno od važnijih područja djelovanja sigurnosnih i pravosudnih institucija.<ref name="US_SD_2009_HRR">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Human Rights Reports: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2009/eur/136049.htm |publisher=United States Department of State |date=11. 3. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Organizovani kriminal i pranje novca === Razvijeni offshore finansijski sektor činio je Nizozemske Antile osjetljivim na [[pranje novca]] i korištenje legalnih privrednih struktura za prikrivanje prihoda stečenih kriminalnim aktivnostima. Američki izvještaji krajem 1990-ih upozoravali su da su offshore bankarstvo, holding-kompanije, međunarodni finansijski tokovi i kasino-industrija stvarali mogućnosti za pranje novca. Istovremeno su vlasti Nizozemskih Antila poduzele mjere za jačanje nadzora: pranje novca kriminalizovano je 1995, a 1996. uvedene su obaveze identifikacije klijenata i prijavljivanja neuobičajenih transakcija te je uspostavljena finansijsko-obavještajna jedinica.<ref name="US_SD_1997_INCSR">{{cite report |author=United States Department of State |title=1997 International Narcotics Control Strategy Report: Money Laundering and Financial Crimes |url=https://1997-2001.state.gov/global/narcotics_law/1997_narc_report/money.html |publisher=United States Department of State |date=mart 1998 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Međunarodni monetarni fond]] je početkom 2000-ih također ocjenjivao sistem sprječavanja pranja novca u Nizozemskim Antilima. Pranje novca bilo je [[krivično djelo]], a propisi su obuhvatali prihode ostvarene različitim vrstama kriminala. Međunarodni finansijski sektor bio je podvrgnut licenciranju i nadzoru, ali je zbog međunarodne prirode finansijskih tokova i dalje postojala potreba za jačanjem nadzora i provođenje propisa.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> Organizovani kriminal nije bio ograničen na trgovinu narkoticima. Istraživanja UNODC-a pokazala su da su kriminalne grupe povezane s Nizozemskim Antilima djelovale transnacionalno i koristile različite oblike logističke, finansijske i koruptivne podrške. Prihodi od nezakonitih aktivnosti mogli su biti ulagani u legalnu ekonomiju, čime se granica između kriminalnih i zakonitih privrednih aktivnosti dodatno zamagljivala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> === Trgovina ljudima === [[Trgovina ljudima]] predstavljala je dodatni problem. Prema izvještaju [[State Department|State Departmenta]] iz 2009, svih pet ostrva Nizozemskih Antila predstavljalo je tranzitno i odredišno područje za muškarce i žene koji su bili žrtve trgovine ljudima radi [[Seksualna eksploatacija|seksualne eksploatacije]] i [[Prisilni rad|prisilnog rada]]. Žrtve su dolazile iz [[Kolumbija|Kolumbije]], [[Venecuela|Venezuele]], [[Surinam]]a, [[Kuba|Kube]], [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i drugih zemalja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Karibi|Kariba]]. Posebno su bile ugrožene žene uključene u legalnu i ilegalnu [[Prostitucija|prostituciju]], kao i migranti zaposleni u građevinarstvu, poljoprivredi i domaćinstvima.<ref name="US_SD_2009_TIP">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Trafficking in Persons Report: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2009/123137.htm |publisher=United States Department of State |date=16. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Borbu protiv trgovine ljudima otežavalo je to što Nizozemski Antili dugo nisu imali posebno krivično zakonodavstvo posvećeno toj vrsti kriminala. Vlasti su zbog toga koristile postojeće odredbe krivičnog zakonodavstva koje su omogućavale procesuiranje djela povezanih s krijumčarenjem ljudi, ropstvom, otmicom i prisilom. Istovremeno je razvijana saradnja s Nizozemskom i drugim zemljama u cilju istrage slučajeva, procesuiranja počinioca i zaštite žrtava.<ref name="US_SD_2009_TIP" /> === Zatvorski sistem === Glavni zatvor Nizozemskih Antila bio je "Koraal Specht" na Curaçau, koji je kasnije preimenovan u zatvor "Bon Futuro". Zatvor je više puta bio predmet ispitivanja [[Evropski komitet za sprečavanje mučenja|Evropskog komiteta za sprječavanje mučenja]] (CPT). Tokom posjete 2002. CPT je razmatrao stanje u Bon Futuru, uključujući uslove pritvora i postupanje prema zatvorenicima.<ref name="CPT_2002_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the Authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe and to the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in February 2002 |url=https://rm.coe.int/16806977e7 |publisher=Council of Europe |date=15. 11. 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> CPT je u izvještaju nakon posjete 2007. naveo da su u zatvoru "Bon Futuru" zabilježeni navodi zatvorenika o [[Fizičko zlostavljanje|fizičkom zlostavljanju]] od strane zatvorskog osoblja, posebno tokom intervencija jedinice za hitne intervencije. Izvještaj je također ukazao na ozbiljne nedostatke u odnosima između osoblja i zatvorenika, kao i na probleme u organizaciji zatvorske službe.<ref name="CPT_2007_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/coecpt/2008/53206 |publisher=Council of Europe |date=5. 2. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Problemi su uključivali i neodgovarajuće materijalne uslove. U ranijim izvještajima CPT je ukazivao na prenapučenost, nedostatke u održavanju higijene i druge probleme u pritvorskim i zatvorskim uslovima. Vlasti Nizozemskih Antila provodile su tokom 2000-ih obnovu i proširenje zatvorskog kompleksa, ali su izvještaji CPT-a i dalje ukazivali na ozbiljne sistemske nedostatke.<ref name="CPT_2002_Report" /><ref name="CPT_2007_Report_Official">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://rm.coe.int/168069780d |publisher=Council of Europe |date=30. 1. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{službeni website|http://www.gov.an}} Vlade Nizozemskim Antila * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=16. 6. 2010 }}&nbsp;– Kabinet Nizozemskim Antila, Opunomoćeni Ministar U Nizozemskoj * [https://web.archive.org/web/20161006035329/http://centralbank.cw/ Centralna Banka] Nizozemskih Antila * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] iz ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=27. 5. 2016 }} {{Normativna kontrola}} {{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] es9woug8p0k18u1umi2k8c3j4jqyrn7 3923984 3923983 2026-09-04T09:17:34Z Bosancica by MK 173186 Posljednja konačna verzija. Kolega GoodBosnian je imao izmjenu dok nisam članak u potpunosti završila. 3923984 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nizozemski Antili | izvorno_ime = Land Nederlandse Antillen | status = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]] | genitiv = Nizozemskih Antila | genitiv2 = | razdoblje = 1954–2010. | država_prije1 = Curaçao i zavisne teritorije | država_prije_zastava1 = Flag of the Netherlands.svg | država_poslije1 = Aruba | država_poslije_zastava1 = Flag of Aruba.svg | država_poslije2 = Bonaire | država_poslije_zastava2 = Flag of Bonaire.svg | država_poslije3 = Curaçao | država_poslije_zastava3 = Flag of Curaçao.svg | država_poslije4 = Saba | država_poslije_zastava4 = Flag of Saba.svg | država_poslije5 = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije | država_poslije_zastava5 = Flag of Sint Eustatius.svg | zastava = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg | zastava2 = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg | grb = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | grb2 = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg | uzrečica = ''Libertate unanimus''<br /><small>([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – "Ujedinjeni u slobodi")</small> | himna = [[Wilhelmus]]<br /><small>"Vilim"</small> <small>(1954–1964)</small><br />[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]<br /><br />[[Tera di solo y suave biento]]<br /><small>"Zemlja sunca i blagog povjetarca"</small> <small>(1964–2000)</small><br /><br />[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]<br /><small>(2000–2010)</small><br />[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]] | karta = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg | opis_karte = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru | glavni_grad = [[Willemstad]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Willemstad]] | službeni_jezik = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]<ref name="OfficieleTalen2007">{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> | sistem_pisanja = [[Latinica]] | etničke_grupe = | religija = | demonim = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka | državno_uređenje = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]] | vrsta_vlasti = Monarh | godina_prve_vlasti = 1954–1980. | vladar_prva_vlast = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]] | vrsta_vlasti2 = Monarh | godina_druge_vlasti = 1980–2010. | vladar_druga_vlast = [[Beatrix]] | vrsta_vlasti3 = Guverner (prvi) | godina_treće_vlasti = 1951–1956. | vladar_treća_vlast = [[Teun Struycken]] | vrsta_vlasti4 = Guverner (posljednji) | godina_četvrti_vlasti = 2002–2010. | vladar_četvrti_vlast = [[Frits Goedgedrag]] | vrsta_vlasti5 = Premijer (prvi) | godina_peti_vlasti = 1951–1954. | vladar_peti_vlast = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]] | vrsta_vlasti6 = Premijer (posljednja) | godina_šesti_vlasti = 2006–2010. | vladar_šesti_vlast = [[Emily de Jongh-Elhage]] | zakonodavstvo = [[Parlament Nizozemskih Antila]] | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]] | događaj1 = Donošenje Ustava | događaj_datum1 = 29. mart 1955. | događaj2 = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]] | događaj_datum2 = 1. januar 1986. | osnivanje = 15. decembar 1954. | ukidanje = 10. oktobar 2010. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 800 | po_površini_na_svijetu = 184. | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185. | procjena = 197.041 | procjena_godina = 2009. | gustoća = 246 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[Gulden nizozemskih antila]] | vremenska_zona = [[UTC]]-4 | ljetno_računanje_vremena = Ne izračunava se | format_datuma = | vozacka_strana = desno | pozivni_broj = +599 | internetski_nastavak = [[.an]] | danas_dio = [[Nizozemska]]<br />* [[Aruba]]<br />* [[Curaçao]]<br />* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]<br />* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]) | komentar = }} [[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] s početka 20. vijeka]] '''Nizozemski Antili'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}</ref> ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]]. Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="GovNL_KingdomParts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975. Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.<ref name="StatuutGeschiedenis">{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.<ref name="CaribbeanVisa">{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Geografska podjela === {{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]] Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara: # Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. # Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]]. ==== Sjeverna grupa ==== Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]). [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.<ref name="Species_Geography">{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]] * [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]]. Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.<ref name="KNMI">{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> ==== Južna grupa ==== Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]). Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].<ref name="Meteo_Climate">{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> * [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986. * [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]]. * [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]]. Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.<ref name="KNMI_2022">{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Klima == [[Nizozemski Antili]] imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref name="Meteo_Climate" /><ref name="KNMI_2017">{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].<ref name="KNMI" /> Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].<ref name="Meteo_Climate" /> Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[Stočarstvo|stočarstvom]], proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.<ref name="PotterEtAl2017">{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.<ref name="KNMI23_Klimaatscenarios">{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}} [[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]] === Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast === Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.<ref name="Alofs2018">{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.<ref name="Alofs2018" /> [[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi|Karibima]] i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].<ref name="Alofs2018" /> === Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda === [[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]] U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava "Amsterdam" (Curaçao)|Tvrđavu "Amsterdam"]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.<ref name="NationaalArchief_WIC">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="UNESCO_Willemstad">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].<ref name="Hartog1997_Forten">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Verdragenbank_Concordia1648">{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.<ref name="NationaalArchief_Manumissies">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /><ref name="OostindieRoitman2014">{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.<ref name="Hartog1997_FortenStatiaSaba" /> === Ropstvo i kolonijalna uprava === Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.<ref name="AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld">{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="RoitmanVeenendaal2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.<ref name="Kunneman_2013">{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.<ref name="UNESCO_Curacao">{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Slavernijverleden">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.<ref name="Nationaal_20479">{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Naftna industrija i Drugi svjetski rat === Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.<ref name="Nationaal_150Jaar">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="CuraçaoPorts_History">{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil & Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.<ref name="HistoriaDiAruba_Gold">{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&id=28&lang=en&option=com_content&task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.<ref name="WorldWarWest">{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.<ref name="WorldWarWest" /> === Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila === Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv "Nizozemske Antile" počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.<ref name="Nationaal_20479" /> U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.<ref name="Stb_1951_64">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.<ref name="Charter_1954">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3 September 2026 |language=nl}}</ref> Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao "promjenu statusa", a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.<ref name="UN_Decolonization">{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Društvene i političke promjene === Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.<ref name="Roitman_2023">{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.<ref name="Revolte_1969">{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Sharpe2009_CuracaoUprising">{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.<ref name="Aruba_Historie">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Aruba i raspad Nizozemskih Antila === [[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]] [[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.<ref name="Royal_House">{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.<ref name="Aruba_Historie" /><ref name="Royal_House" /> Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.<ref name="HistorieStatuut">{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.<ref name="DCH_Antilles">{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.<ref name="Charter_1954" /><ref name="Trb_2010_328">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Disolucija === {{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]] Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands">{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.<ref name="UN_OHCHR_Netherlands" /> Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.<ref name="Kst_31954_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.<ref name="Kst_32213_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.<ref name="Kst_30800_IV_5_b1">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.<ref name="Kst_32213_3" /> Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.<ref name="NIS_2013">{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.<ref name="Bijleveld_RTC_2008">{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.<ref name="Kst_31954_30">{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.<ref name="Stb_2010_333">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.<ref name="KB_2010">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Stb_2010_387">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="Trb_2010_328" /> == Politička podjela == {| class="wikitable" |- style="background:#ddd;" ! Zastava ! Naziv ! Glavni grad ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Valuta ! Službeni jezici ! Napomene |- | [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]] | [[Curaçao]] | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 444 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento | Glavni grad Nizozemskih Antila<ref name="StabroekNews_2010">{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]] | [[Bonaire]] | [[Kralendijk]] | style="text-align:right;"| 288 | [[Nizozemski antilski gulden]] | |- | [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]] | [[Aruba]] | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 180 | [[Nizozemski antilski gulden]]<br>(od 1986. [[Arupski florin]]) | Izdvojila se 1. januara 1986.<ref name="Kst_32213_3" /> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] | style="text-align:right;"| 34 | [[Nizozemski antilski gulden]] | rowspan="3" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | rowspan="3" | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.<ref name="SmnNews_Timeline">{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Arduin_2022">{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]] | [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] | [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]] | style="text-align:right;"| 21 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- | [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]] | [[Saba]] | [[The Bottom]] | style="text-align:right;"| 13 | [[Nizozemski antilski gulden]] |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]] | Nizozemski Antili | [[Willemstad]] | style="text-align:right;"| 980 (prije 1986)<br>800 | [[Nizozemski antilski gulden]] | | style="text-align:right;"| |} == Ustav == {{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}} [[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]] Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.<ref name="Stb_1955_136">{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="Borman_2012">{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).<ref name="Stb_1955_136" /> Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.<ref name="Kst_31956_3">{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[Prekomorske zemlje i područja|prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_TFEU_Annex2">{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.<ref name="EUR_Lex_Council_Decision_2012_692">{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}} Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.<ref name="IMF_Antilles_2004">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateDept_Antilles_2010">{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.<ref name="StateDept_Antilles_2010" /> Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.<ref name="IMF_Antilles_1999">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMF_Antilles_2006">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> == Stanovništvo == {{Glavni|Stanovništvo Nizozemskih Antila}} Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je etnički, kulturno i jezički raznoliko. Njegovu strukturu oblikovali su domorodačko stanovništvo [[Karibi|Kariba]], evropska kolonizacija i dovođenje [[Afrika]]naca u okviru [[Atlantska trgovina robljem|atlantske trgovine robljem]], kao i kasnija doseljavanja s drugih karipskih ostrva, iz [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i drugih dijelova svijeta. Historijski razvoj stanovništva razlikovao se među ostrvima, pri čemu su na njegovu strukturu utjecali različiti obrasci [[Kolonizacija|kolonizacije]], trgovine, [[Migracija stanovništva|migracija]] i doseljavanja.<ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 2001, [[papiamento]] je bio najzastupljeniji jezik u Nizozemskim Antilima: kao najčešće korišteni jezik u domaćinstvu navodilo ga je 65,4% stanovništva. Slijedili su [[engleski jezik|engleski]] sa 15,9%, [[nizozemski jezik|nizozemski]] sa 7,3% i [[španski jezik|španski]] sa 6,1%. Jezička struktura znatno se razlikovala među ostrvima. Na Curaçau je papiamento bio najčešći jezik (81,2%), kao i na Bonaireu (74,7%), dok je engleski dominirao na Svetom Martinu (67,5%), Svetom Eustahiju (82,7%) i Sabi (88,3%).<ref name="CBS_CW_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-h-household-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Papiamento]] je [[Kreolski jezik|kreolski jezik]] nastao u karipskom području pod utjecajem više jezika, među kojima su posebno značajni [[portugalski jezik|portugalski]], [[španski jezik|španski]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[engleski jezik|engleski]], uz utjecaje različitih afričkih jezika. Na Curaçau i Bonaireu imao je ulogu glavnog jezika stanovništva. U svakodnevnoj upotrebi bili su prisutni i španski i različiti kreolski govori, posebno među doseljenim stanovništvom.<ref name="CBS_CW_2001" /> Zakonon o službenim jezicima, nizozemski, engleski i papiamento proglašeni su službenim jezicima Nizozemskih Antila 1. jula 2007.<ref name="Landsverordening_Officiële_Talen_2007">{{cite web |author=Nederlandse Antillen |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Većina stanovništva pripadala je [[Kršćanstvo|kršćanskim]] zajednicama. Prema popisu stanovništva iz 2001, [[rimokatolici]] su činili oko 72% stanovništva. Među ostalim većim kršćanskim zajednicama bili su pentekostalci, [[Protestantizam|protestanti]], adventisti sedmog dana, metodisti i [[Jehovini svjedoci]]. Oko 1,3% stanovništva bilo je [[jevreji|jevrejske]] vjere, dok je oko 5,2% navelo da nije pripadalo nijednoj religiji.<ref name="CBS_CW_Demographic_2001">{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-de-demographic-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istom popisu, 924 stanovnika, odnosno oko 0,53% ukupnog stanovništva, izjasnilo se kao [[musliman]]i. Najveći broj muslimana živio je na Curaçau (512) i Svetom Martinu (310), dok su manje muslimanske zajednice zabilježene na Bonaireu (64), Sabi (29) i Svetom Eustahiju (9).<ref name="CBS_CW_Demographic_2001" /> Vjerska struktura razlikovala se među ostrvima. Rimokatolicizam je bio naročito zastupljen na Curaçau i Bonaireu, dok su protestantske i druge kršćanske zajednice imale veći značaj na Svetom Eustahiju, Sabi i Svetom Martinu. Na Curaçau je postojala historijski značajna [[Jevreji|jevrejska zajednica]], posebno zajednica [[Sefardski Jevreji|sefardskih Jevreja]] portugalskog i španskog porijekla. Njeni pripadnici počeli su se naseljavati na ostrvu sredinom 17. stoljeća, nakon čega je zajednica postala važan dio trgovačkog i društvenog života Curaçaa.<ref name="Klooster_1997">{{cite journal |last=Klooster |first=Wim |title=Contraband Trade by Curaçao's Jews with Countries of Idolatry, 1660-1800 |journal=Studia Rosenthaliana |volume=31 |issue=1/2 |date=1997 |pages=58–73 |publisher=Amsterdam University Press |url=https://www.jstor.org/stable/41482354 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Klooster_Oostindie_2018">{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je mobilno. Građani Nizozemskih Antila imali su pravo slobodnog kretanja i nastanjivanja u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], što je imalo značajan utjecaj na tržište rada. Tokom 1990-ih i početkom 2000-ih zabilježeno je značajno iseljavanje, posebno s Curaçaa, a među iseljenicima je bio velik udio mlađeg i kvalifikovanog stanovništva. Iseljavanje u Nizozemsku ublažavalo je nezaposlenost na ostrvima, ali je istovremeno doprinosilo nedostatku kvalifikovane radne snage.<ref name="IMF_Antilles_2006" /><ref name="IMF_Selected_Issues">{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Recent Economic Developments, Selected Issues, and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/073/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=18. 5. 2001 |isbn=978-1-4518-0100-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno se povećavao broj doseljenika iz drugih karipskih zemalja i Latinske Amerike. Posebno su bili prisutni doseljenici iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti|Haitija]] i [[Kolumbija|Kolumbije]], a njihov je priliv djelimično nadoknađivao iseljavanje stanovništva u Nizozemsku. Ovaj proces bio je naročito izražen na Svetom Martinu, gdje je tokom 1990-ih i 2000-ih došlo do snažnog rasta stanovništva.<ref name="IMF_Antilles_2006" /> == Kultura == {{Vidi također|Muzika Arube i Nizozemskih Antila|Kultura na ostrvu Sveti Marin|Kultura Sabe}} [[Datoteka:bulawaya-1.jpg|mini|desno|300px|Ples [[Bulawaya|bulawaye]] na [[Curaçao|Curaçau]]]] Kultura Nizozemskih Antila bila je oblikovana geografskim položajem ostrva, njihovom kolonijalnom prošlošću, etničkom i jezičkom raznolikošću stanovništva kao i vezama s drugim karipskim zemljama, [[Latinska Amerika|Latinskom Amerikom]], [[Nizozemska|Nizozemskom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Zbog različitih historijskih iskustava pojedinih ostrva, kulturne tradicije nisu bile jedinstvene na cijelom području Nizozemskih Antila. Posebno su se razlikovale tradicije južnih ostrva Curaçaa i Bonairea, na kojima je papiamento imao važnu ulogu, od kulturnih tradicija engleskojezičnih ostrva Sveti Martin, Sveti Eustahije i Saba.<ref name="Rotmeijer_2023">{{cite thesis |last=Rotmeijer |first=Sanne |title=News in a Glasshouse: Media, Publics, and Senses of Belonging in the Dutch Caribbean |degree=PhD |publisher=University of Amsterdam |date=2023 |url=https://www.researchgate.net/publication/373041594_News_in_a_Glasshouse_Media_Publics_and_Senses_of_Belonging_in_the_Dutch_Caribbean |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Muzika]] i [[ples]] imali su važnu ulogu u kulturnom životu. Na Curaçau su se razvili različiti oblici tradicionalne muzike i plesa, među kojima je [[Bulawaya|bulawaya]], povezana s afričko-karipskim kulturnim naslijeđem. Papiamento je imao važnu ulogu u usmenoj tradiciji i popularnoj muzici, dok su tokom vremena na lokalnu kulturu utjecali i evropski, afrički, karipski i latinoamerički kulturni elementi.<ref name="CBS_CW_2001" /> [[Karneval]] je postao jedan od najvažnijih javnih kulturnih događaja na više ostrva. Na Curaçau se njegovo obilježavanje može dokumentovati najmanje od 19. stoljeća: prvi poznati zapis o organizovanju karnevalskih povorki potječe iz 1872. Prva ulična povorka održana je 1947, dok je 1961. osnovan Centralni karnevalski odbor Curaçaoa s ciljem ponovnog podsticanja interesa za karneval. Godine 1971. osnovan je Karnevalski odbor Curaçaoa, čime je započela nova faza razvoja karnevala i njegovog širenja među stanovništvom. Iste godine [[Tumba (muzika)|tumba]] je uvedena kao ''roadmarch'', odnosno glavna pjesma karnevalske povorke.<ref name="Nationaal_Archief_Educatiemappen">{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Educatiemappen |url=https://nationaalarchief.cw/educatie/educatiemappen/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Sport == {{Glavni|Nizozemski Antili na Olimpijskim igrama}} [[Bejzbol]] je bio jedan od najpopularnijih sportova na Nizozemskim Antilima, naročito na Curaçau. Ostrva su dala veliki broj profesionalnih igrača, uključujući više njih koji su nastupali u [[Glavna bejzbol liga|Glavna bejzbolska liga]] (MLB). Među poznatijim igračima s Curaçaa bili su [[Hensley Meulens]], [[Andruw Jones]], [[Kenley Jansen]], [[Andrelton Simmons]], [[Ozzie Albies]], [[Jonathan Schoop]], [[Didi Gregorius]] i [[Jurickson Profar]]. Hensley Meulens bio je prvi igrač rođen na Curaçau koji je nastupio u MLB-u, čime je otvoren put kasnijem nizu igrača s ostrva.<ref name="Kelly_2020">{{cite web |last=Kelly |first=Matt |title=How did Curaçao become a baseball paradise? |url=https://www.mlb.com/news/a-small-island-looks-at-curacao-baseball-stars |website=MLB.com |date=6. 7. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Andruw Jones]] ostvario je posebno zapažen podvig u [[Svjetska serija|Svjetskoj seriji]] 1996. U prvoj utakmici između [[Atlanta Braves|Atlanta Bravesa]] i [[New York Yankees|New York Yankeesa]] pogodio je dva ''home-runa'' u svoja prva dva nastupa na palici, čime je postao prvi igrač koji je to ostvario u historiji Svjetske serije.<ref name="MLB_Andruw_Jones_1996">{{cite web |author=MLB.com |title=Andruw homers in his first two World Series at-bats |url=https://www.mlb.com/video/andruw-s-two-homers-c20030483 |website=MLB.com |date=20. 10. 1996 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili nastupili su na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] od 1960. do 2008, a njihovi sportisti osvojili su jednu olimpijsku medalju. [[Jan Boersma]] osvojio je srebrnu medalju u [[Jedrenje|jedrenju]] na dasci na [[Olimpijske igre 1988.|Ljetnim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Seul|Seulu]].<ref name="Olympedia_AHO">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles (AHO) |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Zimske olimpijske igre 1988.|Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Calgary|Calgaryju]] Nizozemski Antili prvi put su nastupili na zimskim igrama. Bart Carpentier Alting i Bart Drechsel zauzeli su 29. mjesto u dvosjedu u [[bob]]u, što je ostao najbolji plasman Nizozemskih Antila na zimskim olimpijskim igrama. Carpentier Alting nastupio je i u [[sanjkanje|sanjkanju]], gdje je zauzeo 36. mjesto. Nizozemski Antili nastupili su i na [[Zimske olimpijske igre 1992.|Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] u [[Albertville|Albertvilleu]], gdje su u dvosjedu u bobu zauzeli 37. mjesto.<ref name="Olympedia_AHO_2008">{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles at the 2008 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO/editions/43 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Olympedia_Churandy_Martina">{{cite web |author=Olympedia |title=Bart Carpentier Alting |url=https://www.olympedia.org/athletes/84624 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010, njihovo mjesto u olimpijskom sistemu više nije postojalo kao zasebna reprezentacija. Na [[Olimpijske igre 2012.|Ljetnim olimpijskim igrama 2012.]] tri sportista s bivših Nizozemskih Antila nastupila su kao nezavisni olimpijski sportisti pod olimpijskom zastavom. To su bili atletičar Liemarvin Bonevacia, džudista Reginald de Windt i jedriličarka Philipine van Aanholt.<ref name="Olympedia_IOA_2012">{{cite web |author=Olympedia |title=Independent Olympic Athletes at the 2012 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/IOA/editions/54 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemski Antili imali su vlastitu [[šah]]ovsku federaciju koja je bila članica [[FIDE|Međunarodne šahovske federacije (FIDE)]] pod oznakom AHO. Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila, šahovska organizacija Curaçaa nastavila je djelovati u međunarodnom šahu, a FIDE je 2026. vodi pod oznakom CUR kao federaciju Curaçaa.<ref name="Curacao_Chess_Federation">{{cite web |author=Curaçao Chess Federation |title=Curaçao Chess Federation – Official Website |url=https://www.curacaochessfederation.com/ |website=Curaçao Chess Federation |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Kriminalitet == Kriminalitet u Nizozemskim Antilima bio je povezan s geografskim položajem ostrva između [[Južna Amerika|Južne]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], međunarodnim pomorskim i zračnim saobraćajem, razvijenim turizmom i offshore finansijskim sektorom. Poseban problem predstavljali su [[trgovina drogom|trgovina narkoticima]], [[organizirani kriminal]], [[pranje novca]] i [[Trgovina ljudima|trgovina ljudima]]. Problemi su se razlikovali među ostrvima, pri čemu su Curaçao i Sveti Martin, kao najveća i najrazvijenija ostrva, imali posebno značajnu ulogu u međunarodnim tokovima ljudi, robe i kapitala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime">{{cite report |author=United Nations Office on Drugs and Crime |title=Results of a pilot survey of forty selected organized criminal groups in sixteen countries |url=https://www.unodc.org/pdf/crime/publications/Pilot_survey.pdf |publisher=United Nations |date=septembar 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Trgovina narkoticima === Nizozemski Antili bili su važna tranzitna tačka za krijumčarenje [[kokain]]a iz Južne Amerike prema Evropi i Sjevernoj Americi. Posebno je bila značajna ruta između Curaçaa i Nizozemske. Istraživanje [[Ured Ujedinjenih naroda za droge i kriminal|Ureda Ujedinjenih naroda za droge i kriminal]] opisalo je organizovanu kriminalnu grupu koja je djelovala između [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Rotterdam]]a i bila prvenstveno uključena u krijumčarenje kokaina. Grupa je koristila kurire koji su drogu prenosili zračnim i pomorskim putem, a bila je povezana s nasiljem, korupcijom i drugim oblicima organizovanog kriminala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> Početkom 2000-ih krijumčarenje kokaina zračnim putem predstavljalo je posebno izražen problem. Zbog velikog broja putnika koji su pokušavali prenijeti drogu na komercijalnim letovima uvedena je kontrola poznata kao "100%-tna kontrola", kojom su putnici na letovima s Curaçaa prema Nizozemskoj podvrgavani pojačanim pregledima. Prema izvještaju o trgovini narkoticima na Karibima, oko 60% kokaina zaplijenjenog na području Kariba 2004. zaplijenjeno je u Nizozemskim Antilima. Isti izvor navodi procjenu antileanskih vlasti da je približno 75% kriminaliteta bilo povezano s drogom.<ref name="IDPC_2007_Drug_Trafficking">{{cite report |author=International Drug Policy Consortium |title=Case study: drug trafficking and the Netherlands Antilles |url=https://idpc.net/publications/2007/03/drug-trafficking-netherlands-antilles |publisher=International Drug Policy Consortium |date=1. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemske i antileanske vlasti razvile su zajedničke mjere protiv krijumčarenja narkotika, uključujući intenzivniju kontrolu putnika, policijsku saradnju i efikasnije procesuiranje predmeta povezanih s drogom. Zbog položaja ostrva između proizvođača narkotika u Južnoj Americi i evropskog tržišta, borba protiv međunarodne trgovine narkoticima ostala je jedno od važnijih područja djelovanja sigurnosnih i pravosudnih institucija.<ref name="US_SD_2009_HRR">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Human Rights Reports: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2009/eur/136049.htm |publisher=United States Department of State |date=11. 3. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Organizovani kriminal i pranje novca === Razvijeni offshore finansijski sektor činio je Nizozemske Antile osjetljivim na [[pranje novca]] i korištenje legalnih privrednih struktura za prikrivanje prihoda stečenih kriminalnim aktivnostima. Američki izvještaji krajem 1990-ih upozoravali su da su offshore bankarstvo, holding-kompanije, međunarodni finansijski tokovi i kasino-industrija stvarali mogućnosti za pranje novca. Istovremeno su vlasti Nizozemskih Antila poduzele mjere za jačanje nadzora: pranje novca kriminalizovano je 1995, a 1996. uvedene su obaveze identifikacije klijenata i prijavljivanja neuobičajenih transakcija te je uspostavljena finansijsko-obavještajna jedinica.<ref name="US_SD_1997_INCSR">{{cite report |author=United States Department of State |title=1997 International Narcotics Control Strategy Report: Money Laundering and Financial Crimes |url=https://1997-2001.state.gov/global/narcotics_law/1997_narc_report/money.html |publisher=United States Department of State |date=mart 1998 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Međunarodni monetarni fond]] je početkom 2000-ih također ocjenjivao sistem sprječavanja pranja novca u Nizozemskim Antilima. Pranje novca bilo je [[krivično djelo]], a propisi su obuhvatali prihode ostvarene različitim vrstama kriminala. Međunarodni finansijski sektor bio je podvrgnut licenciranju i nadzoru, ali je zbog međunarodne prirode finansijskih tokova i dalje postojala potreba za jačanjem nadzora i provođenje propisa.<ref name="IMF_Antilles_2004" /> Organizovani kriminal nije bio ograničen na trgovinu narkoticima. Istraživanja UNODC-a pokazala su da su kriminalne grupe povezane s Nizozemskim Antilima djelovale transnacionalno i koristile različite oblike logističke, finansijske i koruptivne podrške. Prihodi od nezakonitih aktivnosti mogli su biti ulagani u legalnu ekonomiju, čime se granica između kriminalnih i zakonitih privrednih aktivnosti dodatno zamagljivala.<ref name="UNODC_2002_Organized_Crime" /> === Trgovina ljudima === [[Trgovina ljudima]] predstavljala je dodatni problem. Prema izvještaju [[State Department|State Departmenta]] iz 2009, svih pet ostrva Nizozemskih Antila predstavljalo je tranzitno i odredišno područje za muškarce i žene koji su bili žrtve trgovine ljudima radi [[Seksualna eksploatacija|seksualne eksploatacije]] i [[Prisilni rad|prisilnog rada]]. Žrtve su dolazile iz [[Kolumbija|Kolumbije]], [[Venecuela|Venezuele]], [[Surinam]]a, [[Kuba|Kube]], [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i drugih zemalja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Karibi|Kariba]]. Posebno su bile ugrožene žene uključene u legalnu i ilegalnu [[Prostitucija|prostituciju]], kao i migranti zaposleni u građevinarstvu, poljoprivredi i domaćinstvima.<ref name="US_SD_2009_TIP">{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Trafficking in Persons Report: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2009/123137.htm |publisher=United States Department of State |date=16. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Borbu protiv trgovine ljudima otežavalo je to što Nizozemski Antili dugo nisu imali posebno krivično zakonodavstvo posvećeno toj vrsti kriminala. Vlasti su zbog toga koristile postojeće odredbe krivičnog zakonodavstva koje su omogućavale procesuiranje djela povezanih s krijumčarenjem ljudi, ropstvom, otmicom i prisilom. Istovremeno je razvijana saradnja s Nizozemskom i drugim zemljama u cilju istrage slučajeva, procesuiranja počinioca i zaštite žrtava.<ref name="US_SD_2009_TIP" /> === Zatvorski sistem === Glavni zatvor Nizozemskih Antila bio je "Koraal Specht" na Curaçau, koji je kasnije preimenovan u zatvor "Bon Futuro". Zatvor je više puta bio predmet ispitivanja [[Evropski komitet za sprečavanje mučenja|Evropskog komiteta za sprječavanje mučenja]] (CPT). Tokom posjete 2002. CPT je razmatrao stanje u Bon Futuru, uključujući uslove pritvora i postupanje prema zatvorenicima.<ref name="CPT_2002_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the Authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe and to the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in February 2002 |url=https://rm.coe.int/16806977e7 |publisher=Council of Europe |date=15. 11. 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> CPT je u izvještaju nakon posjete 2007. naveo da su u zatvoru "Bon Futuru" zabilježeni navodi zatvorenika o [[Fizičko zlostavljanje|fizičkom zlostavljanju]] od strane zatvorskog osoblja, posebno tokom intervencija jedinice za hitne intervencije. Izvještaj je također ukazao na ozbiljne nedostatke u odnosima između osoblja i zatvorenika, kao i na probleme u organizaciji zatvorske službe.<ref name="CPT_2007_Report">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/coecpt/2008/53206 |publisher=Council of Europe |date=5. 2. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Problemi su uključivali i neodgovarajuće materijalne uslove. U ranijim izvještajima CPT je ukazivao na prenapučenost, nedostatke u održavanju higijene i druge probleme u pritvorskim i zatvorskim uslovima. Vlasti Nizozemskih Antila provodile su tokom 2000-ih obnovu i proširenje zatvorskog kompleksa, ali su izvještaji CPT-a i dalje ukazivali na ozbiljne sistemske nedostatke.<ref name="CPT_2002_Report" /><ref name="CPT_2007_Report_Official">{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://rm.coe.int/168069780d |publisher=Council of Europe |date=30. 1. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Aruba]] * [[Bonaire]] * [[Curaçao]] * [[Historija Nizozemskih Antila]] * [[Karibi]] * [[Karipska Nizozemska]] * [[Kultura Nizozemskih Antila]] * [[Saba]] * [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] * [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] * [[Mali Antili]] * [[Nizozemski Karibi]] * [[Nizozemsko kolonijalno carstvo]] * [[Nizozemska Zapadna Indija]] ==Reference== {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |url=https://books.google.com/books?id=2-tZN0vj5QwC&pg=PP1 |publisher=Kluwer |location=Deventer |year=2005 |isbn=978-90-13-02306-0 |language=nl}} * {{cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |title=History of United States Naval Operations in World War II: The Battle of the Atlantic, September 1939 – May 1943 |url=https://books.google.com/books?id=nwvs7TDDXyoC |publisher=University of Illinois Press |year=2001 |isbn=978-0-252-06963-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Oostindie |first1=G. |last2=Klinkers |first2=I. |title=Het Koninkrijk inde Caraïben: een korte geschiedenis van het Nederlandse dekolonisatiebeleid 1940–2000 |publisher=Amsterdam University Press |year=2001 |isbn=978-90-5356-438-7 |language=nl}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Netherlands Antilles}} {{Commonscat|Netherlands Antilles}} {{wikiatlas|the Netherlands Antilles}} * [https://web.archive.org/web/20101018032207/http://www.gov.an/ Službeni sajt Vlade Nizozemskim Antila] (arhivirano) {{nl simbol}} * [https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ Službena stranica Antillenhuis-a] (arhivirano) {{nl simbol}} * [https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html Nizozemski Antili] na sajtu ''The World Factbook'' [[Centralna obavještajna agencija|Centralne obavještajne agencije]] (arhivirano) {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ Nizozemski Antili] na sajtu Svjetske digitalne biblioteke (arhivirano) {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Nizozemski Antili] iz publikacije ''UCB Libraries GovPubs'' (arhivirano) {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nizozemski Antili|*]] [[Kategorija:Bivše države na Karibima]] [[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]] [[Kategorija:Zavjetrinski Antili]] [[Kategorija:20. vijek na Arubi]] [[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]] [[Kategorija:20. vijek na Curaçau]] [[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]] [[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]] [[Kategorija:Države engleskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]] [[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]] 5c1jrisurmx1b7wujqr27w8viizd3dd Hans Georg Gadamer 0 67020 3923899 3767203 2026-09-03T16:35:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923899 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[File:Hans-Georg Gadamer.jpg|thumb|Hans Georg Gadamer]] '''Hans-Georg Gadamer''' (11. februar 1900 – 13. mart 2002) bio je njemački filozof najviše poznat po svom [[Remek-djelo|magnum opusu]] ''[[Istina i metod]]'' 1960, na njemačkom jeziku ''Wahrheit und Methode''. == Život == Rođen je 1900. u [[Marburg]]u. Studirao je u Breslauu (danas Vroclav u Poljskoj), Marburgu i Minhenu. Predavao je do Drugog svjetskog rata na univerzitetima u Marburgu i Lajpcihu. Poslije rata je, kao jedan od profesora koji se nisu komprovitovali pod nacističkim režimom, bio postavljen na mjesto rektora lajpciškog Univerziteta. Već 1947. prešao je u tadašnju [[Savezna Republika Njemačka|Saveznu Republiku Njemačku]], gdje je najprije predavao u Frankfurtu na Majni, a potom, od 1949. do penzionisanja, nasljedivši katedru [[Karl Jaspers|Karla Jaspersa]], u Hajdelbergu. Jedan je od osnivača časopisa „Filozofski pregled“ (''Philosophische Rundschau'') a uređivao je i druge filozofske časopise. Član je više akademija u Njemačkoj i drugim zemljama. == Glavna djela == * Platonova Dijalektička Etika (1931), * [[Istina i metod]] (1960), * Hegelova dijalektika (1970), * Um u doba nauke (eseji; 1976), * Aktulenost lijepoga (1977), * [[Pohvala teoriji]], filozofski eseji (govori i članci; 1982). == Također pogledajte == * [[Aurelije Augustin]] * [[Wilhelm Dilthey]] * [[Jürgen Habermas]] * [[Martin Heidegger]] * [[Martin Luther]] * [[Frankfurtska škola]] == Vanjski linkovi == * [http://hrcak.srce.hr/file/775 In memoriam u ''Prolegomena''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025175759/http://hrcak.srce.hr/file/775 |date=25. 10. 2015 }} {{Commonscat|Hans-Georg Gadamer}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Gadamer, Hans Georg}} [[Kategorija:Njemački filozofi]] [[Kategorija:Hermeneutika]] [[Kategorija:Rođeni 1900.]] [[Kategorija:Umrli 2002.]] [[Kategorija:Stogodišnjaci]] acccca4u6f6db38mn3misvh2h85n6sr Prokoško jezero 0 71226 3923867 3923862 2026-09-03T12:01:35Z Bosancica by MK 173186 Nekako mi više odgovara bosanskim jeziku, a vratite ne smatrate tako 3923867 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezero | ime = Prokoško jezero | slika = Prokosko jezero.jpg | lokacija = [[Vranica]] | koordinate = {{coord|43.9576|N|17.7547|E|display=inline,title}} | površina = 0,048 | zapremina = | dubina = 13 | nadmorska_visina= 1670 | širina = 0,191 | dužina = 0,426 | vrsta = prirodno | pritoke = | otječe = | države = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} }} {{Infokutija zaštićeno područje | naziv = Prokoško jezero | alt_naziv = | kategorija_za_IUCN = III | slika = Tikva Prokosko jezero-07-2018-Vranica.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = Pogled sa [[Vranica|Vranice]] | karta = | karta_alt = | opis_karte = | veličina_karte = | reljef = | oznaka = | pozicija_oznake = | marker = | veličina_markera = | koordinate = | koord_ref = | lokacija = Fojnica (99,2%), Gornji Vakuf-Uskoplje (0,8%.) | najbliži_grad = [[Fojnica]] | površina = 2225 ha | oznaka = | ovlašteno = | napravljeno = | osnovano = 2005<ref name="wdpa">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/country/BIH |title= Zaštićena područja u BiH |work= WDPA- www.protectedplanet.net |access-date= 9. 2. 2021}}</ref><ref name="Prokoško">{{Cite web |url= http://e-prirodafbih.ba/media/protected_sites/pravni_dokumenti/zasticena_podrucja/SP_ProkoskoJezero_SN-SBK-12_05_Zakon_ch4yhwQ.pdf |title= Odluka o proglašenju Prokoškog jezera spomenikom prirode |work= Službene novine Srednjebosanskog kantona, broj 12, 29.12.2005. |access-date= 9. 10. 2021 |archive-date= 22. 10. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211022221511/http://e-prirodafbih.ba/media/protected_sites/pravni_dokumenti/zasticena_podrucja/SP_ProkoskoJezero_SN-SBK-12_05_Zakon_ch4yhwQ.pdf |url-status= dead }}</ref> | određeno = | br_posjetioca = | posjetioci_god = | posjetioci_ref = | upravljačko_tijelo = | upravnik = | operater = | vlasnik = | svjetska_baština = | veb-sajt = | url = | dijete = | ugrađeno = | ugrađeno1 = | ugrađeno2 = }} '''Prokoško jezero''' se nalazi na planini [[Vranica|Vranici]], [[Bosna i Hercegovina]] i koluvijalnog je porijekla i leži na magmatskim stijenama-riolitima. Nalazi se na 1670 metara [[nadmorska visina|nadmorske visine]]. Od [[Fojnica|Fojnice]] je udaljeno 22&nbsp;km. Asfaltni put vodi do sela Tocila, a zatim makadamski uz rječicu Jezernicu, Vlaški ravni i Hrid. [[Datoteka:Prokoško jezero, planina Vranica.jpg|lijevo|mini|267x267piksel|Šetnica na Prokoškom jezeru]] ​Jezerski ekosistem predstavlja izuzetno važno stanište za specifičnu floru i faunu visokoplaninskih područja. Najveća prirodna specifičnost jezera jeste bosanski alpski triton (Ichthyosaura alpestris reiseri), rijetka i zaštićena podvrsta gorskog vodenjaka. Ova vrsta odlikuje se neotenijom, odnosno sposobnošću da zadrži osobine ličinke i u odraslom dobu. Pored vodozemaca, okolna vegetacija obuhvata bogat pojas endemskih i ljekovitih planinskih biljaka, poput borovnice i raznih vrsta alpina.Vodom se puni iz podjezerskih i okolnih izvora na padinama Debelog brda, topljenjem snijega do kasno u proljeće i kišom u ostatku godine. Iznad samog jezera je najviši vrh Vranice - Nadkrstac, koji doseže 2112 m nadmorske visine. Jezerska kotlina je posljedica dominantnog ticaja tektonskih, fluvijalnih, kraških, gravitacionih i nivacionih procesa. Ima oblik kraške [[Vrtača|vrtače]] sa zakonomjernim stupnjevitim smanjenjem površina izmeđi izobata, slično kraškim vrtačama, od površine jezera do najveće dubine od 13 m. U jezeru je još uvijek ostao endemični primjerak [[Vodozemci|vodozemca]] - [[Bosanski alpski triton|Raizerov triton]] (''Triturus alpestris reiseri'') koji u Bosni i Hercegovini obitava na većem broju lokaliteta. Osim tritona, u jezeru i oko njega moguće je pronaći i brojne druge biljne i životinjske vrste. Jezero je poribljeno kalifornijskom pastrmkom, što se pokazalo greškom, jer je ta vrsta ribe poznati predator i uništava tritona. Oko jezera su brojne pastirske kolibe, pravljene od drveta, grupisane u katune (pastirska naselja). Mnogi mještani koliba koje okružuju jezero dolaze u proljetnim i ljetnim mjesecima ovdje čuvati stoku, brati plodove poput [[borovnica]] ili [[malina]] i raditi sir. Poneki i izdaju svoje kolibe turistima.<ref>[https://www.dinarskogorje.com/b51-grupa-vranice.html Vranica - DINARSKO GORJE]</ref> Sistematska naučna istraživanja Prokoškog jezera započela su krajem 19. stoljeća. Poznati ornitolog Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Othmar Reiser, prvi je 1891. godine skrenuo pažnju naučne javnosti na jedinstveni biološki diverzitet ovog lokaliteta, dok je njemački herpetolog Franz Werner 1902. godine opisao specifičnog podzemno-vodenog vodozemca po kojem je jezero postalo poznato. Geomorfološki gledano, jezerski basen obuhvata površinu od oko 48.000 m², s dužinom od 426 metara i prosječnom širinom od oko 113 metara. Iako maksimalna dubina u pojedinim dijelovima dostiže i do 13 metara, tokom sušnih ljetnih mjeseci nivo vode znatno opada, što direktno utiče na stabilnost jezerskog ekosistema. ​U drugoj polovini 20. stoljeća i početkom 21. stoljeća, prirodni balans jezera narušen je nekontrolisanim ljudskim uticajem. Ključni ekološki problem nastao je nerazmišljenim ubacivanjem neautohtonih ribljih vrsta, poput kalifornijske pastrmke, koja je postala direktni predator endemskog alpskog tritona i time dovela ovu rijetku podvrstu na rub izumiranja. Dodatni pritisak predstavlja i intenzivna izgradnja vikend-objekata bez adekvatnog rješavanja otpadnih voda. Kako bi se spriječila dalja degradacija, područje od 2.225 hektara obuhvaćeno je Odlukom o proglašenju Spomenika prirode, čime su definisane tri zaštitne zone s ciljem sanacije jezerske vode, kontrole turizma i obnove autohtone faune == Zaštićeno područje - Spomenik prirode == Zajedno sa okolinom, jezero je 1984 proglašeno regionalnim parkom prirode, te postalo zona stroge zaštite. U 2005. godini područje je uključeno u III kategoriju zaštićenih područja (spomenik prirode), prema kriterijima [[Međunarodna unija za očuvanje prirode i prirodnih resursa|IUCN]]–a, kao i po kategorizaciji [[Bosanskohercegovačka zaštićena područja prirode|zaštićenih područja]] utvrđenih Zakonom o zaštiti prirode [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>[http://e-prirodafbih.ba/bs/protectedsites/details/4/spomenik-prirode-prokosko-jezero/ Zaštićena područja FBiH - Spomenik prirode Prokoško jezero - e-prirodafbih.ba]{{Mrtav link}}</ref> Zbog mnogobrojnih vikendica izgrađenih od 1960. narušen je pejzaž [[jezero|jezera]]. Vještačkim zahvatom na koritu otoke jezera, izdignut je nivo jezera, što može izazvati negativne posljedice za njegov daljnji razvoj.<ref>[http://www.geoubih.ba/Izdanja/Actavol2br4/Clanak-Spahi%C4%87%20i%20dr.%20Proko%C5%A1ko%20jezero.pdf Muriz Spahić, Emir Temimović, Haris Jahić - SPOMENIK PRIRODE PROKOŠKO JEZERO]</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Prokoško Lake}} {{Hidrografija BiH}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Spomenici prirode u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fojnica]] [[Kategorija:Zaštićena područja osnovana 2005.]] anmtmpoidyy44sdeljvtm3z3uuw1ivb 3923870 3923867 2026-09-03T12:14:24Z Bosancica by MK 173186 Dvije infokutije (treba ispraviti), a tekst treba dodatno pregledati 3923870 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezero | ime = Prokoško jezero | slika = Prokosko jezero.jpg | lokacija = [[Vranica]] | koordinate = {{coord|43.9576|N|17.7547|E|display=inline,title}} | površina = 0,048 | zapremina = | dubina = 13 | nadmorska_visina= 1670 | širina = 0,191 | dužina = 0,426 | vrsta = prirodno | pritoke = | otječe = | države = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} }} {{Infokutija zaštićeno područje | naziv = Prokoško jezero | alt_naziv = | kategorija_za_IUCN = III | slika = Tikva Prokosko jezero-07-2018-Vranica.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = Pogled sa [[Vranica|Vranice]] | karta = | karta_alt = | opis_karte = | veličina_karte = | reljef = | oznaka = | pozicija_oznake = | marker = | veličina_markera = | koordinate = | koord_ref = | lokacija = Fojnica (99,2%), Gornji Vakuf-Uskoplje (0,8%.) | najbliži_grad = [[Fojnica]] | površina = 2225 ha | oznaka = | ovlašteno = | napravljeno = | osnovano = 2005<ref name="wdpa">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/country/BIH |title= Zaštićena područja u BiH |work= WDPA- www.protectedplanet.net |access-date= 9. 2. 2021}}</ref><ref name="Prokoško">{{Cite web |url= http://e-prirodafbih.ba/media/protected_sites/pravni_dokumenti/zasticena_podrucja/SP_ProkoskoJezero_SN-SBK-12_05_Zakon_ch4yhwQ.pdf |title= Odluka o proglašenju Prokoškog jezera spomenikom prirode |work= Službene novine Srednjebosanskog kantona, broj 12, 29.12.2005. |access-date= 9. 10. 2021 |archive-date= 22. 10. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211022221511/http://e-prirodafbih.ba/media/protected_sites/pravni_dokumenti/zasticena_podrucja/SP_ProkoskoJezero_SN-SBK-12_05_Zakon_ch4yhwQ.pdf |url-status= dead }}</ref> | određeno = | br_posjetioca = | posjetioci_god = | posjetioci_ref = | upravljačko_tijelo = | upravnik = | operater = | vlasnik = | svjetska_baština = | veb-sajt = | url = | dijete = | ugrađeno = | ugrađeno1 = | ugrađeno2 = }} '''Prokoško jezero''' se nalazi na planini [[Vranica|Vranici]], [[Bosna i Hercegovina]] i koluvijalnog je porijekla i leži na magmatskim stijenama-riolitima. Nalazi se na 1670 metara [[nadmorska visina|nadmorske visine]]. Od [[Fojnica|Fojnice]] je udaljeno 22&nbsp;km. Asfaltni put vodi do sela Tocila, a zatim makadamski uz rječicu Jezernicu, Vlaški ravni i Hrid. [[Datoteka:Prokoško jezero, planina Vranica.jpg|lijevo|mini|267x267piksel|Šetnica na Prokoškom jezeru]] ​Jezerski [[ekosistem]] predstavlja izuzetno važno stanište za specifičnu [[flora|floru]] i [[fauna|faunu]] visokoplaninskih područja. Najveća prirodna specifičnost jezera jeste bosanski alpski triton (''Ichthyosaura alpestris reiseri''), rijetka i zaštićena podvrsta gorskog vodenjaka. Ova vrsta odlikuje se neotenijom, odnosno sposobnošću da zadrži osobine [[Larva|ličinke]] i u odraslom dobu. Pored [[Vodozemci|vodozemaca]], okolna vegetacija obuhvata bogat pojas endemskih i ljekovitih planinskih biljaka, poput [[Borovnica|borovnice]] i raznih vrsta alpina. Vodom se puni iz podjezerskih i okolnih izvora na padinama Debelog brda, topljenjem snijega do kasno u proljeće i kišom u ostatku godine. Iznad samog jezera je najviši vrh Vranice – Nadkrstac, koji doseže 2112 m nadmorske visine. Jezerska kotlina je posljedica dominantnog uticaja tektonskih, fluvijalnih, kraških, gravitacionih i nivacionih procesa. Ima oblik kraške [[Vrtača|vrtače]] sa pravilnim stepenastim smanjenjem površina izmeđi izobata, slično kraškim [[vrtača]]ma, od površine jezera do najveće dubine od 13 m. U jezeru je još uvijek ostao endemični primjerak [[Vodozemci|vodozemca]] – [[Bosanski alpski triton|Raizerov triton]] (''Triturus alpestris reiseri'') koji u Bosni i Hercegovini obitava na većem broju lokaliteta. Osim tritona, u jezeru i oko njega moguće je pronaći i brojne druge biljne i životinjske vrste. Jezero je poribljeno kalifornijskom pastrmkom, što se pokazalo greškom, jer je ta vrsta ribe poznati predator i uništava tritona. Oko jezera su brojne pastirske kolibe, pravljene od drveta, grupisane u katune (pastirska naselja). Mnogi mještani koliba koje okružuju jezero dolaze u proljetnim i ljetnim mjesecima ovdje čuvati stoku, brati plodove poput [[borovnica]] ili [[malina]] i raditi sir. Poneki i izdaju svoje kolibe turistima.<ref>[https://www.dinarskogorje.com/b51-grupa-vranice.html Vranica - DINARSKO GORJE]</ref> Sistematska naučna istraživanja Prokoškog jezera započela su krajem 19. stoljeća. Poznati ornitolog Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Othmar Reiser, prvi je 1891. godine skrenuo pažnju naučne javnosti na jedinstveni biološki diverzitet ovog lokaliteta, dok je njemački herpetolog Franz Werner 1902. godine opisao specifičnog podzemno-vodenog vodozemca po kojem je jezero postalo poznato. Geomorfološki gledano, jezerski basen obuhvata površinu od oko 48.000 m², s dužinom od 426 metara i prosječnom širinom od oko 113 metara. Iako maksimalna dubina u pojedinim dijelovima dostiže i do 13 metara, tokom sušnih ljetnih mjeseci nivo vode znatno opada, što direktno utiče na stabilnost jezerskog ekosistema. ​U drugoj polovini 20. stoljeća i početkom 21. stoljeća, prirodni balans jezera narušen je nekontrolisanim ljudskim uticajem. Ključni ekološki problem nastao je nerazmišljenim ubacivanjem neautohtonih ribljih vrsta, poput kalifornijske pastrmke, koja je postala direktni predator endemskog alpskog tritona i time dovela ovu rijetku podvrstu na rub izumiranja. Dodatni pritisak predstavlja i intenzivna izgradnja vikend-objekata bez adekvatnog rješavanja otpadnih voda. Kako bi se spriječila dalja degradacija, područje od 2.225 hektara obuhvaćeno je Odlukom o proglašenju Spomenika prirode, čime su definisane tri zaštitne zone s ciljem sanacije jezerske vode, kontrole turizma i obnove autohtone faune == Zaštićeno područje - Spomenik prirode == Zajedno sa okolinom, jezero je 1984 proglašeno regionalnim parkom prirode, te postalo zona stroge zaštite. U 2005. godini područje je uključeno u III kategoriju zaštićenih područja (spomenik prirode), prema kriterijima [[Međunarodna unija za očuvanje prirode i prirodnih resursa|IUCN]]–a, kao i po kategorizaciji [[Bosanskohercegovačka zaštićena područja prirode|zaštićenih područja]] utvrđenih Zakonom o zaštiti prirode [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>[http://e-prirodafbih.ba/bs/protectedsites/details/4/spomenik-prirode-prokosko-jezero/ Zaštićena područja FBiH - Spomenik prirode Prokoško jezero - e-prirodafbih.ba]{{Mrtav link}}</ref> Zbog mnogobrojnih vikendica izgrađenih od 1960. narušen je pejzaž [[jezero|jezera]]. Vještačkim zahvatom na koritu otoke jezera, izdignut je nivo jezera, što može izazvati negativne posljedice za njegov daljnji razvoj.<ref>[http://www.geoubih.ba/Izdanja/Actavol2br4/Clanak-Spahi%C4%87%20i%20dr.%20Proko%C5%A1ko%20jezero.pdf Muriz Spahić, Emir Temimović, Haris Jahić - SPOMENIK PRIRODE PROKOŠKO JEZERO]</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Prokoško Lake}} {{Hidrografija BiH}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Spomenici prirode u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fojnica]] [[Kategorija:Zaštićena područja osnovana 2005.]] qlaqdjbsihimcsgo4bh2pldtzytzwdw Lockheed SR-71 0 77680 3923985 3852214 2026-09-04T09:27:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923985 wikitext text/x-wiki {{Infokutija avion |naziv = Lockheed SR-71 |model = SR-71 Blackbird |proizvođač = Lockheed |slika = Datoteka:Lockheed SR-71 Blackbird.jpg |opis slike = SR-71 u letu iznad planinskog masiva Sierra Nevada (California/USA), vidljiva je druga malo uzvišena kabina za instruktora ovog školskog tipa |designer = |prvi let = 22. decembar 1964.<ref name="Harv|Jackson|str. 314">{{Harv|Jackson|str. 314}}</ref> |prvi komercijalni let = |prekinut = |status = |glavni korisnik = [[SAD]] |više korisnika = |produced = |broj napravljeni = 50 |cijena = |varijante = A-12, A-12B, M-21/D-21, YF-12A, F-12B, YF-12C, SR-71A-C }} '''Lockheed SR-71 Blackbird''' (bs. [[Kos (ptica)|kos]]) je jedan od izviđačkih [[avion]]a genijalca Clarencea "Kelly"-a Johnsona. Njegovi projekti A-12 i YF-12 su direktni prethodnici ''kosa''. Napravljen za potrebe SAC (''Strategic Air Command'') [[USAF]]-a (Američkih zračnih snaga), dvosjedna SR-71 je u najvećoj mjeri pravljena od [[titanij]]a da bi se pri maksimalnoj brzini i pri tome nastajućim temperaturama, doslovno, onemogućilo raspadanje aviona. Pri brzini od [[Mach]] 3, temperature na vanjskim dijelovima krila dostižu 3000&nbsp;°C. Pošto aeorodinamički otpor sa brzinom raste, konstruktori ovog aviona su se odlučili za trup, koji je pljosnat i tako daje malo površine za otpor. Prvi [[prototip]] SR-71 je počeo sa svojom upotrebom u januaru [[1966]], u 4200 ''Strategic Reconnaissance Wing'' u Beale (California). Uzima se, jer nema tačnih izvora, da je od ovog tipa napravljeno između 32 i 50 aviona. Poznato je da su dva aviona ovog tipa preuređena u SR-71B (za potrebe školovanja na ovom tipu) i jedan u SR-71C. [[1988]] je korišteno još 6 aviona ovog tipa a [[1989]] su izbačeni iz upotrebe. Nasljednik ovog tipa pod nazivom ''Aurora'' se nalazi kao projekt na papiru. ==Razvoj== Radovi su počeli 1959. u odjeljenju Lockheeda "Skunk Works" kod Burbanka. Prvi uspješan let obavljen je 22. decembra 1964. Tokom testova dostignuta je brzina od 3219&nbsp;km/h uz operativnu visinu od 21.500 m. 4200-ta eskadrila u Bealu (Kalifornija) dobila je kao prva primjerak aviona za obuku.<ref name="Harv|Jackson|str. 314">{{Harv|Jackson|str. 314}}</ref> Tokom potrage [[D.B. Cooper]]a, otmičara [[Otmica leta 305 Northwest Orient Airlinesa|leta 305]] [[Northwest Orient Airlines]]a, SR-71 je 1971. fotografisao šumsko područje gdje je iskočio s padobranom.{{Efn|Slučaj otmice leta 305 Northwest Orient Airlinesa, poznatiji pod imenom slučaj "D.B. Cooper", je i danas (2016.) nerazjašnjen. Putnik koji se je predstavio kao D.B.Cooper kidnapovao je avion tražeći novac uz prijetnju da će aktivirati ekplozivnu napravu. Kad je dobio novac (200.000 dolara) nakon slijetanja u Seattlu, pustio je putnike i jedan dio posade. Tražio je da avion leti za Mexico Citty, nakon što ga je personal aerodroma uvjerio da ni sa punim rezervoarima tamo ne b mogli stići, pristaje da avion leti dalje do Renoa u Nevadi. Očigledno je poznavao procedure vazduhoplovstva jer je dao precizne instrukcije: 10.000 stopa (3000 metara) visina sa izvučenom točkovima, 15 stepeni nagib krila za sletanje itd. Tokom leta će posada primijetiti da je iskočio s padobranom prije sletanja u Nevadu. Opsežna potraga za njim u šumama bila je bezuspješna. Preko 900 osumnjičenih je ispitano a više osoba se kasnije se lažno predstavljalo D.B. Cooper. Nije isključena ni mogućnost da je poginuo nakon skoka s padobranom a da su njegove ostatke raznijele šumske zvijeri.<ref>{{cite web |url=https://www.stern.de/panorama/stern-crime/fall-db-cooper--wie-ein-irrwitziger-flugzeugentfuehrer-das-fbi-zum-narren-hielt-7236860.html|last1=Volland |first1=Bernd |title=Wie ein irrwitziger Flugzeugentführer das FBI zum Narren hielt |website=Stern Online |publisher=Stern GmbH |access-date=20. 4. 2019 |language=de |date=18. 12. 2016}}</ref>}} Prva vojna upotreba počela je aprila 1986 tokom rata u Vijetnamu, koja su obavljana tri puta sedmično. Nadgledani su položaji sovjetske vojske na [[Arktik]]<nowiki/>u i [[Sredozemno more|Sredozemnom moru]]. 15 i 16 aprila 1986. SR-71 nadletao je [[Libija|Libiju]] nakon napada sa F-111.<ref name="Harv|Jackson|str. 315">{{Harv|Jackson|str. 315}}</ref> ==Dizajn== U programu "Archangel" kod Skunk Worksa (odjeljenje Lockeeda za tajne projekte) počeo je razvoj 1957. [[CIA]] će 11. februara 1960. naručiti nekoliko primjeraka s budžetom od 96 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]].SR-71 ima 90% manji [[radar]]ski odraz, isti crni materijal koristi se kod nevidljivih aviona [[Northrop Grumman B-2|B-2]] i [[Lockheed F-117|F-117]].<ref name="N-24" /> == Gubici == Jedan SR-71 se raspao prilikom probnog leta 25. januara 1966. Letjelica je usljed jakog ubrzanja kod brzine od 3,18 [[mah]]<nowiki/>a počela nekontrolisano rotirati. Pilot Bill Weaver spasio se je, pomoću [[Katapult (avion)|katapult]]<nowiki/>a, dok je njegov kolega tehničar Jim Zwajer nastradao.<ref name="N-24" /><ref>{{Cite news|url=https://www.focus.de/panorama/welt/flugzeug-zerfiel-pilot-erzaehlt-so-ueberlebte-ich-einen-blackbird-absturz-in-23-000-metern-hoehe_id_4553401.html|title=Pilot erzählt: So überlebte ich einen Blackbird-Absturz aus 24.000 Metern Höhe|last=|first=|date=18. 3. 2015|work=Focus Online|language=de|quote=Sein Kompagnon, der Techniker Jim Zwayer, überlebte den Unfall nicht|access-date=2. 10. 2018|via=}}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka:Boeing KC-135Q refueling SR-71.JPEG|Dopunjavanje iz Boinga tokom leta Datoteka:SR-71 flight instruments.triddle.jpg|Kopkpit SR-71 Datoteka:SR71BlackBird1.JPG|SR-71 u Steven F. Udvar-Hazy Center Datoteka:Sr71 at national space museum.jpg|SR-71 Blackbird u Steven F. Udvar-Hazy Center Datoteka:sr-71.jpg|"Crna ptica" u muzeju u Nebrasci Datoteka:Pima-SR71.jpg|SR-71 i D-21B u muzeju ''"Pima Air & Space Museum"'' </gallery> ==Poznati piloti<ref name="N-24" />== *Patrick J. Halloran *Jim Shelton *Mori Rosenberg *Bill Weaver (katapultom se spasio 25. januara 1966.) *Jim Zwayer (nastradao 25. januara 1966. tokom probnog leta) == Tehnički podaci (SR-71A) == {| class="wikitable" |- ! Podaci ! Jedinice |- | Godina produkcije || 1960-1978 |- | Firma || [[Lockheed]] |- | Raspon krila || 16,94 m<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Dužina || 32,74 m<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Visina || 5,64 m<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | površina krila || 167,22 m<sup>2</sup> |- | Težina (prazan) || 27.216&nbsp;kg |- | Mogući tovar || |- | Težina (maksimalna pri startu) || 78.017&nbsp;kg<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Putnici || - |- | Posada || 2<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Brzina || 3220&nbsp;km/h<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Visina leta || 24.385 m<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Dužina leta || 4.800&nbsp;km<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Pogon || 2x Pratt & Whitney JT11D-20B<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |- | Snaga || 2x 14.750&nbsp;kg potiska<ref name="Harv|Jackson|str. 315"/> |} ==Zanimljivosti== *Originalni naziv glasio RS-71 je, predsjednik [[Lyndon B. Johnson]] je u jednom saopštenju zamijenio "RS" sa "SR" i od tada zvanično se koristi ovaj naziv.<ref name="Harv|Jackson|str. 314">{{Harv|Jackson|str. 314}}</ref> *Iako je SR71 predviđen za izviđanje Socijalističkog saveza sovjetskih republika ([[SSSR]]) nikada nije, prema navodima dokumentarnog filma "SR-71 Blackbird - Der schnellste Jet der Welt", zvanično nadletao taj zračni prostor.<ref name="N-24">{{cite news|title=SR-71 Blackbird - Der schnellste Jet der Welt|url=https://www.welt.de/mediathek/dokumentation/technik-und-wissen/sendung155731087/SR-71-Blackbird-Der-schnellste-Jet-der-Welt.html|access-date=2. 10. 2018|agency=[[N-24]]|publisher=Arrow Media and Smithsonian Networks LLC|date=2015|language=de}}</ref> *Budući da je proizvodnja aviona zahtijevala metal [[titanij]], isti je upravo nabavljen krijumčarenjem iz SSSR-a.<ref name="N-24"/> *U filmu [[X-Men (2000)|X-Men]] SR-71 je služio kao uzor aviona X-Jet.<ref>{{cite web |title=How the X-Men’s X-Jet Blackbird Compares to the Original SR-71 |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/news/features/2017/how-the-x-men-blackbird-compares-to-the-original-sr-71.html |publisher=[[Lockheed Martin]] |access-date=2. 10. 2018 |language=en |quote=Featured prominently in both comic books and on the big screen, the X-Men’s official mode of transportation is heavily inspired by our SR-71 Blackbird |archive-date=25. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625133254/https://www.lockheedmartin.com/en-us/news/features/2017/how-the-x-men-blackbird-compares-to-the-original-sr-71.html |url-status=dead }}</ref> ==Adaptacija== ===Film=== * ''[[Black Thunder (1998)|Black Thunder]]'' ([[Rick Jacobson]], 1998)<ref>{{cite web|title=Black Thunder|url=https://www.imdb.com/title/tt0118732/?ref_=tttr_tr_tt|website=[[IMDb]]|access-date=2. 10. 2018|language=en}}</ref> ==Literatura== *{{cite book|last1=Jackson|first1=Robert|authorlink1=Robert Jackson|title=Flugzeuge: Die internationale Enzyklopädie|date=2006|publisher=Motorbuch Verlag|language=de|isbn=978-3613026674|ref=harv}} == Napomene == {{Notelist}} ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Lockheed SR-71 Blackbird}} * [http://www.blackbirds.net/sr71/index.html Stranica o SR-71] {{Avioni Lockheed Martin}} [[Kategorija:Lovački avioni]] [[Kategorija:Lockheed Martin]] 1ur5qzrrz6qqkatoki8jwnqc424ex90 Krvavica 0 80441 3923975 3852314 2026-09-04T06:42:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923975 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Boudin3.jpg|mini|desno|250px|Krvavica prije kuhanja]] {{Drugo_značenje|Krvavica (višeznačnica)}} '''Krvavica''' je naziv za kuhanu [[kobasica|kobasicu]] napravljenu od [[krv]]i, iznutrica i ostalih dodataka. Krvavica prema propisima smije da sadrži do 20% krvi, [[iznutrice]], [[svinjetina|svinjsko]] i [[govedina|goveđe meso]], [[masno tkivo]], [[čvarci|čvarke]] do 10%, kožice do 15%, [[bujon]], te do 20% [[hljeb]]a, [[ječam|ječmene]] kaše, [[proso|prosa]], [[heljda|heljde]] ili [[kukuruz]]nog brašna, te do 2% obranog [[mlijeko u prahu|mlijeka u prahu]] ili [[Na-kazeinat]]a ili drugog emulgatora. Nadjev se puni u svinjska [[tanko crijevo|tanka]] ili [[debela crijeva]], odnosno umjetne ovitke. Uz mogućnost iskorištenja inače manje vrijednih dijelova zaklanih životinja, moguće je upotrijebiti i različite dodatke ovisno o navikama potrošača.<ref>{{Cite web |url=http://hrcak.srce.hr/file/34820 |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 9. 2008 |archive-date=28. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928174913/http://hrcak.srce.hr/file/34820 |url-status=dead }}</ref> Krvavice su kobasice koje se prave širom svijeta i nose različite nazive u zavisnosti od mjesta proizvodnje. Neki od naziva za ovu kobasicu su slijedeći: ''blodpølse'' ([[Norveška]] i [[Danska]]), ''boudin noir'' ([[Francuska]]), ''tongeworst'' ([[Holandija]]), ''zwarte pens'' ili ''beuling'' ([[Belgija]]), ''blóðmör'' ([[Island]]), ''morcela'' i ''chouriço de sangue'' ([[Portugal]]), ''morcilla'' ([[Španija]] i [[Južna Amerika]]), ''krvavica'' ([[Bosna i Hercegovina]], [[Bugarska]], [[Hrvatska]], [[Srbija]], [[Slovenija]]), ''sângerete'' ([[Rumunija]]), ''prieta'' ([[Čile]]), ''rellena'' ili ''moronga'' ([[Meksiko]]), ''dồi'' ([[Vijetnam]]), ''ragati'' ([[Nepal]]), ''kaszanka'' ([[Poljska]]), i dr. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons|Category:Black pudding|Krvavica}} {{stub-hrana}} [[Kategorija:Mesne prerađevine]] [[Kategorija:Tradicionalna austrijska hrana]] k8dio29voysca6ij8d8txfvdx7tfk8v Legija 0 87594 3923981 3877247 2026-09-04T08:24:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923981 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} '''Rimska legija''' (od [[latinski jezik|lat.]] ''legio'', prema glagolu ''legere'', "držati se skupa") bila je osnovna jedinica rimske kopnene vojske. ''[[Legionar]]'' je bio vojnik - pripadnik legije.<ref>Čišić A. (1974): Vojna enciklopedija. Redakcija vojne enciklopedije, Beograd.</ref> Savremeni ekvivalent legije kao vojne jedinice po veličini, odnosnu broju pripadnika, bi otprilike bila jedna ''brigada''. Jedna legija se obično teritorijalno vezivala za jednu rimsku provinciju u kojoj se brinula za njenu bezbjednost i vojnu odbranu, no značajan je broj i primjera mobilnosti legija što je bilo naročito izraženo tokom rimskih vojnih kampanja i [[rat]]ova. Tako je npr. legija pod nazivom [[Legio VI Ferrata]] pratila [[Cezar]]a (100-44. godine p. n. e.) od Galije, preko Hispanije i [[Balkan]]a do [[Egipat|Egipta]], a nakon njegovog ubistva služila je i u područjima koja danas nose ime [[Mala Azija]] i [[Bliski istok]]. Rimska vojska je brojala oko 60 legija u vremenu uspona i oko 18 legija u vrijeme kriza. S prelaskom [[Rimska Republika|Rimske Republike]] u [[Rimsko Carstvo|Rimsku Imperiju]], rimska vojska je profesionalizovana a struktura legije je pretrpjela velike promjene. Zbog velikog vojnog uspjeha koje su postigle [[Rimska Republika]] i kasnije, [[Rimsko Carstvo|Rimska Imperija]], legija je dugo vremena bila smatrana kao uzor vojne efikasnosti i sposobnosti. Veličina jedne legije varirala je tokom [[historija|historije]] [[Antički Rim|antičkog Rima]] od 4.200 legionara (30 [[manipola]] od po 120) i 300 konjanika ([[equites]]) vremenu Republike do 5.200 vojnika plus pomoćne trupe u imperijalnom dobu (10 [[kohorta|kohorti]], od toga njih 9 po 480 legionara dok je ''prva kohorta'' brojala gotovo dvostruko više - 800 legionara). Smatra se da je Rim ukupno formirao nekoliko stotina legija a do danas je identifikano njih oko 50, sa njihovim nazivima, datumima formiranja i raspuštanja, simbolima, bitkama u kojima su učestvovale i područjima gdje su bile raspoređene. [[Datoteka:Legione romana parata.JPG|mini|350px|Rekonstrukcija: Legija na paradi]] [[Datoteka:Roman Infantry 1.jpg|mini|350px|Savremena rekonstrukcija izgleda rimskih vojnika. Mogu se uočiti šljem sa štitnicima za obraze i oklop od pokretljivih segmenata.]] == Prva epoha (VIII-VI stoljeće p. n. e.) == U početku su sastav legija činili isključivo neoženjeni građani Rima stari od 17 do 46 godina koji su mogli priuštiti troškove naoružavanja. Legije su se formirale s početkom godišnjih vojnih kampanja i u sastavu su imale oko 3.000 pješaka i 300 konjanika<ref>[[Polibije]], [[Historije]], VI, 20, 8-9</ref>. koji su bili podijeljeni u grupe od po 1000 pješaka i 100 konjanika. Pojedinačne formacije pješaka i konjanika imale su svoje [[komandir]]e; ''[[tribunus militum]]'' za pješake i ''tribuni celerum'' za konjanike. ''Basileus'' ([[kralj]] na [[grčki jezik|grčkom jeziku]]) je bio [[komandant]] legije i između ostalog, odgovoran za njeno raspuštanje nakon vojne kampanje u datoj godini. Legije su se tada borile uglavnom u zbijenoj formaciji [[falanga|falange]]<ref>[[Livije]], [[Ab Urbe Condita]], VIII, 8, 3.</ref>. Ovakva je formacija bila uspješna na ravnom terenu ali ne i na brdovito-planinskom, pa je zbog toga [[rimska vojska]] trpjela poraze u borbama protiv [[Samniti|Samnita]]<ref>Cornell (1995) 354</ref> na terenu današnje centralne [[Italija|Italije]]). Značajne taktičko-formacijske promjene su morale biti primijenjene kako bi legija bila vojno efikasna i na takvim terenima. Rim je brzo uviđao svoje slabosti i žurno nalazio rješenja ne ustručavajući se ni od preuzimanja taktike, modela i inovacija svojih protivnnika. == Reforma Servija Tulija (polovina VI stoljeća p. n. e.) == U doba [[monarhija|monarhije]], pod [[Servius Tulius|Servijem Tulijom]] kao šestim kraljem Rima, sprovedena je reforma kojom je stanovništvo na osnovu popisa podijeljeno u 5 klasa prema prihodima koji su ostvarivali i prema tome, sposobnosti vojnog opremanja: # prva klasa, ''classici'' s godišnjim prihodima od više od 100.000 [[Rimski novac|sesteraca]]; 80 [[centurija]] pješaka, od toga: 40 centurija muškaraca starosti od 45 godina i više iz čijih redova se bira gradska policija i 40 centurija muškaraca starosti 17-45 godina, budućih vojnika. # druga klasa, 20 centurija, s prihodima između 100.000 i 75.000 asa (10 centurija starijih muškaraca i deset mlađih); # treća klasa, 20 centurija lake pješadije s prihodima između 75.000 i 50.000 sesteraca (10 centurija starijih muškaraca i deset mlađih); # četvrta klasa, još 20 centurija lake pješadije s prihodima između 50.000 i 25.000 sesteraca (10 centurija starijih muškaraca i deset mlađih); # peta klasa, 30 centurija čiji su pripadnici imali prihode od samo 11.000-25.000 sesteraca (zanatlije, od toga 3 centurije stolara); # šesta klasa, ''proletarii'', bez prihoda, jedna centurija. Osim pješadijskih centurija, klasa konjanika-vitezova (s prihodima od najmanje 400.000) obezbjeđivala je 18 centurija konjanika dok su ''proleteri'' davali 5 centurija tehničko-intendantskih službi. == Period poslije pobjede nad Samnitima (IV-III stoljeće p. n. e.) == [[Datoteka:Phalanx roman manipul.png|mini|desno|400px|Raspored trupa u legiji. Na krilima je konjica.]] U vrijeme Republike, prvobitno su legionari bili razvrstavani po tipu u tri glavne grupe i tri pomoćne. Glavne: * ''[[hastati]]'', * ''[[principes]]'' i * ''[[triarii]]'' Pomoćne: * ''[[rorarii]]'', * ''[[leves]]'' i * ''[[accensi]]'' Kasnije su ''leves'' i ''rorarii'' prerasli u ''[[velites]]''. Svaka legija sastojala se, između ostalog, od 30 [[manipola]]: 10 hastata + 10 principes + 10 triarii, a leves i velites su bili raspoređeni po manipolama. Grupe su se razlikovale prema ratničkom iskustvu njihovih pripadnika i prema ekonomskoj moći. U Rimskoj Republici, barem u početku, svaki vojnik morao je sam nabavljati svoju opremu. U pješadiji su triarii bili najbolje opremljeni a accensi, budući iz pete klase građana, najslabije. ''Leves'' (kasnije prerasli u ''velites''), iz četvrte klase, bili su lagano naoružani lukom i strijelom ili [[koplje|kopljima]] i praćkama. Njihova oprema nije bila kvalitetna i nisu imali gotovo nikakvu zaštitu. Nisu bili organizovani u posebne jedinice već integrisani po manipolama. Ni ''velites'' nisu imali oklop ali su raspolagali donekle boljom opremom; imali su drvene okrugle štitove, promjera oko 90&nbsp;cm<ref>Mommsen, Theodor. The History of Rome, Book III: From the union of Italy to the subjugation of Carthage and the Greek states.</ref>, manja koplja, kratak [[mač]] i bodež. Bili su prepoznatljivi po vučjoj koži koju su nosili na leđima i vučjom glavom na vrhu šljema. Formacije teške pješadije: * U prvoj liniji su bili ''hastati'', najmlađi i najneiskusniji borci. Bili su naoružani Hastati kratkim kopljima za bacanje i teškim kopljem<ref>Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. Little, Brown, and Co.. pp. 172. {{ISBN|0-89341-166-3}}.</ref>. Nosili su lagani oklop (od kože ili sa [[metal (hemija)|metal]]nim pločama na prsima), štit koji je dosezao do pojasa, kratak mač i bodež. * Iza njih su bili ''principes'', obučeni i vješti legionari, teže oklopljeni, sa štitom sličnim hastatima, dva teža koplja i jednim lakim te kratkim mačem i bodežom. Prvobitno su zauzimali prvi borbeni red ali kasnije su to mjesto prepustili mlađim hastatima. * Zadnju, treću liniju, formirali su ''triarii'', veterani koji bili rezervna snaga legije. Oni su bili najvještiji borci, prekaljeni u borbama i služili su kao rezerva. Birani su među najboljima iz prve klase, među veteranima koji su sebi mogli priuštiti najbolji oklop i opremu. Najčešće su nosili oklop od [[bronza|bronze]], imali su dugo koplje, veliki štit, kratki mač i bodež. Njihov šljem je imao duge štitnike za obraze i peruške na vrhu. Pored njih, tu su bili i ''rorarii'' i ''accensi''; ovi prvi su bili mladi i neiskusni vojnici, loše opremljeni, bili su rezerva i popunjavali su eventualne praznine u formacijama nastalim tokom borbi. ''Accensi'' su bili još siromašniji i, ako su učestvovali u borbi, koristili su praćke i kamenje. Ipak, najčešće su služili [[oficir]]ima kao posilni. Zapravo, oni su bili vojno-historijski ostaci nekadašnje četvrte i pete linije kod [[hopliti|hoplita]]. ''Triarii'', ''rorarii'' i ''accensi'' su bili organizovani u 3 manipole od po 180 vojnika. Pomoćne trupe su imale okrugli štit za razliku od prethodno opisanih trupa koje su imale četvrtaste. Imali su drugorazednu ulogu u vojskama starih Rimljana. === Taktika borbe od IV do II stoljeća p. n. e. === [[Datoteka:Roman legionaire with manica 01.jpg|mini|200px|Savremena rekonstrukcija izgleda rimskog legionara. Prikazan je legionar sa štitom, šljemom, kopljem pilum i oklopom ''lorica segmentata''.]] U čvrstoj, željeznoj disciplini i hrabrosti vojnika ležala je prava snaga rimskih legija. U borbi su vojnici bili poredani u tri linije: u prvoj liniji su bili ''hastati'' i oni su morali podnijeti prvi udarac neprijatelja; u drugoj liniji su bili ''principes''; a u trećoj ''triarii'', najiskusniji i najjači veterani koji su ulazili u borbu u kritičnim momentima ili da odbiju napad neprijateljske konjice. [[Equites]], rimska konjica, je bila raspoređena na krilima kako bi mogla zaći iza neprijateljskih redova ili uništiti neprijatelja kad su mu razbijene formacije. Leves i velites su ometali neprijatelja na početku bitke, ispitujući njegovu moć ili da ga primoraju na blisku borbu. Za vrijeme Republike, legije su bile podijeljene ne manipole (parove centurija). Za vrijeme Imperije uvode se ''[[kohorta|kohorte]]'' . ''Velites'' iz prve linije, brzo su se kretali jer nisu imali oklop koji ih je sputavao, izazivali su neprijatelja bacanjem lakih kopalja i sl. a zatim bi se povlačili među redove oklopljenih klasa ili davali podršku konjanicima. ''Hastati'' su zatim popunjavali prostor koji su prethodno držali ''velites''. Imali su koplja koja su bacali na neprijatelja sa udaljenosti od 10 do 30 metara prije upuštanja u borbu prsa u prsa. Ako ''hastati'' ne bi napravili proboj, postupak se ponavljao sa ''principes''<ref>Penrose, Jane. Rome and Her Enemies: An Empire Created and Destroyed by War. Osprey publishing, 33. strana {{ISBN|1-84176-932-0}}.</ref>. Rijetko se dešavalo da i ''triarii'' moraju učestvovati u boju, onda su koristili probojna koplja duga oko 3 metra i nastupali u redovima poput [[falanga|falange]]. Tako je nastala latinska izreka ''Res ad Triarios rediit'', što znači "stvar je povjerena triarijima", jer su stvari postale ozbiljne i igra se zadnjim adutom na raspolaganju. === Konjica i pomoćna pješadija === Konjicu su formirali [[equites]] i pomoćne jedinice [[Italici|Italika]] koji još činili i laku pješadiju i strijelce. Konjica je bila opremljena lagano, s okruglim štitom, dugim mačem i nekim od kopalja. U vrijeme Republike, legije su imale po 4200 legionara, podijeljenih u manipole od po 120-150 ljudi (hastati i principes) i po 60 triarija; konjica je bila podijeljena u ''turmae'' od po 30 konjanika kojima su komandovali ''decurioni''. === Hijerarhija === Svakim je manipolom komandovao [[centurion]] izabran iz svoje jedinice - centurije. Bili su prepoznatljivi po većoj peruški na šljemu i "komandnim štapom". Najvažniji je bio komandant trijaria – ''primus vilus'' i jedan je od rijetkih koji je jahao konja tokom marša. Biran je kao najhrabriji i najvještiji vojnik. Štab je činilo 6 vojnih tribuna; jedan ''[[tribunus militum|tribunus laticlavius]]'' i pet ''[[tribunus militum|tribuni angusticlavi]]'', a glavnokomandujući je bio [[legatus legionis]]. == Legija krajem II stoljeća p. n. e. == [[Datoteka:Roman soldier 175 aC in northern province.jpg|mini|200px|Oprema legionara u sjevernim provincijama oko 175. godine]] [[Gaj Marije]] je sproveo vojnu reformu kojom je profesionalizovao rimsku vojsku i zaveo regrutaciju za sve građane dobrovoljce, kako Rimljane tako i Italike i nije pravio podjelu na klase i prihode. Iako Italici nisu imali posjede, njihovo prisustvo u vojsci Rima omogućilo je postizanje brojčane superiornosti u usporedbi sa skoro svim vojskama tog vremena. Naravno, brojnost nije bila jedina snaga rimske vojske; odlična obuka i neuništiva disciplina izazivali su strah i zavist tadašnjih civilizacija. Gaius Marius je uveo i standardizaciju opreme (država je obezbjeđivala opremu za legionare) i povećao je broj vojnika u legiji na 4800 i uveo podjelu na [[kohorta|kohorte]]. Nakon reforme, ''hastati'', ''principes'' i ''triari'' postali su samo nazivi i ubrzo izčezli iz upotrebe. Sada su svi legionari nosili majicu/košulju ispletenu od željezne žice odnosno željeznih prstenova uvezanih u gustu mrežu, po dva ''[[pilum]]a'' (koplja za proboj neprijateljskih štitova), kratki mač [[gladius]] (dug oko 70&nbsp;cm, oštrog vrha, namijenjen probadanju neprijatelja), ''[[Scutum (rimska vojska)|scutum]]'' (visoki štit koji je pokrivao tijelo od članaka do brade) i tradicionalni bodež - [[pugio]] . Dakle, s reformom su ''velites'', ''hastati'', ''principes'' i ''triarii'' postali zastarjeli<ref>Southern, Pat. The Roman Army: A Social and Institutional History. Oxford university press, 90. strana {{ISBN|0-19-532878-7}}.</ref>. Bitna inovacija bila je podjela legije na 10 kohorti sa po 6 centurija. Ovako je bilo lakše komandovati legijom a jedinice su bile kompaktnije. Legionari su postali profesionalci kojima je država davala potrebnu opremu a uz nju su imali i torbu od kože u kojoj su nosili zalihe hrane za nekoliko dana (što im je davalo određenu autonomiju tokom marša) i alate za izgradnju [[Castra (Rimska utvrda)|logora]], popravke, [[poljoprivreda|poljoprivredu]] (tokom ratova legija je mogla biti izolovana na neprijateljskoj teritoriji te sama obezbijediti hranu) I sl. Osam legionara (koji su činili najmanju jedinicu u rimskoj vojsci, tzv. ''contumbernium'') dijelilo je jedan šator od kože i bio je prevožen na [[mula|muli]]. Iako su ovako imali veću autonomiju, legionari su se kretali sporije zbog opterećenja mnogom opremom. == Imperijalna legija, velika reforma (kraj I stoljeća p. n. e.) == [[Datoteka:Legione romana.jpg|mini|300px|Struktura legije nakon reforme Oktavijana Avugusta]] [[Cezar Augustus|Oktavijan Avgust]] je uveo reformu kojom je promijenio strukturu legije i promijenio ukupan broj vojnika na 5.500, uglavnom pješaka, i po 120 konjanika. Imperijalna legija je bila podijeljena na 10 kohorti sa po 6 centurija. Prva kohorta je brojila 960 legionara (ostalih 9 po 480) i nosila je simbol ''Orao legije'' (aquila - aquilifer). Hijerarhija je ostala ista kao u vrijeme [[Gaj Julije Cezar|Gaja Julija Cezara]]. Sada su pojedinačne kohorte nosile ''Signifer'', ukrašeni štap presvučen u kožu lava i medvjeda, i po tome se raspoznavale. Oficiri su sada imali slijedeće činove: * 59 centuriona, najviši po činu bio je ''Primus Pilus''; * 1 tribun kao komandant konjice na period od 6 mjeseci; * 5 tribuna ''angusticlavii'', iz konjice, svaki komanduje dvjema kohortama; * 1 ''[[praefectus castrorum]]'', upravnik logora; * 1 tribun ''laticlavio'', iz aristokracije rimskog Senata; * 1 [[legatus legionis]] iz reda [[senator]]a i kome je povjerena komanda nad jednom legijom u provincijama sa više legija. U provincijama sa jednom legijom komandu je imao guverner, tzv. ''legatus Augusti pro praetore''. * 1 ''praefectus legionis'' iz konjice, za svaku legiju u [[Egipat|Egiptu]]. Nakon II stoljeća i za legije u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]]. * 1 ''praefectus legionis'', od 197. godine, na čelu [[Legio II Parthica]]. Od drugih novina tu su i 9 kohorti koje su čuvale imperatora i njegovu porodicu (čuvena [[Pretorijanci|Pretorijanska garda]]) i stalne pomoćne trupe regrutovane u provincijama. == Legija u kasnom imperijalnom dobu == Neke od promjena u kasnom imperijalnom periodu uključivale su regrutovanje građana iz provincija van Italije (omogućeno im je i posjedovanje [[oficir]]skog statusa), mogli su se ženiti, broj konjanika se uvećao sa 120 na 750 itd. I način ratovanja se promijenio, ponajviše zbog [[germani|germanske]] prijetnje. Germani su u početku bili samo pješadijska vojska ali su kasnije savladali i konjaničke vještine. Tadašnje rimske legije nisu mogle adekvatno reagovati na brze upade i povlačenje grupa konjanika. S novim reformama srž legija se smanjila na 1500 ljudi. Ovo je doduše oslabilo njenu strukturu ali joj je dalo veću elastičnost i brzinu. [[Konstantin]] je povećao ukupan broj legija ali je smanjio broj legionara u njima radi spomenute fleksibilnosti i ograničenja mogućnosti za pobunu<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1O48-Romanlegion.html</ref>. ''Comitatus'' su smještani u centar provincije, spremni na intervenciju u slučaju potrebe. U graničnim područjima bili su ''limitanei'', lake trupe čiji je zadatak bio usporavanje neprijatelja dok ne stignu pojačanja. Legije više nisu bile elitne jedinice koje su Rim učinile velikim, ali je nova situacija zahtijevala adaptaciju a Rim je uvijek brzo učio i prilagođavao se prilikama. == Oružje i oprema == [[Datoteka:EQUIPAGGIAMENTOLEGIONARIOROMANOETAIMPERIALE.JPG|mini|250px|Oprema rimskog legionara u imperijalnom dobu]] ==== Odbrambeno oružje ==== Svo oružje i oprema koje su rimski legionari koristili u borbi neprestano su se usavršavali. Oprema za odbranu: * ''[[Lorica (rimska vojska)|Lorica]]'', oklop, imao je više varijanti: ''lorica hamata'', ''lorica squamata'', ''lorica segmentata'', ''lorica musculata'' i sve su bile fleksibilne ali i otporne. * ''[[Scutum (rimska vojska)|Scutum]] '', štit, bio je ukrašen u zavisnosti od jedinice u kojoj je korišten. * ''[[Balteus]]'', vojnički opasač, ''cingulum militaris'', služio je za nošenje oružja i kao ukras. * ''[[Cassis]]'', šljem, štitio je glavu, vrat i uši. Mogao je imati i perušku, ali samo za oficire i podoficire. * ''Caligae'', sandale za marš i crvena tunika bili su zajednički svim legionarima. ==== Oružje za napad ==== Najčešće ofanzivno oružje koje su legionari koristili: * ''[[Gladius]]'', mač sa oštricom dugom oko 50–55&nbsp;cm (i do 70&nbsp;cm), vrhunsko oružje legionara, nošeno je sa desne strane opasača. * ''[[Pilum]]'', koplje kojim se onesposobljavao štit neprijatelja i protivnik primoravao na blisku borbu. * ''[[Pugio]]'', bodež nošen za opasačem. == Podjela dužnosti i činovi u legijama == [[Datoteka:Aquilifer.JPG|mini|200px|Rekonstrukcija: aquilifer; iza njega je signifer (vidi se samo simbolično koplje) a desno je cornicen (vidi se rog).]] [[Datoteka:Roman soldiers with aquilifer signifer centurio 70 aC.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija: na čelu kolone, s desna na lijevo: centurion, aquilifer, signifer i cornicen (zaklonjen iza signifera, vidi se savijeni rog).]] [[Datoteka:LEG XXX signifer avxilia.jpg|mini|200px|Rekonstrukcija: Signifer; vidi se mač, majica od mreže željeznih prstenova, vučja kožina.]] Legionari nisu bili samo jedna od najboljih vojničkih struktura u starom vijeku, bili su angažovani i na gradnji puteva, [[akvadukt]]a, rudarstvu i izgradnji drugih civilnih i vojnih objekata. Ovakva politika njihovog stalnog angažovanja spriječavala je i eventualne socijalne probleme prilikom raspuštanja jedinica. Postojale su dvije kategorije legionara: * ''Immunes'' su bili majstori zidari, bolničari, kovači i sl. Bili su izuzeti od borbe. * ''Munifex'' činili su veliku većinu i uglavnom su bili samo ratnici. === Činovi u legijama === Ovdje je dat raspored činova koji su postojali u periodu od I stoljeća p. n. e. do III stoljeća. Osnovna vojnička plata bila je 10 [[Rimski novac|asa]] dnevno, tj. oko 225 [[Rimski novac|denarii]] godišnje. ;Viši činovi * '''[[Dux (rimska vojska)|Dux]]''', Vođa, odnosi se na [[general]]a koji je komandovao dvjema ili više vojnih jedinica u određenoj provinciji. * '''[[Legatus legionis]]''', komandant legije. Obično je sam imperator postavljao legate na period od 3-4 godine, ponekad i duže. U provincijama sa samo jednom legijom obično je guverner provincije bio i njen ''legatus''<ref name="d">{{Cite web |url=http://www.unrv.com/military/legion.php |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 4. 2009 |archive-date=14. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414021441/http://www.unrv.com/military/legion.php |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Tribunus militum|Tribunus laticlavius]]'''. Senat ili imperator su na ovu poziciju su postavljali mlađe i neiskusnije ljude nego što su to bili ''tribuni angusticlavii'' i njima je to bio jedan od mogućih puteva za uspon u karijeri senatora.<ref>Birley, Anthony R. Septimius Severus: The African Emperor. (New Haven, Yale University Press, 1989), 40. strana</ref> Oni nisu u stvarnosti bili drugokomandujući u bitkama ali u slučaju smrti ili pogibije ''legatusa'' oni bi preuzimali komandu nad legijom<ref name="d"/>. * '''[[Praefectus castrorum]]''' - (komandant logora, baze, kasarne). Trećekomandujući. Veteran mnogih bitaka ali nižeg društvenog statusa od ''tribunii''. Prethodno je morao biti ''primus pilus'' i provesti 25 godina na službi u legijama<ref name="d"/>. * '''[[Tribunus militum|Tribuni angusticlavii]]'''. U svakoj legiji bilo je pet mlađih tribuna, plemićkog roda, sa ili bez ratničkog iskustva. Viši čin je bio ''tribunus laticlavius'' i onaj ko ga je imao nadzirao je ostale tribune<ref name="d"/>. '''Centurioni''' [[Centurion]]i u prvoj kohorti bili su najviši u svom rangu. U ostalim kohortama najviši je bio onaj koji je zapovijedao centurijom koja je zauzimala prvu borbenu liniju i tako redom. U ''običnoj'' kohorti centurije su prema prvenstvu bile ovako raspoređene: # Prednji hastati (prednji kopljanici) # Stažnji hastati (stražnji kopljanici) # Prednji principes (prednja linija) # Stražnji principes (stražnja linija) # Prednji triarii (prednja treća linija) # Stražnji triarii (stražnja treća linija) Centurioni su dakle, svoje titule zauzimali prema starom rasporedu jedinica u legiji u tri linije. Svaka od tri linije bila dalje podijeljena na prednju i stražnju. * '''Primus pilus''', (bukvalno prvi red<ref>{{Cite web |url=http://legvi.tripod.com/id37.html |title=Organizacija i činovi u legijama |access-date=25. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515063930/http://legvi.tripod.com/id37.html |archive-date=15. 5. 2008 |url-status=dead }}</ref>) - Primus pilus je bio komandujući centurion u prvoj kohorti i ''najstariji'' centurion u cijeloj legiji. Primus pilus je kasnije mogao postati ''Praefectus Castrorum''. Nakon povlačenja sa svoje funkcije primus pilus bi se vjerovatno pridružio konjici - postao vitez. Primao je 60 osnovnih plata. * '''Primi ordines''' - Ovaj čin je imalo pet centuriona iz prve kohorte. Oni su primali po 30 osnovnih plata. Ovaj čin je bio viši od svih centurionskih osim činova ''primus pilus'' i ''pilus prior''. * '''Pilus prior''' - "Prednje koplje". Ovi su centurioni bili glavni centurioni u kohorti. Pilus prior je komandovao borbenom formacijom cijele legije. Primus pilus je bio i ''pilus prior'' i najviši od svih u legiji. Ove pozicije su zauzimali najiskusniji veterani koji su napredovali u karijeri. * Ostali '''Centurioni''' - Svaka legija je imala 59-60 centuriona, i svaki je komandovao po jednom centurijom. Oni su bili okosnica profesionalne vojske, karijerni vojnici koji su davali dnevna zaduženja svojim podređenim i izdavali im komande na bojnom polju.<ref>[[Vegecijus]], [[De Re Militari]], II, 14</ref> Obično su napredovali čin po čin ali dešavalo se da ih imperator ili viši oficir vanredno unaprijede. Kohorte su bile raspoređene po starješinstvu od 1. do 10. a centurije unutar njih od 1. do 6. (ukupno 59 centuriona plus primus pilus). Ovakav raspored određivao je i rang pojedinog centuriona; centurion prve centurije u prvoj kohorti bio je najviši a centurion šeste centurije u desetoj kohorti – najniži. Plata im je bila 10 osnovnih. Obični centurion iz tog vremena ekvivalent je današnjem činu [[kapetan]]. ; Posebne dužnosti * ''Aquilifer''. Nosilac zastave – Orla legije. Veoma važna i prestižna dužnost. Gubitak zastave značio je veliku sramotu za cijelu legiju. Nosioci su bili iskusni i hrabri vojnici. Primali su dvostruku osnovnu platu. * ''Signifer''. Svaka centurija je imala po jednog. Odgovarao je za vojničke plate i ušteđevine. Nosio je ''centurial signum'', dugo dekorisano koplje sa otvorenom šakom na vrhu koja je simbolizirala vojničku zakletvu. Također je imao dvostruku platu. * ''Cornicen''. Trubač. Blisko je sarađivao sa signiferom. Prenosio je zvučne komande puhanjem u rog<ref>http://www.warfare.it/tattiche/legione_romana_camillana.html</ref>. * ''Imaginifer''. Nosio je zastavu sa likom Imperatora kao podsjetnik na vojničku lojalnost. ; Plata Legionari su u početku primali oko 225 [[Rimski novac|denarii]] godišnje, zatim 300 i 500, u zavisnosti od historijskog perioda. Ipak, nisu dobijali svu platu "na ruke". Određena suma se odbijala za troškove opremanja i ishrane. Nakon završetka "vojnog roka" svim legionarima je isplaćivano po 3000 denarii u vremenu Avgusta i/ili davan komad plodne zemlje. Kasnije su premije povećane na 5000 denarii. == Simboli == [[Datoteka:Roman aquila.jpg|mini|250px|Aquila (orao), simbol legije.]] [[Datoteka:Vexilloid of the Roman Empire.svg|mini|250px|Vexilloid Rimske Imperije: crvena zastava sa natpisom SPQR, zlatnim vijencem i orlom]] [[Datoteka:Roman signum.jpg|mini|250px|Rimski signum, simbol vojničke zakletve legionara]] [[Datoteka:Testudo_formation.jpg|mini|250px|Formacija testudo]] === Aquila === Od 104. godine p. n. e. kod svih legija je u upotrebi ''aquila'' (orao) kao standardni simbol. Za nošenje ovog simbola bio je određen poseban vojnik – ''aquilifer''. Bila je velika čast i odgovornost brinuti se i nositi orla legije a njegov gubitak značio je strašnu sramotu a često i kažnjavanje i raspuštanje legije. Julije Cezar je u knjizi Galski ratovi opisao događaj na samom početku rimske invazije na [[Britanija|britanska ostrva]] koji dobro ilustruje brigu legionara o sigurnosti orla legije. Naime, u strahu od bitke protiv grubih Britanaca, vojska je oklijevala pri iskrcavanju i nije htjela napustiti brodove. Cezar dalje navodi kako je ''aqulifer'' desete legije sam skočio s broda noseći orla legije i jurišajući na neprijatelja. Njegove kolege, bojeći se da će legija izgubiti svoj simbol, odmah su svi skočili za njim a zatim i legionari sa ostalih brodova. === Imago === U vrijeme Rimske Imperije, legije su stvarale i čvrstu vezu sa svojim vrhovnim vođom, Imperatorom. Svaka legija imala je još jedno posebno zaduženje – nošenje simboličnog štapa na čijem vrhu se nalazio ''imago'', mala skulptura sa likom imperatora, ''pontifex maximusa''. Legionar koji je imao ovo zaduženje zvao se ''imaginifer''. === Vexillum ili signum === Legije su imale i svoja imena i ambleme koji su bili istaknuti na predmetima koje su zvali ''vexillum'' ili ''signum''. Legionar zadužen za njeno nošenje zvao se ''vexilifer''. Nisu bile rijetke situacije kada se dio legije trebao odvojiti i pridružiti nekoj drugoj jedinici. Tada ti dijelovi legije nisu nosili orla legije već samo vexillum pa su prema tome takve odvojene jedinice zvane ''vexillationes''. Minijaturni ''vexillumi'' postavljeni na srebrnom postolju dodijeljivani su zaslužnim legionarima po odlasku u neku drugu jedinicu ili penziju. == Odlikovanja i nagrade == === Vijenci === Za zasluge u vojsci dodjeljivana su različita odlikovanja pod nazivom ''Coronae'' (vijenci) jer su imala oblik vijenaca napravljenih od grančica sa lišćem lovora ili izrađena od metala. Slijedi pregled tih odlikovanja: * 1. ''Corona castrensis'' - dobijali su ga vojnici koji su se posebno istakli prilikom opsade logora. * 2. ''Corona civica'' - ovaj vijenac dodijeljivao se onome ko spasi život rimskoga građanina. Ovakvo odlikovanje Cezar je dobio kod opsade Mitilene. * 3. ''Corona muralis'' - ovim vijencem su bili ovjenčani legionari koji osvoje neprijateljske zidine. * 4. ''Corona navalis'' - ovo odličje zasluživali su pobjednici u pomorskim bitkama. * 5. ''Corona obsidionalis'' je bila simbolično odlikovanje za onoga koji druge oslobodi od opsade. * 6. ''Corona vallaris'' je bilo odlikovanje koje je dobijao legionar koji je prvi ušao u neprijateljski rov. * 7. ''Corona triumphalis'' je bilo najveće odlikovanje koje je Senat dodjeljivao nekom vojskovođi kada bi izvojevao značajnu pobjedu u ratu. Ovaj vijenac od lovora vrli vojskovođa nosio je u trijumfalnoj povorci vozeći se na [[Kapitol]] u kočiji koju su vukli bijeli konji. Pobjednik je bio obučen u šarenu togu (''toga picta'') i tuniku sa palmovim grančicama (''tunica palmata''). Ovu čast je Cezar kasnije trajno prisvojio, pa je ovakvu odjeću nosio i kada nije dobijao trijumfalna odličja. === Nagrade === [[Polibije]] piše da su generali vršili smotru trupa nakon bitaka tokom kojih su se pojedini legionari posebno istakli svojom hrabrošću, požrtvovanjem i vještinom te takve legionare pozivali da istupe ispred svih i onda bi im se obraćali svečanim govorom u kome su veoma pohvalno isticali njihove zasluge te bi im se nakon toga uručivale nagrade i priznanja: * ''Torc'' - zlatni privjesak. * ''Armillae'' - zlatne narukvice. * ''Phalerae'' - zlatni, srebrni ili bronzani ukrašeni diskovi koji su nošeni na prsima tokom parada. * ''Hasta pura'' - srebrno ceremonijalno koplje kojim se nagrađivao "onaj koji je ranio neprijatelja" * Mala srebrna replika ''vexilluma''. * Pehar - ovu nagradu dobijao je pješadinac "koji je ubio neprijatelja i zarobio njegovu opremu" i to ne u običnoj borbi već u samostalnoj i opasnoj akciji. * "Konjska orma" - davana je konjaniku "koji je ubio neprijatelja i zarobio njegovu opremu" i to ne u običnoj borbi već u samostalnoj i opasnoj akciji. Materijalne nagrade * Novčani bonusi (povišice na platu ili jednokratne nagrade). * Dio ratnog plijena nakon osvajanja, uključujući i robove. Imperijalne parade * '''Ovacije''' - manja proslava neke rimske pobjede. Ovacije su se priređivale kada rat nije bio objavljen između sukobljenih strana, kada je neprijatelj bio inferioran (robovi, pirati) i kada je sukob razriješen bez velikog krvoprolića ili opasnosti po vojsku. * '''Trijumf''' - građanska ceremonija i religiozni ritual u starom Rimu tokom kojeg se javno odavalo priznanje i slava vojnom komandantu (dux) za pobjede u ratu i istovremeno vršila smotra ''nepobjedive'' rimske vojske. == Disciplina == Vojna disciplina u rimskim legijama bila je prilično okrutna i striktno sprovođena. Postojale su brojne vrste kazni, i teško onom legionaru koji bi se ogriješio o pravila. Neki legionari su čak obožavali boginju ''Disciplinu'', a njene vrline kao što su skromnost, ozbiljnost i lojalnost su bile dio legionarskog kodeksa i načina života. === Manje kazne === * ''Castigatio'' - udarci štapom koji je nosio centurion. * Umanjenje obroka - kažnjeni legioanri su morali jesti [[ječam]] umjesto uobičajene porcije [[pšenica|pšenice]]. * ''Pecuniaria multa'' - "mandatna kazna" ili odbitak od plate. * Javno šibanje ispred postrojene centurije, kohorte ili legije. * Bičevanje kratkim bičem, mnogo okrutnija kazna od šibanja. * ''Gradus deiectio'' - ražalovanje, oduzimanje čina, degradiranje. * ''Missio ignominiosa'' - nečasan otpust iz službe. * Umanjenje vremena provedenog u službi. * ''Militiae mutatio'' - obavljanje manje važnih ili ponižavajućih zadataka. * ''Munerum indictio'' - obavljanje dodatnih zaduženja. === Veće kazne === * ''Fustuarium'' — kazna koja se određivala za dezerterstvo ili veće povrede službene dužnosti. Kažnjeni legionari su bili kamenovani ili batinani do smrti od strane svojih kolega čiji su životi bili ugroženi, i to javno, ispred postrojenih trupa. Vojnici koji bi pobjegli od ovakve kazne nisu bili proganjani ali bi im bio određen izgon iz Rima. * ''Decimation'' — ova kazna se izvršavala nad cijelom jedinicom koja se pobunila, dezertirala i sl. Svaki deseti legionar bio je tučen do smrti. == Faktori uspjeha legija == [[Datoteka:Roman legionaire with manica 02.jpg|mini|200px|Savremena rekonstrukcija izgleda rimskog vojnika. Na slici je prikazan tipičan ubodni potez mačem gladius dok je legionar zaklonjen iza štita.]] * [[Montesquieu]] je zapisao "Nek' se zna da je jedan od glavnih razloga rimske vladavine nad tadašnjom svijetom bio taj što su uvijek odbacivali staru taktiku čim bi naučili novu<ref>Montesquieu C., Considerations on the Causes of the Greatness of the Romans and Their Decline, Hacket, 1999, 24. strana</ref>". (i to često od sopstvenih neprijatelja: mač [[gladius]] su preuzeli od stanovnika [[Iberijsko poluostrvo|Iberijskog poluostrva]], ratne brodove od [[Kartaga|Kartaginjana]] a tešku konjicu i strijelce na konjima od [[Perzija]]naca.) * Rimska organizacija bila je mnogo fleksibilnija od većine njihovih protivnika. Tokom vremena legije su se prilogođavale kako bi se uspješno borile protiv novih izazova poput brze konjice, gerilskog načina ratovanja i opsada. * Rimska disciplina, organizacija i sistematizacija održala je borbenu efikasnost duže od ostalih. Svi ovi elementi primijenjivani su u obuci legija, logističkoj podršci, utvrđivanju položaja i sl. * Rimljani su bili uporniji, postojaniji i spremniji da prihvate i nadoknade gubitke od svojih protivnika. Primjere nalazimo u njihovim ratovima protiv Kartage, barbara i sl. * Rimsko vođstvo bilo je miješano ali to se pokazalo kao efikasno sredstvo u obezbjeđivanju vojnog uspjeha. * Uticaj rimske vojne doktrine i građanskog društva otjelotvorenog naročito u formaciji teške pješadijske legije davao je rimskoj vojsci konstantnu motivaciju i koheziju. * Striktna i svugdje jednako primjenjivana disciplina učinila je lakšim i potpunijim stalni zadatak komandovanja, snabdijevanja, održavanja i popunjavanja jedinica legionarima. Veliki broj neprijatelja Rima bili su tek plemenski narodi koji nisu poznavali a kamoli primjenjivali vojnu nauku. * Rimska vojna oprema, naročito oklop, bili su na raspolaganju svim legionarima, posebno u periodu kasne Republike i rane Imperije. U to vrijeme to je značilo ogromnu prednost nad većinom tadašnjih protivnika. Legionari su formacijski bili opremljeni štitovima, šljemovima i veoma efikasnom oklopom za razliku od drugih ratnika koji su imali uglavnom samo štit. U dugim bitkama i vojnim pohodima ovakva oprema je značila sigurnu pobjedu i to na duži period. * Rimska inžinjerija nije imala premca u cijelom svijetu, posebno u gradnji utvrda. Osim toga Rimljani su savršeno vladali i ofanzivnim i defanzivnim taktikama, vojnim spravama i oruđem. == Uloga legija u politici == Rimska vojska uvijek je bila usko povezana sa rimskim [[politika|političkim]] sistemom. [[Ekonomija|Ekonomski]] status Rimljana imao je značajan uticaj na njihov politički i vojni status. U vladajućoj klasi oduvijek je postojalo nadmetanje, senatori su nastojali biti izabrani kao [[konzul]]i koje se biralo svake godine i to samo po dvojica. Konzuli su vodili državu i vojne kampanje u područjima koja bi im bila dodijeljena. Na raspolaganju im je bila vojska i često su je koristili za ostvarivanje svojih političkih ambicija. Vrijeme kasne Republike i rane Imperije bilo je posebno burno, vlast u Rimu se osvajala ili gubila uz podršku vojske. Mladi Rimski plemići koji su imali političkih ambicija provodili bi određeno vrijeme na službi u rimskoj vojsci čime su dokazivali svoju lojalnost i ispunjavali svoju dužnost prema državi a to im je olakšavalo uspon u vlasti. Krajnji efekat bio je taj što je vojničko iskustvo postalo najvažniji adut u usponu ka vrhu vlasti a legije postale sredstvo za postizanje političkih ciljeva unutar države umjesto njenog jačanja, odbrane i daljih osvajanja. U vrijeme Prvog [[Trijumvirat]]a, zajedničke vladavine Cezara, [[Pompej]]a i [[Krasus]]a, svaki od njih je vojnim uspjesima jačao svoj politički uticaj i status u društvu. Krasus je bio izuzetno bogat i sam je finansirao šest legija. Pompej je s druge strane bio skromnog porijekla ali je postigao nevjerovatne vojne pobjede. Nakon raspada trijumvirata Cezar je poveo svoje legije na Rim iz sasvim ličnih razloga, slijedeći svog generala legije su išle protiv svoje države! Pompej je dao do znanja da će kazniti Cezara na povratku u Rim i cijeli je Senat bio na Pompejevoj strani. Iz ovoga je jasno da su Cezarovi postupci bili shvaćeni kao napad na državu a ne na Pompeja. Dalje, Cezar je svoju moć bazirao na lojalnim legijama koje su sa njime učestvovale u više uspješnih vojnih pohoda. Nakon što je porazio Pompeja, Cezar nije vratio moć državi, već je uzurpirao postavši [[diktator]] i imenovavši svog rođaka [[Cezar Augustus|Oktavijana]] za nasljednika - potpuno ne[[ustav]]no i tako označio kraj Republike. Oktavijan će kasnije postati prvi [[imperator]]. Vojno uplitanje u politiku eskaliralo je 193. godine kada je bilo čak pet imperatora; armije su svoje generale proglašavale imperatorima; nakon smrti [[Pertinaks]]a ubili su imperatora a Imperiju prodali onome ko je dao najbolju ponudu. Od 211. do 293. godine od 28 imperatora samo su dvojica umrla prirodnom [[smrt|smrću]] (od [[kuga|kuge]]). Bilo je čak 38 uzurpatora koji su potakli pobune širom Imperije. Uzurpatori su bili uspješni guverneri provincija, komandanti većih grupa legija ili prefekti [[Pretorijanci|Pretorijanske garde]] (koja je kontrolirala Rim u kojem bila i imperijalna [[palata]]. Sve ovo je u III stoljeću proizvelo duboke posljedice na vojnu i državnu organizaciju Rima; provincije su podijeljene na više manjih kako bi se umanjila moć u rukama pojedinih guvernera. Na kraju, Imperija je i uništena zbog lojalnosti trupa njihovim komandantima umjesto državi: 476. godine Odoakar je postavljen za zapovjednika trupa stranaca (''foederati'') u Rimu, uklonio je imperatora a sebe proglasio Kraljem Italije. === Legije i njihov razmještaj oko 80. godine === Tokom građanskog rata koji su vodili [[Cezar Augustus|Oktavijan]] i [[Marko Antonije]] a nakon kojeg je Oktavijan izašao kao pobjednik, generali su sami formirali svoje legije i davali im oznake prema svom nahođenju. Nakon završetka ovog rata, u novoj Rimskoj Imperiji bilo je oko 50 legija. Neke od njih su imale isti broj (npr. X). [[Datoteka:Exercitus romanus 80AD png.png|400px|mini|Logori rimskih legija, 80. godina<ref name="romancoins">http://www.romancoins.info/LocationofLegions.html</ref>]] # [[Legio VIIII Hispana]]: [[Eburacum]] ([[York]]) # [[Legio XX Valeria Victrix]]: [[Viroconium]] ([[Wroxeter]]) # [[Legio II Adiutrix]]: ([[Chester]]) /hist. ''Deva''/ # [[Legio II Augusta]]: [[Isca Silurum]] ([[Caerleon]]) # [[Legio X Gemina]]: [[Noviomagus Batavorum]] ([[Nijmegen]]) # [[Legio XXII Primigenia]]: [[Castra Vetera|Vetera]] ([[Xanten]]) # [[Legio VI Victrix]]: [[Novaesium]] ([[Neuss]]) # [[Legio XXI Rapax]]: [[Bonna]] ([[Bonn]]) # [[Legio XIIII Gemina]] i [[Legio I Adiutrix]]: [[Mogontiacum]] ([[Mainz]]) # [[Legio VIII Augusta]]: [[Argentoratae]] ([[Strasbourg]]) # [[Legio XI Claudia]]: [[Vindonissa]] ([[Windisch]]) # [[Legio XV Apollinaris]]: [[Carnuntum]] ([[Altenburg-Petronell]]) # [[Legio XIII Gemina]]: [[Poetovio]] ([[Ptuj]]) # [[Legio VII Claudia]]: [[Viminacium]] ([[Kostolac]]) # [[Legio V Alaudae]]: [[Ratiaria]] ([[Archar]]) # [[Legio V Macedonica]]: [[Oescus]] ([[Gigen]]) # [[Legio I Italica]]: [[Novae]] ([[Svištov]], [[Bugarska]]) # [[Legio IIII Flavia Felix]]: [[Burnum]] ([[Kistanje]]) # [[Legio XVI Flavia Firma]]: [[Satala]] ([[Sadagh]]) # [[Legio XII Fulminata]]: [[Melitene]] ([[Melitene]]) # [[Legio VI Ferrata]]: [[Samosata]] ([[Samsat]]) # [[Legio IIII Scythica]]: [[Zeugma]] ([[Belkis]]) # [[Legio III Gallica]]: [[Raphanaea]] # [[Legio X Fretensis]]: [[Aelia Capitolina]] ([[Jerusalem]]) # [[Legio XXII Deiotariana]] i [[Legio III Cyrenaica]]: [[Nicopolis]] ([[Aleksandrija]]), s odjeljenjima u [[Coptos]] ([[Qift]]) i ([[Teba (Egipat)|Teba]], /[[Luxor]]/) # [[Legio III Augusta]]: [[Theveste]] ([[Tebessa]]) # [[Legio VII Gemina]]: [[Legio]] ([[Leon]]) == Antički Rim i Ilirija == Teritorije današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u vrijeme postojanja [[Antički Rim|Antičkog Rima]] naseljavali su [[Iliri]]. Ilirska plemena su obitavala otprilike na području bivše [[SFRJ|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] i današnje [[Albanija|Republike Albanije]]. Ilirsko pleme [[Dalmati]], od kojeg je i današnje geografsko područje [[Dalmacija]] dobilo svoje ime, naseljavali su veći dio današnje zapadne Bosne i Hercegovine. Drugo pleme, [[Scordisci]], zapravo miješana ilirsko-[[kelti|keltska]] grupa, naseljavali su područje današnje sjeveroistočne Bosne i Hercegovine. [[Autarijati]], [[Andizeti]], [[Dalmati]], [[Daorsi]], [[Dezitijati]] i [[Narensi]] su naseljavali ostale dijelove Bosne i Hercegovine. Pripadnici ilirskih plemena bavili se [[rudarstvo]]m, obradom metala, [[trgovina|trgovinom]], uzgojem stoke, plovidbom (bili su vješti brodograditelji, moreplovci i omraženi pirati u [[Jadran]]skom i [[Jonsko more|Jonskom moru]] itd. === Dalmacija i Panonija === [[Datoteka:Dalmatia SPQR.png|mini|300px|Položaj provincije Dalmacije u Rimskoj imperiji oko 116. godine (označena tamno-crvenom bojom).]] Rimljani su došli na granice područja [[Ilirija|Ilirije]] u III-II stoljeću p. n. e. i postepeno prodirali dalje<ref name="maat.it">http://www.maat.it/livello2-i/bosnia-1-i.htm</ref>, u unutrašnjost teritorija naseljenim ilirskim plemenima. 167. godine p. n. e. južna Ilirija postaje autonomni rimski protektorat. Prvo spominjanje provincije [[Ilirikum]] nalazimo 27. godine p. n. e. kada potpada pod imperijalnu kontrolu. Ipak, Iliri ne miruju i 6. godine p. n. e. podižu ustanak i vode rat protiv Rima koji konačno gube 9. godine ([[Batonov ustanak]]). Tada se Ilirikum dijeli na dvije provincije: Dalmaciju i Panoniju. Veći dio teritorije današnje BiH postalo je dijelom rimske provincije Dalmacije. Sjeverni dio BiH nalazio se u provinciji [[Panonija]] koja je tada pokrivala i sjeveroistočnu teritoriju današnje [[Hrvatska|Republike Hrvatske]] i južni dio teritorije današnje [[Mađarska|Republike Mađarske]]. U rimskoj provinciji Dalmaciji naselili su se kolonizatori iz Italije, [[Afrika|Afrike]], [[Španija|Španije]], [[Galija|Galije]], [[Njemačka|Njemačke]], [[Grčka|Grčke]], [[Mala Azija|Male Azije]], [[Sirija|Sirije]], [[Palestina|Palestine]] i [[Egipat|Egipta]]. Svoja naselja izgradili su uglavnom na priobalnom području, uz [[Jadransko more]], ali pronađeni su tragovi njihovog prisustva i u kontinentalnom dijelu zapadnog [[Balkan]]a. Polovinom II stoljeća, na ovom području naselili su se i brojni veterani rimske vojske. Naime, nakon služenja u rimskoj vojsci, legionari su imali pravo na ''penziju'' koje je mogla biti isplaćena u novci ili u vidu dodjele plodne zemlje (za kojom je tada postojala velika potražnja) u nekoj od rimskih kolonija/provincija. === Od legionara do rimskih imperatora === S vremenom, i nakon vojnih reformi, legionari su mogli postati i stanovnici osvojenih zemalja, ne samo građani Rima i stanovnici Apeninskog poluostrva. Iliri su bili hrabri i vješti ratnici i mnogi od njih su napredovali do visokih dužnosti u rimskim legijama. Zanimljiv je podatak da je 193. godine [[Lucius Septimius Severus]] raspustio cijelu [[Pretorijanci|Pretorijansku gardu]] i postavio svoju, snage oko 50.000 lojalnih vojnika, pretežno Ilira, koji su svoju bazu imali u Albanumu, u blizini Rima. U vrijeme njegove vladavine broj legija je porastao sa 25-30 na 33. Također je povećao i broj pomoćnih trupa čiji su pripadnici uglavnom regutovani na području istočnih granica Rimske Imperije. I nekoliko rimskih imperatora imali su ilirsko porijeklo: [[Gaius Messius Quintus Decius]] rođen u [[Budalia]], sadašnji [[Martinci]], [[Srbija]], u blizini [[Sirmium]]a ([[Sremska Mitrovica]]); [[Lucius Domitius Aurelianus]], iz Sirmiuma; [[Dioklecijan|Gaius Aurelius Valerius Diocletianus]], iz [[Salona|Salone]] ([[Solin]] kod [[Split]]a, Hrvatska); [[Marcus Aurelius Valerius Maximianus Herculius]] (Sirmium); [[Konstantin Veliki|Flavius Valerius Aurelius Constantinus]] ([[Naissus]] – [[Niš]]); [[Flavius Iovianus]] ([[Singidunum]] – [[Beograd]]), [[Flavius Gratianus]] ([[Sirmium]])<ref name="maat.it"/>. === Rimske legije na području Ilirije === [[Legio VII Claudia]] bila je smještena na području današnjeg grada [[Kostolac]], u Srbiji. [[Legio IIII Flavia Felix]] je bila smještena u [[Burnum]]u, Dalmacija (današnje [[Kistanje]], Hrvatska), gdje je zamijenila [[Legio XI Claudia]]. Kasnije je prešla u Singidunum. [[Legio XX Valeria Victrix]] jedno vrijeme je bila razmještena u Iliriji. Imeđu 6. i 9. godine ne manje od 15 rimskih legija sa pomoćnim trupama i saveznicima iz [[Trakija|Trakije]], ukupno oko 200.000 vojnika, bilo je razmješteno radi gušenja ustanka nekoliko udruženih ilirskih plemena ([[Batonov ustanak]]). Težak gerilski rat vođen je u bosanskim planinama i južnoj Panoniji. Rimljanima je trebalo tri godine da uguše ilirski ustanak i njihov historičar [[Svetonije]] (oko 70-130. godine) ovaj konflikt je opisao kao najteži od [[Punski ratovi|punskih Ratova]], oko dva stoljeća ranije. [[Legio I Illyricorum]], [[Legio V Iovia]] i [[Legio VI Herculia]] bile su popunjene Ilirima. (Od ove dvije posljednje, Dioklecijan će načiniti sopstvenu gardu). [[Datoteka:Roman Empire 125.svg|mini|centar|400px|Karta prikazuje razmještaj rimskih legija oko 125. godine.<ref name="romancoins"/>]] == Pogledajte == * [[Rimski toponimi antičke Bosne]] * [[Rimska Republika]] * [[Rimsko Carstvo]] {{Commonscat|Roman legions}} == Također pogledajte == * [[Rimska vojska]] == Reference == {{refspisak}} == Izvori i vanjski linkovi == * [http://www.romancoins.info ''Muzej rimske vojske'' sa drevnom vojnom opremom] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.unrv.com/military.php ''United Nations of Roma Victrix''] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.accademia19.it/Storia%20e%20poesia/Legione_romana.htm Rimske Legije] {{Simboli jezika|it|Italijanski}} * [http://www.legioiiiitalica.net Legio III Italica] {{Simboli jezika|it|Italijanski}} * [http://www.maat.it/livello2-i/bosnia-1-i.htm Bosna: od Rimljana do Turaka] {{Simboli jezika|it|Italijanski}}+{{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.encyclopedia.com/doc/1O48-Romanlegion.html Rimska legija na encyclopedia.com] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.znanje.org/i/i21/01iv01/01iv0128/istorija%20rima.htm Historija Rima na Znanje.org] {{Rimska vojska}} [[Kategorija:Rimska vojska]] 8ch12vpv8ztcsue0z6drt7vp75n2t0l Hrasnica (Ilidža) 0 88290 3923920 3901256 2026-09-03T18:41:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923920 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH |ime = Hrasnica |vrsta = (urbano naselje) |službeni_naziv = |slogan = |nadimak = |slika = Hrasnica sa Igmana.jpg |opis_slike = |dimenzija_slike = |zastava = |grb = |entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] |distrikt = |kanton = [[Kanton Sarajevo|Sarajevo]] |općina = [[Ilidža]] | širina_stepeni = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ = N | dužina_stepeni = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = |površina_grada = |površina_jedinica = |stanovništvo grad = |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = |gustoća = |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = |poštanski broj = 71212 |pozivni broj = |karta = |karta_lokacija = |prickpos x = |prickpos y = |opis_karte = |web stranice = |bilješka = }} '''Hrasnica''' je urbano naselje u općini [[Ilidža]], [[Bosna i Hercegovina]], smješteno je u podnožju planine [[Igman]]. Naselje je sastavljeno iz dvije mjesne zajednice: Hrasnica I i Hrasnica II. Hrasnica se sastoji od nekoliko starih naselja koji su se vremenom integrisali u jedno urbano naselje: Glavogodina, Kovači, Mejdan i Lasica. == Sport i kultura == Za potrebe stanovnika i radnika [[FAMOS]], 1953. godine izgrađeni su objekti Centra fizičke kulture (Sportski centar Hrasnica). Prvobitna namjena ovog objekta bio je da služi rekreacionim potrebama radnika i da budu nosioci razvoja sporta na području Hrasnice. U okviru Sportskog centra nalaze se: stadion [[FK Famos Hrasnica]], pomoćni teren, mali teren sa umjetnom travom i malo košarkaško igralište. Sportski centar čine još dvorana sa dvije sale i univerzalnom plohom. Dvorana je pogodna za obavljanje različitih sportskih aktivnosti: mali nogomet, košarka, rukomet, odbojna, stolni tenis, gimnastika, karate. Od 2002. godine, Sportski Centar djeluje u sastavu JU za kulturu, sport i rekreaciju Hrasnica - Ilidža.<ref>{{Cite web|url=https://sarajevo.travel/ba/sta-raditi/sportski-centar-hrasnica/789|title=Sportski centar Hrasnica|website=Sarajevo.travel|access-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425075941/https://sarajevo.travel/ba/sta-raditi/sportski-centar-hrasnica/789|archive-date=25. 4. 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bs-ba.facebook.com/pages/category/Stadium--Arena---Sports-Venue/Sportski-Centar-Hrasnica-113611725319048/|title=Sportski Centar Hrasnica|website=bs-ba.facebook.com|language=bs|access-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425075935/https://bs-ba.facebook.com/pages/category/Stadium--Arena---Sports-Venue/Sportski-Centar-Hrasnica-113611725319048/|archive-date=25. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> Kao glavni centar za sva kulturna dešavanja unutar naselja, 23. oktobra 1954. godine, osnovan je Dom Kulture Hrasnica. Na osnovu izvještaja republičkog Savjeta za kulturu, iz marta 1961. godine, Dom Kulture Hrasnica imao je: kino salu sa 406 mjesta, biblioteku sa čitaonicom, prostorije Komiteta, salu KUD Famos, veliki restoran sa terasom i dvije kancelarije.<ref>{{Cite web|url=https://www.domovikulture.ba/dom-kulture-hrasnica|title=Dom kulture Hrasnica {{!}} Domovi kulture|website=www.domovikulture.ba|access-date=24. 4. 2019|archive-date=24. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424143840/https://www.domovikulture.ba/dom-kulture-hrasnica|url-status=dead}}</ref> Vjerski život je organizovan i postoje dvije džamije kao i jedan medžlis.<ref>{{Cite web|url=https://www.sarajevskimedzlis.ba/dzemati/ilidza/hrasnica/|title=Hrasnica|date=30. 10. 2017|website=Medžlis Islamske zajednice Sarajevo|language=en-US|access-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425075940/https://www.sarajevskimedzlis.ba/dzemati/ilidza/hrasnica/|archive-date=25. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> == Obrazovanje == U Hrasnici postoje dvije osnovne škole: JU ''Druga osnovna škola''<ref name="osdruga.edu.ba">{{Cite web|url=http://osdruga.edu.ba/historijat/|title=Historijat {{!}} Druga osnovna škola|language=en-US|access-date=25. 4. 2019|archive-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074527/http://osdruga.edu.ba/historijat/|url-status=dead}}</ref> i JU ''Četvrta osnovna škola''.<ref>{{Cite web|url=http://oscetvrta.edu.ba/|title=My CMS|language=en-US|access-date=25. 4. 2019}}</ref> JU ''Druga osnovna škola'' osnovana je 1907. godine, za vrijeme Austrougarske monarhije.<ref name="osdruga.edu.ba"/> Nakon ''Prve osnovne škole'' na Ilidži, ''Druga osnovna škola'' predstavlja najstariju osnovanu osnovnu školu na području općine Ilidža. Za potrebe brzo rastućeg stanovništva, odlučeno je da se u Hrasnici podigne još jedna škola. Iz tog razloga, na prostoru mjesne zajednice Hrasnica II, u neposrednoj blizini Sportskog centra Hrasnica, 1968. godine osnovana je škola pod imenom OŠ ''Hasan Brkić.''<ref>{{Cite web|url=http://mon.ks.gov.ba/node/189|title=Četvrta osnovna škola - Ilidža {{!}} mon.ks.gov.ba|website=mon.ks.gov.ba|access-date=25. 4. 2019|archive-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074535/http://mon.ks.gov.ba/node/189|url-status=dead}}</ref> == Infrastruktura == Sa Ilidžom, Hrasnica je povezana gradskim autobuskim saobraćajem. Prema Hrasnici i njenim dijelovima (Kovači i Famos), voze dvije linije: linija 27 (Famos - Hrasnica - Ilidža) i linija 27b (Ilidža - Kovači - Hrasnica).<ref>{{Cite web|url=https://gras.ba/bs/index.php/redovi-voznje/autobuski-saobracaj/105-27-ilidza-hrasnica|title=[27] Ilidža - Hrasnica|last=Webmaster|website=gras.ba|language=bs-ba|access-date=25. 4. 2019|archive-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425073350/https://gras.ba/bs/index.php/redovi-voznje/autobuski-saobracaj/105-27-ilidza-hrasnica|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gras.ba/bs/index.php/redovi-voznje/autobuski-saobracaj/107-27b-ilidza-kovaci-hrasnica|title=[27b] Ilidža - Kovači - Hrasnica|last=Webmaster|website=gras.ba|language=bs-ba|access-date=25. 4. 2019|archive-date=25. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425073535/https://gras.ba/bs/index.php/redovi-voznje/autobuski-saobracaj/107-27b-ilidza-kovaci-hrasnica|url-status=dead}}</ref> Sa ciljem unapređenja infrastrukture, u ljeto 2018. godine započela je izgradnja i proširenje Hrasničke ceste. U planu je da se između dvije trake postave tramvajske šine čime bi se Hrasnica tramvajskim saobraćajem povezala sa Sarajevom.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/biznis/investicije/tramvajska-pruga-ilidza-hrasnica-ce-imati-11-stanica-gradnja-ce-kostati-22-miliona-km/181004116|title=Tramvajska pruga Ilidža - Hrasnica će imati 11 stanica, gradnja će koštati 22 miliona KM (FOTO)|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=25. 4. 2019}}</ref> == Ekonomija == Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratnih događanja]], u Hrasnici je egzistirala velika firma FAMOS koja je distribuirala svoje proizvode na tržište [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]], ali i šire. Nakon rata, firma je propala a nekadašnji prostor fabrike postao je Industrijska zona Hrasnica.<ref>{{Cite web|url=https://serda.ba/bs/novosti/osnovana-industrijska-zona-hrasnica-prva-ove-vrste-u-bih/1333|title=Osnovana Industrijska zona Hrasnica, prva ove vrste u BiH|website=SERDA.BA|language=bs|access-date=25. 4. 2019}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Hrasnica}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcinailidza.ba/ Zvanična stranica općine Ilidža] [[Kategorija:Naseljena mjesta na Ilidži]] gjmu5vfpuskt8dj1xzg6hfd8ks6tmeg Karni 0 89264 3923961 3918144 2026-09-04T03:13:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923961 wikitext text/x-wiki '''Karni''' ([[latinski jezik|latinski]]: Carni) su bili pripadnici naroda čiji su jezik i [[kultura]] bili srodni [[Kelti]]ma a njihovo se postojanje i djelovanje postavlja u vrijeme od IV stoljeća p. n. e. i to na području istočnih [[Alpe|Alpa]]. Tvrdi se i da je ovo [[pleme]] pripadalo grupi venetskih naroda, tako historičar [[J.J. Wilkes]] navodi da jezik kojim su govorili Karni, [[Histri]], [[Veneti]] i [[Liburni]] bio drugačiji od jezika kojim su govorila njima susjedna [[Iliri|ilirska]] plemena. Prema tome, Karne treba posmatrati odvojeno od Ilira ili ih svrstati u miješanu, venetsko-ilirsku, grupu naroda. (Za posljednju tvrdnju može poslužiti [[logika|logičko]] razmišljanje koje pretpostavlja neminovni međusobni kontakt, kulturnu razmjenu, stvaranje saveza i jačanje tih saveza, između ostalog, uspostavljanjem rodbinskih veza sklapanjem "miješanih" brakova između pripadnika susjednih plemena te česte seobe, tipične za antiku, tokom kojih su se davali i primali uticaji i dodatno usložnjavala struktura etničkih bića.) U području koje je tako gusto naseljeno keltskim plemenima nije teško zaključiti da su sve etničke grupe keltskog porijekla, pa su tako i Karni proglašeni Keltima<ref>Ivica Degmedžić: Sjeverno i istočno područje Ilira, str. 57</ref>. Prema još jednoj teoriji Karni, zapravo grupa nekoliko plemena, su bili srodni Venetima, Ilirima i Japodima a kasnije su, pod uticajem Kelta, postali ''keltizirani''. ==Historija== Oko 400. godine p. n. e. Karni su sa ravnica oko rijeka [[Rajna|Rajne]] i [[Dunav]]a doselili na područje istočnih Alpa (teritorije današnje [[Slovenija|Slovenije]] i sjevero-istočne [[Italija|Italije]]) oko rijeke [[Soča|Soče]] i gornjeg toka [[Sava|Save]] <ref>http://www.newadvent.org/cathen/08696a.htm "Between the upper Save and the Sotcha lived the Carni".</ref> . Veoma brzo Karni ostvaruju kontakt sa Venetima, Histrima i Liburnima te skupa stvaraju tzv. [[Kaštelijerska kultura|kaštelijersku kulturu]] (graditelji utvrđenih naselja - ''kaštela''). Prema imenu Karni nazvani su Karnijske Alpe ([[italijanski jezik|italijanski]]: ''Alpi Carniche'', [[njemački jezik|njemački]]: ''Karnische Alpen''), historijska pokrajina ''Kranjska'' i grad [[Kranj]], u Sloveniji. U II stoljeću p. n. e. Karni potpadaju pod vlast antičkog Rima, preciznije, 115. godine p. n. e. [[konzul]] [[Marco Emilio Scauro]] (oko 163-89. godine p. n. e.) postiže konačni trijumf nad Karnima. Pod rimskom uticajem Karni su relativno brzo latinizirani. Plemena [[Skordisci]], [[Breuci]], Karni i [[Dardanci]] su bili najranija prepreka rimskoj ekspanziji na [[Balkan]] ali kasnije su odigrali bitnu ulogu u odbrani rimskih provincija od upada Germana<ref>http://www.unrv.com/provinces/pannonia.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116131454/http://www.unrv.com/provinces/pannonia.php |date=16. 11. 2020 }} "... Carni were early enemies of Roman expansion, but later would play an important role in defending the territory from Germanic incursions".</ref>. U kasnijim stoljećima, pod pritiskom nadolazećih [[Slaveni|Slavena]] i [[Germani|Germana]], teritorija Karna se sužava samo na planinska područja i dijelu nizije u ''Furlaniji'' (Friuli, Italija). O Karnima su pisali antički historičari [[Livije]], [[Plinije]] i [[Strabon]]. {{citat|"... /Gali/ uložiše žalbu pred Senatom na C. Cassiusa, koji bješe konzul prethodne godine a sad je služio kao vojni tribun u Makedoniji... za uništenje polja alpskih plemena koja su bila prijatelji Rima i odvođenje hiljada u ropstvo... Požalili su se i Karni, Histri i Japodi. Obavijestili su Senat da je Cassius prvo zatražio da mu daju vodiče prema Makedoniji... a onda se okrenuo i napao njihovu teritoriju, prolijevajući krv, silujući i paleći..."; [[Livije]] u [[Ab Urbe Condita]], 43.5}} ==Reference== {{refspisak}} ==Izvori i vanjski linkovi== * The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, {{ISBN|0-631-19807-5}} * Enciklopedija Slovenije; knjiga 5, Mladinska knjiga, Ljubljana, 1991 * [http://www.unrv.com/provinces/pannonia.php Panonija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116131454/http://www.unrv.com/provinces/pannonia.php |date=16. 11. 2020 }} * [http://hrcak.srce.hr/file/35713 Ivica Degmedžić: Sjeverno i istočno područje Ilira (referat sa Simpozijuma o Ilirima u antičko doba, Sarajevo, 10.05.1966)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402101236/http://hrcak.srce.hr/file/35713 |date=2. 4. 2015 }} {{Iliri}} [[Kategorija:Iliri]] pv7mnqew45rvefq0vxm1mbdjvz0axl7 Daljinska istraživanja 0 101292 3923876 3923217 2026-09-03T13:28:50Z Palapa 383 3923876 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Prijevod}} '''Daljinsko istraživanje'''<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-remote-sensing-and-what-it-used|title=What is remote sensing and what is it used for? {{!}} U.S. Geological Survey|date=2024-08-28|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=2026-05-01}}</ref> ('''teledetekcija'''), metoda prikupljanja informacija o nekom objektu ili fenomenu u većem ili manjem obimu pomoću uređaja za snimanje ili istraživanje u realnom vremenu koji je [[bežična komunikacija|bežičan]] ili nije u fizičkom ili bliskom kontaktu s objektom (to jest pomoću [[avion]]a, [[svemirska letjelica|svemirske letjelice]], [[satelit]]a, [[bova|bove]] ili [[brod]]a). U praksi se daljinsko istraživanje provodi pomoću različitih na daljinu postavljenih uređaja za prikupljanje informacija o nekom objektu ili području. Svi sljedeći postupci su primjeri daljinskih istraživanja: [[osmatranje Zemlje]] ili [[meteorološki satelit|meteorološke satelitske]] kolekcijske platforme, osmatranje okeana i atmosfere s [[meteorološka bova|meteoroloških plutajućih]] platformi, nadzor trudnoće pomoću [[ultrazvuk]]a, [[magnetska rezonantna vizualizacija]] (MRI), [[pozitronska emisijska tomografija]] (PET) i [[svemirska sonda|svemirske sonde]]. U modernoj upotrebi termin se općenito odnosi na upotrebu tehnologija vizualizacijskih [[senzor]]a koji uključuju, ali nisu ograničeni upotrebom instrumenata u avionima ili svemirskim letjelicama, te se razlikuje od ostalih srodnih vizualizacijskih polja kao što je medicinska vizualizacija. Postoje dvije vrste daljinskih istraživanja. Pasivni senzori detektuju prirodnu radijaciju koju emituju ili reflektuju promatrani objekti ili okolno područje. Reflektovano sunčevo svjetlo je najčešći izvor radijacije koju mjere pasivni senzori. Primjeri pasivnih daljinskih senzora uključuju filmsku [[fotografija|fotografiju]], [[infracrveno zračenje|infracrvene]], [[Digitalni senzor slike|digitalni senzor slike (CCD)]] i [[radiometar|radiometre]]. Aktivno prikupljanje, u drugu ruku, emituje energiju radi skeniranja objekata i područja, a zatim pasivni senzor detektuje i mjeri radijaciju koju je cilj reflektovao ili raspršio u pozadini. [[Radar]] je primjer aktivnog daljinskog istraživanja pri kojem se mjeri vremenska odgoda između emisije i povratka čime se utvrđuje lokacija, visina, brzina i smjer objekta. Daljinska istraživanja omogućavaju prikupljanje podataka na opasnim ili nepristupačnim područjima. Primjene daljinskih istraživanja uključuju nadzor [[deforestacija|deforestacije]] u područjima poput [[Amazonski sliv|sliva Amazona]], učinke [[klimatske promjene|klimatskih promjena]] na [[ledenjak]]e i arktičke i antarktičke regije, te [[dubinsko sondiranje]] obalnih i okeanskih dubina. Vojno prikupljanje tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] omogućilo je korištenje precizne zbirke podataka o opasnim graničnim područjima. Daljinska istraživanja također zamjenjuju skupo i sporo prikupljanje podataka na zemlji, te ne uzrokuju tim procesom narušavanje objekata ili područja. Orbitalne platforme prikupljaju i odašilju podatke iz različitih dijelova [[elektromagnetski spektar|elektromagnetskog spektra]] što u konjunkciji sa opsežnijim vazdušnim i zemaljskim istraživanjima i analizama daje istraživačima dovoljno informacija za nadziranje trendova kao što je [[El Niño]] ili neki drugi prirodni dugotrajni ili kratkotrajni fenomen. Ostale upotrebe uključuju različita područja [[geonauka]] kao što je [[upravljanje prirodnim resursima]], zatim u poljoprivrednim poljima, upotrebu i očuvanje tla, nacionalnu sigurnost te visinska, prizemna i daljinska prikupljanja na graničnim područjima<ref>{{Cite web |url=http://hurricanes.nasa.gov/earth-sun/technology/remote_sensing.html |title=Arhivirana kopija |access-date=1. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929081013/http://hurricanes.nasa.gov/earth-sun/technology/remote_sensing.html |archive-date=29. 9. 2006 |url-status=dead }}</ref>. == Tehnike prikupljanja podataka == Osnovu za multispektralno prikupljanje i analizu čine proučavana područja ili objekti koji reflektuju ili emituju radijaciju koja se izdvaja od okolnog područja. === Primjene podataka iz daljinskih istraživanja === * Konvencionalni [[radar]] je većinom povezan sa kontrolom vazdušnog prometa, ranim uzbunjivanjem i određenim opsežnim meteorološkim podacima. [[Doppler]]ov radar koriste lokalni policijski službenici za nadziranje ograničenja brzine, a u poboljšanom meteorološkom prikupljanju u određivanju brzine i smjera vjetra unutar vremenskih sistema. Ostale vrste aktivnog prikupljanja uključuju [[plazma (fizika)|plazme]] u [[jonosfera|jonosferi]]. [[Interferometrijski radar sa sintetičkom aperturom]] koristi se za stvaranje preciznih [[digitalni elevacijski model|digitalnih elevacijskih modela]] terena u velikom mjerilu (vidi [[RADARSAT]], [[TerraSAR-X]], [[Magellan (svemirska letjelica)|Magellan]]). * Laserski i radarski [[altimetar|altimetri]] ili visinomjeri na satelitima pružaju širok raspon podataka. Mjerenjem ispupčenja vode uzrokovanog gravitacijom, oni kartiraju oblježja morskog dna u rezoluciji od milje ili otprilike veličine. Mjerenjem visine i valne dužine okeanskih valova, visinomjeri mjere brzine i smjerove vjetra, te površinske okeanske struje i njihove smjerove. * [[Light Detection And Ranging]] (LIDAR) dobro je poznat u primjerima gađanja oružjem, lasersko iluminiranim praćenjem projektila. LIDAR se koristi za detekciju i mjerenje koncentracije različitih hemikalija u atmosferi, dok se vazdušni LIDAR može koristiti u mjerenju visine objekata i obilježja na tlu pouzdanije od radarske tehnologije. * [[Radiometar|Radiometri]] i [[fotometar|fotometri]] najčešći su instrumenti u upotrebi, te služe za prikupljanje reflektirane i emitirane radijacije u širokom rasponu frekvencija. Najčešći su vidljivi i infracrveni radari, a za njima slijede mikrotalasni, gama-valni i ultraljubičasti. Također se mogu koristiti za detektiranje [[emisijski spektar|emisijskog spektra]] različitih hemikalija čime pružaju podatke o hemijskim koncentracijama u atmosferi. * [[Stereografski par]] [[zračna fotografija|vazdušnih fotografija]] često su koristili u izradi [[topografska karta|topografskih karata]] analitičari snimaka, terenski analitičari u saobraćaju i autocestnim odjelima za projektovanje mogućih trasa saobraćajnica. * Simultane multispektralne platforme poput Landsata nalaze se u upotrebi od 1970-ih. Ovi tematski maperi rade snimke u višestrukim valnim dužinama elektromagnetske radijacije (multispektralno) pa se obično nalaze na [[satelit za osmatranje Zemlje|satelitima za osmatranje Zemlje]] uključujući (na primjer) [[Landsat]]ov program satelita [[IKONOS]]. Karte pokrova tla i upotrebe tla iz tematskog mapiranja mogu se koristiti u pretraživanju minerala, detektiranju ili nadgledanju upotrebe tla, deforestacije, te proučavanja zdravlja autohtonih biljaka i usjeva uključujući čitave poljoprivredne regije ili šume (precizna poljoprivreda). * U aspektu borbe protiv uništavanja šuma daljinska istraživanja omogućuju praćenje i nadgledanje rizičnih područja toekom dugog razdoblja, determiniranje [[desertifikacija|desertifikacijskih]] faktora, podupiranje donositelja odluka u definiranju relevantnih mjera upravljanja okolinom, te procjenjivanju njihovih učinaka<ref>{{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/doc_details/28-begni-gerard-et-al-2005-remote-sensing |title=Begni Gérard, Escadafal Richard, Fontannaz Delphine and Hong-Nga Nguyen Anne-Thérèse, 2005. Remote sensing: a tool to monitor and assess desertification. Les dossiers thématiques du CSFD. Issue 2. 44 pp. |access-date=1. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213194915/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/doc_details/28-begni-gerard-et-al-2005-remote-sensing |archive-date=13. 12. 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Geodetske tehnike === Cjelovito geodetsko prikupljanje prvi put je korišteno u zračnom detektiranju podmornica, te u gravitacijskim podacima korištenim u vojnim kartama. Ovi podaci otkrivaju kako se minutne perturbacije u Zemljinom [[gravitacijsko polje|gravitacijskom polju]] ([[geodezija]]) mogu koristiti za determiniranje promjena u masenoj distribuciji Zemlje, što se zatim može koristiti u geološkim ili hidrološkim istraživanjima. === Akustične i paraakustične tehnike === Pasivne; [[sonar]] se koristi za detektiranje, određivanje raspona i mjerenje podvodnih objekata i terena. [[Seizmogram]]i uzeti na različitim lokacijama mogu locirati i mjeriti [[potres]]e (nakon što se oni pojave) uspoređujući relativni intenzitet i precizno vrijeme. Aktivne: geolozi koriste pulseve za detektiranje naftnih polja. Za koordinaciju nizom opsežnih osmatranja većina istraživačkih sistema će zavisiti od sljedećeg; lokaciji platforme, trenutačnom vremenu, te rotaciji i orijentaciji senzora. Krajnji instrumenti danas često koriste pozicijske informacije iz [[satelitski navigacijski sistem|satelitskih navigacijskih sistema]]. Rotaciju i orijentaciju često daju unutar jednog ili dva stupnja elektronički kompasi. Kompasi mogu mjeriti ne samo azimut (tj. stepene magnetskog sjevera), nego također visinu (stupene iznad horizonta) jer magnetsko polje ponire u Zemlju u različitim stepenima na različitim geografskim širinima. Egzaktnije orjentacije zahtjevaju [[Žiroskopska orjentacija|žiroskopsku orijentaciju]], periodično ponovo usklađene različitim metodama uključujući navigaciju pomoću zvijezda ili poznatih referentnih tačaka. Rezolucija utječe na prikupljanje, a najbolje je objašnjena sljedećim odnosom; niža rezolucija=manje detalja & veća pokrivenost, viša rezolucija=više detalja, manja pokrivenost. Izvježbano upravljanje prikupljanjem rezultira isplativim prikupljanjem i izbjegavanjem situacija poput upotrebe višestrukih visokorezolucijskih podataka koji uzrokuju zapreke transmisijskoj infrastrukturi i onoj za smještaj podataka. == Procesiranje podataka == :''Više informacija: [[inverzni problem]]'' Daljinska istraživanja djeluju općenito na principu ''inverznog problema''. Ako posmatrani objekti ili fenomeni (''stanje'') ne mogu biti direktno mjereni, onda se koriste neke druge postojeće varijable koje se mogu detektirati i izmjeriti (''opservacija''), a koje mogu biti povezane sa posmatranim objektom upotrebom računarskog modela dobivenog iz podataka. Uobičajena analogija koja se koristi za opisivanje ovog postupka je pokušavanje određivanja vrste životinja prema njenim tragovima. Na primjer, iako je nemoguće diretno izmjeriti temperature u višoj atmosferi, moguće je izmjeriti spektralne emisije poznatih hemijskih vrsta (poput [[ugljik dioksid]]a) u tom području. Frekvencija emisije zatim se može povezati sa temperaturom u tom području putem različitih [[termodinamika|termodinamičkih]] odnosa. Kvalitet podataka u daljinskim istraživanjima sastoji se od njihove prostorne, spektralne, radiometrijske i vremenske rezolucije. ; Prostorna rezolucija Veličina [[piksel]]a koji se zapisuje u [[rasterski snimak|rasterskom snimku]] – pikseli tipično mogu odgovarati kvadratnim područjima čija veličina stranice može biti od 1 do 1.000 metara. ; Spektralna rezolucija Broj različitih zapisanih frekvencijskih pojaseva – obično je ovo jednako broju senzora na platformi. Trenutna Landsatova zbirka sadrži sedam pojasa, uključujući nekoliko u infracrvenom spektru. Sateliti [[MODIS]] imaju najbolju rezoluciju na 31. pojasu. ; Radiometrijska rezolucija Broj različitih intenziteta radijacije koje senzor može razlikovati. Tipičan raspon ide od 8 do 14 bita što odgovara 256 razina skale sive boje, te do 16.384 intenziteta ili "sjenki" boje u svakom pojasu. ; Vremenska rezolucija Odgovara frekvenciji preleta satelitom ili vazduhoplovom, te je relevantna samo u istraživanjima vremenskih slijedova ili u onima koji zahtijevaju prosječan ili mozaičan snimak kao u monitoringu deforestacije. Postavljanjem jedinica ili modifikacijom/uvođenjem opreme obavještajna je zajednica prva primijenila ovu vrstu snimanja kako bi ponovljenim preletima otkrila promjene na infrastrukturi. Oblačni pokrov nad posmatranim područjem ili objektom zahtijeva ponavljanje prikupljanja podataka na toj lokaciji. ; Ekonomska rezolucija Isplativ način upravljanja zbirkom podataka. Radi stvaranja senzorskih karata, većina sistema daljinskih istraživanja zahtijeva ekstrapolaciju senzorskih podataka u odnosu na referentnu tačku uključujući udaljenost između poznatih tačaka na tlu. Ovo ovisi o vrsti korištenog senzora. Na primjer, u konvencionalnim fotografijama, udaljenosti su pouzdane u centru slike, dok se distorzija mjerenja povećava udaljavanjem od centra. Drugi faktor je valjak na koji se otiskuje film, a koji može uzrokovati ozbiljne pogreške kada se koriste fotografije za mjerenje udaljenosti na tlu. Korak u kojem se taj problem riješava naziva se [[georeferencija|georeferenciranje]], te uključuje računarsko sparivanje tačaka na snimku (tipično 30 ili više tačaka po snimku) koji je ekstrapoliran upotrebom određene referentne tačke, "iskrivljujući" snimak kako bi nastali pouzdani prostorni podaci. Od ranih 1990-ih većina se satelitskih snimaka prodaje u potpunosti georeferencirano. Štaviše, snimci se ponekad moraju radiometrijski i atmosferski korigovati. ; Radiometrijska korekcija daje skalu vrijednostima piksela, tj. monohromatska skala od 0 do 255 bit će izmijenjena u aktualne vrijednosti radijacije (sjaja). ; Atmosferska korekcija eliminiše atmosferske plinove ponovnim skaliranjem svakog frekvencijskog pojasa tako da njegova minimalna vrijednost (obično ostvarenu na vodenim površinama) odgovara vrijednosti piksela od 0. Digitaliziranje podataka također omogućuje manipulaciju podacima promjenama vrijednosti skale sive boje. Interpretacija je kritičan proces stvaranja smislenosti podataka. Prva primjena zbila se u zračnom fotografskom prikupljanju koje je koristilo sljedeći proces; prostorno mjerenje pomoću korištenja [[tablica svjetla|tablice svjetla]] kako u konvencionalnom pojedinačnom tako i u stereografskom pokrovu, poboljšano je upotrebom fotogrametrije, fotomozaika, ponovljenog pokrova, poznatih dimenzija objekta što je sve omogućilo detektiranje modifikacija. Analiza snimaka nedavno je razvijena automatizirana računarska aplikacija koja se sve više koristi. Analiza snimka temeljena na objektu (OBIA, engl. Object-Based Image Analysis) je subdisciplina znanosti o GIS-u koja se fokusira na particioniranje snimaka daljinskih istraživanja u semantičke snimke-objekte, te procjenjuje njihove karakteristike u prostornom, spektralnom i vremenskom mjerilu. Stari podaci iz daljinskih istraživanja često su vrijedni zbog toga što mogu pružati samo dugoročne podatke za velik dio geografije. Istovremeno su podaci kompleksni za interpretaciju, te glomazni za smještaj. Moderni sistemi teže digitalnom smještaju podataka često uz kompresiju bez gubitka. Teškoće kod ovog pristupa predstavlja lomljivost podataka, moguća zastarjelost formata, te lagana falsifikacija podataka. Jedan od najboljih sistema za arhiviranje serija podataka je računarsko generirani, mašinski čitljivi [[mikrofilm]] obično u tipskom fontu kao što je OCR-B ili kao digitalizirani polutonski snimak. Mikrofilmovi mogu u standardnim bibliotekama trajati nekoliko vijekova. Oni se mogu stvarati, kopirati, ispunjavati i pronaći pomoću automatskih sistema. Oni su kompaktni poput arhivskih magnetskih medija, a opet se mogu čitati uz minimalnu, standardiziranu opremu. == Historija == [[Datoteka:Usaf.u2.750pix.jpg|mini|Izviđački/nadzorni avion [[Lockheed U-2|TR-1]].|193x193piksel]] [[Datoteka:2001 mars odyssey wizja.jpg|mini|''[[2001 Mars Odyssey]]'' koristio je spektrometre i kamere u potrazi za dokazima prošle ili sadašnje vode i vulkanske aktivnosti ina Marsu.|221x221piksel]] Osim primitivnih metoda daljinskog istraživanja koje se koristili naši najraniji preci (npr. stajanje na visokoj litici ili stablu kako bi vidjeli krajolik), moderna disciplina nastala je tek razvojem letenja. Balonist G. Tournachon (alias [[Félix Nadar|Nadar]]) izradio je fotografije Pariza iz svog balona 1858. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Nadar|title=britannica.com Nadar}}</ref> Prva taktička upotreba zbila se tokom građanskog rata. Golubovi pismonoše, zmajevi, rakete i bespilotni baloni također su se koristili za rane snimke. Sa izuzetkom balona, ovi prvi pojedinačni snimci nisu bili posebno korisni za izradu karata ili naučne svrhe. Sistemska [[vazdušna fotografija]] razvijena je za svrhe vojnog nadzora i izviđanja početkom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a svoj vrhunac doživjela je tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] upotrebom modificiranih borbenih vazduhoplova kao što su [[P-51]], [[P-38]], [[RB-66]], [[F4-C]] ili specifično dizajniranih prikupljačkih platformi kao što su [[Lockheed U-2|U2/TR-1]], [[SR-71]], [[A-5]] i serija [[OV-1]], kako za visinsko tako i za daljinsko prikupljanje. Nedavno su razvijena sve manja senzorna vozila koja koriste policija i vojska, a mogu biti u obliku bespilotnih ili pilotnih platformi. Napredak u tom pristupu očituje se u minimalnim zahtjevima modifikacije datog zračnog okvira. Kasnije će vizualizacijske tehnologije uključivati infracrvene, konvencionalne i dopplerove radare, te radare sa sintetičkom aperturom. Razvoj umjetnih satelita u drugoj polovini 20. vijeka omogućio je napredak u daljinskim istraživanjima na globalnoj razini pri kraju Hladnog rata. Instrumentacija na različitim meteorološkim satelitima i satelitima za osmatranje Zemlje kao što su [[Landsat]], [[Nimbus]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0034425784900208|title=}}</ref> i misije [[RADARSAT]]-a i [[UARS]]-a omogućila je globalna mjerenja različitih podataka u civilne, istraživačke i vojne svrhe. Svemirske sonde poslane na druge planete također su stvorile mogućnost za obavljanje daljinskih istraživanja u ekstraterestričkoj okolini, a radar sa sintetičkom aperturom na svemirskoj letjelici [[Magellan (svemirska letjelica)|Magellan]] dao je detaljne topografske karte [[Venera|Venere]], dok su instrumenti na [[SOHO]]-u omogućili obavljanje proučavanja [[Sunce|Sunca]] i [[solarni vjetar|solarnog vjetra]]. Nekoliko nedavno razvijenih istraživačkih grupa u [[Silicijska dolina|Silicijskoj dolini]], koje su svoj početak imale u 1960-im i 1970-im razvojem [[procesiranje snimaka|procesiranja snimaka]] dobivenih [[satelitsko snimanje|satelitskim snimanjem]], a među kojima se nalaze [[NASA Ames Research Center]], [[GTE]] i [[ESL Inc.]] razvili su tehnike [[Fourierova transformacija|Fourierove transformacije]] što je dovelo do prvog značajnog napretka podataka sa snimanja. Uvođenje online web usluga za brzi pristup podacima dobivenih daljinskim istraživanjima u 21. vijeku (uglavnom snimaka niske/srednje rezolucije) kao što je [[Google|Google Earth]] približilo je daljinska istraživanja velikom dijelu javnosti što je populariziralo nauku. == Softver za daljinska istraživanja == Podaci dobiveni daljinskim istraživanjima procesiraju se i analiziraju pomoću računarskog softvera poznatog kao [[aplikacija za daljinska istraživanja]]. Postoje brojne komercijalne aplikacije i one otvorenog koda za procesiranje podataka u daljinskim istraživanjima. Prema istraživanju koje je sponzorirala NOAA, a proveo Global Marketing Insights, Inc. najčešće korištena aplikacija među azijskim akademskim grupama uključenima u daljinska istraživanja bila je: [[ESRI]] 30%; [[ERDAS]] IMAGINE 25%; ITT Visual Information Solutions ENVI 17%; [[MapInfo]] 17%; ERMapper 11%. Zastupljenost u akademskoj zajednici zapada je sljedeća: ESRI 39%, ERDAS IMAGINE 27%, MapInfo 9%, [[Autodesk]] 7%, ITT Visual Information Solutions ENVI 17%. == Literatura == * {{cite book | last=Campbell | first=J.B. | year=2002 | title=Introduction to remote sensing | url=https://archive.org/details/introductiontore0000camp_q7v6 | edition=3rd ed. | publisher=The Guilford Press | isbn=1-57230-640-8}} * {{cite book | last=Jensen | first=J.R. | year=2007 | title=Remote sensing of the environment: an Earth resource perspective | url=https://archive.org/details/remotesensingofe0000jens | edition=2nd ed.|publisher=Prentice Hall | isbn=0-13-188950-8}} * {{cite book | last=Jensen | first=J.R. | year=2005 | title=Digital Image Processing: a Remote Sensing Perspective | url=https://archive.org/details/introductorydigi0000jens_w8i4 | edition=3rd ed.| publisher=Prentice Hall}} * Lasaponara, R. and Masini N. 2012: Satellite Remote Sensing - A new tool for Archaeology. Remote Sensing and Digital Image Processing Series, Volume 16, 364 pp., {{ISBN|978-90-481-8801-7}} * {{cite book | last=Lillesand | first=T.M. | author2=R.W. Kiefer, and J.W. Chipman | year=2003 | title=Remote sensing and image interpretation |edition=5th ed. | publisher=Wiley | isbn=0-471-15227-7}} * {{cite book | last=Richards | first=J.A. | author2=and X. Jia | year=2006 | title=Remote sensing digital image analysis: an introduction | edition=4th ed. | publisher=Springer | isbn=3-540-25128-6}} * US Army FM series. * US Army military intelligence museum, FT Huachuca, AZ == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{dmoz|Science/Earth_Sciences/Geomatics/Remote_Sensing|daljinsko istraživanje}} {{Commonscat|Remote sensing}} {{Geografija po temama}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geodezija]] j31nhy18nu4o59edtytjoo1d31c4aff Razgovor:Sveta Lucija 1 106555 3923973 1166017 2026-09-04T06:25:54Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3923973 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} {{Stranica_za_razgovor}} mcotf7y83ayukzkv9wijxbk7p390a3n Serravalle 0 141669 3923930 3763192 2026-09-03T19:02:20Z AnToni 2325 3923930 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:San-Marino-Dogana-1268.jpg|mini|desno|200px|Tvrđava]] '''Serravalle'''<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Serravalle|title=Serravalle {{!}} San Marino, Europe|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=17. 10. 2016}}</ref> je ''castello'' u državi [[San Marino]]. Nalazi se u istočnom dijelu zemlje, na rječici Ausa,<ref>{{Cite web|url=http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|title=Bacino Idrografico del Fiume Marecchia - Sottobacino del Torrente Ausa|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429080221/http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|archive-date=29. 4. 2014|url-status=dead}}</ref> i na 148 metara iznad mora. Ima oko 9000 stanovnika, površinu od 10,5 kvadratnih kilometara,<ref>{{Cite web|url=http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|title=Giunte di Castello: Home Page|website=wayback.archive.org|access-date=17. 10. 2016|archive-date=7. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107103820/http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|url-status=bot: unknown}}</ref> a nalazi se u regiji Domagnano. Najbliže turističke destinacije su Jakost Rocca i Borgo Maggiore. Ovo je ne samo najgušće naseljena općina u San Marinu, nego se tu također nalazi i njegovo najveće naselje, Dogana. Gradić graniči sa San Marinskim općinama Domagnano i Borgo Maggiore, i italijanskim općinama Verucchio, Rimini i Coriano. == Vanjski linkovi == {{Refspisak|}} * http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Serravalle {{Commonscat|Serravalle (San Marino)|Serravalle}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Gradovi u San Marinu]] 9ylliy60sunpz850sf0yl8cggf9117d 3923931 3923930 2026-09-03T19:02:48Z AnToni 2325 3923931 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} [[Datoteka:San-Marino-Dogana-1268.jpg|mini|desno|200px|Tvrđava]] '''Serravalle'''<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Serravalle|title=Serravalle {{!}} San Marino, Europe|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=17. 10. 2016}}</ref> je ''castello'' u državi [[San Marino]]. Nalazi se u istočnom dijelu zemlje, na rječici Ausa,<ref>{{Cite web|url=http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|title=Bacino Idrografico del Fiume Marecchia - Sottobacino del Torrente Ausa|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429080221/http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|archive-date=29. 4. 2014|url-status=dead}}</ref> i na 148 metara iznad mora. Ima oko 9000 stanovnika, površinu od 10,5 kvadratnih kilometara,<ref>{{Cite web|url=http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|title=Giunte di Castello: Home Page|website=wayback.archive.org|access-date=17. 10. 2016|archive-date=7. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107103820/http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|url-status=bot: unknown}}</ref> a nalazi se u regiji Domagnano. Najbliže turističke destinacije su Jakost Rocca i Borgo Maggiore. Ovo je ne samo najgušće naseljena općina u San Marinu, nego se tu također nalazi i njegovo najveće naselje, Dogana. Gradić graniči sa San Marinskim općinama Domagnano i Borgo Maggiore, i italijanskim općinama Verucchio, Rimini i Coriano. == Vanjski linkovi == {{Refspisak|}} * http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Serravalle {{Commonscat|Serravalle (San Marino)|Serravalle}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Gradovi u San Marinu]] m9l7wxsgy48n214h9ure8uarwgq53u6 La Manche 0 146087 3923977 3872500 2026-09-04T07:41:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923977 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Carte de la Manche.png|250px|mini|Karta La Manchea]] '''La Manche''' (č. ’la-manš’) ili '''Engleski kanal''' ([[Francuski jezik|fr.]] ''La Manche''; [[Engleski jezik|engl.]] ''English Channel'') je dio [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] koji odvaja ostrvo [[Velika Britanija|Veliku Britaniju]] od sjeverne [[Francuska|Francuske]], te spaja Atlantski okean i [[Sjeverno more]]. Jedan je od najprometnijih morskih kanala na svijetu. Dug je oko 563 [[km]], a širok oko 240&nbsp;km.<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/channel/|title=channel|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=20. 3. 2025}}</ref> Doverski prolaz je najuži dio kanala, koji je širok samo 34&nbsp;km (od [[Dover]]a do [[Cap Gris Nez]]a) i nalazi se na najistočnijem dijelu prolaza. Za vrijeme [[Rimska Imperija|Rimskog Carstva]] prolaz se zvao ''Oceanus Britannicus'', a do [[1549]]. godine ''Britansko more''. == Geografija == Kanal je povezan sa Sjevernim morem na istoku kod [[Pas-de-Calais]]a, i Atlantskim okeanom na zapadu. Ulaz La Manchea u Atlantik je obilježen kod [[Sorlingues]]a na sjeveru i [[Ouessant]]ea na jugu. Države koje graniče sa La Mancheom su [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] na sjeveru i Francuska na jugu. [[Regije Francuske]] koje graniče sa La Mancheom su [[Nord-Pas-de-Calais]], [[Pikardija]], [[Gornja Normandija]], [[Donja Normandija]] i [[Bretanja]]. Francuski departmani koji imaju izlaz na La Manche su [[Nord (departman)|Nord]], [[Pas-de-Calais]], [[Somme (departman)|Somme]], [[Seine-Maritime]], [[Calvados]], [[Manche (departman)|Manche]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Côtes-d'Armor]] i [[Finistère]]. Engleske grofovije koje graniče sa kanalom su [[Cornouailles]], [[Vojvodstvo Devon|Devon]], [[Vojvodstvo Dorset|Dorset]], [[Hampshire]], [[West Sussex]], [[East Sussex]] i [[Kent]]. Jedinstvene engleske uprave koje graniče sa La Mancheom su [[Ostrvo Wight]], [[Bournemouth]], [[Brighton and Hove]], [[Plymouth]], [[Poole]], [[Portsmouth]], [[Southampton]] i Sorlingues. Kanal ima jake [[Plima|plime]] u rasponu od manje od jednog metra do preko šest metara. Najjače plime se primjećuju na sjevernoj obali [[Bretanja|Bretanje]], Kanalskim otocima i zapadnoj obali poluotoka [[Cotentin]]. Središnji dijelovi doživljavaju poludnevne plime (dvije visoke i dvije niske na dan), što olakšava kretanje brodova u Southamptonu.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/seas/english-channel.html|title=English Channel|date=5. 3. 2021|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=20. 3. 2025}}</ref> === Klima === Klima La Manša može se opisati kao [[Umjerena klima|umjerena primorska klima]], sa toplim ljetima i hladnim zimama. Kanal ne doživljava ekstremnu klimu, što znači da se može posjetiti u bilo koje doba godine. August je najtopliji mjesec na ovom području, dok je najhladniji mjesec januar. Međutim, novembar je najkišniji mjesec, a decembar i januar su najsušniji mjeseci. Temperatura površine varira, u rasponu od 7&nbsp;°C u februaru, pa sve do 16&nbsp;°C u septembru. Godišnja količina padavina u prosjeku iznosi 700–1000&nbsp;mm. Iako vjetrovi mogu puhati u bilo kojem smjeru, oni obično potiču sa [[zapad]]a ili [[jugozapad]]a.<ref name=":0" /> == Prijevoz == [[Datoteka:EnglishChannel.jpg|mini|400px|desno|Satelitska slika kanala]] Budući da je kanal ulaz u Atlantik i Sjeverno more, La Manche je glavni morski prometni pravac između Atlantika i [[Sjeverna Evropa|Sjeverne Evrope]] (četvrtina svjetskog pomorskog prometa prolazi kroz La Manche). Najuži dio kanala, prolaz Dover, ima posebnu regulaciju pomorskog prometa. Datuma [[6. maj]]a [[1994]]. otvoren je [[Eurotunel]] dugačak 50&nbsp;km, koji ispod kanala [[željeznica|željeznicom]] povezuje Veliku Britaniju i kontinentalnu [[Evropa|Evropu]]. Do danas je vrlo frekventan pomorski promet između luka Francuske i Velike Britanije. [[Trajekt]]ne veze su između mjesta: * [[Dover]] - [[Calais]] * [[Dover]] - [[Boulogne sur mer]] * [[Newhaven]] - [[Dieppe (Seine-Maritime)|Dieppe]] * [[Portsmouth]] - [[Caen]] * Portsmouth - [[Cherbourg]] * Portsmouth - [[Le Havre]] * [[Poole]] - [[Saint-Malo]] * [[Weymouth]] - [[Saint-Malo]] * [[Plymouth (Engleska)|Plymouth]] - [[Roscoff]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|English Channel}} * [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg Oceanus Britannicus ili Britansko more] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307064119/http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg |date=7. 3. 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20060614050912/http://www.thechannelswimmers.com/ Channel swimmers website] * [http://www.channelswimmingassociation.com/ Channel Swimming Association] == Reference == {{refspisak}} {{Spisak svjetskih mora}} [[Kategorija:Međunarodni moreuzi]] [[Kategorija:Mora]] [[Kategorija:Moreuzi u Francuskoj]] [[Kategorija:Moreuzi u Ujedinjenom Kraljevstvu]] 5h6crwj6r5862ah2r7ay2mlm5tu6w47 Hermann Bollé 0 153911 3923901 3923084 2026-09-03T17:34:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Hermann Bollé | slika = Hermann Bollé 1139x2168.jpg | veličina_slike = | opis = Poprsje Hermanna Bolléa na ulazu u [[Mirogoj]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1845|9|18}} | mjesto_rođenja = Köln, Njemačka | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1926|7|17|1845|9|18}} | mjesto_smrti = Zagreb, Kraljevina Jugoslavija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Hermann Bollé'''<ref>{{Cite web|url=http://www.casopis-gradjevinar.hr/dokumenti/200510/6.pdf|title=Wayback Machine|website=www.casopis-gradjevinar.hr|access-date=17. 10. 2025|archive-date=13. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213210720/http://www.casopis-gradjevinar.hr/dokumenti/200510/6.pdf|url-status=dead}}</ref> ([[Köln]], [[18. septembar]] [[1845]]. – [[Zagreb]], [[17. juli]] [[1926]].), bio je austrijski [[arhitekt]]. ==Biografija== Nakon završene graditeljske obrtne škole, stupa u atelijer arhitekta H. Wiethasea, gdje se bavio nacrtima [[Crkva|crkava]] i crkvene opreme. Od 1872. studirao je [[arhitektura|arhitekturu]] na [[Bečka Akademija|bečkoj Akademiji]] i istovremeno radio u atelijeru poznatog [[Austrija|austrijskog]] arhitekta [[Friedrich von Schmidt|Friedricha von Schmidta]]. ===Boravak u Hrvatskoj=== Godine 1875-76. boravio je u [[Italija|Italiji]] gdje je upoznao biskupa [[Josip Juraj Strossmayer|Josipa Jurja Strossmayera]] i [[Iso Kršnjavi|Isu Kršnjavog]], što je njegov životni put skrenulo u Hrvatsku. Već [[1876]]. godine dolazi u [[Đakovo]] gdje je Friedrich von Schmidt nakon smrti arhitekta K. Rösnera, preuzeo poslove na završavanju gradnje [[Đakovačka katedrala|đakovačke katedrale]] Sv. Petra. Bollé će isprva samo razrađivati Schmidtove projekte za đakovačku katedralu, da bi se vremenom osamostalio i dio projekta za Đakovo izveo posve sam. Iste godine kada dolazi prvi puta u Đakovo započinje s nadziranjem restauracije zagrebačke crkve Sv. Marka po Schmidtovim planovima koji mu povjerava gradnju zgrade Akademije i obnovu [[Zagrebačka katedrala|zagrebačke katedrale]], pa se Bollé 1878. za stalno nastanjuje u [[Zagreb]]u. Odmah dobiva narudžbe s raznih strana te započinje intenzivnu arhitektonsku, društveno-kulturnu i pedagošku djelatnost. U historijskim stilovima restaurirao je i izgradio je u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] brojne objekte (zgrade [[Muzej za umjetnost i obrt|Muzeja za umjetnost i obrt]] i Obrtne škole; kompleks groblja [[Mirogoj]] u Zagrebu). U duhu romantizma obnavlja i restaurira hodočasnički kompleks u [[Marija Bistrica|Mariji Bistrici]], [[Zagrebačka katedrala|katedralu]] i nadbiskupski dvor, te više [[Kaptol (Zagreb)|Kaptol]]skih kurija u Zagrebu. Po njegovim nacrtima izvedeni su i detalji zagrebačke urbane opreme, a učestvovao je u svim važnim pitanjima urbanističkog oblikovanja Zagreba. Gotovo je nepregledan broj njegovih ostvarenja i projekata na području primijenjenih umjetnosti, od namještaja, do pozorišnih kostima i inscenacija, [[vitraj]]a, nakita, posuđa, svjetiljaka i dr. Opsežna je Bolléova društveno-kulturna i pedagoška djelatnost. Bio je aktivan član Društva umjetnosti, jedan je od osnivača i direktora Muzeja za umjetnost i obrt, te Obrtne škole u čijem okviru je osnovao i Graditeljsku školu, koju je i vodio pune 32 godine. S učenicima i nastavnicima učestvovao je na velikim izložbama u svijetu ([[Trst]] [[1882]]., [[Budimpešta]] [[1885]]. i [[1886]]., [[Pariz]] [[1900]].) dobivši više vrijednih priznanja i odlikovanja. Usprkos polemikama, koje se i danas vode u vezi njegovog rada, Bollé je nesumnjivo odigrao presudnu ulogu u urbanističkom oblikovanju Zagreba druge polovine [[19. vijek]]a. == Radovi == ===Gradio ili sudjelovao u gradnji=== [[Datoteka:The Zagreb Chatedral 2.jpg|mini|Zagrebačka katedrala]] [[Datoteka:Mirogoj Cemetery Arcade.jpg|mini|Mirogojske arkade]] [[Datoteka:Muzej za umjetnost i obrt.JPG|mini|Muzej za umjetnost i obrt]] [[Datoteka:St. Peter's Cathedral, Dakovo.jpg|mini|Đakovačka katedrala]] [[Datoteka:Križevačka katedrala 1.jpg|mini|Križevačka katedrala]] [[Datoteka:Meteoroloski stup, Zrinjevac.jpg|mini|Meteorološki stub na [[Zrinjevac|Zrinjevcu]]]] ====Zagreb==== * [[zgrada palače HAZU]]; * Zavod sv. Josipa [[samostan Magdalenki]] u Nazorovoj ulici (1879.); * kurija na Kaptolu 6 (nakon 1880.); * kurija u Novoj vesi 5 (1880-82.) * sjemenišna kapela na Kaptolu (od 1880.) * Hemijski laboratorij na Strossmayerovu trgu (1882.-1884) * evangelička crkva i općina (1882.- 1887.) * zgrada [[Muzej za umjetnost i obrt|Muzeja za umjetnost i obrt]] i Obrtne škole (1882.-1892.) * palača Pongratz na [[Trg bana Jelačića|Jelačićevu trgu]] (1882.-1884., srušena 1937.) * kompleks groblja [[Mirogoj]] (arkade, mrtvačnica, kapela Krista Kralja, kapela na pravoslavnom dijelu groblja i brojni spomenici, 1883.-1914.) * kurija na Kaptolu 21 (1885.) * vila Weiss na Prekrižju (1890., srušena između dva rata) * stambena jednospratnica u Dalmatinskoj 10 u Zagrebu (1890.) * kapelica na Ilirskom trgu (1892.) * stambena dvospratnica u ulici J. Žerjavića 4 (1893.) * Učiteljska škola u Medulićevoj (s K. Waidmannom, 1893.) * umjetnički ateljei u Ilici 85 (u saradnji s V. Bukovcem, 1894.). ====Drugdje u Hrvatskoj==== * [[Đakovačka katedrala]] (1876-83.), uključen u vođenje gradilišta prema projektima [[Karl Rösner|Karla Rösnera]] i F. Schmidta) * gimnazija u Osijeku (od 1880.) * grobna kapela Pejačević u Našicama (1881.) * grobnica porodice Jelačić u [[zaprešić]]kim [[Novi dvori|Novim dvorima]](1884.) * župna crkva u [[Tounj]]u (1886.-1897.) * drvena crkvica u Gustelnici u Turopolju (1889.) * činovnička kuća na imanju Weiss u [[Budinščina|Budinščini]] (1890.) * župna crkva i dvor u Šišljaviću kod Karlovca (od 1892.) * parohijalna crkva u Štikadi kod Gračaca (1894.) * [[Župa|Župna]] crkva [[Sveti Martin|Sv. Martina]] [[biskup]]a ([[Dugo Selo]]) (1895.) * spomenik palim junacima u [[Prvi svjetski rat|I. svjetskom ratu]] na vojnom groblju u Karlovcu (1918.). * prema njegovom nacrtu majstor Franc izradio raspelo koje se od 1957. godine nalazi pored kasnobarokne crkve Majke Božje Snježne u [[Kutina|Kutini]], koje je naručio rektor [[Univerzitet u Zagrebu|Zagrebačkog univerziteta]], rođeni [[Kutina|Kutinčan]] [[Gustav Baron]] ====Izvan Hrvatske==== * hrvatski paviljon na svjetskoj izložbi u [[Trst]]u (1882.) * župna crkva u Erdeviku u [[Srijem]]u (1885.-1890.) * šumarski paviljon na Milenijskoj izložbi u [[Budimpešta|Budimpešti]] (1896.) * vincilirska kuća na imanju Odescalchija u Višnjevcima u Srijemu (1903.) * grobna kapelica Đurišić u Rumi (1910.) * župna crkva i dvor u Čalmi u Srijemu (1914., srušeno u Drugom svjetskom ratu) * grobna kapelica Taschner u Rumi (oko 1923). ===Obnovio i restaurirao=== ====Zagreb==== * [[Crkva sv. Marka]] (nadzirao prema nacrtima F. Schmidta, 1877.-1880.) * [[Zagrebačka katedrala|katedrala]] i nadbiskupski dvor (1880.-1905.) * kaptolske kurije br. 2, 3, 4, 20, 21, 26 (samostalno ili u saradnji, nakon 1880.) * pročelje [[Crkva sv. Katarine u Zagrebu|crkve Sv. Katarine]] (nakon 1880.) * Franjevačka crkva (1881.-1902.) * Crkva u Remetama (od 1881.) * unutrašnjost pravoslavne crkve (1882.-1894.) * zgrada u Ilici 45 (1882., pregrađeno) * zgrada na Jelačićevu trgu 1 (1882., uklonjeno) * grkokatolička crkva Sv. Ćirila Metoda (1883.-1885.) * zgrada Bogoštovlja i nastave u Opatičkoj 10 (1892.) * kapelica Sv. Duha (od 1893.). ====Drugdje u Hrvatskoj==== * župna crkva Sv. Ane u Križevcima (1878.-1890.) * hodočasnički kompleks u [[Marija Bistrica|Mariji Bistrici]] (1878.-1883.) * župna crkva u Dubrancu pokraj Karlovca (1883.-1889.) * crkva u Resniku pokraj Zagreba (1887.) * župna crkva u Belici u [[Međimurje|Međimurju]] (1890.) * crkva u Kaštu pokraj [[Ozalj|Ozlja]] (1892.) * franjevačka crkva u [[Ilok]]u (1892.-1909.) * grkokatolička katedrala u Križevcima (od 1892.) * franjevačka crkva i samostan u Kostajnici (1892.) * župna crkva u Velikoj Gorici (1893.) * episkopska crkva i dvor u Pakracu (1893.) * kapela Sv. Marije u Gornjoj Stubici (prije 1896.) * pravoslavna crkva u Bjelovaru (1897.) * franjevačka crkva u Virovitici (1899.). ====Izvan Hrvatske==== * hodočasnička kapela Snježne Gospe Tekijske kod Petrovaradina (1881.) * župna crkva u Franjindolu kraj Zemuna (1888.) * manastir i crkva u Grgetegu u Srijemu (1899.). ===Projekti zagrebačke urbane opreme=== * kaptolska fontana (u saradnji sa Schmidtom, 1882.) * fontana na Zrinjevcu (1891.-1893.) * Meteorološki stup na Zrinjevcu (1894.) * ograda i portal Botaničkoga vrta (1894.) * ograda zgrade Bogoštovlja i nastave u Opatičkoj 10 (1894.). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://hart.hr/uploads/documents/335.pdf Neogotički tornjevi zagrebačke katedrale – stil i kontekst, "Radovi instituta za povijest umjetnosti", br. 29., Zagreb, 2005., str. 259 – 276.]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.hart.hr/hr/izdanja/ripu/R30/pdf/Radovi%20IPU-30-229-240-Damjanovic.pdf Dragan Damjanović, Radovi hrvatskih arhitekata u časopisu Wiener Bauhütte, Radovi instituta za povijest umjetnosti br. 30., Zagreb, 2006., str. 229 – 240.]{{Mrtav link}} * Dragan Damjanović, Biskup Strossmayer, Iso Kršnjavi, Herman Bollé i izgradnja zgrade kraljevske velike gimnazije u Osijeku, "Peristil, Zbornik radova za povijest umjetnosti", br. 49., Zagreb, 2006., str. 129 – 150. * [http://hrcak.srce.hr/file/64058 Dragan Damjanović, Herman Bollé - izgradnja i opremanje katedrale u Đakovu (1876. – 1884.). // Croatica Christiana periodica: časopis Instituta za crkvenu povijest Katoličkog bogoslovnog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu. Vol. XXXIII, br. 63., Zagreb, 2009., str. 109-127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810175352/http://hrcak.srce.hr/file/64058 |date=10. 8. 2011 }} * [http://hrcak.srce.hr/file/70182 Dragan Damjanović, Neogotička arhitektura u opusu Hermana Bolléa. // Prostor: znanstveni časopis za arhitekturu i urbanizam. Vol. 17, No 2 (38), Zagreb, 2009. str. 243 - 246.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111120184936/http://hrcak.srce.hr/file/70182 |date=20. 11. 2011 }} * [http://hrcak.srce.hr/file/82688 Arhitektura ikonostasa u opusu Hermana Bolléa, Prostor, Znanstveni časopis za arhitekturu i urbanizam br. 18 (2010), 1 (39); Zagreb, 2010., str. 62 – 79.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809172949/http://hrcak.srce.hr/file/82688 |date=9. 8. 2020 }} * [http://hrcak.srce.hr/file/104759 Herman Bollé i obnove baroknih sakralnih građevina u stilu njemačke neorenesanse, Prostor, Znanstveni časopis za arhitekturu i urbanizam br. 19 (2011), 1 (41); Zagreb, 2011., str. 42 – 59.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141448/http://hrcak.srce.hr/file/104759 |date=5. 3. 2016 }}{{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bollé, Hermann}} [[Kategorija:Austrijski arhitekti]] [[Kategorija:Biografije, Köln]] [[Kategorija:Rođeni 1845.]] [[Kategorija:Umrli 1926.]] hb5vej2kug4tqcowc9nxw1ornf9rx81 Saba 0 170619 3923986 3923715 2026-09-04T09:43:00Z Bosancica by MK 173186 3923986 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Regija <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Saba | izvorno_ime = | drugo_ime = | kategorija = javno tijelo <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = Remis Velisque | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Saba World Wind.jpg | opis_slike = Satelitski snimak Sabe <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag_of_Saba.svg | simbol = Saba_wapen.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Holandija | zastava_države = {{ZD|HOL}} | pokrajina = Karipska Holandija | pokrajina_vrsta = prekomorska regija | regija = | regija_vrsta = | distrikt = | distrikt_vrsta = <!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = The Bottom | položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada = | visina_glavnog_grada = | širina_stepeni_glavnog_grada = 17 | širina_minuta_glavnog_grada = 37 | širina_sekundi_glavnog_grada = 57 | širina_SJ_glavnog_grada = N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 63 | dužina_minuta_glavnog_grada = 14 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 15 | dužina_IZ_glavnog_grada = W | najviši = | najviša_lokacija = | najviša_regija = | najviša_država = | najviša_visina = | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | najniža = | najniža_lokacija = | najniža_regija = | najniža_država = | najniža_visina = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina = 13 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 2.158 | stanovništvo_datum = 1. januar 2025. | stanovništvo_gustoća = 148 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = 10. oktobar 2010. | datum = | vlada_položaj = | vlada_regija = | vlada_država = | government_elevation = | government_lat_d = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS = | government_long_d = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW = | lider = Jocelyn Levenstone | lider_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = AST | utc_odstupanje = -4 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = +599-4 | kod = <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = Američki dolar ($) | prazno_vrsta = Valuta | prazno1 = .nl | prazno1_vrsta = Internet TLD <!-- *** Karta *** --> | karta = SSS_Islands_Map.png | opis_karte = Karta koja prikazuje lokaciju Sabe u odnosu na Sint Eustatius i Saint Martin. | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Saba'''<ref name="Mangold_2000">{{cite book |last=Mangold |first=Max |title=Duden Aussprachewörterbuch: Wörterbuch der deutschen Standardaussprache |edition=4. |publisher=Dudenverlag |date=2000 |isbn=978-3-411-04064-3 |url=https://books.google.hr/books/about/Duden_Aussprachew%C3%B6rterbuch.html?id=vQ560QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=29. 8. 2026 |language=de}}</ref> je ostrvo u [[Karibi]]ma i jedna od tri posebne općine [[Nizozemska|Nizozemske]] u okviru [[Karipska Nizozemska|Karipske Nizozemske]].<ref name="EersteKamer_31954">{{cite web |title=31.954 Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen |website=Eerste Kamer der Staten-Generaal |quote=Javna tijela spadaju direktno pod Vladu jer nisu dio nijedne pokrajine. |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> Nalazi se u sjevernom dijelu [[Zavjetrinska ostrva|Zavjetrinskih ostrva]] u [[Zapadna Indija|Zapadnoj Indiji]], jugoistočno od [[Djevičanska ostrva|Djevičanskih ostrva]]. S površinom od 13&nbsp;km<sup>2</sup>,<ref name="Rijksoverheid_2015">{{cite web |title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribisch-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |website=Rijksoverheid.nl |publisher=Ministerie van Algemene Zaken |date=19. 5. 2015 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> najmanja je od tih općina. Reljefom ostrva dominira [[Mount Scenery]], uspavani vulkan visok 870m, koji je ujedno najviša tačka [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]].<ref name="Rahn_2017">{{cite book |last=Rahn |first=Jennifer L. |chapter=Saba and St. Eustatius (Statia) |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2017 |page=61–84 |isbn=978-3-319-55785-4 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-55787-8_6 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> U januaru 2025. Saba je imala 2.158 stanovnika.<ref name="CBS_2025">{{cite web |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024 |website=Statistics Netherlands (CBS) |date=19. 5. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Engleski jezik|Engleski]] je glavni jezik na Sabi, dok se [[Nizozemski jezik|nizozemski]] koristi u službenoj komunikaciji s institucijama Nizozemske.<ref name="denDulk_Langenberg_2025">{{cite web |last1=den Dulk |first1=Daniëlle |last2=Langenberg |first2=Hans |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles?onepage=true |website=Statistics Netherlands (CBS) |date=10. 10. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Glavno naselje i administrativno sjedište je [[The Bottom]], a ostala veća naselja su [[Windwardside]], [[Zion's Hill]] i [[St. Johns, Saba|St. Johns]]. ==Etimologija== Porijeklo naziva Saba nije pouzdano utvrđeno. Među najčešće navođenim teorijama je ona prema kojoj naziv potječe od riječi ''siba'', koja u [[Arawački jezici|aravačkim jezicima]] znači "stijena". Druge teorije povezuju naziv s francuskom riječju ''[[Sabot (cipela)|sabot]]'', španskom riječju ''[[wiktionary:sábado#Spanish|sábado]]'' ("subota") ili imenom [[Sheba]].<ref name="Myrick_2014">{{cite journal |last=Myrick |first=Caroline |title=Putting Saban English on the map: A descriptive analysis of English language variation on Saba |journal=English World-Wide |volume=35 |issue=2 |date=2. 6. 2014 |pages=161–192 |doi=10.1075/eww.35.2.02myr |url-access=subscription |url=https://benjamins.com/catalog/eww.35.2.02myr |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hartog_1988">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=History of Saba |publisher=Saba Artisan Foundation |date=1988 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/history-of-saba-2/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Naziv Saba zabilježen je najkasnije 1595. Dana 4. novembra te godine engleski pomorci [[Francis Drake]] i [[John Hawkins (pomorski zapovjednik)|John Hawkins]] prošli su pored ostrva i spomenuli ga u zapisima o svom putovanju.<ref name="Hartog_1988" /> Prije nego što je naziv Saba postao uobičajen, [[Kristofor Kolumbo]] označio je ostrvo kao "St. Christopher" (''San Cristóbal'').<ref name="Hartog_1988" /><ref name="Direccion_1826">{{cite book |author=Dirección de Hidrografía |title=Derrotero de las islas Antillas, de las costas de Tierra Firme, y de las del seno Megicano |publisher=En la Imprenta Nacional |date=1826 |page=107 |url=https://books.google.hr/books?id=ODovAAAAYAAJ&pg=PA107 |access-date=29. 8. 2026 |language=es}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Saba - Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2, bottom right.gif|mini|desno|300px|Karta Sabe iz ''Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië'', 1914–1917]] [[Datoteka:Typical Saba view.jpg|mini|desno|300px|Tipičan krajolik Sabe]] [[Datoteka:Gezicht op de kust van Saba, Bestanddeelnr 252-8280.jpg|mini|desno|300px|Pogled na obalu Sabe]] [[Datoteka:View of Spring Bay, Saba, from the Flat Point Tide Pools.jpg|mini|desno|300px|Pogled na uvalu Spring Bay na Sabi sa plitkih bazena na Flat Pointu]] [[Datoteka:Cove Bay Saba 2026.png|mini|desno|300px|Uvala Cove Bay na Sabi 2026.]] [[Datoteka:House Windwardside Saba.JPG|mini|desno|300px|Kuća u Windwardsideu na Sabi]] === Pretkolonijalno razdoblje === {{Glavni|Prekolonijalna Saba}} Arheološki nalazi pokazuju da su ljudi na Sabi boravili već prije oko 3300 godina. Najstariji poznati lokalitet, [[Plum Piece]], datira iz približno 1300. p. n. e., a radiokarbonska datiranja ukazuju na sezonsku okupaciju lokaliteta tokom arhaičnog razdoblja.<ref name="Davis_Oldfield_2003">{{cite journal |last1=Davis |first1=Dave |last2=Oldfield |first2=Kevin |title=Archaeological Reconnaissance of Anegada, British Virgin Islands |journal=Journal of Caribbean Archaeology |date=2003 |issn=1524-4776 |url=https://ufdcimages.uflib.ufl.edu/uf/00/09/17/46/00004/binder1.pdf |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na ostrvu je identifikovano više od 20 pretkolumbovskih arheoloških lokaliteta. Najraniji stanovnici pripadali su grupama lovaca, sakupljača i ribara, dok su se od oko 400. n. e. na Sabi razvila stalnija naselja zajednica keramičkog doba.<ref name="Hofman_Hoogland_2016">{{cite book |last1=Hofman |first1=Corinne L. |last2=Hoogland |first2=Menno M. L. P. |title=Saba's First Inhabitants: A story of 3300 years of Amerindian occupation prior to European contact (1800 BC - AD 1492) |publisher=Sidestone Press |date=2016 |isbn=978-90-8890-359-5 |url=https://www.sidestone.com/books/saba-s-first-inhabitants |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Glavno razdoblje pretkolumbovske naseljenosti trajalo je približno od 400. do 1450. Stanovnici su se bavili uzgojem biljaka, naročito korjenastih kultura, te iskorištavanjem morskih resursa. Ostavili su brojne tragove materijalne kulture, uključujući keramičke posude, kameno, koštano, školjkasto i koraljno oruđe, kao i druge predmete izrađene od prirodnih materijala.<ref name="Hofman_Hoogland_2016" /> === Kolonijalno razdoblje === Prema historijskim izvorima, [[Kristofor Kolumbo]] ugledao je Sabu 13. novembra 1493, ali se nije iskrcao zbog strmih i teško pristupačnih obala ostrva.<ref name="Saba Government- History of Saba">{{cite web |title=History of Saba |url=http://www.sabagovernment.com/saba_history_saba.html |website=Saba Government |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125132310/http://www.sabagovernment.com/saba_history_saba.html |archive-date=25. 1. 2021 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prvi poznati evropski doseljenici pojavili su se 1632. godine, kada se grupa brodolomaca iz [[Engleska|Engleske]] iskrcala na ostrvo.<ref name="Saba Government- History of Saba" /> Stalnija evropska kolonizacija uslijedila je tokom 1640-ih, kada je nizozemski guverner susjednog ostrva [[Sint Eustatius]] poslao nizozemske porodice na Sabu radi naseljavanja u interesu [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija|Nizozemske zapadnoindijske kompanije]].<ref name="Saba Government- History of Saba" /> Saba je tokom XVII i XVIII stoljeća više puta mijenjala vlast između Nizozemske, Engleske i Francuske. Godine 1664. nizozemski doseljenici koji su odbili položiti zakletvu na vjernost engleskoj kruni protjerani su na [[Sint Maarten]], nakon što su engleske snage preuzele kontrolu nad ostrvom.<ref name="Saba Government- History of Saba"/><ref name="TheSabaIslander_2021">{{cite web |title=The Chronological History of Saba |url=https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ |website=The Saba Islander |date=6. 2. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je konačno uspostavila trajnu kontrolu nad Sabom 1816.<ref name="Saba Government- History of Saba"/> === XVIII i XIX stoljeće === Tokom XVIII stoljeća privreda Sabe bila je povezana s poljoprivredom, posebno uzgojem šećerne trske i indiga, dok su se proizvodili i [[rum]] i druge prerađevine. Dio plantaža bio je u vlasništvu Nizozemaca koji su živjeli na Sint Eustatiusu. Rad na plantažama obavljali su porobljeni Afrikanci i njihovi potomci.<ref name="Saba Government- History of Saba"/><ref name="Negron_2021">{{cite web |last=Negrón |first=Ramona |title=Approved by the Bible: The Slave Trade of the Dutch West India Company |url=https://www.the-low-countries.com/article/approved-by-the-bible-the-slave-trade-of-the-dutch-west-india-company/ |website=The Low Countries |date=24. 8. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog strmog i teško pristupačnog terena, Saba je u pojedinim razdobljima služila i kao utočište krijumčarima i piratima.<ref name="Saba Government- History of Saba"/> Godine 1857. Nizozemska i [[Venezuela]] pokrenule su postupak arbitraže pred španskom kraljicom [[Izabela II Španska|Izabelom II]] u sporu oko suvereniteta nad ostrvom [[Isla de Aves]]. Nizozemska je svoj zahtjev, između ostalog, zasnivala na povezanosti ostrva sa Sabom preko pješčanog spruda, kao i na činjenici da su ribari sa Sabe i Sint Eustatiusa na tom području lovili [[kornjače]] i prikupljali ptičija jaja.<ref name="LaFontaine_Eisemann_2023">{{cite book |last1=La Fontaine |first1=H. |last2=Eisemann |first2=Pierre Michel |title=Pasicrisie internationale 1794-1900: Histoire documentaire des arbitrages internationaux |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |date=2023 |isbn=978-90-04-64091-7 |url=https://books.google.hr/books?id=XMX7EAAAQBAJ |access-date=29. 8. 2026 |language=fr}}</ref> Arbitražnom odlukom od 30. juna 1865. suverenitet nad ostrvom dodijeljen je Venezueli, uz obavezu da Nizozemskoj isplati naknadu.<ref name="UN_RIAA_Netherlands">{{cite web |title=Party to a dispute: Netherlands |url=https://legal.un.org/riaa/states/netherlands.shtml |website=United Nations - Reports of International Arbitral Awards |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom druge polovine XIX stoljeća izrada čipke postala je jedna od najvažnijih privrednih djelatnosti na Sabi. Tehniku poznatu kao "Saba čipka" ili "španski rad" na ostrvo je, prema lokalnoj tradiciji, donijela časna sestra iz Venecuele, a izradom čipke uglavnom su se bavile žene.<ref name="Saba Government- History of Saba"/><ref name="SpanishWork">{{cite web |title=Spanish work |url=https://www.inyourpocket.com/dutch-caribbean/saba/articles/spanish-works |website=In Your Pocket |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem XIX i početkom XX stoljeća čipkarstvo je predstavljalo važan izvor prihoda za stanovništvo, dok su mnogi muškarci duže vrijeme provodili na moru. Zbog toga je Saba dobila nadimak "Ostrvo žena" ({{en|The Island of Women}}).<ref name="BYU_PreservingTradition">{{cite web |title=Preserving Tradition on the Island of Women and Lace |url=http://humanities.byu.edu/preserving-tradition-on-the-island-of-women-and-lace/ |website=BYU College of Humanities |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108182533/http://humanities.byu.edu/preserving-tradition-on-the-island-of-women-and-lace/ |archive-date=8. 1. 2016 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> === XX i XXI stoljeće === Saba je sve do sredine XX stoljeća ostala relativno izolovana zbog nepristupačnog terena i nedostatka cestovne infrastrukture. Godine 1943. završen je prvi dio glavne ceste, od luke Fort Bay do naselja The Bottom, koji je izgradio Josephus Lambert "Lambee" Hassell uz pomoć stanovnika ostrva. Prvo motorno vozilo stiglo je na Sabu 1947, a cesta je tokom naredne decenije proširena prema drugim naseljima. Do kraja 1950-ih povezivala je The Bottom, Windwardside i St. Johns, čime je bitno izmijenjen dotadašnji način kretanja i prijevoza robe, koji se uglavnom zasnivao na pješačkim stazama i mulama.<ref name="SCF_TechnicalReport_2010">{{cite report |title=SCF Technical Report 2010 |institution=Saba Conservation Foundation |date=2010 |url=https://doczz.net/doc/3467751/scf-technical-report-2010---saba-conservation-foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Johnson_2024">{{cite web |last=Johnson |first=Alicia |title=A First-Time Guide to Saba |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/first-time-guide-saba |website=Lonely Planet |date=4. 3. 2024 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1963. izgrađen je aerodrom [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"|"Juancho E. Yrausquin"]], čime je Saba dobila zračnu vezu s drugim karipskim ostrvima. Tokom 1970-ih razvijana je i pomorska infrastruktura; 1972. izgrađen je gat u zaljevu Fort Bay, što je olakšalo dolazak turističkih brodova. Poboljšanje cestovne, zračne i pomorske povezanosti ubrzalo je društveni i privredni razvoj ostrva i doprinijelo razvoju turizma kao važnog dijela njegove privrede.<ref name="SCF_TechnicalReport_2010" /><ref name="LACGeo_2024">{{cite web |author=The Editor |title=Saba: Discovering its History, Nature and Culture |url=https://lacgeo.com/saba-lesser-antilles |website=Latin American & Caribbean Geographic |date=17. 7. 2024 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Važna prekretnica u društvenoj historiji ostrva bilo je ukidanje ropstva. Nizozemska je 1. jula 1863. zakonski ukinula ropstvo u svojim kolonijama u [[Surinam]]u i na karipskim ostrvima.<ref name="SlaveryMemorialYear">{{cite web |title=Slavery Memorial Year |url=https://www.government.nl/themes/migration-and-travel/discrimination/history-of-slavery/slavery-memorial-year |website=Government.nl |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NationaalArchief_Emancipatie1863">{{cite web |title=Suriname en de Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaafgemaakten (Emancipatie 1863) |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/suriname-en-de-nederlandse-antillen-vrijverklaarde-slaafgemaakten |website=Nationaal Archief |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1978. [[Venezuela]] i [[Kraljevina Nizozemska]] potpisale su sporazum o razgraničenju pomorskih područja. Sporazumom su utvrđene granice isključivih ekonomskih zona dviju država u Karipskom moru, uključujući područje između nizozemskih ostrva Saba i [[Sint Eustatius]] i venecuelanskog ostrva [[Isla de Aves]].<ref name="Charney_Alexander_1993">{{cite book |last1=Charney |first1=Jonathan I. |last2=Alexander |first2=Lewis M. |title=International Maritime Boundaries |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |date=1993 |isbn=978-0-7923-1187-4 |url=https://books.google.hr/books/about/International_Maritime_Boundaries.html?id=Vl3GWhO8RSUC |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> U sjevernom području granica je određena prema načelu [[jednaka udaljenost|jednake udaljenosti]], odnosno srednjom linijom između Isle de Aves i Sabe.<ref name="Lagoni_Vignes_2006">{{cite book |editor1-last=Lagoni |editor1-first=Rainer |editor2-last=Vignes |editor2-first=Daniel |title=Maritime Delimitation |series=Sijthoff publications on ocean development |volume=53 |publisher=BRILL |date=2006 |isbn=978-90-04-15033-1 |url=https://books.google.cat/books?id=NpzNoUR5ud4C |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi je 5. novembra 2004. održan [[Referendum o statusu Sabe 2004.|referendum o budućem ustavnom statusu]]. Na referendumu je 86,05% glasača podržalo uspostavljanje bližih veza s Nizozemskom.<ref name="UNPP 2004">{{cite web |title=Referendum on the Constitutional Future of Saba 2004 |url=http://www.sabatourism.com/communitynews269.html |website=Saba Tourism |date=5. 11. 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061230222921/http://www.sabatourism.com/communitynews269.html |archive-date=30. 12. 2006 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon raspuštanja [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] 10. oktobra 2010, Saba je zajedno s [[Bonaire]]om i [[Sint Eustatius]]om postala javno tijelo Nizozemske s posebnim statusom, odnosno posebna općina Nizozemske.<ref name="GovNL">{{cite web |title=Caribbean Parts of the Kingdom |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom |website=Government.nl |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Staatsblad_2010_387">{{cite web |title=Besluit van 23 september 2010 tot vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de artikelen I en II van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |publisher=Ministerie van Justitie |date=1. 10. 2010 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> ==Geografija i ekologija== [[Datoteka:Saba with cloud cover.jpg|mini|desno|300px|Ostrvo Saba gledano sa sjevera; vrh [[Mount Scenery|Mount Sceneryja]] prekriven je oblacima]] Saba je malo vulkansko ostrvo površine oko 13&nbsp;km<sup>2</sup>, romboidnog oblika i dimenzija približno 4,6×4,0km.<ref name="McKenna_Etnoyer_2010">{{cite journal |last1=McKenna |first1=Sheila A. |last2=Etnoyer |first2=Peter |editor1-last=Ropert-Coudert |editor1-first=Yan |title=Rapid Assessment of Stony Coral Richness and Condition on Saba Bank, Netherlands Antilles |journal=PLOS ONE |date=21. 5. 2010 |volume=5 |issue=5 |pages=e10749 |doi=10.1371/journal.pone.0010749 |doi-access=free |pmid=20505771 |pmc=2873992 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2873992/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nalazi se u sjevernom dijelu [[Mali Antili|Malih Antila]], sjeverozapadno od [[Sint Eustatius]]a i jugozapadno od [[Saint Barthélemy]]ja i [[Sint Maarten]]a. Ostrvo je izrazito planinsko i sa strmim padinama, dubokim jarugama i visokim obalnim liticama. Većina naselja smještena je na jugoistočnom dijelu ostrva, na nadmorskim visinama između približno 200 i 400m, dok je sjeverozapadni dio uglavnom nenaseljen.<ref name="RCE">{{cite web |title=Landscape biographies Saba and St. Eustatius |url=https://english.cultureelerfgoed.nl/documents/2026/01/01/landscape-biographies-saba-st-eustatius |website=Cultural Heritage Agency of the Netherlands (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) |date=1. 1. 2026 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Centralnim dijelom ostrva dominira [[Mount Scenery]], vulkanski vrh koji se uzdiže na oko 870m iznad mora i predstavlja najvišu tačku [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]].<ref name="SabaPark">{{cite web |title=Objectives of the Mount Scenery National Park |url=https://sabapark.org/mount-scenery-national-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Saba je dio [[Vulkanski luk Malih Antila|vulkanskog luka Malih Antila]], lanca vulkanskih ostrva nastalog duž granice [[Karipska ploča|Karipske ploče]]. Geološka aktivnost u ovom području povezana je sa podvlačenjem tektonske ploče i još uvijek uključuje [[vulkanizam]] i [[zemljotres]]e.<ref name="VanDerMeulen">{{cite web |last=van der Meulen |first=Michiel |title=Caribbean Netherlands |url=https://www.geologischedienst.nl/en/about-gdn/caribbean-netherlands/ |website=Geological Survey of the Netherlands |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najstarije datirane stijene na Sabi stare su oko 400.000 godina, dok se posljednja poznata erupcija dogodila prije evropskog naseljavanja ostrva u XVII stoljeću.<ref name="SabaGeology">{{cite web |author=carvol |title=The Geology of Saba |url=https://caribbeanvolcanoes.com/saba-geology/ |website=Volcanoes of the Caribbean |date=5. 11. 2015 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OSU_Saba">{{cite web |title=Saba |url=https://volcano.oregonstate.edu/saba |website=Volcano World |publisher=Oregon State University |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na ostrvu se nalaze i topli izvori, čija aktivnost predstavlja jedan od indikatora preostale geotermalne aktivnosti vulkanskog sistema.<ref name="SabaPark" /> === Klima i vegetacija === Saba ima [[Tropska klima|tropsku klimu]], ali se klimatski uslovi znatno razlikuju u zavisnosti od [[Nadmorska visina|nadmorske visine]]. Prosječna godišnja temperatura u naselju The Bottom iznosi oko 27,2°C, dok su najviše prosječne temperature zabilježene tokom ljeta i rane jeseni.<ref name="MeteoCW_Saba">{{cite report |title=Climate Summary: The Bottom, Saba |url=https://www.meteo.cw/Data_www/Climate/documents/CLIM_SUM_Sab.pdf |publisher=Meteorological Service Netherlands Antilles & Aruba |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Zbog velike visinske razlike na relativno malom području, na Sabi se razvijaju različiti vegetacijski pojasevi, od sušnih područja i travnatih površina uz obalu do vlažnih šuma na višim dijelovima Mount Sceneryja.<ref name="SabaPark_NatureTrails">{{cite web |title=Nature on Saba's Trails |url=https://sabapark.org/mount-scenery-national-park/nature-on-sabas-trails/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na vrhu Mount Sceneryja nalazi se [[magličasta šuma]], poznata i kao ''elfin forest'', koja predstavlja jedno od najkarakterističnijih prirodnih karakteristika ostrva. Ovaj tip šume zauzima oko 8 hektara i u njoj dominira planinski [[Meliaceae|mahagoni]], dok su stabla i druge biljke prekriveni [[epifit]]ima, među kojima su brojne vrste [[orhideja]], [[paprat]]i, [[mahovine]] i bromelije.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> Na nižim padinama nalaze se sekundarne kišne šume, suhe zimzelene šume, grmlje i travnate površine, dok su na strmim liticama i obalnim područjima razvijene specifične biljne zajednice.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> === Flora i fauna === [[Datoteka:Saban anole on rocks.jpg|mini|desno|300px|Sabanski anol je endemska vrsta Sabe]] Zbog geografske izolovanosti i specifičnih staništa, Saba ima više [[Endem|endemskih vrsta]] i podvrsta. Među njima su [[sabanski anol]] (''Anolis sabanus''), endemska vrsta guštera ograničena na Sabu,<ref name="Bos_etal_2018">{{cite report |last1=Bos |first1=O.G. |last2=Bakker |first2=P.A.J. |last3=Henkens |first3=R.J.H.G. |last4=de Freitas |first4=J.A. |last5=Debrot |first5=A.O. |title=Preliminary checklist of extant endemic species and subspecies of the windward Dutch Caribbean (St. Martin, St. Eustatius, Saba and the Saba Bank) |publisher=Wageningen University & Research |date=2018 |url=https://research.wur.nl/en/publications/preliminary-checklist-of-extant-endemic-species-and-subspecies-of/ |doi=10.18174/460388 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> i [[crna iguana]] (''Iguana melanoderma''), čije su autohtone populacije poznate sa Sabe i [[Montserrat]]a.<ref name="Breuil_etal_2020">{{cite journal |last1=Breuil |first1=Michel |last2=Schikorski |first2=David |last3=Vuillaume |first3=Barbara |last4=Krauss |first4=Ulrike |last5=Morton |first5=Matthew N. |last6=Corry |first6=Elizabeth |last7=Bech |first7=Nicolas |last8=Jelić |first8=Mišel |last9=Grandjean |first9=Frédéric |title=Painted black: Iguana melanoderma (Reptilia, Squamata, Iguanidae) a new melanistic endemic species from Saba and Montserrat islands (Lesser Antilles) |journal=ZooKeys |date=13. 4. 2020 |volume=926 |pages=95–131 |doi=10.3897/zookeys.926.48679 |pmc=7170970 |pmid=32332182 |url=https://zookeys.pensoft.net/article/48679/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi živi i crvenotrbušna zmija (''Alsophis rufiventris''), ali ona nije endemska samo za ovo ostrvo jer je prisutna i na [[Sint Eustatius]]u.<ref name="Mielke_Madden_2021">{{cite web |last1=Mielke |first1=Lara |last2=Madden |first2=Hannah |title=Status of the Red-Bellied Racer on Saba and St. Eustatius |url=https://dcnanature.org/red-bellied-racer/ |website=Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) |date=17. 11. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na ostrvu su zabilježene i alohtone vrste koje predstavljaju jedan od izazova za očuvanje autohtone [[Fauna|faune]]. Među njima su Underwoodov naočarasti tegu (''[[Gymnophthalmus underwoodi]]''), brahmanska slijepa zmija (''[[Indotyphlops braminus]]'') i alohtone iguane. Naučna istraživanja ukazuju na mogućnost da su neke od tih vrsta unesene na Sabu transportom tereta sa [[Sint Maarten]]a.<ref name="van den Burg 2021">{{cite journal |last1=van den Burg |first1=Matthijs P. |last2=Hylkema |first2=Alwin |last3=Debrot |first3=Adolphe O. |title=Establishment of two nonnative parthenogenetic reptiles on Saba, Dutch Caribbean: Gymnophthalmus underwoodi and Indotyphlops braminus |journal=Caribbean Herpetology |date=21. 9. 2021 |pages=1–5 |doi=10.31611/ch.79 |doi-access=free |url=https://www.caribbeanherpetology.org/pdfs/ch79.pdf |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="VanDenBurg_2023">{{cite journal |last1=van den Burg |first1=M. P. |last2=Goetz |first2=M. |last3=Brannon |first3=L. |last4=Weekes |first4=T. S. |last5=Ryan |first5=K. V. |last6=Debrot |first6=A. O. |title=An integrative approach to assess non-native iguana presence on Saba and Montserrat: Are we losing all native Iguana populations in the Lesser Antilles? |journal=Animal Conservation |date=23. 3. 2023 |volume=26 |issue=5 |pages=677–689 |doi=10.1111/acv.12869 |doi-access=free |url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12869 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Saba ima značajnu populaciju morskih ptica, koje se gnijezde na strmim obalnim liticama i manjim okolnim stijenama. Obala ostrva proglašena je važnim područjem za ptice (IBA AN006) u okviru programa [[BirdLife International]]a, prvenstveno zbog međunarodno značajnih populacija [[crvenokljuna burnica|crvenokljune burnice]] (''Phaethon aethereus'') i [[Audubonova burnica|Audubonove burnice]] (''Puffinus lherminieri'').<ref name="Collier_Brown_2008">{{cite report |last1=Collier |first1=Natalia |last2=Brown |first2=Adam |title=Important Bird Areas in the Caribbean – Saba |publisher=BirdLife International |year=2008 |url=https://epicislands.org/wp-content/uploads/2022/01/Important-Bird-Areas-in-Saba.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Populacija crvenokljune burnice na Sabi procijenjena je na oko 1.200–1.500 gnijezdećih parova, dok se populacija Audubonove burnice procjenjuje na oko 1.000 jedinki.<ref name="Geelhoed_etal_2013">{{cite report |last1=Geelhoed |first1=S.C.V. |last2=Debrot |first2=A.O. |last3=Ligon |first3=J. |last4=Madden |first4=H. |last5=Verdaat |first5=J.P. |last6=Williams |first6=S.R. |last7=Wulf |first7=K. |title=Important Bird Areas in the Caribbean Netherlands |publisher=IMARES |year=2013 |number=C054/13 |series=Report / IMARES |url=https://research.wur.nl/en/publications/important-bird-areas-in-the-caribbean-netherlands/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Obje vrste ugrožene su pritiskom alohtonih predatora, posebno mačaka i štakora, koji mogu plijeniti jaja i mladunce.<ref name="Collier_Brown_2008" /> === Morski ekosistem === Morski ekosistem oko Sabe jedno je od najvažnijih prirodnih bogatstava ostrva. [[Nacionalni pomorski park Sabe]] osnovan je 1987. radi očuvanja i upravljanja morskim resursima ostrva. Park obuhvata morske vode oko cijelog ostrva, od linije visoke vode do dubine od 60m, uključujući morsko dno i vode iznad njega.<ref name="SabaPark_MarinePark">{{cite web |title=Saba National Marine Park |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> U parku se nalaze vulkanske stijene obrasle koraljima, koralni grebeni i podvodne stijene poznate kao ''Pinnacles'', kao i brojna druga morska staništa. Ekološkim istraživanjima u parku zabilježeno je više od 150 vrsta riba, uključujući brojne vrste grebenskih i pelagičnih riba, kao i pet vrsta [[Morski pas|morskih pasa]].<ref name="SabaPark_MarinePark" /> Jugozapadno od Sabe nalazi se [[Saba Bank]], velika potpuno potopljena podmorska platforma koja se izdiže oko 1.000m iznad okolnog morskog dna. Površina Saba Banka iznosi približno 2.600km<sup>2</sup>, a područje se smatra najvećim podmorskim atolom u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]] i jednim od najvećih atola na svijetu.<ref name="SabaBank">{{cite web |title=Saba Bank National Park |url=https://sabapark.org/saba-bank-national-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BioSabaBank">{{cite journal |last1=Williams |first1=Jeffrey T. |last2=Carpenter |first2=Kent E. |last3=Van Tassell |first3=James L. |last4=Hoetjes |first4=Paul |last5=Toller |first5=Wes |last6=Etnoyer |first6=Peter |last7=Smith |first7=Michael |title=Biodiversity Assessment of the Fishes of Saba Bank Atoll, Netherlands Antilles |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0010676 |journal=PLoS ONE |volume=5 |issue=5 |pages=e10676 |year=2010 |doi=10.1371/journal.pone.0010676 |doi-access=free |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Saba Bank je 2010. proglašen [[nacionalni park|nacionalnim parkom]], a 2012. službeno je priznat kao nacionalni park Kraljevine Nizozemske.<ref name="SabaBank" /> Iste godine [[Međunarodna pomorska organizacija]] proglasila je Saba Bank posebno osjetljivim morskim područjem, uz mjere zaštite koje uključuju zabranu sidrenja i područje koje brodovi tonaže 300 bruto tona i veće trebaju izbjegavati.<ref name="IMO_PSSA">{{cite web |title=Particularly Sensitive Sea Areas |url=https://www.imo.org/en/ourwork/environment/pages/pssas.aspx |website=International Maritime Organization |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMO_MEPC_226_64">{{cite report |title=Resolution MEPC.226(64): Designation of the Saba Bank as a Particularly Sensitive Sea Area |publisher=International Maritime Organization |date=5. 10. 2012 |url=https://wwwcdn.imo.org/localresources/en/KnowledgeCentre/IndexofIMOResolutions/MEPCDocuments/MEPC.226%2864%29.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Saba Bank je također identifikovan kao ekološki ili biološki značajno morsko područje u okviru [[Konvencija o biološkoj raznolikosti|Konvencije o biološkoj raznolikosti]].<ref name="Meesters_SabaBank_EBSA">{{cite report |last1=Meesters |first1=Erik H.W.G. |title=Appendix Template for Submission of Scientific Information to Describe Ecologically or Biologically Significant Marine Areas: Saba Bank |publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity (CBD) |url=https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/rwebsa-wcar-01/other/rwebsa-wcar-01-netherlands-01-en.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Biološka raznolikost Saba Banka izuzetno je velika. Istraživanjem provedenim 2006. i 2007. zabilježeno je 270 vrsta riba, dok su istraživači procijenili da bi stvarni broj mogao iznositi između 320 i 411 vrsta.<ref name="BioSabaBank" /> Na području Saba Banka zabilježene su i brojne vrste tvrdih [[Korali|koralj]]a, spužvi, morskih algi, morskih kornjača, [[Ajkula|morskih pasa]] kao i više od 20 vrsta kitova i [[delfin]]a. Područje je posebno važno za grbave kitove, koji ga koriste kao područje razmnožavanja i okota.<ref name="SabaBank" /> === Zaštita prirode === Zaštita prirode na Sabi obuhvata kopnena i morska zaštićena područja. [[Nacionalni park "Mount Scenery"]] osnovan je 2018. i obuhvata sjeverni dio ostrva, kao i područje oko vrha [[Mount Scenery]] iznad 550 m nadmorske visine. Površina parka iznosi oko 3,42km², odnosno približno 26% ukupne površine Sabe.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /><ref name="Saba_AB2018_03">{{cite web |title=Island Ordinance for the establishment of the National Park Mt. Scenery and protection of animal-, plant species and artifacts (AB 2018.03) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR734752 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |publisher=Public Entity Saba |date=19. 9. 2018 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Park obuhvata strme padine, jaruge, stijene i šumska staništa, uključujući područja bogata endemskom florom i faunom.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> Njime upravlja [[Saba Conservation Foundation]], dok je za zaštitu arheološke baštine unutar parka nadležan Saba Archaeological Center.<ref name="Saba_AB2018_03" /> Iako je područje zaštićeno, vlasnicima zemljišta zadržana su njihova prava, a u parku je dopuštena mala, održiva poljoprivredna proizvodnja na privatnim posjedima.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> Sistem zaštićenih područja povezan sa Sabom obuhvata [[Nacionalni pomorski park Sabe|Saba National Marine Park]], Mount Scenery National Park i [[Saba Bank National Park]].<ref>{{cite web |title=National parks |url=https://english.rijksdienstcn.com/agriculture-nature-and-food-quality/nature-and-biodiversity/national-parks |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |access-date=29 August 2026}}</ref> Ova područja štite različite kopnene i morske ekosisteme, uključujući šume, vulkanske padine, koralne grebene i druga morska staništa. Zaštita prirode zasniva se na očuvanju biološke raznolikosti i održivom upravljanju prirodnim resursima, uz istovremeno omogućavanje određenih tradicionalnih i održivih aktivnosti.<ref name="NEPP_2020_2030">{{cite web |title=Nature and environment policy plan Caribbean Netherlands 2020-2030 |url=https://english.rijksdienstcn.com/agriculture-nature-and-food-quality/nature-and-biodiversity/nature-and-environment-policy-plan |website=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaštita prirode na Sabi dio je šire politike očuvanja biološke raznolikosti Karipske Nizozemske. Mala površina ostrva i ograničene populacije pojedinih vrsta čine ekosisteme posebno osjetljivim na gubitak i fragmentaciju staništa, alohtone invazivne vrste i posljedice klimatskih promjena.<ref name="NEPP_2020_2030" /> == Vlada i uprava == [[Datoteka:The mayor of Saba.jpg|mini|desno|300px|Zgrada vlade Sabe]] === Ustavni status i odnos s Nizozemskom === Saba je od 10. oktobra 2010, nakon raspuštanja [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]], jedno od tri javna tijela Nizozemske u [[Karipska Nizozemska|Karipskoj Nizozemskoj]], zajedno s [[Bonaire]]om i [[Sint Eustatius]]om. Ova tri ostrva dio su Nizozemske, ali nisu uključena ni u jednu nizozemsku pokrajinu. Njihov položaj uređen je posebnim zakonodavstvom, uključujući Zakon o javnim tijelima Bonairea, Sint Eustatiusa i Sabe ({{nl|Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba}}, WOLBES).<ref name="GovernmentNL">{{cite web |title=Governance of Bonaire, St Eustatius and Saba |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom/governance-of-bonaire-st-eustatius-and-saba |website=Government.nl |publisher=Government of the Netherlands |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OverheidNL">{{cite web |title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/2025-01-01 |website=Wetten.overheid.nl |publisher=Overheid.nl |date=1. 1. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> Ustavni položaj Sabe razlikuje se od položaja općina u evropskom dijelu Nizozemske. Javna tijela Karipske Nizozemske imaju nadležnosti slične općinskim, ali istovremeno obavljaju i određene funkcije koje su u evropskom dijelu Nizozemske povezane s pokrajinskim nivoom vlasti. Zbog toga se u službenim dokumentima koristi izraz "javno tijelo", iako se za njih često koristi i naziv "posebna općina".<ref name="FocusedGrowth_2024">{{cite report |title=Focused Growth |url=https://www.government.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2024/07/04/focused-growth/Focused%2BGrowth%2B-%2BGerichte%2BGroei%2BENG.pdf |publisher=Government of the Netherlands |date=4. 7. 2024 |access-date=30. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Upravljanje Sabe podijeljeno je između lokalne vlasti javnog tijela i centralne vlasti Nizozemske. Lokalna vlast odgovorna je za pitanja koja su joj povjerena zakonom, dok nizozemska centralna vlast na ostrvu obavlja državne funkcije. Nacionalni ured za Karipsku Nizozemsku ({{nl|Rijksdienst Caribisch Nederland}}) izvršava zadatke centralne vlasti na Sabi, Bonaireu i Sint Eustatiusu.<ref name="GovernmentNL" /> Vezu između centralne vlasti Nizozemske i tri javna tijela predstavlja [[kraljevski predstavnik za Bonaire, Sint Eustatius i Sabu]] ({{nl|Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba}}). Njegova je uloga povezivanje centralne vlasti u [[Hag]]u s lokalnim vlastima na tri ostrva kao i informisanje nadležnih ministara o razvoju događaja u Karipskoj Nizozemskoj.<ref name="GovernmentNL" /> === Lokalna uprava === Lokalnu vlast Sabe čine [[Ostrvsko vijeće (Saba)|Ostrvsko vijeće]] i Izvršno vijeće. Ostrvsko vijeće predstavlja stanovnike Sabe i nadzire rad Izvršnog vijeća, dok je Izvršno vijeće odgovorno za svakodnevno upravljanje javnim tijelom. Izvršno vijeće provodi odluke Ostrvskog vijeća, ali u okviru zakonom utvrđenih nadležnosti donosi i vlastite odluke, između ostalog o građevinskim dozvolama i dodjeli ugovora.<ref name="GovernmentNL" /> Ostrvsko vijeće ima pet članova koji se biraju neposredno na četverogodišnji mandat. U sazivu izabranom za period 2023–2027. članovi vijeća su Vito Charles, Julio Every, Saskia Matthew, Rolando Wilson i Else Peterson.<ref name="Knipselkrant_Saba_Council_2023">{{cite news |title=Saba Island Council installed and commissioners appointed |url=https://knipselkrant-curacao.com/politiek/dh-saba-island-council-installed-and-commissioners-appointed |newspaper=Knipselkrant Curaçao |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Izvršno vijeće čine ostrvski guverner kao predsjedavajući i dva komesara koje bira Ostrvsko vijeće. Komesari se biraju na četverogodišnji mandat koji je usklađen s mandatom Ostrvskog vijeća. U aktuelnom sazivu komesari su Bruce Zagers i Eviton Heyliger.<ref name="SabaGov_Commissioners">{{cite web |title=Commissioners |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/commissioners |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rad lokalne uprave podržava službenička organizacija na čelu s otočnim sekretarom. Otočni sekretar odgovoran je za provođenje politika, administrativno funkcionisanje javnog tijela i koordinaciju rada službi. Od 2026. tu funkciju obavlja Bram Streppel.<ref name="SabaGov_IslandSecretary">{{cite web |title=Island Secretary |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/island-secretary |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Izbori i političko predstavljanje === Članovi Ostrvskog vijeća biraju se na neposrednim lokalnim izborima. Stanovnici Sabe koji imaju biračko pravo učestvuju i na izborima za [[Predstavnički dom Nizozemske|Predstavnički dom Nizozemske]].<ref name="GovernmentNL" /> Nizozemski državljani s prebivalištem na Sabi imaju pravo glasati na izborima za Izborni kolegij Sabe za [[Senat Nizozemske|Senat Nizozemske]]. Članovi tog kolegija učestvuju u izboru članova Senata zajedno s izbornim kolegijima Bonairea i Sint Eustatiusa te Izbornim kolegijem za Nizozemce koji žive izvan Nizozemske.<ref name="Kiesraad_ElectoralColleges_Senate">{{cite web |title=Electoral colleges for the Senate |url=https://english.kiesraad.nl/elections/electoral-colleges-for-the-senate |website=Kiesraad |publisher=Electoral Council of the Netherlands |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> U augustu 2025. nizozemska vlada odobrila je prijedlog povećanja broja članova lokalnih vijeća i komesara na javnim tijelima Karipske Nizozemske. Prema prijedlogu, broj članova Ostrvskog vijeća Sabe povećao bi se s pet na sedam počevši od lokalnih izbora zakazanih za 17. mart 2027, dok bi se broj komesara povećao s dva na tri. Promjena je dio šire predložene izmjene WOLBES-a i FinBES-a.<ref name="SabaGov_BES_2025">{{cite news |title=Council of Ministers approves expansion of Island Councils and Executive Councils BES |url=https://www.sabagov.nl/es/news/council-of-ministers-approves-expansion-of-island-councils-and-executive-councils-bes |publisher=Public Entity Saba |date=29. 8. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Guverner === [[Guverner]] javnog tijela Sabe predsjedava Ostrvskim i Izvršnim vijećem. Imenuje ga kralj Nizozemske na šestogodišnji mandat, uz mogućnost ponovnog imenovanja. Guverner nije član vijeća izabran na lokalnim izborima, nego predstavlja posebnu funkciju u sistemu javnog tijela.<ref name="SabaGov_Governor">{{cite web |title=Island Governor |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/island-governor |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Guverner je, između ostalog, odgovoran za javni red i sigurnost, upravljanje u kriznim situacijama, civilni registar i izbore, kadrovska pitanja i organizaciju javne uprave, kao i za komunikaciju i digitalizaciju. U okviru svoje funkcije predstavlja javno tijelo i osigurava koordinaciju između različitih dijelova lokalne uprave.<ref name="SabaGov_Governor" /><ref name="SabaGov_Governor" /> [[Jonathan G. A. Johnson]] bio je ostrvski guverner od 2008. do 30. juna 2026, čime je na toj funkciji proveo 18 godina. Prilikom odlaska s dužnosti odlikovan je titulom viteza [[Oranško-nasauški red|Oranško-nasauškog reda]] za svoj doprinos Sabi.<ref name="SabaGov_Farewell_2026">{{cite news |title=Farewell Ceremony Held in Honor of Island Governor Jonathan Johnson |url=https://www.sabagov.nl/news/farewell-ceremony-held-in-honor-of-island-governor-jonathan-johnson |publisher=Public Entity Saba |date=15. 6. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="RCN_RoyalHonour_2026">{{cite news |title=Royal Honour for Island Governor Jonathan Johnson of Saba |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/june/14/royal-honour-for-island-governor-jonathan-johnson-of-saba |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=15. 6. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 1. jula 2026. funkciju ostrvskog guvernera obavlja [[Jocelyn Levenstone]], koji je rođen na Sabi. Prije imenovanja bio je direktor Službe za imigraciju i graničnu zaštitu Sint Maartena od 2023. do početka 2026, a prethodno je od 2018. do 2023. bio rukovodilac ispostave [[Obalska straža Nizozemskog Kraljevstva|Obalske straže Nizozemskog Kraljevstva]] na Sint Maartenu. Zakletvu je položio 9. jula 2026.<ref name="SabaGov_Levenstone_2026">{{cite news |title=Jocelyn Levenstone new Island Governor of Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/jocelyn-levenstone-new-island-governor-of-saba |publisher=Public Entity Saba |date=29. 5. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SwornIn_2026">{{cite news |title=Jocelyn Levenstone sworn in as Island Governor of Saba |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/july/09/jocelyn-levenstone-sworn-in-as-island-governor-of-saba |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=9. 7. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Javna uprava === Službenička organizacija javnog tijela Sabe provodi odluke lokalne vlasti i pruža administrativne i stručne usluge stanovništvu. Od 1. januara 2026. javna uprava djeluje u reorganizovanoj strukturi koja je uvedena radi jačanja rukovođenja, koordinacije i efikasnosti rada. Nova organizacija zasniva se na četiri glavna područja djelovanja, kojima rukovode voditelji domena.<ref><ref name="NewStructure_2025">{{cite web |title=Public Entity Saba strengthens its organization to improve efficiency and coordination: New structure to take effect January 1, 2026 |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-strengthens-its-organization-to-improve-efficiency-and-coordination-new-structure-to-take-effect-january-1-2026 |publisher=Public Entity Saba |date=12. 11. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> U okviru javne uprave djeluju službe nadležne za civilni registar, izbore, javnu sigurnost, finansije, infrastrukturu, prostorno uređenje, javne radove, turizam, poljoprivredu, upravljanje otpadom, vodne resurse, zdravstvo, obrazovanje, kulturu i druge javne poslove. Administrativni rad lokalne vlasti uključuje i pripremu sjednica Ostrvskog vijeća, objavljivanje odluka i omogućavanje uvida javnosti u rad vijeća.<ref name="CouncilSaba_About">{{cite web |title=About the Council |url=https://www.islandcouncilsaba.nl/about-the-council |website=Island Council Saba |publisher=Island Council of Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Javne sjednice Ostrvskog vijeća i dokumenti povezani s njegovim radom dostupni su javnosti, dok se odluke Izvršnog vijeća objavljuju u službenim evidencijama javnog tijela. Time je lokalna uprava podložna političkom nadzoru Ostrvskog vijeća i javnom uvidu u svoj rad.<ref name="DecisionLists_2026">{{cite web |title=Decision Lists 2026 |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/executive-council/executive-council-decision-lists/decision-lists-2026 |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Stanovništvo == [[Datoteka:AgeSexPyramid 2023 Saba.svg|mini|desno|300px|Dobna i spolna piramida Sabe, 2023.]] Prema podacima [[Centraal Bureau voor de Statistiek|Nizozemskog zavoda za statistiku]] (CBS), Saba je 1. januara 2025. imala 2.158 stanovnika, što je 98 stanovnika, odnosno oko 5%, više nego godinu ranije. Rast stanovništva posljedica je prvenstveno migracija: tokom 2024. na ostrvo su doselile 213 osobe, dok su ga napustile 105 osobe. Prirodni priraštaj bio je mali, s 12 rođenih i 11 umrlih.<ref name="CBS_2025" /> Stanovništvo Sabe karakteriše visok udio doseljenog stanovništva. Prema podacima CBS-a, samo 22% stanovnika 2025. bilo je rođeno na Sabi. Na ostrvu su 2025. živjeli državljani 48 različitih država, što odražava njegovu posebnu demografsku raznolikost u odnosu na malu ukupnu populaciju.<ref name="CBS_2025_1">{{cite report |title=The Caribbean Netherlands in numbers 2025 |url=https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2025/50/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2025.pdf |publisher=Statistics Netherlands (CBS) |date=2025 |access-date=30. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Zbog malog broja stanovnika i historijske izolovanosti ostrva razvila se relativno mala grupa starosjedilačkih porodica. Prezimena [[Hassell]], [[Johnson]] i [[Every]] među najčešćim su prezimenima na Sabi i nosi ih više od 30% stanovništva. Istraživanja demografske i genetičke historije ostrva povezuju ovu pojavu s dugotrajnom endogamijom i ograničenom veličinom lokalne populacije.<ref name="Bloodpressure">{{cite journal |last1=Soloway |first1=L. E. |last2=Demerath |first2=E. W. |last3=Ochs |first3=N. |last4=James |first4=G. D. |last5=Little |first5=M. A. |last6=Bindon |first6=J. R. |last7=Garruto |first7=R. M. |date=2009 |title=Blood Pressure and Lifestyle on Saba, Netherlands Antilles |journal=American Journal of Human Biology |volume=21 |issue=3 |pages=319–325 |doi=10.1002/ajhb.20862 |doi-access=free |pmid=19189411 |pmc=2910626 |language=en}}</ref> Savremena populacija Sabe rezultat je višestoljetnih migracija i miješanja stanovništva različitog evropskog i afričkog porijekla. Historijski razvoj stanovništva bio je povezan s evropskom kolonizacijom Kariba, doseljavanjem evropskih stanovnika i prisustvom porobljenih Afrikanaca. Zbog nedostatka pouzdanih savremenih statističkih podataka o etničkom sastavu stanovništva, demografska struktura Sabe prikladnije se opisuje podacima o mjestu rođenja, državljanstvu i jezicima nego kategorijama etničke pripadnosti.<ref name="CBS_2025" /><ref name="Bloodpressure"/> Značajan dio privremenog i doseljenog stanovništva čine studenti i zaposleni povezani sa [[Medicinski fakultet Univerziteta na Sabi|Medicinskim fakultetom Univerziteta na Sabi]]. Medicinski fakultet privlači studente iz različitih zemalja, što dodatno doprinosi međunarodnom karakteru stanovništva ostrva.<ref name="Saba_StudentExperience">{{cite web |title=Studying on Saba |url=https://www.saba.edu/student-experience/studying-on-saba |website=Saba University School of Medicine |publisher=Saba University School of Medicine |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Jezici === [[Nizozemski jezik|Nizozemski]] i [[engleski jezik]] službeni su jezici na Sabi. Engleski je dominantan jezik svakodnevne komunikacije i obrazovanja, dok se nizozemski prvenstveno koristi u službenim i administrativnim poslovima. Na ostrvu se govori i [[španski jezik|španski]], kao i drugi jezici, što je povezano s međunarodnim sastavom stanovništva.<ref name="Jezici">{{cite web |title=Welke erkende talen heeft Nederland? |url=https://www.rijksoverheid.nl/vraag-en-antwoord/erkende-talen/erkende-talen-nederland |website=Rijksoverheid.nl |publisher=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |access-date=30. 8. 2026 |language=nl}}</ref> <div style="display: flex; flex-direction: column; align-items: center;"> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin-bottom: 1.5em; width: 420px;" |+ Glavni jezici stanovnika Sabe (2021)<ref name="CBS_Population_2025">{{cite news |title=Population of the Dutch Caribbean has grown over fifteen years |url=https://www.cbs.nl/en-gb/background/2025/47/population-of-the-dutch-caribbean-has-grown-over-fifteen-years |publisher=Statistics Netherlands (CBS) |date=18. 11. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> |- ! Jezik ! colspan="2" style="text-align:center;" | Udio |- | [[Sabanski engleski jezik|Engleski]] | style="width:140px; border-right:none;" | <span style="background:#2b6cb0; display:inline-block; width:83.3%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 83,3% |- | [[Karipski španski jezik|Španski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#e53e3e; display:inline-block; width:9.9%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 9,9% |- | [[Nizozemski jezik|Nizozemski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#d69e2e; display:inline-block; width:4.1%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 4,1% |- | Ostali | style="border-right:none;" | <span style="background:#38a169; display:inline-block; width:2.5%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 2,5% |} {| class="wikitable" style="text-align:left; width: 420px;" |+ Jezici kojima govore stanovnici Sabe (2021)<ref name="CBS_DutchLanguage_2022">{{cite web |title=What percentage of the population speaks Dutch? – The Caribbean Netherlands in numbers 2022 |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/ |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |date=2022 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> |- ! Jezik ! colspan="2" style="text-align:center;" | Udio |- | [[Sabanski engleski jezik|Engleski]] | style="width:140px; border-right:none;" | <span style="background:#2b6cb0; display:inline-block; width:97.6%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 97,6% |- | [[Nizozemski jezik|Nizozemski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#d69e2e; display:inline-block; width:33.0%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 33,0% |- | [[Karipski španski jezik|Španski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#e53e3e; display:inline-block; width:31.8%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 31,8% |- | Ostali | style="border-right:none;" | <span style="background:#38a169; display:inline-block; width:14.0%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 14,0% |- | [[Papiamentu jezik|Papiamentu]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#d6bcfa; display:inline-block; width:12.3%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 12,3% |} </div> {{clear}} Prema podacima iz 2021, na Sabi je zabilježen visok stepen višejezičnosti: 57,3% stanovnika starijih od 15 godina izjavilo je da govori više od jednog jezika. Budući da je ispitanicima bilo omogućeno da navedu više jezika, udjeli u drugoj tabeli ne zbrajaju se do 100%.<ref name="CBS_DutchLanguage_2022" /> Engleski je jezik nastave u školama na Sabi. Prema važećim propisima, nastava i ispiti u srednjoj školi izvode se na engleskom jeziku, dok je nizozemski obavezan predmet po nastavnom planu i programu.<ref name="Saba_Gwendoline_2022">{{cite web |title=Besluit Saba Comprehensive School en Gwendoline van Puttenschool BES |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0045020/2022-08-01 |website=Wetten.nl |publisher=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |date=1. 8. 2022 |access-date=30. 8. 2026 |language=nl}}</ref> === Sabanski engleski === [[Sabanski engleski jezik]] lokalna je varijanta [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja se razvila na Sabi. Riječ je o lokalnom govornom obliku engleskog koji se historijski razvijao u relativno izolovanoj ostrvskoj zajednici i pod utjecajem različitih jezičnih tradicija Kariba. U lingvističkoj literaturi opisivan je kao varijanta [[Djevičanski kreolski engleski jezik|djevičanskog kreolskog engleskog jezika]], koja je vremenom prošla kroz proces dekreolizacije. Sabanski engleski i dalje je dio svakodnevne govorne kulture stanovništva, dok se u formalnom obrazovanju i službenoj komunikaciji koristi standardni engleski jezik. Prvi rječnik posvećen sabanskom engleskom, ''A Lee Chip: A Dictionary and Study of Saban English'', objavljen je 2016. Rječnik je sastavio Theodore R. Johnson, uz gramatičke i izgovorne priloge Caroline Myrick.<ref name="Johnson_Myrick_2016">{{cite book |last1=Johnson |first1=Theodore R. |last2=Myrick |first2=Caroline |date=2016 |title=A Lee Chip: A Dictionary & Study of Saban English |publisher=NC State University |isbn=978-0-578-17558-4 |language=en}}</ref> === Religija === Većina stanovništva Sabe izjašnjava se kao kršćani, a [[Katolička crkva|rimokatoličanstvo]] predstavlja najveću pojedinačnu vjersku pripadnost. Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS) iz 2021, 79,6% stanovnika Sabe starijih od 15 godina pripadalo je nekoj vjerskoj zajednici ili grupi, dok se 20,4% izjasnilo da ne pripada nijednoj religiji.<ref name="CBS_Religion_2021">{{{cite web |title=How many people are religious? – The Caribbean Netherlands in numbers 2023 |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2023/how-many-people-are-religious/ |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |date=2023 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> CBS je ove podatke ponovno objavio u svom pregledu Karipskih Nizozemskih ostrva iz 2025.<ref name="CBS_Religion_2025">{{cite web |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles: 3. Population |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles/3-population |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |authors=Daniëlle den Dulk, Hans Langenberg |date=10. 10. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> <div style="display: flex; flex-direction: column; align-items: center;"> {| class="wikitable" style="text-align; width:420px;" |+ Vjerska pripadnost stanovnika Sabe (2021)<ref name="CBS_Religion_2021" /> |- style="background:#f2f5f8;" ! Vjerska pripadnost ! colspan="2" style="text-align;" | Udio |- | [[Katolička crkva|Rimokatolici]] | style="width:140px; border-right;" | <span style="background:#b91c1c; display:inline-block; width:50.1%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 50,1% |- | [[Anglikanizam|Anglikanci]] | style="border-right;" | <span style="background:#2563eb; display:inline-block; width:8.9%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 8,9% |- | [[Pentekostalizam|Pentekostalci]] | style="border-right;" | <span style="background:#d97706; display:inline-block; width:6.7%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 6,7% |- | [[Adventizam|Adventisti]] | style="border-right;" | <span style="background:#7c3aed; display:inline-block; width:3.6%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 3,6% |- | [[Evangelikalizam|Evangelici]] | style="border-right;" | <span style="background:#059669; display:inline-block; width:2.4%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 2,4% |- | Ostali | style="border-right;" | <span style="background:#6b7280; display:inline-block; width:7.9%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 7,9% |- | Bez religije | style="border-right;" | <span style="background:#9ca3af; display:inline-block; width:20.4%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 20,4% |} </div> {{clear}} [[Datoteka:Queen of The Holy Rosary Church in Zions Hill, 1962 (6550006709).jpg|mini|desno|300px|Crkva "Kraljice Svete Krunice" u Zions Hillu]] Najstarija zabilježena crkvena zgrada na Sabi je [[Hrišćanska crkva (Saba)|Hrišćanska crkva]] u The Bottomu, povezana s Anglikanskom crkvom. Crkva je dobila dozvolu za izgradnju 1777, nakon čega je na podignuta crkvena zgrada. Obnovljena je nakon oštećenja u uraganu, a tačna godina prvobitne izgradnje nije poznata.<ref name="Henry_2018">{{cite news |last=Henry |first=Esther |date=30. 1. 2018 |title=Saba churches raise funds for renovations after Irma |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2018/01/30/saba-churches-raise-funds-for-renovations-after-irma/ |publisher=Caribbean Network |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Katolička crkva]] počela je trajno djelovati na Sabi tek u 19. stoljeću. Apostolski prefekt [[Martinus Niewindt]] posjetio je ostrvo 1836, a u junu iste godine održana je prva zabilježena rimokatolička misa na Sabi. Tom prilikom obavljeno je i nekoliko krštenja.<ref name="ChurchOfRome">{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=28. 2. 2014 |title=The Church of Rome on Saba |url=https://thesabaislander.com/2014/02/28/the-church-of-rome-on-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Katolička crkva je tokom druge polovine 19. stoljeća postepeno širila svoju prisutnost na ostrvu. Crkva Preobraćenja sv. Pavla u Windwardsideu podignuta je 1860. i jedna je od najstarijih katoličkih crkava na Sabi.<ref name="SacredHeart">{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=14. 10. 2019 |title=Celebration of the 85th anniversary of the Sacred Heart Church in The Bottom, Saba |url=https://thesabaislander.com/2019/10/14/celebration-of-the-85th-anniversary-of-the-sacred-heart-church-in-the-bottom-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 19. stoljeća na Sabi su se razvile i druge protestantske zajednice. Anglikanska zajednica ostala je značajna, ali je njen udio tokom vremena opadao nakon širenja rimokatoličanstva. U Windwardsideu je krajem 19. stoljeća izgrađena [[Crkva Svete Trojice (Saba)|Crkva Svete Trojice]], dok je u The Bottomu istovremeno razvijana katolička crkvena infrastruktura.<ref name="HistoryOfSaba">{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=6. 2. 2021 |title=The Chronological History of Saba |url=https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> U savremenom periodu na Sabi djeluju različite kršćanske zajednice, uključujući rimokatolike, anglikance, pentekostalce, adventiste i evangelike. Prema podacima CBS-a, rimokatoličanstvo je i 2021. bilo uvjerljivo najveća pojedinačna vjerska pripadnost na ostrvu.<ref name="CBS_Religion_2025" /> [[Jehovini svjedoci]] prisutni su na Sabi od 1952, kada su prvi misionari stigli na ostrvo i nekoliko dana propovijedali. Organizacija navodi da je njena zajednica na Sabi nastavila djelovati tokom narednih decenija, uključujući djelovanje u Windwardsideu. Podaci o broju Jehovinih svjedoka koje objavljuje sama organizacija nisu dio službene statistike CBS-a o vjerskoj pripadnosti stanovništva, pa se ne uključuju u demografsku tabelu.<ref name="JW_ServiceReport_2018">{{cite web |title=2018 Country and Territory Reports |url=https://www.jw.org/en/library/books/2018-service-year-report/2018-country-territory/ |website=JW.ORG |publisher=Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania |date=2018 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Zdravstvo === Zdravstvenu zaštitu na Sabi pruža [[Fondacija "Saba Cares"]], koja upravlja [[Medicinski centar "A. M. Edwards"|Medicinskim centarom "A. M. Edwards"]] u The Bottomu. Zdravstveni centar osnovan je 1980, a nakon ustavne reforme 2010. zdravstvena zaštita na Sabi prešla je u sistem zdravstvene zaštite Karipskih Nizozemskih ostrva pod nadležnošću nizozemskog Ministarstva zdravstva, socijalne skrbi i sporta. Fondacija za zdravstvenu zaštitu Sabe je preuzela djelatnosti i osoblje medicinskog centra 2011, a 2021. spojila se s Dobrotvornom fondacijom "Saba", koja je upravljala ustanovom za brigu o starijim osobama, čime je nastala Fondacija "Saba Cares".<ref name="SabaCares_History">{{cite web |title=History of Health Care on Saba |url=https://www.sabacares.org/history |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Medicinski centar "A. M. Edwards" pruža primarnu i hitnu zdravstvenu zaštitu, a hitna služba dostupna je 24 sata dnevno. U centru djeluju ljekari, pomoćnici ljekara i medicinske sestre, dok ljekari specijalisti i drugi zdravstveni stručnjaci povremeno dolaze na konsultacije. Medicinski centar ima stacionarni odjel za pacijente kojima je potrebno bolničko liječenje, kao i radiološku i ultrazvučnu dijagnostiku.<ref name="SabaCaresServices">{{cite web |title=Saba Cares – Health Care Foundation Saba |url=https://www.sabacares.org/ |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SabaCares_Vacancy_RN_2025">{{cite web |title=Vacancy: Nurse Registered Nurse |url=https://www.sabacares.org/post/vacancy-flexible-nurse-rn-lpn |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |date=24. 3. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stacionarni odjel omogućava liječenje i praćenje pacijenata s internim, srčanim, plućnim i infektivnim bolestima, kao i rehabilitaciju, palijativnu njegu i posmatranje pacijenata. Odjel raspolaže s četiri sobe, uključujući muški i ženski višekrevetni odjel, privatnu i izolacijsku sobu.<ref name="SabaCares_Admission">{{cite web |title=Admission – Saba Cares |url=https://www.sabacares.org/admission |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> U okviru medicinskog centra djeluje i laboratorija koja obavlja širok raspon kliničkih analiza. Dio složenijih analiza šalje se u laboratorije na [[Sint Maarten]]u, dok se na Sabi obavlja većina osnovnih laboratorijskih pretraga. Za pacijente koji zbog bolesti ili invaliditeta ne mogu doći u laboratoriju dostupno je i uzimanje uzoraka u njihovom domu.<ref name="SabaCares_Laboratory">{{cite web |title=Laboratory – Saba Cares |url=https://www.sabacares.org/laboratory |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba Cares pruža i kućnu zdravstvenu njegu, uključujući sestrinsku skrb u domu pacijenta. U okviru organizacije djeluje i ustanova za dugotrajnu njegu poznata kao "The Home", namijenjena starijim osobama, osobama s invaliditetom i drugim stanovnicima kojima je potrebna dugotrajna podrška.<ref name="SabaCares_History" /><ref name="SabaCares_Vacancy_RN_2025" /> Zbog malog broja stanovnika i ograničenog raspona specijalističke zdravstvene zaštite, pacijenti sa Sabe kojima je potrebno liječenje koje nije dostupno na ostrvu upućuju se u zdravstvene ustanove izvan Sabe. Najveći broj takvih upućivanja sa Sabe usmjeren je prema [[Sint Maarten]]u, dok se, zavisno od vrste liječenja, pacijenti upućuju i na [[Curaçao]], [[Aruba|Arubu]], u [[Kolumbija|Kolumbiju]] ili [[Nizozemska|Nizozemsku]].<ref name="MedicalReferrals_2026">{{cite news |title=Number of medical referrals rose slightly in 2025 |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/february/12/number-of-medical-referrals-rose-slightly-in-2025 |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=12. 2. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Od 2022. postoji mogućnost direktnog upućivanja pacijenata sa Sabe u [[Medicinski centar "Sveti Martin"]] putem njegovog Međunarodnog ureda za pacijente, dok logistiku putovanja, smještaja i naknada organizuje Ministarstvo zdravlja, blagostanja i sporta Nizozemske.<ref name="RijksdienstCN_2022">{{cite news |title=Direct Medical Referrals to Sint Maarten Medical Center pilot project to start on Nov 21 |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2022/november/17/direct-medical-referrals-to-sint-maarten-medical-center-pilot-project-to-start-on-nov-21 |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=17. 11. 2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstvena infrastruktura na Sabi se dalje razvija. Tokom 2025. pokrenut je rad na budućoj zdravstvenoj infrastrukturi Karipskih Nizozemskih ostrva, dok je u maju 2026. obilježena važna faza izgradnje budućeg kampusa "Saba Cares" u The Bottomu. Novi kampus treba objediniti i unaprijediti zdravstvene i socijalne usluge na ostrvu.<ref name="HealthcareCommittee_2025">{{cite news |title=First Meeting of the Caribbean Netherlands Healthcare Committee 2025 Held on Bonaire |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2025/april/04/first-meeting-of-the-caribbean-netherlands-healthcare-committee-2025-held-on-bonaire |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=4. 4. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SabaCaresCampus_2026">{{cite news |title=Minister Sterk applauds progress of new Saba Cares care campus |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/may/01/minister-sterk-applauds-progress-of-new-saba-cares-care-campus |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=1. 5. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba ima [[Dekompresijska komora|hiperbaričnu komoru]] u Fort Bayu, koja služi za hitno liječenje ronilačkih povreda, posebno [[dekompresijska bolest|dekompresijske bolesti]]. Komora se nalazi u objektu [[Fondacija za zaštitu prirode Sabe|Fondacije za zaštitu prirode Sabe]], a njena dostupnost predstavlja važan dio sigurnosne infrastrukture za ronjenje na ostrvu.<ref name="SeaSaba_Diving">{{cite web |title=Diving with Sea Saba: Professional boat diving in Saba's Marine Park since 1985 |url=https://www.seasaba.com/diving |website=Sea Saba |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DCNA_FPNA_2021">{{cite report |title=Fundacion Parke Nacional Aruba Management Success Report 2021 |url=https://dcnanature.org/wp-content/uploads/2023/01/2021-Management-succes.pdf |publisher=Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) |date=2023 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> === Prava LGBTQ osoba === {{Glavni|Prava LGBTQ osoba na Sabi}} Na Sabi, kao i na [[Bonaire]]u i [[Sint Eustatius]]u, brak je zakonski omogućen istopolnim parovima,<ref name="BWBR0028743">{{cite web |title=Burgerlijk Wetboek BES Boek 1 |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028743/2025-07-01 |publisher=Overheid.nl |date=1. 7. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}</ref> 10. oktobra 2012, stupanjem na snagu izmjena zakonodavstva kojima je bračno pravo prošireno na istospolne parove.<ref name="BWBR0028129">{{cite web |title=Aanpassingswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028129/2020-08-01 |publisher=Overheid.nl |date=1. 8. 2020 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi istospolni brak na Sabi sklopljen je 4. decembra 2012. između dvojice muškaraca, jednog državljanina Nizozemske i jednog državljanina Venezuele. Obojica su u to vrijeme živjela na [[Aruba|Arubi]], gdje istospolni brak tada nije bio moguć.<ref name="SXM_2012">{{cite web |title=Saba records first gay marriage on Tuesday |url=http://sxmislandtime.com/component/k2/item/21189-saba-records-first-gay-marriage-on-tuesday.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313230632/http://sxmislandtime.com/component/k2/item/21189-saba-records-first-gay-marriage-on-tuesday.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead |website=SXM Island Time |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DCLP_EersteHomohuwelijk_2012">{{cite web |title=Eerste homohuwelijk in Caribisch Nederland |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2644-eerste-homohuwelijk-in-caribisch-nederland |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401000000/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2644-eerste-homohuwelijk-in-caribisch-nederland |archive-date=1. 4. 2016 |url-status=dead |website=Dutch Caribbean Legal Portal |date=4. 12. 2012 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Sabe}} [[Američki dolar]] je službeno sredstvo plaćanja na Sabi od 1. januara 2011, kada je zamijenio [[nizozemsko-antilski gulden]]. Američki dolar je službeno sredstvo plaćanja na svim ostrvima [[Karipska Nizozemska|Karipske Nizozemske]].<ref name="CBS_15Years_2025">{{cite web |last1=den Dulk |first1=Daniëlle |last2=Langenberg |first2=Hans |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles: 5. Economy and tourism |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles/5-economy-and-tourism |publisher=CBS |date=10. 10. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), bruto domaći proizvod Sabe iznosio je 46 miliona američkih dolara 2021, dok je BDP po stanovniku iznosio oko 24.000 dolara. CBS ne objavljuje podatke o strukturi bruto dodane vrijednosti po privrednim djelatnostima za Sabu zbog pravila o povjerljivosti.<ref name="CBS_15Years_2025" /> === Poljoprivreda === Poljoprivreda na Sabi uglavnom je malog obima i obuhvata uzgoj stoke, povrća i drugih prehrambenih kultura. Tradicionalne poljoprivredne terase i zemljišta koja su se ranije koristila za uzgoj danas su uglavnom napušteni, iako se na području [[Nacionalni parka "Mount Scenery"|Nacionalnog parka "Mount Scenery"]] i dalje podržava mala i održiva poljoprivreda.<ref name="SabaPark" /> Lokalna vlast nastoji dodatno poticati razvoj poljoprivrede. Među predloženim izmjenama poreskog zakonodavstva za Karipsku Nizozemsku, koje bi trebale stupiti na snagu 2027, predviđena su oslobađanja od određenih poreza za robu namijenjenu poljoprivredi i za prijenos vlasništva nad obradivim zemljištem koje se koristi u poljoprivredne svrhe.<ref name="TaxConsultation_2025">{{cite web |title=Online consultation for input on BES Tax legislation |url=https://www.sabagov.nl/news/online-consultation-for-changes-in-bes-tax-legislation |website=Public Entity Saba |date=18. 8. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba je poznata i po tradicionalnoj izradi čipke, poznatoj kao ''Saba lace'' ili "Španski rad", tehnikom vezivanja s izvlačenjem niti, koji se i danas praktikuje na ostrvu. === Turizam === [[Datoteka:Saba-SAB.jpg|mini|desno|300px|[[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] na području [[Flat Point]]a]] [[Turizam]] ima važnu ulogu u privredi Sabe i predstavlja jedno od glavnih područja njenog ekonomskog razvoja. Prema Strateškom planu razvoja turizma za period 2023–2028, turizam je 2021. činio oko 24% privrede otoka, a plan predviđa povećanje tog udjela na 35%.<ref name="PublicEntitySaba_TourismPlan_2023">{{cite web |title=Strategic Tourism Master Plan 2023–2028 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/SabaTourismPlanfinal2023-2028_partners.pdf |publisher=Public Entity Saba |year=2023 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Plan razvoja turizma naglašava da se budući razvoj treba zasnivati na ograničenom i održivom rastu turizma, zaštiti prirodnih i kulturnih resursa te povećanju ekonomskih koristi za lokalno stanovništvo.<ref name="PublicEntitySaba_AwarenessMonth_2025">{{cite web |title=Saba Launches Tourism Awareness Month 2025 |url=https://www.sabagov.nl/news/saba-launches-tourism-awareness-month-2025 |website=Public Entity Saba |date=1. 9. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), 2023. na Sabu je [[avion]]om stiglo oko 5.700 nerezidentnih posjetioca, što je bilo 16% više nego 2022. Ovaj podatak odnosi se na zračne dolaske i ne predstavlja ukupan broj turista na ostrvu: statistika uključuje i jednodnevne posjetioce te osobe koje dolaze iz poslovnih, zdravstvenih i drugih razloga, dok posjetioci koji na Sabu dolaze morskim putem nisu uključeni.<ref name="CBS_InboundTourism_2024">{{cite web |title=Caribbean Netherlands: inbound tourism by air |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/83104ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=17. 5. 2024 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> CBS odvojeno prati i putnike koji na Sabu dolaze [[trajekt]]om. Prema najnovijim dostupnim podacima, zabilježeno je oko 8.600 putnika trajektom 2023, 7.500 u 2024. i 5.550 u 2025. U prvom tromjesečju 2026. zabilježeno je dodatnih 1.550 putnika.<ref name="CBS_FerryPassengers_2026">{{cite web |title=Caribbean Netherlands; ferry passengers |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/86313ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=5. 6. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ovi podaci odnose se na sve putnike koji trajektom putuju između luka, uključujući stanovnike i nerezidente, pa se ne mogu izjednačiti s brojem turista niti jednostavno sabrati s podacima o zračnim dolascima.<ref name="CBS_FerryPassengers_2026" /> Saba se promoviše kao "Netaknuta kraljica Kariba", a turistička ponuda uglavnom se zasniva na prirodnim i kulturnim karakteristikama ostrva. Posebno su razvijeni [[ekoturizam]], [[ronjenje]], [[planinarenje]] i pješačenje, dok turistička ponuda obuhvata i ronjenje na dah s maskom i disaljkom, jedrenje, tradicionalne zanate i kulturne sadržaje.<ref name="ExperienceMonth_2025">{{cite web |title=Discover the Unspoiled Queen of the Caribbean During Saba Experience Month – This May |url=https://www.sabagov.nl/news/discover-the-unspoiled-queen-of-the-caribbean-during-saba-experience-month-this-may |website=Public Entity Saba |date=5. 5. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] povezan je redovnim letovima sa [[Sint Maarten]]om. Prijevoz između Sabe i Sint Maartena prvenstveno obavlja kompanija [[Winair]].<ref name="Winair_SabaToSintMaarten">{{cite web |title=Flights from The Bottom, Saba to Philipsburg, Sint Maarten |url=https://flights.winair.sx/en/flights-from-saba-to-sint-maarten |publisher=Winair |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pomorska povezanost Sabe s okolnim otocima posljednjih je godina prolazila kroz promjene. Kompanija "Makana Ferry Service" i dalje osigurava regionalnu trajektnu vezu, dok je usluga kompanije "Edge Ferry" prema Sabi obustavljena nakon prodaje broda Edge II u aprilu <ref name="EdgeIISold_2026">{{cite web |title=Edge II Ferry Sold – Services to Saba Discontinued |url=https://www.sabagov.nl/news/edge-ii-ferry-sold-services-to-saba-discontinued |website=Public Entity Saba |date=13. 4. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> U martu 2026. Saba i Sint Eustatius sklopili su s kompanijom Makana Ferry Service ugovor o javnoj obavezi pružanja usluge, čiji je cilj poboljšanje pouzdanosti i pristupačnosti regionalnog trajektnog saobraćaja. Nove, niže cijene karata stupile su na snagu 15. aprila 2026.<ref name="MakanaPSO_2026">{{cite web |title=Saba, St. Eustatius, and Makana Ferry Sign PSO to Strengthen Regional Connectivity |url=https://www.sabagov.nl/news/saba-st-eustatius-and-makana-ferry-sign-pso-to-strengthen-regional-connectivity |website=Public Entity Saba |date=31. 3. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prirodna baština predstavlja osnovu velikog dijela turističke ponude Sabe. [[Nacionalni morski park "Saba"]] posebno je značajan za ronilački turizam. Ekološka istraživanja u vodama parka zabilježila su više od 150 vrsta riba, dok su među najpoznatijim ronilačkim lokalitetima [[Pinnacles]], grupa podmorskih vulkanskih stijena koje se izdižu iz dubokog mora do približno 30 m ispod površine.<ref name="MarinePark">{{cite web |title=The Saba National Marine Park |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/nature-management/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DivingOnSaba">{{cite web |title=Diving on Saba |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/dive-sites-dive-operators/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Vode oko Sabe zaštićene su u okviru Nacionalnog morskog parka "Saba", osnovanog 1987, čiji je cilj očuvanje morskih ekosistema i održivo upravljanje morskim resursima. Ograničenja ribolova i sidrenja, kao i edukacija ronioca o pravilima zaštite, doprinijeli su očuvanju bogatstva morskog života u parku.<ref name="MarinePark" /> === Transport === [[Datoteka:View from Mt Scenery, Saba.jpg|mini|desno|300px|Pogled na naselje [[Windwardside]] s Mount Sceneryja]] Saobraćajna infrastruktura Sabe prilagođena je strmom i planinskom reljefu otoka. Cestovni saobraćaj povezan je glavnom saobraćajnicom između naselja i područje [[Fort Bay]]a. Izgradnju ceste pokrenuo je Josephus Lambert "Lambee" Hassell, stanovnik Sabe koji je, nakon što su nizozemski i švicarski inženjeri procijenili da je zbog zahtjevnog reljefa takvu cestu praktično nemoguće izgraditi, završio dopisni kurs građevinarstva i organizovao njenu izgradnju uz pomoć lokalnog stanovništva.<ref name="SabaTourism_History">{{cite web |title=History of Saba |url=https://www.sabatourism.com/about-saba/history-of-saba/ |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Radovi su započeli 1938, bez upotrebe teške mehanizacije, a prva dionica od Fort Baya do naselja [[The Bottom]] završena je i otvorena 1943. Dionica do [[Windwardside]]a i [[St. John's]]a otvorena je 1951, dok je cesta završena 1958. izgradnjom dionice prema području [[Flat Point]]a, gdje će kasnije biti izgrađen aerodrom.<ref name="SabaTourism_History" /> [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] nalazi se na području Flat Pointa. Aerodrom ima pistu dugu oko 400 m, smještenu na uskom ravnom području između mora i strmih padina. Zbog izrazito kratke piste i zahtjevnog prilaza namijenjen je prvenstveno manjim avionima sposobnim za kratko polijetanje i slijetanje, a koriste ga i [[helikopter]]i. Javno tijelo Sabe navodi ga kao aerodrom s najkraćom komercijalnom pistom na svijetu.<ref name="PublicEntitySaba_Airport">{{cite web |title=Juancho E. Irausquin Airport |url=https://www.sabagov.nl/units-directorates/juancho-e-irausquin-airport |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvi avion sletio je na Sabu 1959, a aerodrom je otvoren 1963, čime je uspostavljena redovna zračna veza sa [[Sint Maarten]]om.<ref name="SabaTourism_History" /> Pomorski saobraćaj odvija se preko [[Fort Bay]]a, glavne luke Sabe. Izgradnja luke završena je 1972, čime je omogućeno sigurnije pristajanje ribarskih, jedriličarskih i ronilačkih plovila te je stvoren važan preduslov za razvoj turizma.<ref name="SabaTourism_History" /> Jedna od historijski najvažnijih pješačkih komunikacija je [[The Ladder]], strma staza koja povezuje obalu kod [[Ladder Bay]]a s naseljem The Bottom. Prije izgradnje luke u Fort Bayu predstavljala je glavnu vezu između obale i naselja. Roba i druge potrepštine koje su dopremane brodovima prenošene su tim putem ručno ili uz pomoć [[magarac]]a.<ref name="TheLadder">{{cite web |title=The Ladder |url=https://www.sabatourism.com/hiking/the-ladder/ |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Danas je The Ladder popularna turistička pješačka staza. Na Sabi postoji i sistem javnog autobusnog prijevoza "Island Express". Usluga je pokrenuta u oktobru 2024, a drugo vozilo uvedeno je u februaru 2025. radi proširenja javnog prijevoza.<ref name="IslandExpress_2024">{{cite web |title=Public Entity Saba Introduces Island Express: A New Public Transportation Service for the Saban Community |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-introduces-island-express-a-new-public-transportation-service-for-the-saban-community |website=Public Entity Saba |date=11. 10. 2024 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema aktuelnom rasporedu, "Island Express" saobraća na dvije glavne rute koje povezuju The Bottom, Windwardside i Lower Hells Gate. Na pojedinim područjima, uključujući Fort Bay i The Level, prijevoz je dostupan na zahtjev.<ref name="BusSchedule">{{cite web |title=Island Express Bus Schedule |url=https://www.sabagov.nl/residents/transportation/bus-schedule |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UpdatedBusSchedule">{{cite web |title=Public Transportation: Updated Schedule |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/office-of-communication-public-relations/public-notices/public-transportation-updated-schedule |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pored javnog autobusa, na ostrvu djeluju i lokalne taksi službe koje prevoze stanovnike i posjetioce između aerodroma, luke i naselja.<ref name="GettingAround">{{cite web |title=Getting Around on Saba |url=https://www.sabatourism.com/getting-around |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Energija === Saba je tradicionalno bila zavisna od uvoza [[Fosilna goriva|fosilnih goriva]] za proizvodnju [[Električna energija|električne energije]], zbog čega su troškovi električne energije osjetljivi na promjene cijena goriva na svjetskom tržištu. Električnu energiju na ostrvu proizvodi i distribuira Kompanija "Saba Electric" (SEC), koja upravlja elektranom i elektroenergetskom mrežom Sabe.<ref name="PowerUpSaba_Connection">{{cite web |title=Connection |url=https://www.powerupsaba.com/connection |website=Power Up Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba posljednjih godina povećava udio [[obnovljiva energija|obnovljivih izvora energije]], prvenstveno [[solarna energija|sunčeve energije]]. Prva solarna elektrana počela je raditi u februaru 2018, a druga u februaru 2019. Obje su opremljene baterijskim sistemima za skladištenje energije. U periodima dovoljne osunčanosti solarne elektrane mogu napajati cijelo ostrvo električnom energijom tokom većeg dijela dnevnih sati, dok se dizel-generatori uključuju kada solarna proizvodnja i uskladištena energija nisu dovoljni za podmirivanje potražnje.<ref name="PowerUpSaba">{{cite web |title=Solar Parks |url=https://www.powerupsaba.com/solarparks |website=Power Up Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), na Sabi je 2024. proizvedeno ukupno 10,0 miliona kWh električne energije. Od toga je 3,0 miliona kWh proizvedeno u solarnim elektranama, dok je 7,0 miliona kWh proizvedeno iz fosilnih goriva. Obnovljivi izvori tako su činili oko 30% ukupne proizvodnje električne energije.<ref name="ElectricityWater_2025">{{cite web |title=Caribbean Netherlands; connections and production of electricity and water |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/81154ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |date=25. 9. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> U odnosu na početak razvoja solarne energije, udio obnovljivih izvora znatno je povećan. Godine 2016. obnovljivi izvori činili su manje od 1% proizvodnje električne energije, dok je njihov udio 2021. dosegao 36%. Nakon toga proizvodnja iz solarnih elektrana varirala je, pa je 2023. činila nešto više od trećine, a 2024. oko 30% ukupne proizvodnje.<ref name="RenewableElectricity_2025">{{cite web |title=How has the production of renewable electricity changed? |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2025/how-has-the-production-of-renewable-electricity-changed/ |website=The Caribbean Netherlands in numbers 2025 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Daljnje povećanje udjela obnovljive energije predviđeno je trećom fazom razvoja energetskog sistema. U decembru 2025. kompanija "Saba Electric" potpisala je ugovor za realizaciju projekta "Renewable Energy Phase III", kojim je predviđena izgradnja dodatne solarne fotonaponske elektrane i sistema za skladištenje energije. Projekt ima cilj povećati udio obnovljive energije na najmanje 65% ukupne potrošnje električne energije na Sabi. Početak izgradnje planiran je za 2026, a završetak i puštanje sistema u rad za sredinu 2027.<ref name="RenewableEnergyPhase3_2025">{{cite web |title=Renewable Energy Phase 3 Contract Signing |url=https://www.sabagov.nl/es/news/renewable-energy-phase-3-contract-signing |website=Public Entity Saba |date=12. 12. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Projekt obuhvata približno 3 MWp novih solarnih kapaciteta i baterijski sistem kapaciteta 8 MWh.<ref name="EnergyStrategyProgress2024">{{cite web |title=Energy Strategy Progress Report 2023–2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annex_1.2_Energy_Strategy_Progress_Report_2023-2024_final.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj obnovljivih izvora dio je šire energetske politike čiji su ciljevi smanjenje zavisnosti od uvoznih fosilnih goriva, povećanje pouzdanosti snabdijevanja i smanjenje troškova električne energije. U okviru jačanja otpornosti elektroenergetskog sistema, veliki dio električne mreže na Sabi položen je pod zemlju kako bi bio bolje zaštićen od [[uragan]]a i drugih ekstremnih vremenskih pojava.<ref name="EnergyStrategyProgress2024" /> === Siromaštvo === [[Siromaštvo]] je jedan od društveno-ekonomskih izazova Sabe i povezano je s visokim troškovima života, ograničenom ponudom stanovanja i visokim troškovima uvoza roba. Prema istraživanju o troškovima života koje je za javno tijelo Sabe 2024. izradio Ekonomski biro Amsterdama, opći nivo cijena na Sabi bio je oko 6% viši nego na [[Sint Eustatius]]u i 18% viši nego na [[Bonaire]]u, dok su cijene u supermarketima bile oko 30% više nego na [[Sint Maarten]]u. Između 2010. i 2023. opći nivo cijena na Sabi porastao je za 34,5%, a cijene hrane i bezalkoholnih pića za 52,5%.<ref name="CostOfLiving">{{cite web |title=Steep island, high prices: Report on the Cost of Living on Saba |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Report_-_Cost_of_Living_on_Saba.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske|Statistika Nizozemske]] (CBS), 2024. je 26% stanovništva Sabe živjelo u siromaštvu, u odnosu na 33% godinu ranije. Među djecom mlađom od 18 godina stopa siromaštva iznosila je 32%, u odnosu na 42% 2023. Podaci za 2024. su preliminarni.<ref name="PovertyDeclined_2026">{{cite web |title=Poverty on Bonaire, St Eustatius and Saba declined in 2024 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/29/poverty-on-bonaire-st-eustatius-and-saba-declined-in-2024 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |date=15. 7. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Siromaštvo na Sabi nije ograničeno samo na domaćinstva koja žive od socijalne pomoći. Prema podacima Statistike Holandije (CBS), čak 22% zaposlenih stanovnika Sabe živjelo je u siromaštvu 2024, dok su 78% siromašnih činile osobe čiji je glavni izvor prihoda bio rad. Ipak, onima koji su živjeli u siromaštvu u prosjeku je nedostajalo 23% sredstava do službenog praga siromaštva.<ref name="PovertyDeclined_2026" /> Iako je stopa siromaštva smanjena, dio stanovništva ostaje u neposrednoj blizini praga siromaštva. CBS je za 2024. procijenio da je dodatnih 13% stanovnika Sabe imalo prihod do 25% iznad praga siromaštva, što ukazuje na ekonomsku ranjivost dijela stanovništva.<ref name="PovertyDeclined_2026" /> Stanovanje predstavlja jedan od važnih aspekata problema. Zbog ograničene ponude i visokih tržišnih cijena, domaćinstvima s niskim i srednjim prihodima teško je pronaći odgovarajući smještaj. Javno tijelo sabe je 2025. pripremalo uvođenje sistema vrednovanja stambenih jedinica, nezavisnog odbora za najamnine i programa pomoći pri plaćanju najamnine za domaćinstva s niskim prihodima.<ref name="RentalMarket_2025">{{cite web |title=Public Entity Saba Prepares Changes in the Rental Market on Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-prepares-changes-in-the-rental-market-on-saba |website=Public Entity Saba |date=10. 6. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> U martu 2026. pokrenuto je i istraživanje potreba stanovništva za pristupačnim stanovanjem, posebno za domaćinstva koja ne ispunjavaju uslove za pomoć namijenjenu stanovnicima s najnižim prihodima, ali istovremeno ne mogu priuštiti stanovanje po tržišnim cijenama.<ref name="HousingSurvey_2026">{{cite web |title=Housing Survey to Help Shape Affordable Housing Project on Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/housing-survey-to-help-shape-affordable-housing-project-on-saba |website=Public Entity Saba |date=11. 3. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Visoki troškovi hrane povezani su s malim tržištem, udaljenošću ostrva i zavisnošću od uvoza. Istraživanje o troškovima života utvrdilo je da na cijene utječu veličina lokalnog tržišta, ograničena konkurencija i troškovi transporta i snabdijevanja.<ref name="CostOfLiving" /> Zbog toga se posljednjih godina razvijaju programi usmjereni na povećanje lokalne proizvodnje hrane i prehrambene sigurnosti. Hidroponska farma Sabe proširena je 2024, a njeno redovno poslovanje započelo je 2025. Projekt je usmjeren na povećanje dostupnosti lokalno proizvedene svježe hrane i smanjenje zavisnosti od uvoza.<ref name="AnnualReport_2024">{{cite web |title=Annual Report and Financial Statements Public Entity Saba 2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annual_Report_and_Financial_Statements_Public_Entity_Saba_2024.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Na Sabi djeluju osnovna i srednja škola, a obrazovni sistem dio je sistema obrazovanja u Karipskoj Nizozemskoj. Osnovno obrazovanje je organizovano u okviru [[Osnovna škola "Sacred Heart"|Osnovne škole "Sacred Heart"]],<ref name="OurSchool">{{cite web |title=Our School |url=https://www.sabasacredheartprimary.com/our-school/ |website=Sacred Heart Primary School Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref>, a srednje i strukovno obrazovanje u okviru [[Mješovita srednja škola "Saba"|Mješovite srednje škola "Saba"]] koje se nalazi u naselju [[St. Johns, Saba|St. John's]].<ref name="SabaComprehensiveSchool">{{cite web |title=About Us |url=https://learningsaba.com/scs/about-us/ |website=Saba Comprehensive School |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi se nalazi i [[Medicinski fakultet Univerziteta na Sabi]] (SUSOM), međunarodna medicinska visokoškolska ustanova u glavnom naselju [[The Bottom]]. Ustanova je osnovana 1992. i izvodi četverogodišnji program za stjecanje zvanja doktora medicine (MD).<ref name="SabaUniversity">{{cite web |title=Saba University School of Medicine |url=https://www.saba.edu/ |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema aktuelnom programu, prvih pet semestara studija osnovnih medicinskih nauka izvodi se u kampusu na Sabi, dok se narednih pet semestara kliničke medicine realizuje kroz kliničke rotacije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Kanada|Kanadi]].<ref name="SabaUniversity_Programs">{{cite web |title=Medical School Programs |url=https://www.saba.edu/academics/programs |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> SUSOM je međunarodni medicinski fakultet čiji je program akreditiran od strane [[Nizozemsko-flamanska organizacija za akreditaciju|Nizozemsko-flamanske organizacije za akreditaciju]] (NVAO). Prema katalogu ustanove, škola je razvijena u saradnji tadašnje ostrvske uprave Sabe i grupe američkih medicinskih edukatora, a nakon ustavne promjene 2010. dobila je akreditaciju NVAO-a i odobrenje nizozemskog Ministarstva obrazovanja.<ref name="SabaUniversity_AcademicCalendarCatalog">{{cite web |title=Academic Calendar and Catalog |url=https://www.saba.edu/academics/academic-calendar-and-catalog |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Kultura == {{Glavni|Kultura Sabe}} Kulturni život Sabe oblikovan je njenom izolovanošću, pomorskom tradicijom, lokalnom zajednicom i historijom kontakata između evropskih, afričkih i drugih karipskih stanovnika. Posebno mjesto u kulturnoj baštini imaju tradicionalni zanati, lokalna gastronomija, muzika i godišnje kulturne manifestacije. [[Datoteka:Saba Lace 2012.jpg|mini|desno|300px|Čipka "Saba" u muzeju "Harry L. Johnson" u naselju Windwardside]] Jedan od najprepoznatljivijih tradicionalnih zanata je [[Čipka "Saba"]] (''Saba Lace''), ručno izrađena čipka čija se tradicija na ostrvu razvila krajem 19. stoljeća. Izrada čipke postala je važan izvor prihoda za žene na Sabi, posebno zahvaljujući prodaji i narudžbama iz Sjedinjenih Američkih Država. Tradicija izrade čipke očuvana je i u 21. stoljeću.<ref name="SabaLaceSpicedRum">{{cite web |title=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba's Heritage |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |website=CaribVibe TV |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Drugi proizvod karakterističan za ostrvo je "Saba Spice" (Sabanski začinjeni liker), alkoholno piće na bazi ruma aromatizirano mješavinom začina. Zajedno sa Saba čipkom predstavlja jedan od prepoznatljivih elemenata lokalne kulturne i zanatske baštine.<ref name="SabaLaceSpicedRum" /> Važan dio kulturnog života predstavlja [[Karipski karneval|karneval Sabe]], koji se održava tokom ljeta i uključuje povorke, muzičke nastupe, takmičenja i druga javna događanja. Manifestacija okuplja stanovnike i posjetioce i predstavlja jedan od najvažnijih godišnjih kulturnih događaja na ostrvu.<ref name="SabaTourism_Events">{{cite web |title=Events |url=https://www.sabatourism.com/events/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Posebno mjesto u kulturnom kalendaru ima [[Dan Sabe]], službeni dan posvećen historiji i kulturnom identitetu otoka. Obilježavanje uključuje kulturne i društvene programe, javne manifestacije, muzičke nastupe i druge aktivnosti. Dan Sabe održava se početkom decembra; 2025. obilježena je 50 godina od prvog Dana Sabe, kao i 40 godina službenog postojanja zastave Sabe.<ref name="PublicEntitySaba_PublicHolidays">{{cite web |title=Public Holidays |url=https://www.sabagov.nl/residents-visitors/public-holidays |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SabaTourism_Events_20251205">{{cite web |title=Events – December 5, 2025 |url=https://www.sabatourism.com/events/2025-12-05/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205000000/https://www.sabatourism.com/events/2025-12-05/ |archive-date=5. 12. 2025 |url-status=live |website=Saba Tourism Bureau |date=5. 12. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Uz Dan Sabe održavaju se i druga lokalna događanja povezana s kulturnim životom ostrva. Među njima je i tradicionalno ribolovno takmičenje Turnir u ribolovu na ribu vahu na Sabi, koje se održava u okviru obilježavanja Saba Daya i privlači učesnike s okolnih karipskih ostrva.<ref name="SabaDay_Official">{{cite web |title=Saba Day |url=https://www.sabaday.com/ |website=Saba Day |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:Playground on Saba.jpg|mini|desno|300px|Igralište na Sabi]] === Mediji === Na Sabi djeluje lokalna radio-stanica ''Voice of Saba'', koja emituje na frekvencijama 93,9 MHz FM i 1410 kHz AM.<ref name="RadioStationWorld_Saba">{{cite web |title=Saba Radio Stations |url=https://radiostationworld.com/locations/sss_islands/saba/radio_stations/ |website=RadioStationWorld |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istraživanju o medijskim navikama stanovništva Karipske Nizozemske iz 2026, ''Voice of Saba'' imala je najveći doseg među radio-stanicama na Sabi, koji je iznosio 62,5% ispitanika.<ref name="SabaNews_TopOnlineNews">{{cite web |title=Saba-News.com is the Island's Top Online News Destination |url=https://saba-news.com/saba-news-com-is-the-islands-top-online-news-destination/ |website=Saba News |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> ''Saba News'' je lokalni internetski informativni portal koji objavljuje vijesti i obavijesti povezane za Sabu, kao i informacije iz drugih dijelova Karipske Nizozemske. Portal također objavljuje lokalne najave, vodič kroz usluge i druge informacije od značaja za stanovništvo.<ref name="SabaNews_About">{{cite web |title=About Us |url=https://saba-news.com/about/ |website=Saba News |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istraživanju medijskih navika objavljenom 2026, Saba-News.com koristilo je 88,5% ispitanika koji posjećuju lokalne informativne internetske stranice, što ga čini najkorištenijim takvim izvorom vijesti na Sabi.<ref name="SabaNews_TopOnlineNews" /> === Muzeji === [[Muzej "Harry L. Johnson"|Muzej Harryja L. Johnsona]] nalazi se u historijskoj četvrti Windwardsidea, u kući pomorskog kapetana iz 19. stoljeća. U njemu su izložene zbirke iz 19. i početka 20. stoljeća, kao i arheološki predmeti s lokaliteta povezanih s prvim stanovnicima ostrva. Muzej služi i kao centar za prikupljanje i čuvanje dokumentacije o Sabi.<ref name="HarryLJohnsonMuseum">{{cite web |title=The Harry L. Johnson Museum |url=https://www.sabatourism.com/museums/the-harry-l-johnson-museum/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Muzej Major Osmar R. Simmons|Muzej Major Osmar R. Simmons]] nalazi se u naselju The Bottom, u porodičnoj kući u kojoj je živio Osmar R. Simmons. Simmons je više od 40 godina radio kao policijski službenik, a tokom života prikupljao je namještaj, predmete iz domaćinstva i različite alate iz 20. stoljeća, koji su danas dio muzejske zbirke.<ref>{{cite web|url=https://www.sabatourism.com/museums/major-osmar-r-simmons-museum/|title=Major Osmar R. Simmons Museum|publisher=Saba Tourist Bureau|access-date=2 September 2026}}</ref> [[Centar za baštinu Sabe]] u Windwardsideu posvećen je očuvanju i predstavljanju kulturne baštine Sabe. Centar organizuje obrazovne i druge aktivnosti povezane s lokalnom historijom, prirodom i tradicionalnim zanatima, uključujući radionice i izložbe.<ref name="SabaHeritageCenter">{{cite web |title=Saba Heritage Center |url=https://www.sabatourism.com/museums/saba-heritage-center-windwardside/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Sport === Sportski život na Sabi obuhvata više ekipnih i individualnih sportova. Među zastupljenijim sportovima su [[nogomet]], [[košarka]], [[odbojka]], [[mali nogomet]] i [[softbol]]. Lokalni sportski programi uključuju takmičenja djece i odraslih, školska takmičenja i međusobne sportske susrete sa susjednim ostrvima.<ref name="PublicEntitySaba_Sports">{{cite web |title=Sports |url=https://www.sabagov.nl/residents/public-health-sports/sports |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi se održavaju i međuostrvska sportska takmičenja u okviru saradnje Sabe, Sint Eustatiusa i Sint Maartena. Tokom 2024. održani su programi u fudbalu, košarci, odbojci i drugim sportovima, dok su sportske aktivnosti uključivale i dječije plivanje i učešće sabanskih sportista na Specijalnoj olimpijadi u Nizozemskoj.<ref name="PublicEntitySaba_AnnualReport2024">{{cite web |title=Annual Report and Financial Statements Public Entity Saba 2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annual_Report_and_Financial_Statements_Public_Entity_Saba_2024.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Saba ima i sportske događaje povezane s lokalnim praznicima. U okviru obilježavanja [[Dan Sabe|Dana Sabe]] održavaju se, između ostalog, takmičenje "Turnir u ribolovu na ribu vahu na Sabi", "Utrka od mora do Sceneryja" i šetnja i trka na pisti aerodroma.<ref name="SeaToSceneryRace">{{cite web |title=Sea to Scenery Race |url=https://www.sabatourism.com/event/sea-to-scenery-race-events-66/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Mjesta == === Naselja === * [[The Bottom]] – glavni grad i administrativni centar Sabe * [[Windwardside]] – naselje i turistički centar ostrva * [[Zion's Hill]] – naselje poznato i pod historijskim nazivom ''Hell's Gate'' * [[St. John's, Saba|St. John's]] – jedno od četiri glavna naselja Sabe === Ostale geografske i infrastrukturne cjeline === * [[The Road (Saba)|The Road]] – glavna i jedina cestovna saobraćajnica koja povezuje glavna naselja ostrva * [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] – aerodrom poznat po izuzetno kratkoj komercijalnoj pisti * [[Mount Scenery]] – najviši vrh Sabe i [[vulkan]] na kojem se nalazi najviša tačka Kraljevine Nizozemske * [[Flat Point]] – poluostrvo na kojem se nalazi aerodrom === Zaljevi === * [[Fort Bay]] – glavna luka Sabe * [[Wells Bay]] – uvala s plažom koja se pojavljuje i nestaje zavisno od morskih i vremenskih uslova * [[Cove Bay (Saba)|Cove Bay]] – uvala koja se koristi za rekreaciju i pristup obalnim područjima * [[Ladder Bay (Saba)|Ladder Bay]] – historijska uvala povezana sa stazom [[The Ladder]] === Ostale vodene i obalne cjeline === * [[Flat Point Tide Pools]] – prirodni bazeni s morskom vodom nastali u vulkanskim stijenama * [[Saba Bank]] – velika podmorska platforma jugozapadno od Sabe * [[Nacionalni morski park "Saba"]] – zaštićeno morsko područje oko Sabe * [[Spisak svjetionika na sabi|Svjetionici na Sabi]] == Također pogledajte == * [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] * [[Bonaire]] * [[Karipsko more]] * [[Karipska Nizozemska]] * [[Nacionalni morski park "Saba"]] * [[Nizozemski Antili]] * [[Mount Scenery]] * [[Saba Bank]] * [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title= Caribbean Interlude: The Story of Saba the Rock |first= Joshua K. |last= Bolles |editor-first= Will |editor-last= Johnson |year= 2013 |publisher= Will Johnson |isbn= 978-1-4675-6637-7}} * {{cite book |title=A Lee Chip: A Dictionary and Study of Saban English|first= Theodore R.|last= Johnson|year= 2016 |publisher= Language and Life Project at North Carolina State University |isbn= 978-0-578-17558-4 | place=Raleigh, NC}} * {{cite book |last1= Nielsen |first1= Suzanne |first2= Peter |last2= Schnabel |year= 2007 |title=Folk Remedies on a Caribbean Island, the Story of Bush Medicine on Saba |publisher= Author |isbn= 9789990407594}} * {{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=History of Saba |publisher=Saba Artisan Foundation |location=Saba |year=1975}} * {{cite book |last1=Hofman |first1=Corinne L. |last2=Hoogland |first2=Menno L. P. |title=Saba's First Inhabitants: A View from the Archaeological Record |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2016 |isbn=978-90-8890-359-5}} * {{cite book |last=Brugman |first=Frans H. |title=The Monuments of Saba |publisher=Walburg Pers |location=Zutphen |year=1995 |isbn=978-90-6011-923-5}} * {{cite book |last=Johnson |first=Will |title=Tales from My Grandmother's Pipe |edition=5. |publisher=Artygraphic |location=Oviedo |year=2012}} * {{cite book |author=Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |title=The Unspoiled Queen – Landscape and Heritage of Saba |publisher=Cultural Heritage Agency of the Netherlands |location=Amersfoort |year=2026}} * {{cite book |last=Rahn |first=Jennifer |chapter=Saba and St. Eustatius (Statia) |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=61–84 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_6 |isbn=978-3-319-55785-4}} == Vanjski linkovi == {{Wikivoyage}} {{Commonscat}} {{wikiatlas}} * {{Službeni sajt|https://www.sabagov.nl/}} {{en simbol}} * [https://www.sabatourism.com/ Službeni turistički portal Sabe] {{en simbol}} * [https://sabapark.org/ Fondacija za zaštitu prirode Sabe] {{en simbol}} * [https://dutchcaribbeanheritage.org/en/landeiland-en/saba-en/ Kulturno naslijeđe Karipske Holandije – Saba] {{en simbol}} * [https://www.saba-news.com/ Saba News] {{en simbol}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Saba|*]] [[Kategorija:Nizozemska]] [[Kategorija:Nizozemski Antili]] 05dqx1etgy7fxqiomju3i290x1pwmyx Jaurès (Metro Pariz) 0 171521 3923954 3922051 2026-09-04T00:15:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923954 wikitext text/x-wiki {{Stanice pariskog metroa | Ime= Jaurès | Slika = [[Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 01.jpg|240px]] | Zona = 1 | Linije = {{Parismetro|2}} {{Parismetro|5}} {{Parismetro|7bis}} | Mjesto = [[10. arondisman (Pariz)|Pariz X]], [[19. arondisman (Pariz)|Pariz XIX]] | Otvorenje = 23 februar 1903. | Metro = | Broj stanice = 22-12 }} Metro stanica '''Jaurès'''<ref>{{Cite web|url=https://www.bonjour-ratp.fr/en/stations-metro/jaures/|title=Subway Station Jaurès|access-date=25. 8. 2026|archive-date=21. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221121051/https://www.bonjour-ratp.fr/en/stations-metro/jaures/|url-status=dead}}</ref> [[Pariski metro|pariskog metroa]] je podzemna stanica, koja se nalazi na granici [[10. arondisman (Pariz)|10]] i [[19. arondisman (Pariz)|19. arondismana]]. Pored linije metroa {{Parismetro|2}}, stanica je povezana i linijom {{Parismetro|5}} {{Parismetro|7bis}}. ==Historija== {{Proširiti sekciju}} ==Izlazi== * '''1''' 1, [[avenue Jean-Jaurès]] * '''2''' 2, [[place de Stalingrad]] * '''3''' 196, [[boulevard de la Villette]] ==Linije== * [[RATP]]: * [[Cars Air France]]: * [[Noctilien]]: ==Vanjski linkovi== {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Jaurès (Paris Metro)}} ==Galerija== <gallery widths="200px" heights="125px" perrow="3"> Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 02.jpg|Šetnja u stanici Jaurès Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 03.jpg|Vozovi MF 67 na stanice Jaurès na liniji 2. Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 04.jpg|Vozovi MF 67 i MF 01 na stanice Jaurès na liniji 2. Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 05.jpg|Vozovi MF 67 i MF 01 na stanice Jaurès na liniji 2. Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 06.jpg|Jaurès stanica metro linija 2 u Parizu, Francuska. Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 07.jpg|Jaurès stanica metro linija 2 u Parizu, Francuska. Datoteka:Metro de Paris - Ligne 2 - Jaures 08.jpg|Jaurès stanica metro linija 2 u Parizu, Francuska. Datoteka:MF 2000 op metrolijn 2 I.JPG|MF 01 na stanice Jaures na liniji 2 Datoteka:GM Metro Station Jaures 01c02color.jpg|Metro stanici Jaurès </gallery> {{Navkutija stanice pariskog metroa |2P=[[Stalingrad (Metro Pariz)|Stalingrad]]|2N=[[Colonel Fabien (Metro Pariz)|Colonel Fabien]] |5P=[[Laumière (Metro Pariz)|Laumière]]|5N=[[Stalingrad (Metro Pariz)|Stalingrad]] |7bisP=[[Louis Blanc (Metro Pariz)|Louis Blanc]]|7bisN=[[Bolivar (Metro Pariz)|Bolivar]] }} [[Kategorija:Stanice pariskog metroa]] [[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 10. arondismanu]] [[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 19. arondismanu]] [[Kategorija:Metro linija 2 (Pariz)]] [[Kategorija:Metro linija 5 (Pariz)]] [[Kategorija:Metro linija 7bis (Pariz)]] eqm3lmgqac288ahhs2q8v0h8j73n7q7 Kamen iz Rosette 0 257659 3923958 3812135 2026-09-04T02:08:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923958 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Rosetta Stone.JPG|right|thumb|250px|Kamen iz Rosette]] '''Kamen iz Rosette''',<ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/blog/everything-you-ever-wanted-know-about-rosetta-stone|title=Everything you ever wanted to know about the Rosetta Stone}}</ref> koji je omogućio dešifriranje pisma antičkog Egipta, otkriven je dana [[15. juli|15. jula]] 1799. pokraj gradića Rosette (danas Rashid), smještenog u delti [[Nil]]a 40-tak milja od [[Aleksandrija|Aleksandrije]]. Prilikom radova na rekonstrukciji stare tvrđave, koje su izvodili pripadnici [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovog]] ekspedicionog korpusa (spremajući se za napad britanskih i osmanlijskih snaga) u tom području, kapetan [[Pierre Bouchard]] vidio je crnu [[bazalt]]nu ploču. Oštroumni [[Francuska|francuski]] oficir zapazio je da ploča sadrži 3 sekcije, a svaka od njih je bila ispisana drugim pismom. On je brzo shvatio važnost svog otkrića i poslao je tu ploču u [[Kairo]], gdje su bili učenjaci koje je Napoleon poveo sa svojom ekspedicijom. Oni su izradili prijepise tekstova koje su vidjeli na ploči i to je kasnije omogućilo prodiranje u tajne egipatskog pisma [[Hijeroglifi|hijeroglifa]]. To je pismo mnogo stoljeća bilo tajna, mada se mnogo umova trudilo proniknuti u nju. Dvije godine kasnije, francuska vojska u Egiptu je poražena i predala se, a svi pronađeni antikviteti u posjedu Francuza (uključujući i kamen iz Rosette) morali su biti predani [[Velika Britanija|Britancima]]. Danas je originalni kamen iz Rosette u [[Britanski muzej|Britanskom muzeju]] u [[London]]u. == Važnost kamena == Sadržaj teksta na kamenu iz Rosette ima mali značaj, ali je kamen izuzetno važan jer je na vrhu ispisanih nekih 14 linija (redaka) hijeroglifa, u sredini su 32 linije demotskog pisma a na dnu 54 linije grčkog pisma. Premda su naučnici gotovo odmah po otkriću kamena preveli ispis na grčkom, ostalo nisu mogli razumjeti. [[Datoteka:DemoticScriptsRosettaStoneReplica.jpg|Dio kamena ispisan hijeroglifima|left|thumb|250px]] Međutim, godine 1808. briljantni mladi francuski naučnik i lingvist [[Jean-François Champollion]] (u dobi od 18 godina) započinje studirati natpise<ref>{{Cite web|url=https://www.sas.upenn.edu/~haroldfs/sars238/harappa/champollion.html|title=champollion|website=www.sas.upenn.edu|access-date=2026-02-24}}</ref> s kopije kamena iz Rosette i pismo [[Spisak faraona|antičkih Egipćana]] u naporu da dešifrira misteriozne hijeroglife. Dugo vremena nije bilo rezultata, a onda je daroviti momak pretpostavio da sva tri teksta (na tri različita pisma) govore o istom. Bila je to prava pomisao, a s obzirom da je grčki jezik bio dobro poznat, klupko se polahko počelo odmotavati. Četrnaest godina kasnije (1822) Champollion potvrđuje da su neki hijeroglifi bili fonogrami (fonetski ili zvučni), a drugi opet piktogrami (slikovni). Godine 1824. on objavljuje svoju poznatu knjigu egipatskih hijeroglifa, u kojoj je ustvrdio osnovne temelje kompleksnog sistema hijeroglifskog pisanja. Bilo je to otkriće, da egipatsko hijeroglifsko pismo primjenjuje kombinacije ideograma i fonetskih znakova, koje je omogućilo proboj u prijevod tog pisma. Konačno, ta sposobnost otvorila je vrata spoznaje kompletne historije antičkog [[Egipat|Egipta]] i rađanje nove naučne discipline, [[Egiptologija|egiptologije]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/r/the_rosetta_stone_translation.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811232249/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/r/the_rosetta_stone_translation.aspx |date=11. 8. 2014 }} * https://www.worldhistory.org/Egyptian_Writing/ * https://www.archaeology.sa/en/?p=414 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250818091707/https://www.archaeology.sa/en/?p=414 |date=18. 8. 2025 }} * https://www.britishmuseum.org/blog/everything-you-ever-wanted-know-about-rosetta-stone {{Commonscat|Rosetta Stone}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Drevni Egipat]] [[Kategorija:Arheologija]] 0axeu10nh1q8o3e15msoti25ggrqso8 Epsilon Eridani 0 356828 3923987 3923733 2026-09-04T09:48:04Z AdnanSa 226 /* Historija posmatranja */ 3923987 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv = Epsilon Eridani | Slika = | Opis slike = | Epoha = | Sazviježđe = [[Eridan (sazviježđe)|Eridan]] | Rektascenzija = 3h 32m 55.8s | Deklinacija = -9° 27' 30" | Vidljivi sjaj = 3.74 | Spektralna klasa = K2V | B-V-indeks = 0.88 | U-B-indeks = | Varijabilnost = BY Draconis | Radijalna brzina = | Udaljenost SG = 10.5 | Udaljenost Par = 3.2 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa = 0.82 | Radijus = 0.74 | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = 440 miliona | Bayer = &epsilon; Eridani | Flamsteed = 18 Eridani | BD = | BSK = HR 1984 | HDK = HD 22049 | SAO = SAO 130564 | TYC = | HIP = }} '''Epsilon Eridani''' (ε Eri, ε Eridani) je [[zvijezda]] u [[Eridan (sazviježđe)|sazviježđu Eridan]]. Na deklinaciji od -9,46°, vidljiva je s većeg dijela Zemljine površine i ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 3.74. Od [[Sunce|Sunca]] je udaljena 10.5 [[Svjetlosna godina|svjetlosnih godina]] (3,2 parseka), što je čini devetom zvijezdom po udaljenosti od Sunca, a ujedno i trećom najbližom pojedinačnom zvijezdom (ili zvjezdanim sistemom) vidljivim golim okom. Spada u [[Promjenljiva zvijezda|promjenljive zvijezde]]. Nakon [[Alpha Centauri]] najbliža nam je zvijezda s poznatom [[Vansolarna planeta|vansolarnom planetom]].Planeta'' Epsilon Eridani b'' otkrivena je u [[2000]], njen [[orbitalni period]] iznosi oko 7 godina.<ref name="Constellation Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/eridanus-constellation/ Zvijezde u sazviježđu Eridan iz Constellation Guide] učitano 26.4.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="Archiv_Sternbild_M">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/eridanus_tab.html Zvijezde u sazviježđu Eridan iz njemačkog arhiva astronomije u ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814093921/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/eridanus_tab.html |date=14. 8. 2011 }} [[München|Minhenu]] učitano 26.4.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref><ref name="top">[http://www.topastronomer.com/StarCharts/Constellations/Eridanus.php Zvijezde u sazviježđu Eridan na stranici Top Astronomer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140124020901/http://www.topastronomer.com/StarCharts/Constellations/Eridanus.php |date=24. 1. 2014 }} učitano 26.4.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> Procjenjuje se da je zvijezda stara oko milijardu godina.<ref> Sanghi, Aniket; Mang, James; Llop-Sayson, Jorge; Mamajek, Eric E.; Thompson, William; Sur, Ankan; Beichman, Charles; Bryden, Geoffrey; Gáspár, András; Leisenring, Jarron; Mawet, Dimitri; Morley, Caroline V.; Ruffio, Jean-Baptiste; Wolff, Schuyler G.; Ygouf, Marie (March 13, 2026), "Worlds Next Door. III. Indirect Evidence for Enhanced Atmospheric Metallicity and/or the Presence of Water Clouds in the Nearest Jupiter-analog ϵ Eri b", The Astronomical Journal, 171 (4): 225, arXiv:2602.23423, doi:10.3847/1538-3881/ae4909, ISSN 0004-6256.</ref> Ova relativna mladost daje Epsilon Eridani viši nivo magnetske aktivnosti nego što ga ima Sunce, sa 30 puta jačim [[Zvjezdani vjetar|zvjezdanim vjetrom]]. Period rotacije zvijezde je 11,2 dana na ekvatoru. Epsilon Eridani je manji i manje masivan od Sunca, te ima niži nivo elemenata težih od [[helij]]a.<ref>Di Folco, E.; et al. (November 2004), "VLTI near-IR interferometric observations of Vega-like stars. Radius and age of α PsA, β Leo, β Pic, ε Eri and τ Cet", Astronomy and Astrophysics, 426 (2): 601–617, Bibcode:2004A&A...426..601D, doi:10.1051/0004-6361:20047189.</ref> To je zvijezda [[Glavni niz|glavnog niza]] spektralne klase K2, sa efektivnom temperaturom od oko 5.000 K, što joj daje [[Narandžasta|narandžastu]] nijansu. To je kandidat za člana pokretne grupe zvijezda Velikog medvjeda, koje dijele slično kretanje kroz Mliječni put, što implicira da ove zvijezde dijele zajedničko porijeklo u [[Otvoreno zvjezdano jato|otvorenom jatu]]. Periodične promjene radijalne brzine Epsilon Eridanija dale su dokaze o postojanju džinovske planete koja kruži oko nje, označene kao Epsilon Eridani b. Otkriće planete je u početku bilo kontroverzno,<ref> Buccino, A. P.; Mauas, P. J. D.; Lemarchand, G. A. (June 2003), R. Norris; F. Stootman (eds.), "UV Radiation in Different Stellar Systems", Bioastronomy 2002: Life Among the Stars, Proceedings of IAU Symposium No. 213, vol. 213, San Francisco: Astronomical Society of the Pacific, p. 97, Bibcode:2004IAUS..213...97B.</ref> ali većina astronoma sada smatra da je planeta potvrđena. Godine 2015. planeta je dobila pravo ime AEgir. Planetarni sistem Epsilon Eridani također uključuje disk sačinjen od ostataka stijena i prašine, što čini analog Kuiperovog pojasa, na 70 [[Astronomska jedinica|Astronomskih jedinica]] (AJ) od zvijezde, te tople prašine između oko 3 AJ i 20 AJ od zvijezde. Praznina u disku između 20 i 70 AJ implicira vjerovatno postojanje vanjskih planeta u sistemu. == Nomenklatura == ε Eridani, latinizirano kao Epsilon Eridani, je Bayerova oznaka zvijezde. Uprkos tome što je relativno sjajna zvijezda, rani astronomi joj nisu dali pravo ime. Ima nekoliko drugih kataloških oznaka. Njena planeta je, nakon otkrića, označena kao Epsilon Eridani b, slijedeći uobičajeni sistem označavanja za vansolarne planete. Planetu i njenu matičnu zvijezdu odabrala je [[Međunarodna astronomska unija]] (IAU) kao dio takmičenja NameExoWorlds za davanje vlastitih imena egzoplanetama i njihovim matičnim zvijezdama, za neke sisteme koji već nisu imali vlastita imena. Proces je uključivao prijedloge obrazovnih grupa i javno glasanje za predložena imena.<ref>[https://web.archive.org/web/20150815025117/http://nameexoworlds.iau.org/process "The Process"], NameExoWorlds, International Astronomical Union, August 7, 2015,</ref> U decembru 2015. godine, IAU je objavila da su pobjednička imena Ran za zvijezdu i AEgir za planetu. Ta imena su podnijeli učenici VIII razreda srednje škole Mountainside u Colbertu, Washington, Sjedinjene Američke Države. Oba imena potiču iz [[Nordijska mitologija|nordijske mitologije]]: [[Rán]] je boginja mora, a [[Ægir]], njen muž, je bog okeana. Godine 2016. IAU je organizovao Radnu grupu za imena zvijezda (WGSN) kako bi katalogizirao i standardizirao imena zvijezda. U svom prvom biltenu iz jula 2016. godine, WGSN je eksplicitno prepoznao imena egzoplaneta i njihovih matičnih zvijezda koje su nastale u okviru takmičenja. Epsilon Eridani je sada naveden kao Ran u IAU katalogu imena zvijezda. Profesionalni astronomi su uglavnom nastavili nazivati ​​zvijezdu Epsilon Eridani. Na kineskom, 天苑 (Tiān Yuàn), što znači Nebeske livade, odnosi se na asterizam koji se sastoji od ε Eridani, γ Eridani, δ Eridani, π Eridani, ζ Eridani, η Eridani, π Ceti, τ1 Eridani, τ2 Eridani, τ2 Eridani, τ3 Eridani, τ3 Eridani Eridani, τ6 Eridani, τ7 Eridani, τ8 Eridani i τ9 Eridani. Shodno tome, kineski naziv za sam Eridani je 天苑四 (Tiān Yuàn sì, Četvrta [Zvijezda] nebeskih livada). == Historija posmatranja == === Katalogizacija === Epsilon Eridani je poznat astronomima najmanje od II vijeka nove ere, kada ju je [[Ptolemej|Klaudije Ptolomej]] (grčki astronom iz Aleksandrije, Egipat) uvrstio u svoj katalog sa više od hiljadu zvijezda. Katalog je objavljen kao dio njegovog astronomskog traktata [[Almagest]]. Sazviježđe Eridani je Ptolomej nazvao - Ποταμού (starogrčki za 'Rijeka'), a Epsilon Eridani je naveden kao njegova trinaesta zvijezda. Ptolomej je Epsilon Eridani nazvao ό τών δ προηγούμενος ([[Starogrčki jezik|starogrčki]] za 'prethodnik četiri') (ovde je δ broj četiri). Ovo se odnosi na grupu od četiri zvijezde u Eridanu: γ, π, δ i ε (10.-13. na Ptolomejevoj listi). ε je najzapadnija od njih, i stoga prva od četiri u prividnom dnevnom kretanju neba od istoka prema zapadu. Ptolomej je opisao magnitudu zvijezde kao 3.<ref> Baily, Francis (1843), "The Catalogues of Ptolemy, Ulugh Beigh, Tycho Brahe, Halley, Hevelius, Deduced from the Best Authorities. With Various Notes and Corrections, and a Preface to Each Catalogue. To Which is Added the Synonym of each Star, in the Catalogues of Flamsteed of Lacaille, as far as the same can be ascertained", Memoirs of the Royal Astronomical Society, 13: 1, Bibcode:1843MmRAS..13....1B. (Epsilon Eridani: for Ptolemy's catalogue see page 60, for Ulugh Beg's – page 109, for Tycho Brahe's – page 156, for Hevelius' – page 209).</ref> Epsilon Eridani je bio uključen u nekoliko zvjezdanih kataloga [[Astronomija u srednjovjekovnom islamu|srednjovjekovnih islamskih astronomskih]] rasprava, koji su bili zasnovani na Ptolomejevom katalogu, i to: u Al-Sufijevoj [[Knjiga zvijezda stajačica|Knjizi zvijezda stajačica]], objavljenoj 964. godine, [[El-Biruni]]jevom Mas'udskom kanonu, objavljenom 1030. godine, i Ulug Begovom [[Zij-i Sultani]], objavljenom 1437. godine. Al-Sufijeva procjena magnitude Epsilon Eridanija bila je 3. Al-Biruni citira magnitude od Ptolomeja i [[Abdurahman al-Sufi|Al-Sufija]] (za Epsilon Eridani navodi vrijednost 4 i za Ptolomejevu i za Al-Sufijevu magnitudu; originalne vrijednosti obje ove magnitude su 3). Njegov broj po redoslijedu pojavljivanja je 786.<ref>Звёздный каталог ал-Бируни с приложением каталогов Хайяма и ат-Туси. djvu Archived March 4, 2016, at the Wayback Machine. (Epsilon Eridani: see page 135).</ref> [[Ulug Beg]] je izvršio nova mjerenja koordinata Epsilon Eridanija u svojoj opservatoriji u [[Samarkand]]u i navodi magnitude od Al-Sufija (3 za Epsilon Eridani). Moderne oznake njegovog unosa u Ulug-begovom katalogu su "U 781" i "Eri 13" (potonja je ista kao i Ptolomejeva oznaka u katalogu).<ref>Verbunt, F.; van Gent, R. H. (2012), "The star catalogues of Ptolemaios and Ulugh Beg. Machine-readable versions and comparison with the modern Hipparcos Catalogue", Astronomy & Astrophysics, 544: A31, arXiv:1206.0628, Bibcode:2012A&A...544A..31V, doi:10.1051/0004-6361/201219596, S2CID 54017245.</ref> Godine 1598. Epsilon Eridani je uvršten u [[Tycho Brahe]]ov katalog zvijezda, koji je 1627. godine ponovo objavio [[Johannes Kepler]] kao dio svojih Rudolfovih tablica. Ovaj katalog je zasnovan na Braheovim posmatranjima iz 1577–1597, uključujući i ona na ostrvu Hven u njegovim opservatorijama Uraniborg i Stjerneborg. Redni broj Epsilona Eridanija u sazviježđu Eridanus bio je 10, a označen je kao Quae omnes quatuor antecedit (latinski za 'koji prethodi sva četiri'); značenje je isto kao i Ptolomejev opis. Brahe mu je dodijelio magnitudu 3.<ref>Verbunt, F.; van Gent, R. H. (2010), "Three editions of the star catalogue of Tycho Brahe. Machine-readable versions and comparison with the modern Hipparcos Catalogue", Astronomy & Astrophysics, 516: A28, arXiv:1003.3836, Bibcode:2010A&A...516A..28V, doi:10.1051/0004-6361/201014002, S2CID 54025412.</ref> [[Bajerove oznake|Bayerova oznaka]] Epsilon Eridanija uspostavljena je 1603. godine kao dio [[Uranometria|Uranometrije]], kataloga zvijezda koji je izradio njemački kartograf neba [[Johann Bayer]]. Njegov katalog je dodijelio slova grčkog alfabeta grupama zvijezda koje pripadaju istoj klasi vizuelne magnitude u svakom sazviježđu, počevši od alfa (α) za zvijezdu u najsjajnijoj klasi. Bayer nije pokušao da poreda zvijezde po relativnom sjaju unutar svake klase. Dakle, iako je Epsilon peto slovo u grčkom alfabetu,<ref>Swerdlow, N. M. (August 1986), "A star catalogue used by Johannes Bayer", Journal for the History of Astronomy, 17 (50): 189–197, Bibcode:1986JHA....17..189S, doi:10.1177/002182868601700304, S2CID 118829690. See p. 192.</ref> zvijezda je deseta najsjajnija u Eridanu.<ref>Hoffleit, D.; Warren Jr., W. H. (1991), [http://cdsarc.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?V/50 Bright star catalogue (5th ed.)], Yale University Observatory</ref> Pored slova ε, Bayer joj je dao broj 13 (isti kao Ptolomejev kataloški broj, kao i mnogi Bayerovi brojevi) i opisao je kao Decima septima (latinski za 'sedamnaesti'). Bayer je Epsilonu Eridani dodijelio magnitudu 3. Godine 1690. Epsilon Eridani je uvrštena u zvjezdani katalog Johannesa Heveliusa. Njegov redni broj u sazviježđu Eridanus bio je 14, oznaka Tertia (latinski za 'treći'), a dodijeljena mu je magnituda 3 ili 4 (izvori se razlikuju).<ref>Verbunt, F.; van Gent, R. H. (2010), "The star catalogue of Hevelius. Machine-readable version and comparison with the modern Hipparcos Catalogue", Astronomy & Astrophysics, 516: A29, arXiv:1003.3841, Bibcode:2010A&A...516A..29V, doi:10.1051/0004-6361/201014003.</ref> Zvjezdani katalog engleskog astronoma [[John Flamsteed|Johna Flamsteeda]], objavljen 1712. godine, dao je Epsilon Eridani [[Flamsteedova oznaka|Flamsteedovu oznaku]] 18 Eridani, jer je bila osamnaesta katalogizirana zvijezda u sazviježđu Eridanus po redoslijedu rastuće rektascenzije. Godine 1818. Epsilon Eridani je uvršten i u katalog Friedricha Bessela, na osnovu James Bradleyjevih posmatranja od 1750. do 1762. godine, i to sa magnitudom 4.<ref>Bessel, Friedrich Wilhelm (1818). "Fundamenta astronomiae pro anno MDCCLV deducta ex observationibus viri incomparabilis James Bradley in specula astronomica Grenovicensi per annos 1750–1762 institutis". Frid. Nicolovius. Google Books id: UHRYAAAAcAAJ. Page with Epsilon Eridani: 158.</ref> Također se pojavila u katalogu 398 glavnih zvijezda [[Nicolas-Louis de Lacaille|Nicolasa Louisa de Lacaillea]], čija je verzija sa 307 zvijezda objavljena 1755. godine u Ephémérides des Mouvemens Célestes, pour dix années, 1755–1765, a čija je puna verzija objavljena 1757. godine u Astronomiæ Fundamenta, Pariz. U izdanju Francisa Bailyja iz 1831. godine, Epsilon Eridani ima broj 50. Lacaille joj je dodijelio magnitudu 3. Godine 1801. ova zvijezda je uvrštena u Histoire céleste française, katalog Josepha Jérômea Lefrançoisa de Lalandea od oko 50.000 zvijezda, zasnovan na njegovim posmatranjima iz perioda 1791–1800, u kojem su posmatranja poredana po vremenskom redu. Sadrži tri posmatranja Epsilon Eridani. Godine 1847. Francis Baily je objavio novo izdanje Lalandeovog kataloga, koje je sadržavalo većinu njegovih posmatranja, u kojima su zvijezde numerisane po redoslijedu [[Rektascenzija|rektascenzije]]. Budući da je svako posmatranje svake zvijezde numerisano i da je Epsilon Eridani posmatran tri puta, dobio je tri broja: 6581, 6582 i 6583. (Danas se brojevi iz ovog kataloga koriste sa prefiksom "Lalande" ili "Lal".) Lalande je dodijelio Epsilon Eridani magnitudu 3. Također 1801. godine uvršten je u katalog [[Johann Elert Bode|Johanna Bodea]], u kojem je oko 17.000 zvijezda grupirano u 102 sazviježđa i numerirano (Epsilon Eridani je dobio broj 159 u sazviježđu Eridanus). Bodeov katalog je bio zasnovan na zapažanjima raznih astronoma, uključujući i samog Bodea, ali uglavnom na Lalandeovim i Lacailleovim (za južno nebo). Bode je dodijelio Epsilon Eridani magnitudu 3. Godine 1814. [[Giuseppe Piazzi]] objavio je drugo izdanje svog kataloga zvijezda (prvo izdanje objavljeno je 1803.), zasnovano na zapažanjima tokom 1792–1813, u kojem je više od 7.000 zvijezda grupirano u 24 sata (0–23). Epsilon Eridani je broj 89 u satu 3. Piazzi mu je dodijelio magnitudu 4. Godine 1918. Epsilon Eridani se pojavio u [[Katalog Henryja Drapera|katalogu Henryja Drapera]] pod oznakom HD 22049 i preliminarnom spektralnom klasifikacijom K0.<ref>Cannon, Annie J.; Pickering, Edward C. (1918), "The Henry Draper catalogue 0h, 1h, 2h, and 3h", Annals of Harvard College Observatory, 91: 1–290, Bibcode:1918AnHar..91....1C.—see p. 236</ref> ==Adaptacija== ===Film=== * ''[[Virtuality (film)|Virtuality]]'' (2009.)<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1219836/plotsummary?ref_=tt_ov_pl Virtuality]''imdb.com'', pristupljeno 30 3. 2018 {{de simbol}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Bijeli patuljak]] [[Kategorija:Eridan (sazviježđe)]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde s vansolarnim planetama]] [[Kategorija:Astronomski objekti poznati od antike]] sofzhtwdj901rt815bnwwwboou58a6s Kopnena vojska Srbije 0 360455 3923967 3702446 2026-09-04T05:32:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923967 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = Kopnena vojska Srbije | slika = Kov vs.gif | veličina_slike = | opis_slike = | aktivan = [[2006]]. | država = [[Srbija]] | grana = | vrsta = kopnena vojska | dio = [[Vojska Srbije]] | glavno_sjedište = [[Niš]] | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | web_stranica = | komandir1_oznaka = | komandir1 = Milan Mojsilović | komandir2_oznaka = | komandir2 = | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Kopnena vojska Srbije''' (skraćeno KoV RS) je najmasovniji i najstariji vid vojske Srbije. Njena organizacija, sastav, oružje i oprema prilagođeni su dodijeljenim misijama i zadaćama Vojske Srbije, prije svega za dejstva na kopnu. Dan Kopnene vojske obilježava se 16. novembra. Tog dana [[1914]]. godine počela je jedna od najznačajnijih bitaka u Prvom svjetskom ratu, Kolubarska bitka. Nosilac borbenih dejstava srpskih vojske tokom te bitke bilo je jedanaest pješadijskih i jedna konjička divizija, podržane sa 426 artiljerijskih oruđa. Zapovjednik Kopnene vojske je general-major Milan Mojsilović. Komanda KoV je u [[Niš]]u. ==Struktura== [[Datoteka:Serbian Land Force.png|thumb|Struktura kopnene vojske]] [[Datoteka:Uniforma M10.JPG|thumb|Uniforma M10]] ===Jedinice Kopnene Vojske (KoV)=== *[[Datoteka:ABHO.png|30px]] 246. Bataljon ABHO *[[Datoteka:3VP.png|30px]] 3. Bataljon vojne policije *[[Datoteka:5VP.png|30px]] 5. Bataljon vojne policije *[[Datoteka:21. Bataljon veze.png|30px]] 21. Bataljon Veze *[[Datoteka:1 Brigada KOV.png|70px]] '''1. Brigada KoV''' **10. Komandni bataljon **11. Pješadijski bataljon **12. Samohodni haubički artiljerijski bataljon **13. Divizion samohodnih višecjevnih raketnih lansera **14. Raketno-artiljerijski bataljon PVO **15. Tenkovski bataljon **16. Mehanizovani bataljon **17. Mehanizovani bataljon **18. Inženjerijski bataljon **19. Logistički bataljon **110. Pontonski bataljon **111. Pontonski bataljon *[[Datoteka:2 Brigada KOV.png|70px]] '''2. Brigada KoV''' **20. Komandni bataljon **21. Pješadijski bataljon **22. Pješadijski bataljon **23. Samohodni haubički artiljerijski bataljon **24. Divizion samohodnih višecjevnih raketnih lansera **25. Raketno-artiljerijski bataljon PVO **26. Tenkovski bataljon **27. Mehanizovani bataljon **28. Mehanizovani bataljon **29. Logistički bataljon **210. Inžinjerijski bataljon *[[Datoteka:3 Brigada KOV.png|60px]] '''3. Brigada KoV''' **30. Komandni bataljon **31. Pešadijski bataljon **32. Pešadijski bataljon **33. Samohodni haubički artiljerijski bataljon **34. Divizion SVRL **35. Raketno-artiljerijski bataljon PVO **36. Tenkovski bataljon **37. Mehanizovani bataljon **38. Mehanizovani bataljon **39. Logistički bataljon **310. Inženjerijski bataljon *[[Datoteka:4 Brigada KOV.png|60px]] '''4. Brigada KoV''' **40. Komandni bataljon **41. Pešadijski bataljon **42. Pešadijski bataljon **43. Samohodni haubički artiljerijski bataljon **44. Divizion SVRL **45. Raketno-artiljerijski bataljon PVO **46. Tenkovski bataljon **47. Mehanizovani bataljon **48. Mehanizovani bataljon **49. Logistički bataljon **410. Inženjerijski bataljon *[[Datoteka:Mešovita artiljeriska Brigada.png|60px]] '''Mješovita raketno-artiljerijska brigada''' **Komandni divizion **Mješoviti raketno-topnički divizion **1. Haubičko-topovski artiljerijski divizion **2. Haubičko-topovski artiljerijski divizion **3. Haubičko-topovski artiljerijski divizion **Logistički bataljon *[[Datoteka:Spec brigada.png|70px]] '''Specijalna brigada ''' **Komandni bataljon **Bataljon za protivteroristička dejstva **Bataljon vojne policije "Kobre" **72. Izviđačko-diverzantski bataljon **63. Padobranski bataljon **Logistička četa *[[Datoteka:RFVSAmblem.png|60px]] '''Riječna flotila''' **93. Riječni centar ==Oružje i oprema== ===Pješadijsko oružje=== {| style="margin:auto; width:90%;" class="wikitable" |- ! style="width:15%;"| Naziv ! style="width:15%;"| Tip ! style="width:5%;"| Količina ! style="width:15%;"| Zemlja porijekla ! Bilješke |- | [[Zastava CZ 99]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|Srbija}} || |- | [[Heckler & Koch USP]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|Njemačka}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade. |- | [[Jericho 941]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|Izrael}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="Weapons">{{cite web|url=http://plandor.free.fr/kov/72spec02.jpg|title=Weapons}}</ref> |- | [[Glock]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|Austrija}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade. |- | [[Škorpion vz.61|M84 Škorpion]] || [[Automat]] || || {{ZID|Jugoslavija}} || |- | [[Zastava M92]] || [[Automat]] || || {{ZID|Srbija}} || |- | [[Heckler & Koch MP5]] || [[Automat]] || || {{ZID|Njemačka}} || |- | [[Heckler & Koch UMP]] || [[Automat]] || || {{ZID|Njemačka}} || Koristi se od strane Specijalne brigade i vojne policije. |- | [[Uzi]] || [[Automat]] || || {{ZID|Izrael}} || Koristi se od strane vojne policije. |- | [[Zastava M70]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|Jugoslavija}} || |- | [[Zastava M21]] || [[Automatska puška]] || ||{{ZID|Srbija}} || |- | [[Heckler & Koch G36]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|Njemačka}} || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Najsavremeniji-hekleri-za-Vojsku-Srbije.lt.html|title=Политика Online - Најсавременији „хеклери” за Војску Србије|work=Politika Online|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- | [[Heckler & Koch 416]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Njemačka}} || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref>{{cite web|url=http://www.specijalne-jedinice.com/Specijalna-brigada.html#sthash.ar7yu443.dpbs|title=Specijalne-jedinice.com - Galerija Specijalne brigade Vojske RS|publisher=|access-date=15. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204043452/http://www.specijalne-jedinice.com/Specijalna-brigada.html#sthash.ar7yu443.dpbs|archive-date=4. 2. 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[FN SCAR]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Belgija}} || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref>{{cite web|url=http://www.specijalne-jedinice.com/Galerija-KOBRE.html#sthash.CPVcwzJc.dpbs|title=Specijalne-jedinice.com - Galerija BVP s/n "Kobre"|publisher=|access-date=15. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103028/http://www.specijalne-jedinice.com/Galerija-KOBRE.html#sthash.CPVcwzJc.dpbs|archive-date=2. 2. 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[Steyr AUG]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Austrija}} || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref>http://www.mycity-military.com/imgs/112015_43781408_72%20IDB%20029.jpg</ref> |- | [[AK-101]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Rusija}} || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="free.fr">http://plandor.free.fr/kov/72spec02.jpg</ref> |- | [[M4 (karabin)|M4 Carbine]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|SAD}} || |- | [[SIG SG 550]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Švicarska}} || |- | [[AR-M1]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Bugarska}} || |- | [[Zastava M72]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|Jugoslavija}} || |- | [[FN Minimi]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|Belgija}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="specijalne-jedinice.com">{{cite web|url=http://www.specijalne-jedinice.com/Specijalna-brigada.html#sthash.ar7yu443.CCBoMqG6.dpbs|title=Specijalne-jedinice.com - Galerija Specijalne brigade Vojske RS|publisher=|access-date=15. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204043452/http://www.specijalne-jedinice.com/Specijalna-brigada.html#sthash.ar7yu443.CCBoMqG6.dpbs|archive-date=4. 2. 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[Zastava M84]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|Jugoslavija}} || |- | [[Zastava M87]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|Jugoslavija}} || |- | [[M2 Browning]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} || |- | [[Zastava M76]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Jugoslavija}} || |- | [[Zastava M91]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Srbija}} || |- | [[Zastava M07]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Srbija}} || |- | [[Zastava M93]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Srbija}} || |- | [[Sako TRG|Sako TRG-42]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Finska}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="Serbian army Special Brigade gallery"/><ref>{{cite web |url=http://www.specijalne-jedinice.com/img/dummies/7b.jpg |title=Archived copy |access-date=9. 2. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222181738/http://www.specijalne-jedinice.com/img/dummies/7b.jpg |archive-date=22. 2. 2014 }}</ref> |- | [[Barrett M82]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="Serbian army Special Brigade gallery"/> |- | [[Barrett M95]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} ||Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="specijalne-jedinice.com"/> |- | [[Benelli M4]] || Sačmarica || ||[[Italija]] || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="specijalne-jedinice.com"/> |- | [[SPAS-15]] || Sačmarica || ||[[Italija]] || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="free.fr"/> |- | [[Mossberg 500]] || Sačmarica || ||[[SAD]] || Koristi se od strane Specijalne brigade.<ref name="free.fr"/> |- | [[Zastava M93 BGA]] || Automatski bacač granata || || [[Srbija]] || |} ===Tenkovi=== {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[M-84]] || [[Datoteka:M-84 VS.jpg|150px]] || [[MBT]] || {{ZID|Jugoslavija}} || 212 20 u rezervi | U toku modernizacija |- | [[T-72]] || [[Datoteka:Bahna 3.jpg|150px]] || [[MBT]] || {{ZID|SSSR}} || 13<br>48 u rezervi || |- | [[T-72|T-72B1MS]] ||[[Datoteka:T-72B1MS (1).png|150x150piksel]]|| [[MBT]] || {{ZID|Rusija}} || 30 || Donacija Ruske Federacije. |} ===Oklopna vozila=== {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[BVP M-80]] || [[Datoteka:BVP М80А VS.jpg|150px]] || BVP || {{ZID|Jugoslavija}} || 320 222 u rezervi | |- | [[BOV]] || [[Datoteka:BOV VP 2.jpg|150px]] || OV || {{ZID|Jugoslavija}} || 106 || |- | [[BRDM-2]] || [[Datoteka:BRDM-2 VS smotra 1.jpg|150px]] || OV || {{ZID|SSSR}} || 36<br>22 u rezervi || |- | [[BRDM-2|BRDM-2MS]] || [[Datoteka:Sloboda 2019 - defile 02 - BRDM-2MS 03.jpg|150px]] || OV || {{ZID|Rusija}} || 30 || Donacija Ruske Federacije |- | [[BTR-50]] || [[Datoteka:BTR-50S_2.jpg|150px]] || OT || {{ZID|SSSR}} || 12<br>38 u rezervi || |- | [[BTR-60]] || [[Datoteka:BTR 60 - PU-12.JPG|150px]] || OT || {{ZID|SSSR}} || 10<br>50 u rezervi || |- | [[MT-LB]]u || [[Datoteka:Soviet MT-LB.JPEG|150px]] || OT || {{ZID|SSSR}} || 32 || Koristi se kao komandno vozilo u artiljerijskim jedinicama koje su opremljene samohodnim haubicama [[2S1 Gvozdika]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpskioklop.paluba.info/mtlb/opis.htm|title=Oklopni transporter MT-LB|publisher=Srpski Oklop|access-date=24. 12. 2014}}</ref> |- | [[Lazar 3]] || [[Datoteka:Sloboda 2019 - defile 06 - Lazar 3 02.jpg|150px]] || OT || {{ZID|Srbija}} || 40+ || |- | [[Humvee|HMMWV]] || [[Datoteka:Hamer VS 1.jpg|150px]] || OV || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} || 40 || Donacija [[SAD]]-a. |- | [[BOV M16 Miloš]] || [[Datoteka:Sloboda 2019 - defile 08 - BOV M16 Miloš 02.jpg|150px]] || OV || {{ZID|Srbija}} || 40+ || |- | [[BOV KIV]] || [[Datoteka:Sloboda 2019 - defile 05 - BOV KIV 01.jpg|150px]] || OV || {{ZID|Srbija}} || 10 || Planirano dalje opremanje |} ===Artiljerija<ref>{{cite web|url=http://www.armyrecognition.com/serbia_serbian_army_land_ground_forces_uk/serbia_serbian_army_land_grounds_forces_military_equipment_armoured_vehicles_weapons_technical_data.html|title=Serbia Serbian Army Land Grounds Forces Military equipment armoured vehicles weapons technical data - Serbia Serbian Army land ground forces UK - East Europe UK|author=Administrator|publisher=|access-date=15. 5. 2016|archive-date=23. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225958/http://www.armyrecognition.com/serbia_serbian_army_land_ground_forces_uk/serbia_serbian_army_land_grounds_forces_military_equipment_armoured_vehicles_weapons_technical_data.html|url-status=dead}}</ref>=== {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[M-57 (minobacač)|M-57]] || [[Datoteka:Минобацач М57 60мм.jpg|150px]] || [[Minobacač]] 60&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[M-69 (minobacač)|M-69]] || [[Datoteka:Mortar 82mm M-69 Croatian Army.JPG|150px]] || [[Minobacač]] 82&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[M-75 (minobacač)|M-75]] || [[Datoteka:Mortar_120_mm_M-75_Croatian_Army.JPG|150px]] || [[Minobacač]] 120&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[122 mm haubica D-30|D-30J]] || [[Datoteka:Хаубица Д-30 122мм.jpg|150px]] || haubica 122&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || 72 || U rezervi.<ref>{{cite web|url=http://www.vs.rs/index.php?content=5701ab10-fc9c-102b-9fa8-28e40361dc2e|title=Војска Србије - Наоружање Копнене војске - Наоружање КoВ|publisher=|access-date=15. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007013516/http://www.vs.rs/index.php?content=5701ab10-fc9c-102b-9fa8-28e40361dc2e|archive-date=7. 10. 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[130 mm top M-46|M-46]] ||[[Datoteka:M-46 Lutsk.jpg|150px]]|| top 130&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || 36 || |- | [[M84 NORA]] || [[Datoteka:Nora M84 Serbian howitzer.jpg|150px]] || top-haubica 152&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || 36<ref>{{cite web|url=http://www.mycity-military.com/slika.php?slika=158759_105598959_Artiljerija%20VS.jpg|title=Artiljerija VS|publisher=|access-date=15. 5. 2016}}</ref> || |- | [[2S1 Gvozdika]] || [[Datoteka:2S1 VS.jpg|150px]] || samohodna haubica 122&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || 72<br>Rezerva:9 ||Jedna baterija (6 oruđa) modernizovana. |- | [[Nora B-52]] || [[Datoteka:Nora B52 M15 VS - Odbrana slobode 2019 Niš 2.jpg|150px]] || samohodna haubica 155&nbsp;mm || {{ZID|Srbija}} || 6 ||Do kraja 2021. isporuka još 12 |- | [[M-63 Plamen|M-94 Plamen-S]] || [[Datoteka:M94 Plamen S 128mm 1.jpg|150px]] || VBR 128&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || 18 24 u rezervi | |- | [[M-77 Oganj]] || [[Datoteka:M77 Oganj 1.jpg|150px]] || VBR 128&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || 60 || Modernizacija u toku. |- | [[LRSVM Morava]] || [[Datoteka:LRSVM Oganj 4.jpg|150px]] || VBR || {{ZID|Srbija}} || 6+ ||Uvođenje u upotrebu započeto 2015. godine.<ref>[foto-i-video-vojska-srbije-dobila-novo-mocno-oruzje-pogledajte-kako-morava-przi-clanak-1671661]</ref> Nove verzije se testiraju.<ref>{{cite web|url=https://www.flickr.com/photos/dimitrijeostojic/34569667985/|title=LRSVM Morava|website=Flickr|language=en-us|access-date=28. 5. 2017}}</ref> |- | [[M-87 Orkan]] || [[Datoteka:Orkan II 1.jpg|150px]] || VBR 262&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || 4 || |} ===Protivoklopno oružje=== {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- | [[9K11 Maljutka]] || [[Datoteka:AT-3 Sagger.jpg|150px]] || POVRS || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[9K111 Fagot]] || [[Datoteka:POLK 9K111 Fagot.jpg|150px]] || POVRS || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[M79 Osa]] || [[Datoteka:M79-OSA.jpg|150px]] || RB || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[M80 Zolja]] || [[Datoteka:Zolja1.jpg|150px]] || RB || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[M90 Stršljen]] || [[Datoteka:Stršljen M90.jpg|150px]] || RB || {{ZID|Srbija}} || || |} === Inženjerska vozila === {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- | [[MT-55]] || [[Datoteka:MT-55A.jpg|150px]] || Mostopolagač || {{ZID|Čehoslovačka}} || 16 || |- | [[M-84|M84AI]] || [[Datoteka:M-84AI.jpg|150px]] || Tenk za izvlačenje || {{ZID|Jugoslavija}} || 5 || Tenkovi za izvlačenje M-84AI su raspoređeni u tenkovskim bataljonima brigada Kopnene vojske.<ref name="Armoured recovery vehicles of the Serbian Army">{{cite web|url=http://www.oklop.net23.net/tzi/opis.html|title=Armoured recovery vehicles of the Serbian Army|access-date=10. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605065744/http://www.oklop.net23.net/tzi/opis.html|archive-date=5. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> |- | [[WZT]] || [[Datoteka:Polish WZT-2.jpg|150px]] || Tenk za izvlačenje || {{ZID|Poljska}} || 16 || <ref name="Armoured recovery vehicles of the Serbian Army"/> |- | JVBT || [[Datoteka:TZI 55.jpg|150px]] || Tenk za izvlačenje || {{ZID|SSSR}} || Aktivno: 8<br>Rezerva: 20 || <ref> {{cite web|url=http://www.srpskioklop.paluba.info/tabela/stanjeOJ2004.html|title=List of armoured vehicles of the Army of Serbia and Montenegro in 2004}}</ref> |} === PVO === {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- | [[Bofors 40 mm|Bofors L/70]] || [[Datoteka:L70 Bofors V i PVO VS.jpg|150px]] || PAT 40&nbsp;mm || {{ZID|Švedska}} || 72 || Baterije od po šest oruđa kalibra 40&nbsp;mm L/70, lasersko-računarskom grupom bofi i osmatračko-akvizicijskim radarom M85 žirafa. Nalazi se u naoružanju artiljerijsko-raketnih diviziona PVO brigada Kopnene vojske i vazduhoplovnih brigada. |- | [[M53/59 Praga]] || [[Datoteka:M53 Praga.jpg|150px]] || SPAT 30&nbsp;mm || {{ZID|Čehoslovačka}} || 48 || Vraćena u operativnu upotrebu. Nalazi se u naoružanju artiljerijsko-raketnih diviziona PVO brigada Kopnene vojske. Koristi se za gađanje neprijateljske pješadije, utvrđenih mjesta, oklopnih vozila ili nisko letećih aviona i helikoptera. |- | [[BOV-3]] || [[Datoteka:BOV-3 VS1.jpg|150px]] || SPAT 20&nbsp;mm || {{ZID|Jugoslavija}} || 70 || Rezerva u artiljerijsko-raketnim divizionima PVO. 10 vozila modifikovan u BOV KIV. |- | [[9K32 Strela-2]] || [[Datoteka:SA-7.jpg|150px]] || LPRS || {{ZID|SSSR}}<br>{{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[9K38 Igla]] || [[Datoteka:SA-16 launcher and missile.jpg|150px]] || LPRS || {{ZID|SSSR}} || 226 || |- | [[9K31 Strela-1]] || [[Datoteka:Sa13 Serbia.jpg|150px]] || PVO sistem || {{ZID|SSSR}} || 54 || |- | [[9K35 Strela-10]] || [[Datoteka:Strela 10.jpg|150px]] || PVO sistem || {{ZID|SSSR}} || 6 || |- | [[PASARS-16]] || [[Datoteka:Sloboda 2019 - defile 14 - PASARS-16 03.jpg|150px]] || Hibridni PVO sistem || {{ZID|Srbija}} || 2 baterije || |} ===Pomoćna vozila=== {| class="wikitable" |- !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |[[Zastava NTV]] |[[Datoteka:Zastava NTV - Odbrana slobode 2019 Niš 4.jpg|150x150piksel]] |Terensko vozilo |{{ZID|Srbija}} |10+ | |- | [[Mercedes-Benz G-klasa|Puch G]] || [[Datoteka:Puch VP VS.JPG|150px]] || Terensko vozilo || {{ZID|Austrija}} || || |- | [[Puch Pinzgauer]] || [[Datoteka:TARA-Vojska Srbije.jpg|150px]] || Terensko vozilo || {{ZID|Austrija}} || || |- | [[Lada Niva]] || [[Datoteka:Lada Niva front 20080228.jpg|150px]] || Terensko vozilo || {{ZID|Rusija}} || || |- | [[UAZ-469]] || [[Datoteka:UAZ 469 of Serbian Army.jpg|150px]] || Terensko vozilo || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[UAZ Patriot]] || [[Datoteka:UAZ Patriot VP.jpg|150px]] || Terensko vozilo || {{ZID|Rusija}} || 56<ref>{{Cite web |url=http://www.mod.gov.rs/cir/16253/novih-56-terenskih-vozila-za-vojsku-srbije-16253 |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 11. 2020 |archive-date=27. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727160053/http://www.mod.gov.rs/cir/16253/novih-56-terenskih-vozila-za-vojsku-srbije-16253 |url-status=dead }}</ref>|| |- | [[Land Rover Defender]] || [[Datoteka:Land Rover-Vojska Srbije.jpg|150px]] || Terensko vozilo || {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} || 70 || |- | [[TAM-110]] || [[Datoteka:TAM 110 inž.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | TAM-260 || [[Datoteka:TAM 130 2.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[TAM-150]] || [[Datoteka:TAM150.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[FAP 1118]] || [[Datoteka:FAP1118 2.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Srbija}} || 124+ || |- | [[FAP 2026]] || [[Datoteka:FAP2026BSD AVG.JPG|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | FAP 2226 || [[Datoteka:Poplava šabac 2014 popović 51.JPG|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | FAP 2228 || [[Datoteka:FAP 2228 VS1.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Srbija}}|| 20+|| |- | FAP 3240 || [[Datoteka:FAP 3240 1.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Srbija}}|| 4+|| |- | FAP 1314 || [[Datoteka:FAP 1314 S-ACG VS 1.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | TAM 5000 || [[Datoteka:TAM 5000 VS.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | TAM 75<br>TAM 80 || [[Datoteka:TAM i Zil.jpg|150px]] || kamion<br>kombi<br>kombibus || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | TAM 125 || [[Datoteka:TAM 125 T10 ACV M70.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | TAM 130 || [[Datoteka:TAM-130 VS VZ MOST vatrogasci.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | FAP 1820BDT || [[Datoteka:FAP18 JCB VS.JPG|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | FAP 2632 || [[Datoteka:FAP2632BT.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | FAP 1921 || [[Datoteka:FAP1921BT 1.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Jugoslavija}} || || |- | [[MAZ-537]] || [[Datoteka:MAZ537 M84AI VS.JPG|150px]] || kamion || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[ZIL-131]] || [[Datoteka:ZiL-131V VS3.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[KrAZ-255B]] || [[Datoteka:KrAZ-255B VS2.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|SSSR}} || || |- | Ural-375D || [[Datoteka:Ural-375D VS4.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|SSSR}} || || |- | KamAZ-43118 || [[Datoteka:Kamaz 43118 VS - Odbrana slobode 2019 Niš 2.jpg|150px]] || kamion || {{ZID|Rusija}} || || |- | Scania 113M 310 || [[Datoteka:Skanije i zil.jpg|150px]] || Tegljač-cisterna za gorivo || {{ZID|Švedska}} || 8 || Donacija Kraljevine Danske vazduhoplovstvu. |- | Scania 93M 220 || || cisterna za gorivo || {{ZID|Švedska}} || 2 || Donacija Kraljevine Danske vazduhoplovstvu. |- | MAN 17.192 || [[Datoteka:MAN 17-192 VS 2.jpg|150px]] || Cisterna za gorivo || {{ZID|Njemačka}} || 3 || Donacija Kraljevine Danske vazduhoplovstvu. |- | MAN TGM 18.250 || [[Datoteka:MAN TGM 18-250 cisterna za vodu VS 2.jpg|150px]] || Cisterna za vodu|| {{ZID|Njemačka}} || || |- | MAN TGS 33.480 || [[Datoteka:MAN TGS 33-480 VS1.jpg|150px]] || Vučni voz || {{ZID|Njemačka}} || 3 || |- | Nanjing-Iveco Turbo Daily || [[Datoteka:Nanjing-Iveco Turbo Daily VS.jpg|150px]] || Sanitetsko vozilo || {{ZID|Kina}} || 20 || Donacija NR Kine. |- | [[Mercedes-Benz Unimog]] || [[Datoteka:Unimog Sanitaeter.jpg|150px]] || Sanitetsko vozilo|| {{ZID|Njemačka}} || 3 || |} ==Brodovlje Riječne flotile== {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left; width:12%;"|Naziv ! style="text-align: left; width:8%;"|Zemlja porijekla ! style="text-align: left; width:18%;"|Tip ! style="text-align: left; width:7%;"|Količina ! style="text-align: left;width:8%;"|Slika ! style="text-align: left;width:47%;"|Bilješke |- ! style="align: center;" colspan="7" | Brodovi |- | [[RPB-30 Kozara]] | {{ZID|Austrija}} | komandni brod | 1 |[[File:РПБ-30 «Козара».jpg|120px]] | Koristi se od 1971. godine kao komandno plovilo. 2013. godine izvršena modernizacija koja je uključila nove dizelske motore, navigacijski sistem.<ref name="River Flotilla organization">{{cite web|url=http://www.vs.rs/index.php?content=568a5f64-f735-102b-bdc2-a0672172d7df|title=River Flotilla organization|access-date=10. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005161629/http://www.vs.rs/index.php?content=568a5f64-f735-102b-bdc2-a0672172d7df|archive-date=5. 10. 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="River Flotilla armaments">{{cite web|url=http://www.vs.rs/index.php?content=0ef6cee5-fc9e-102b-9fa8-28e40361dc2e|title=River Flotilla armaments|access-date=10. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007002110/http://www.vs.rs/index.php?content=0ef6cee5-fc9e-102b-9fa8-28e40361dc2e|archive-date=7. 10. 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Kozara-najmoderniji-recni-brod-u-regionu.lt.html|title="Kozara" najmoderniji rečni brod u regionu|publisher=|access-date=24. 12. 2014}}</ref> |- | Riječni monolovci klase ''Neštin'' | {{ZID|Jugoslavija}} | [[Minolovac]] | 4 | [[File:RRF_336_Djerdap.jpg|120px]] |Nakon reorganizacije 2006. godine ostala 4 broda u upotrebi koja se koriste u svrhe kontrole riječnih puteva.<ref name="River Flotilla organization"/><ref name="River Flotilla armaments"/><ref name="Battle shooting of River Flotilla units">{{cite web|url=http://www.vs.rs/index.php?gallery=f9bf2c4a-fdf7-102f-8d2f-000c29270931|title=Battle shooting of River Flotilla units|access-date=10. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222135124/http://www.vs.rs/index.php?gallery=f9bf2c4a-fdf7-102f-8d2f-000c29270931|archive-date=22. 2. 2014|url-status=dead}}</ref> |- | RSRB-36 Šabac | {{ZID|Jugoslavija}} | Riječna stanica za razmagnetisanje brodova | 1 | [[File:RSRB-39 Šabac.jpg|120px]] | Naoružan sa 2 × 20mm M71 topom.<ref name="River Flotilla organization"/><ref name="Battle shooting of River Flotilla units"/> |- | Klasa DJČ 411 | {{ZID|Jugoslavija}} | Desantno-jurišni čamac | 4 | [[File:RRF 411 VS3.jpg|120px]] | |- | RPČ | {{ZID|Jugoslavija}} | Patrolni čamac | 4 | [[File:RRF 214 VS2.jpg|120px]] | |- | ČMP | {{ZID|Jugoslavija}} | Patrolni čamac | 3 | | Mali patrolni čamci.<ref name="River Flotilla organization"/><ref name="Battle shooting of River Flotilla units"/> |- | Premax 39 | {{ZID|Srbija}} | Patrolni čamac | 1+ | |<ref>http://[http://www.yugoimport.com/en/proizvodi/multirole-fast-combat-boat www.yugoimport.com/en/proizvodi/multirole-fast-combat-boat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918211853/https://www.yugoimport.com/en/proizvodi/multirole-fast-combat-boat |date=18. 9. 2020 }}</ref> |- | RIB 720 | {{ZID|Kina}} | Gumeni čamac | 24 | | Donacija NR Kine.<ref>{{cite web|url=http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=270079|title=Донација Народне Републике Кине Војсци Србије|website=www.srbija.gov.rs}}</ref> |- | RPN 43 | {{ZID|Jugoslavija}} | Tanker | 1 | | Logistički brod.<ref>{{cite web|url=http://www.shipspotting.com/gallery/photo.php?lid=647118|title=RPN 43|publisher=|access-date=24. 12. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://i161.photobucket.com/albums/t210/sasans23/Recna%20Flotila%20Otvoreni%20dan/21_18.jpg |title=Photo |website=i161.photobucket.com |format=JPG}}</ref> |} ==Reference== {{refspisak|2}} {{poluzaštita|ističe=15. jula 2018. u 06:49}} |}|}|}|}|} [[Kategorija:Kopnena vojska]] [[Kategorija:Vojska Srbije]] en2d7r98f6ura6ry5g190bg4o4rkbjl Google Earth 0 371857 3923881 3898788 2026-09-03T14:09:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923881 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = Google Earth | logo = Google Earth Icon.png | alt_logoa = | tekst_logoa = | snimak_ekrana = GoogleEarthPreview.PNG | alt_snimka_ekrana = | tekst = Rad softvera Google Earth na [[OS X]] Yosemite | sklopivo = <!-- Šta god upišete u ovo polje učinit će kutiju sklopivom. --> | autor = | programer = [[Google]] | prvo_izdanje = | obustavljeno = <!-- Ako se softver više ne proizvodi/održava, navedite "da". U suprotnom, izostavite. --> | izgled_verzija = <!-- Pojednostavljeno (predodređeno) ili naslagano. --> | najnovija_stabilna_verzija = 7.1.5.1557 | datum_najnovije_stabilne_verzije = 22. 5. 2015. | najnovija_probna_verzija = | datum_najnovije_probne_verzije = | centralna_arhiva = <!-- {{URL|primjer.org}} --> | razvojno_stanje = | programski_jezik = | operativni_sistem = {{Plainlist| * [[Windows 2000]] i noviji * [[OS X]] * [[Linux]] * [[Android (operating system)|Android]] * [[iOS (Apple)|iOS]] * [[Symbian]] * [[Blackberry Storm]] }} | platforma = | veličina = | standard = | jezici = | broj_jezika = | fusnota_o_jezicima = | vrsta = Virtualni globus | licenca = Besplatno | alexa = | veb-sajt = {{URL|earth.google.com}} | ažurirano = }} '''Google Earth''' je [[virtualni globus]], [[map]]a i [[Geografija|geografski]] informacijski program koji je sprva nazvan EarthViewer 3D i koga je napravila firma [[Keyhole, Inc]], centralna obavještajna agencija (CIA) je finansirala kompaniju koju je kupio [[Google]] u 2004. Program mapira Zemlju preko superimpozicije slika dobijenih od satelitskih snimanja, fotografisanja iz zraka i geografskog informacijskog sistema (GIS) 3D globusa. Sprva je bio dostupan sa tri različite licence, ali je od tada prebačen na samo dvije: Google Earth (besplatna verzija sa ograničenim funkcijama) i Google Earth Pro ($399 godišnje), što je namijenjeno za komercijalne svrhe.<ref name="Google Earth Product Family">{{cite web |url=http://earth.google.com/products.html| title= Google Earth Product Family| access-date = 5. 8. 2007}}</ref> Treća originalna opcija, Google Earth Plus, je obustavljena.<ref>{{cite web |url=http://www.gearthblog.com/blog/archives/2008/12/google_earth_plus_discontinued.html|title=Google Earth Plus Discontinued}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.techpluto.com/google-earth-live/|title=Google Discontinues "Google Earth Plus"}}</ref> Proizvod, ponovo izdat kao Google Earth u 2005, dostupan je za upotrebu na osobnim računarima koji pokreću [[Windows 2000]] i novije, [[Mac OS X]] 10.3.9 i novije, [[Linux kernel]]: 2.6 ili noviji (izdat 12. juna 2006), te [[FreeBSD]]. Google Earth je također dostupan kao [[Internetski preglednik|preglednički]] dodatak koji je izdat 28. maja 2008.<ref>{{cite web |url=http://google-latlong.blogspot.com/2008/05/google-earth-meet-browser.html|title=Google Earth, meet the browser}}</ref> Također je napravljen dostupnim za mobilne verzije preglednika na [[iOS (Apple)|iPhone OS]]-u 28. oktobra 2008, kao besplatno preuzimanje sa [[App Store (iOS)|''App Storea'']], te je dostupan [[Android (operating system)|Android]] korisnicima kao besplatna aplikacija na [[Google Play|''Google Play'']]''u''. U dodatku sa pokretanjem nadograđenog Keyhole-baznog klijenta, Google je također dodao slike s baze podataka o Zemlji na svoju internetsku aplikaciju, [[Google Maps]]. Izdavanje Google Eartha u junu 2005. za javnost uzrokovao je više od deset puta povećanje u medijskoj pokrivenosti virtualnih globusa između 2004. i 2005,<ref name="Media Coverage of Geospatial Platforms">{{cite web|url=http://www.geospatialweb.com/figure-4|title=Media Coverage of Geospatial Platforms|access-date=5. 8. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826193026/http://www.geospatialweb.com/figure-4|archive-date=26. 8. 2012|url-status=dead}}</ref> uvodeći javni interes u geosvemirske tehnologije i aplikacije. Do oktobra 2011, Google Earth je bio preuzet više od milijardu puta.<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2011/10/google-earth-downloaded-more-than-one.html |title=Official Google Blog: Google Earth downloaded more than one billion times |publisher=Googleblog.blogspot.com |access-date=30. 7. 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=Axetue Team |url=http://www.axetue.com/2011/10/12/google-earth-billion-downloads/ |title=Google Earth Gets a Billion Downloads |publisher=Axetue.com |date=12. 10. 2011 |access-date=30. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629205302/http://www.axetue.com/2011/10/12/google-earth-billion-downloads/ |archive-date=29. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> Google Earth prikazuje satelitske slike različite rezolucije Zemljine površine, dopuštajući korisnicima da vide stvari poput gradova i kuća prilično okomito ili pod uglom (npr. iz ptičje perspektive). Stepen rezolucije koji je dostupan je nešto baziran na tačkama interesa i popularnosti, ali većina zemalja (osim nekih ostrva) je pokrivena na najmanje 15 metara rezolucije. [[Melbourne]], Australija; [[Las Vegas, Nevada]]; i [[Cambridge]], Cambridgeshire sadrže primjere najveće rezolucije, na 15&nbsp;cm (6&nbsp;inči). Google Earth dopušta korisnicima pretragu po adresama za neke zemlje, unos koordinata, ili jednostavno korištenje miša za pretragu lokacija. Za velike dijelove površine Zemlje samo 2D slike su dostupne, iz skoro vertikalne fotografije. Prikazivanje ovog sa nekog ugla, postoji perspektiva u smislu da se objekti koji su horizontalno udaljeni vide umanjeno, poput prikazivanja velike fotografije, a ne baš kao 3D prikaz. Za ostale dijelove površine Zemlje, 3D slike tla i zgrada su dostupne. Google Earth koristi [[digital elevation model]] (DEM) podatke koje je prikupila [[NASA]] ([[Shuttle Radar Topography Mission]] – SRTM).<ref>Farr et al., 2007, The Shuttle Radar Topography Mission, v. 45, Reviews of Geophysics, doi: 1029/2005RG000183. [http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/ SRTM web site]</ref> To znači da jedan može vidjeti skoro čitavu zemlju u tri dimenzije. Do novembra 2006, 3D prikazi više planina, uključujući Mount Everest, su bili popravljeni korištenjem zamjenskih DEM podataka da pokriju praznine u SRTM pokrivenosti.<ref>{{cite web|url=http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/695033/an/latest/page/0#695033|title=Google Earth Community: Nov. 23rd&nbsp;— Thanksgiving Day imagery update|access-date=1. 12. 2014|archive-date=18. 9. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918093323/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/695033/an/latest/page/0#695033|url-status=dead}}</ref> Dosta ljudi koristi aplikacije da doda svoje vlastite podatke, praveći ih dostupnim preko raznih izvora, kao što su [[Bulletin Board Systems]] (BBS) ili blogovi pomenuti u sekciji linkova ispod. Google Earth je u mogućnosti da prikaže sve vrste slika koje se preklapaju na površini zemlje kao i [[Web Map Service]] klijent. Google Earth podržava upravljanje 3D [[Geospatial]] podacima preko [[Keyhole Markup Language]] (KML).<ref>{{cite web|url=https://developers.google.com/kml/ |title=Keyhole Markup Language — Google Developers |publisher=Developers.google.com |date=1. 3. 2012 |access-date=15. 6. 2013}}</ref> == Detalji == Google Earth je jednostavno baziran na 3D mapama, sa mogućnošću prikaza 3D zgrada i konstrukcija (kao što su mostovi), što se sastoji od korisničkih doprinosa korištenjem ''[[SketchUp]]a'', [[3D modeling]] programskog softvera. U prethodnim verzijama Google Eartha (prije verzije 4), 3D zgrade su bile distupne samo za nekoliko gradova, te su bile slabo prikazivane bez tekstura. Dosta zgrada i konstrukcija širom svijeta sada imaju detaljne 3D prikaze; uključujući (ali ne ograničavajući) one u SAD, Kanadi, Meksiku, Indiji, Japanu, Ujedinjenom Kraljevstvu, Španiji, Njemačkoj, [[Pakistan]]u i gradovima [[Amsterdam]]u i [[Aleksandrija|Aleksandriji]]. U augustu 2007, [[Hamburg]] je postao prvi grad potpuno prikazan u 3D-u, uključujući teksture kao što su façades. 'Westport3D' model je kreiran od strane 3D imaging firme AM3TD koristeći daljinsko-lasersku snimajuću tehnologiju i digitalnu fotografiju te je prvi takav model irskog grada ikada kreiran. Kako je bio sprva razvijen da pomogne lokalnoj vladi u upravljanju njihovog [[plan grada|plana grada]], program sadrži najveću rezoluciju foto-realističnih tekstura od bilo kojeg sličnog bilo gdje. Trodimenzionalni prikazi su dostupni za određene zgrade i konstrukcije širom svijeta preko Googleovog ''3D Warehousea''<ref>{{cite web |url=http://sketchup.google.com/3dwarehouse/ |title=3D Warehouse |publisher=Sketchup.google.com |access-date=25. 8. 2010 |archive-date=24. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224051633/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/ |url-status=dead }}</ref> i ostalih [[web-sajt]]ova. U junu 2012, Google je objavio da će početi sa zamjenom korisničkih doprinosa 3D zgrada s automatski kreiranim 3D mrežnim objektima počevši sa većim gradovima. Iako postoji dosta gradova na Google Earthu koji su potpuno ili djelomično 3D, većina je dostupna u ''Earth Gallery''. Earth Gallery je biblioteka modifikacija Google Eartha koje su ljudi napravili. U biblioteci ne samo da postoje modifikacije za 3D zgrade, nego i modeli zemljotresa korištenjem Google Earth modela, 3D šuma, i mnogo više.<ref>{{cite news| url=http://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-and-apple-to-use-new-hi-tech-mapping-planes/articleshow/14021486.cms | title=Google and Apple to use new hi-tech mapping planes | date=11. 6. 2012 | work=The Times Of India}}</ref> U 2007, Google je počeo nuditi [[Google Traffic|informacije o prometu]] u realnom vremenu, zasnovane na informacijama [[Crowdsourcing|preko crowdsourcinga]] od GPS-identificiranih lokacija korisnika mobilnih telefona.<ref>{{cite web | last = Wang | first = David | title = Stuck in traffic? | publisher = Google | date = 28. 2. 2007 | url = http://googleblog.blogspot.ca/2007/02/stuck-in-traffic.html}}</ref> U verziji 4.3 izdatoj na 15. april 2008, [[Google Street View]] je potpuno integrisan u program dopuštajući da program omogućava nivo uličnog prikaza na više mjesta.<ref>{{cite web |last=Thornton |first=James |url=http://google-sketchup.en.softonic.com/ |title=Google SketchUp – Download |publisher=Google-sketchup.en.softonic.com |date=5. 6. 2013 |access-date=15. 6. 2013 |archive-date=26. 6. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626090449/http://google-sketchup.en.softonic.com/ |url-status=dead }}</ref> 31. januara, 2010, čitav Google Earthov prikaz okeana je nadograđen novim slikama preko [[Scripps Institution of Oceanography|SIO]], [[NOAA]], [[US Navy]], [[National Geospatial-Intelligence Agency|NGA]], te [[GEBCO]]. Nove slike su uzrokovale da manja ostrva, kao što su neka koralna ostrva na [[Maldivi]]ma, budu prikazana nevidljivim unatoč njihovim obalama koje su u potpunosti omeđene.<ref>{{cite web|url=http://www.gearthblog.com/blog/archives/2009/01/new_view_of_ocean_floor_in_google_e.html |title=New View of Ocean Floor in Google Earth &#124; Google Earth Blog |publisher=Gearthblog.com |access-date=25. 8. 2010}}</ref> == Korištenje == Google Earth se može koristiti za obavljanje nekih dnevnih zadataka i za druge svrhe. * Google Earth se može koristiti za prikaz područja izloženih raširenim nepogodama ako Google obezbijedi najnovije slike. Naprimjer, nakon 12. januara 2010, slike o Haiti zemljotresu su napravljene dostupnim 17. januara. * Sa Googleovom težnjom za uvođenjem Google Eartha u učionice,<ref name="GoogleEnterprise">{{cite web |author=Natasha Wyatt |title=Reinventing classroom geography with Google Earth API |publisher=Google Earth and Maps team |url=http://googleenterprise.blogspot.com/2010/04/reinventing-classroom-geography-with.html | access-date = 29. 4. 2010}}</ref> učitelji primjenjuju Google Earth u učionicama za planiranje lekcija, kao što je učenje studenata geografskim temama (mjesta, kulture, karakteristike, ljudski odnosi i kretanje)<ref name="Lesson-Ganzel">{{cite web |author=Karen Ganzel |title=Geography Lesson Plans Using Google Earth |publisher=Lesson Planet |date=27. 4. 2010 |url=http://www.lessonplanet.com/directory_articles/elementary_math_lesson_plans/27_April_2010/337/geography_lesson_plans_using_google_earth |access-date=29. 4. 2010}}</ref> kreiranjem hibrida sa ostalim web-aplikacijama poput [[Wikipedia|Wikipedije]].<ref name="GoogleEnterprise" /><ref name="Lesson-Ganzel" /> * Korisnik može istraživati i postavljati mjesne markere na Mjesecu i Marsu. * Korisnik može također dobiti upute korištenjem Google Earth, koristeći promjenjive kao što su imena ulica, gradova, i ostalog. Ali adrese moraju biti ukucane u pretraživačko polje, nije moguće jednostavno kliknuti na dvije tačke na mapi. * Google Earth može također funkcionisati kao baza znanja, koji se odnose na korisničke lokacije. Odobravanjem nekih opcija, moguće je vidjeti lokacije benzinskih pumpi, restorana, muzeja, te ostalih javnih mjesta u svojim mjestima. * Moguće je kreirati vlastite prekrivače slika za planiranje putovanja, šetnji na ručnim GPS jedinicama. * Google Earth se može koristiti za mapiranje kuća i odabir naizmjeničnog primjera za istraživanje u razvijajućim zemljama.<ref name="Wampler et al.">{{cite journal|last=Wampler|first=Peter|author2=Rediske, RR|author3=Molla AR|title=Using ArcMap, Google Earth, and Global Positioning Systems to select and locate random households in rural Haiti|journal=International Journal of Health Geographics|date=18. 1. 2013|volume=12|issue=3|doi=10.1186/1476-072X-12-3|url=http://www.ij-healthgeographics.com/content/12/1/3|access-date=1. 12. 2014|archive-date=6. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306001534/http://www.ij-healthgeographics.com/content/12/1/3/|url-status=dead}}</ref> Sve ove mogućnosti također su objavljene na Google Earth Blogu.<ref>Google Earth Blog</ref> == Mogućnosti == === Integracija sa Wikipedijom i Panoramiom === U decembru 2006, Google Earth je dodao novi sloj nazvan "Geographic Web" koji uključuje integraciju sa [[Wikipedia|Wikipedijom]] i [[Panoramio]]m. U Wikipediji, unosi su sastrugani za koordinate preko šablona za koordinate. Postoji također i društveni sloj projekta [[:de:Wikipedia:WikiProjekt Georeferenzierung/Wikipedia-World/en|Wikipedia-World]]. Više koordinata se koristi, različite vrste su na ekranu i različiti jezici su podržani nego što je to kod sloja Wikipedije.<ref>{{cite web|url=http://tools.wikimedia.de/~kolossos/world-link.php?lang=en |title=Earth |publisher= |access-date=19. 11. 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.webkuehn.de/hobbys/wikipedia/geokoordinaten/index.htm |title=Homepage von Stefan Kühn |publisher=webkuehn.de |access-date=30. 7. 2012}}</ref> Google je objavio 30. maja 2007. da kupuje [[Panoramio]].<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/intl/en/press/annc/annc_panoramio.html|title=Google is planning to acquire Panoramio|publisher=google.com}}</ref> U martu 2010, Google je uklonio "Geographic Web" sloj. "Panoramio" sloj je postao dio glavnih slojeva i "Wikipedia" sloj je smješten u "More" sloj. === Simulacija leta === U Google Earthu v4.2, simulacija leta je dodata kao skrivena mogućnost. Počevši sa v4.3 nije više skrivena. Sprva [[F-16 Fighting Falcon]] i [[Cirrus SR-22]] su bili jedini avioni dostupni, te su se mogli koristiti sa samo nekoliko aerodroma. Ipak, moguće je bilo početi let u "trenutnoj lokaciji" i ne biti na aerodromu. Korisnik se suočava sa početnim smjerom kada počne simulacija leta. Nije moguće početi let sa zemlje, ali mora biti blizu tla (približno 50-100m iznad nivoa zemlje) da se započne pozicija polijetanja. U suprotnom oni će biti u zraku sa 40% brzine extended (pozicija slijetanja). U dodatku kontrola tastature, simulator može biti kontrolisan sa mišem ili džojstikom.<ref>{{cite web|url=http://support.google.com/earth/bin/answer.py?hl=en&answer=148089 |title=Use Google Earth flight simulator – Google Earth Help |publisher=Support.google.com |access-date=15. 6. 2013}}</ref> Google Earth v5.1 i noviji prekinu s radom kada se počinje simulator leta sa Saitek i ostalim džojsticima. ==== Istaknuti avioni ==== * [[F-16 Fighting Falcon]]&nbsp;– Puno veća brzina i veća visina nego kod Cirrus SR-22, ima mogućnost letjeti pri najvećoj brzini od [[Mach 2]], iako je najveća brzina od 1678 čvorova (3108&nbsp;km/h) koja se može postići. Brzina polijetanja je 225 čvorova, brzina slijetanja je 200 čvorova (370&nbsp;km/h). * [[Cirrus SR-22]]&nbsp;– Iako sporiji i sa nižom najvećom visinom, SR-22 je mnogo lakši za upravljanje i preferira se za prikazivanje iz bliza Google Earthovih slika. Brzina polijetanja je 75 čvorova (139&nbsp;km/h), brzina slijetanja je 70 čvorova (130&nbsp;km/h) Simulator leta može biti upravljan tastaturom, mišem ili priključenim džojstikom. Kablovska konekcija i visokobrzinski računar omogućava veoma stvarno iskustvo.<ref>[http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article3250643.ece Webwise: Google's flight simulator]{{Mrtav link}} [[The Sunday Times]], January 27, 2008</ref> Simulator se također pokreće animacijom, dopuštajući objektima (naprimjer: avionima)<ref>{{cite web|url=http://www.gearthblog.com/blog/archives/2009/08/planes_for_google_earth_flight_simu.html |title=Planes For Google Earth Flight Simulator &#124; Google Earth Blog |publisher=Gearthblog.com |access-date=30. 7. 2012}}</ref> animaciju dok su na simulaciji. Programski jezici mogu također biti korišteni da učine prikazivanje kabine aviona, ili naštimaju slijetanje. === Nebo === {{Glavni|Google Sky}} '''Google Sky''' je mogućnost koja je predstavljena u Google Earthu 4.2 22. augusta 2007, te dopušta korisnicima da prikazuju zvijezde i ostala nebeska tijela.<ref>{{cite web | title =Explore the sky with Google Earth | publisher =Google | date= 22. 8. 2007 | url =http://earth.google.com/sky/skyedu.html | access-date =22. 8. 2007 }}</ref> Program je proizveo [[Google]] preko partnerstva sa [[Space Telescope Science Institute]]-om (STScI) u Baltimoreu, centru za naučne operacije za [[Hubble Space Telescope]]. Dr. [[Alberto Conti]] i njegov saradnik Dr. Carol Christian iz STScI planiraju dodati javne slike od 2007,<ref>{{cite web |url=http://technology.newscientist.com/article/dn12523 |title=Celestial add-on points Google Earth at the stars&nbsp;– tech&nbsp;– August 22, 2007&nbsp;– New Scientist Tech |publisher=Technology.newscientist.com |access-date=25. 8. 2010 |archive-date=11. 10. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011033053/http://technology.newscientist.com/article/dn12523 |url-status=dead }}</ref> kao i slike u boji svih arhiviranih podataka sa ''Hubble's Advanced Camera for Surveys''. Novizdate [[Hubble Space Telescope|Hubble]] slike će biti dodate na Google Sky program čim budu objavljene. Nove mogućnosti kao što je multi-wavelength podaci, pozicije većih satelita i njihovih orbita kao i obrazovnih resursa bit će omogućeni Google Earth društvu i također preko ''Christian and Conti'' web-sajta za Sky.<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/explore_astronomy/gsky/ |title=Explore Astronomy&nbsp;– gSky Browser |publisher=HubbleSite |access-date=30. 7. 2012}}</ref> Također vidljivo na Sky načinu rada su sazviježđa, zvijezde, galaksije i animacije planeta u njihovim orbitama. U realnom vremenu Google Sky hibrid nedavnih astronomskih tranzijenata, koristeći [[VOEvent]] protokol, omogućen je VOEventNet<ref>{{cite web |url=http://voeventnet.org/ |title=はっぴーめーる |publisher=Voeventnet.org |access-date=30. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150306010249/http://www.voeventnet.org/ |archive-date=6. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> saradnjom. Google Earth mape se nadograđuju svakih 5 minuta. Google Sky se suočava sa konkurencijom:<ref>{{cite web |last=Olsen |first=Stefanie |url=http://crave.cnet.com/8301-1_105-9881229-1.html |title=WorldWide Telescope peers into Big Dipper &#124; Crave&nbsp;– CNET |publisher=Crave.cnet.com |access-date=25. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080318231054/http://crave.cnet.com/8301-1_105-9881229-1.html |archive-date=18. 3. 2008 |url-status=dead }}</ref> [[Microsoft WorldWide Telescope]] (koji se može pokrenuti samo na [[Microsoft Windows]] operativnim sistemima) te [[Stellarium (computer program)|Stellarium]], besplatni planetrarijum otvorenog koda koji se pokreće na Microsoft Windowsu, [[OS X]] i [[Linux]]u. 13. marta 2008, Google je napravio web verziju<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/sky/ |title=Google Sky |publisher=Google.com |access-date=30. 7. 2012}}</ref> Google Skya dostupnu preko interneta. === Prikaz ulica === {{Main|Google Street View}} 15. aprila 2008. sa verzijom 4.3, Google je potpuno integrirao svoj [[Google Street View|Street View]] u Google Earth. U verziji 6.0, funkcija za približavanje slika je bila potpuno uklonjena jer je nekompatibilna sa novom 'seamless' navigacijom. Google Street View obezbjeđuje 360° panorama prikaz na nivou ulice i dopušta korisnicima prikaz dijelova izabranih gradova i njihove okružujuće velegradske oblasti na nivou zemlje. Kada je pokrenut 25. maja 2007. za [[Google Maps]], samo 5 gradova je bilo uključeno. Od tada se proširio na više od 40 gradova u SAD, te uključuje suburbane dijelove većine, te u nekim slučajevima, ostale približne gradove. Nedavne nadogradnje su sada implementirale Street View u većini većih gradova Kanade, Meksika, Danske, Južne Afrike, Japana, Španije, Norveške, Finske, Švedske, Francuske, UK, Irske, Holandije, Italije, Švicarske, Portugala, Tajvana, te Singapura. Google Street View, kada se upravlja, prikazuje slike koje su prethodno uslikane kamerom pričvršćenom za automobil, te mogu biti upravljane korištenjem klika na mišu na ikonama fotografija prikazanim na ekranu u korisničkom smjeru putovanja. Koristeći ove uređaje, slike mogu biti prikazane u različitim veličinama, s bilo koje strane, te iz raznih uglova. === Voda i okeani === Predstavljeno u verziji 5.0 (februar 2009.), ''Google Ocean'' mogućnost dopušta korisnicima zumiranje ispod površine okeana i prikazivanje 3D batimerije ispod talasa. Podržavajući preko 20 sadržajnih slojeva, sadrži informacije od vodećih naučnika i okeanografa.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7865407.stm | work=BBC News | title=Google Earth dives under the sea | date=2. 2. 2009 | access-date=3. 5. 2010}}</ref> 14. aprila 2009, Google je dodao podatke o terenu ispod vode za [[Velika jezera]].<ref>{{cite web|title=Google Earth now includes US "Third Coast"|url=http://google-latlong.blogspot.com/2009/04/google-earth-now-includes-us-third.html}}</ref> 2010, Google je dodao podatke za podvodni teren [[Bajkalsko jezero|Bajkalskog jezera]]. U junu 2011, veća rezolucija nekih dubokih okeanskih područja povećana u fokusu od jednokilometarskih mreža do 100-metarske zahvaljujući novoj sintezi topografije morskog dna izdatoj kroz Google Earth.<ref>{{cite web|url=http://www.earth.columbia.edu/articles/view/2814 |title=New Google Ocean Maps Dive Deep |publisher=The Earth Institute&nbsp;– Columbia University|date=8. 6. 2011 |access-date=30. 7. 2012}}</ref> Visokorezolutivne mogućnosti su razvili okeanografi na Univerzitetu Kolumbija ([http://www.ldeo.columbia.edu/ Lamont-Doherty Earth Observatory]) od naučnih podataka prikupljenih na istraživačkim krstarenjima. Oštriji fokus je dostupan za oko 5 procenata okeana (područje veće nego Sjeverna Amerika). Podvodni krajolik se može vidjeti na Hudson Canyon van New York Cityja, u blizini Wini Seamount Hawaii, i oštro-ivičnih 10.000 metara visoke Mendocino Ridge sa SAD-ove pacifičke obale. Postoji Google 2.011 morsko dno tura za one koji su zainteresirani za gledanje okeanskih dubokih terena.<ref>{{cite web|url=http://google-latlong.blogspot.com/2011/06/see-seafloor-like-never-before-on-world.html |title=Google Lat Long: See the seafloor like never before on World Oceans Day |publisher=Google-latlong.blogspot.com |date=8. 6. 2011 |access-date=15. 6. 2013}}</ref> === Historijski slikovni prikaz === Predstavljen u verziji 5.0, ''Historical Imagery'' dopušta korisnicima putovanje nazad u prošlost i proučavanje ranijih stanja bilo kojeg mjesta. Ova mogućnost dopušta istraživanje koje zahtjeva analizu prošlih snimaka raznih mjesta.<ref name="Dive into New Google Earth">{{cite web |url=http://googleblog.blogspot.com/2009/02/dive-into-new-google-earth.html | title = Dive into New Google Earth | access-date = 3. 2. 2009 }}</ref> === Mars === {{Main|Google Mars}} Google Earth 5 sadrži zaseban globus planete Mars, koji može biti prikazan i analiziran radi istraživačkih svrha. Mape su mnogo veće razlučivosti nego one na pregledničkoj verziji [[Google Mars]]a te također uključuju 3D renderiranja Martian terena. Postoji također nekoliko ekstremno visokorazlučivih slika od [[Mars Reconnaissance Orbiter]]ove [[HiRISE]] kamere koje su jednake razlučivosti sa onim od gradova na Zemlji. Napokon, postoji dosta visokorazlučivih panoramnih slika sa različitih Mars lendera, kao što su [[Mars Exploration Rovers]], [[Spirit Rover|Spirit]] i [[Opportunity Rover|Opportunity]], koji mogu biti prikazani na jednak način kao [[Google Street View]]. Dovoljno interesantno, slojevi na Google Earthu (kao što je World Population Density) može biti primijenjen na Mars. Slojevi Marsa mogu također biti primijenjeni na Zemlju. Mars također ima malu primjenu koju nalazi blizu lica Marsa. Ona se zove Meliza, te omogućava dopisivanje između korisnika i automatskog robota-govornika.<ref>{{cite web|url=http://googlesystem.blogspot.com/2009/02/chat-with-martian-in-google-earth-5.html |title=Chat With a Martian in Google Earth 5 |publisher=Googlesystem.blogspot.com |date=3. 2. 2009 |access-date=30. 7. 2012}}</ref> === Mjesec === {{Main|Google Moon}} 20. jula 2009, 40. obljetnica misije [[Apollo 11]], Google je predstavio Google Earth verziju za [[Google Moon]],<ref>{{cite web|url=http://www.gearthblog.com/blog/archives/2009/07/look_at_the_moon_in_google_earth_-.html |title=Look at the Moon in Google Earth&nbsp;– Available Now! &#124; Google Earth Blog |publisher=Gearthblog.com |access-date=25. 8. 2010}}</ref> koja dopušta korisnicima prikaz satelitskih slika Mjeseca. Predstavljeno je i prikazano grupi pozvanih gostiju od strane Googlea zajedno sa [[Buzz Aldrin]]om na [[Newseum]]u u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]]<ref>{{cite web|url=http://www.gearthblog.com/blog/archives/2009/07/google_earth_event_on_july_20th_in.html |title=Google Earth Event on July 20th in DC&nbsp;– Expect the Moon &#124; Google Earth Blog |publisher=Gearthblog.com |date=9. 7. 2009 |access-date=25. 8. 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://google-latlong.blogspot.com/2009/07/fly-yourself-to-moon.html |title=Google LatLong: Fly yourself to the moon |publisher=Google-latlong.blogspot.com |date=20. 7. 2009 |access-date=25. 8. 2010}}</ref> === Tečna galaksija === [[Liquid Galaxy]] je grupisanje računara koji pokreću Google Earth kreirajući impresivno iskustvo. 30. septembra 2010, Google je napravio konfiguraciju i šeme za svoje bušilice javno,<ref>{{cite web|url=http://google-latlong.blogspot.com/2010/09/galaxy-of-your-own.html|title=A galaxy of your own|publisher=Google-latlong.blogspot.com |date=30. 9. 2010 |access-date=10. 3. 2012}}</ref> postavljajući kod i uputstva za podešenje na Liquid Galaxy wiki.<ref>{{cite web|url=http://code.google.com/p/liquid-galaxy/| title=Liquid Galaxy wiki on code.google.com| date=30. 9. 2010 |access-date=10. 3. 2012}}</ref> Liquid Galaxy je također bio korišten kao panoramni [[Preglednik slike|preglednik slika]] koristeći [http://krpano.com/ KRpano], kao i Google Street View prikazivač koristeći Peruse-a-Rue<ref>{{cite web|url=https://groups.google.com/forum/#!topic/liquid-galaxy/z0VXsLhimsw| title=Peruse-a-Rue: Street View for Liquid Galaxy| date=3. 9. 2013| access-date=20. 11. 2013}}</ref> Peruse-a-Rue jeste metoda za sinhroniziranje višestrukih Maps API klijenata.<ref>{{cite web| url=http://blog.endpoint.com/2013/11/liquid-galaxy-and-its-very-own-street.html| title=Liquid Galaxy and its Very Own Street View App| date=9. 11. 2013| access-date=20. 11. 2013| archive-date=19. 11. 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131119072532/http://blog.endpoint.com/2013/11/liquid-galaxy-and-its-very-own-street.html| url-status=dead}}</ref> == Utjecaji == Google Earth može biti praćen direktno unazad od male kompanije imena [[Autometric]], sada dijelom [[Boeing]]a. Tim na Autometricu, vođen Robertom Cowlingom, kreirao je vizualizaciju proizvoda nazvanog Edge Whole Earth. Bob je demonstrirao Edge Michaelu T. Jonesu, Chris Tanneru i ostalim na SGI-u 1996. godine. Nekoliko ostalih vizualizacionih proizvoda koji koriste slikovno predstavljanje postojali su u to vrijeme, uključujući one na bazi Performera, ali Michael T. Jones je tvrdio empatijski da "nikad nije mislio o složenostima prikazivanja čitavog globusa&nbsp;..." Frazu "iz vanjskog prostora u vaše lice" je smislio predsjednik ''Autometrica'', Dan Gordon, te je koristio da opiše svoj koncept za lični/lokalni/globalni opseg. Gordon je bio veliki fan 'Earth' programa opisanog u [[Neal Stephenson]]ovom [[sci-fi]] klasiku ''[[Snow Crash]]''. Zaista, Google Earthov suosnivač tvrdio je da je Google Earth modeliran nakon ''Snow Crash'',<ref>{{cite web |url=http://www.webuser.co.uk/news/227346.html |title=Google Earth interview |publisher=Web User |date=11. 4. 2008 |access-date=25. 8. 2010 |archive-date=23. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523070130/http://subscribe.webuser.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> dok je drugi suosnivač kazao da je inspirirano kraktim naučno-obrazovnim filmom ''[[Powers of Ten (film)|Powers of Ten]]''.<ref name="google_earth1">{{cite web |url=http://www.brownianemotion.org/2006/07/24/notes-on-the-origin-of-google-earth/ |title=Avi Bar-Ze'ev (from Keyhole, the precursor to Google Earth) on origin of Google Earth |publisher=Brownianemotion.org |access-date=25. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012224315/http://www.brownianemotion.org/2006/07/24/notes-on-the-origin-of-google-earth/ |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=dead }}</ref> U principu Google Earth je bio najmanje djelomično nadahnut [[Silicon Graphics]] demoom nazvanim "From Outer Space to in Your Face" što je približavalo od svemira do [[Alpe|Švicarskih Alpa]] a onda do [[Matterhorn]]a.<ref>{{cite web |url=http://bnhsu.wordpress.com/2007/04/30/google-earth-from-space-to-your-face%E2%80%A6and-beyond/ |title=Google Earth: From Space to Your Face&nbsp;... and Beyond |publisher=Bnhsu.wordpress.com |date=30. 4. 2007 |access-date=25. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100504225139/http://bnhsu.wordpress.com/2007/04/30/google-earth-from-space-to-your-face%E2%80%A6and-beyond/ |archive-date=4. 5. 2010 |url-status=dead }}</ref> Ovaj pokrenuti demo je bio smješten na [[SGI Origin 3000 and Onyx 3000|Onyx 3000]] sa [[InfiniteReality#InfiniteReality4|InfiniteReality4]]<ref>{{cite web |url=http://www.futuretech.blinkenlights.nl/ir_techreport.html |title=Infinite Reality Technical Report |publisher=Futuretech.blinkenlights.nl |access-date=25. 8. 2010 |archive-date=11. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111132332/http://www.futuretech.blinkenlights.nl/ir_techreport.html |url-status=dead }}</ref> grafikom, koja je podržavala [[Clip Mapping]] i bila nadahnuta mogućnošću straničenja hardverskim teksturama (ipak nije koristila Clip Mapping) te "Powers of Ten". Prva Google Earth implementacija nazvana Earth Viewer pojavila se od [[Intrinsic Graphics]]a kao demonstracija Chris Tannerovog softversko-bazne implementacije [[Clip Mapping]] teksturno straničnog sistema i bio je izdat od strane Keyhole Inc. == Tehničke pojedinosti == Detaljne izdavačke zapise/historiju/zapis promjena napravio je Google.<ref>{{cite web|url=http://earth.google.com/support/bin/answer.py?answer=40901 |title=Google Earth Release Notes / Changelog History |publisher=Earth.google.com |date=16. 6. 2010 |access-date=25. 8. 2010}}</ref> === Mapiranje i koordinacija === * Koordinatni sistem i projekcija ** Unutarnji koordinatni sistem Google Eartha su geografske koordinate (dužina/širina) na [[WGS84|Svjetskom geodetskom sistemu]] od 1984. (WGS84). ** Google Earth prikazuje Zemlju kako izgleda sa uzvišene platforme poput aviona ili orbitnog satelita. Projekcija korištena da dobije ovaj učinak se zove [[Generalna perspektivna projekcija|generalna perspektiva]]. Ovo je podudarno sa [[Ortografska projekcija (kartografija)|ortografskom projekcijom]], osim što je tačka perspektive ograničena (blizu zemlje) udaljenost prije nego neograničena (duboki prostor) udaljenost. * Bazne rezolucije ** Češka Republika: 0,1&nbsp;– 0,5&nbsp;m (autori Eurosense / Geodis Brno) ** Slovačka: 0,5&nbsp;m (autori Eurosense / Geodis Slovakia) ** Mađarska: 2,5&nbsp;m SPOT Images. Budapest cca. 0,3&nbsp;m. ** Njemačka, Švicarska, Holandija, Danska, UK, Andora, Luksemburg, Liechtenstein, San Marino, Grad Vatikan: 1 metar ili bolje ** Balkan (uključujući Bosnu i Hercegovinu): 2,5&nbsp;m (srednja razlučivost) ** SAD: 1&nbsp;m (izuzev Aljaske i Havaja) ** Globalno: Obično 15&nbsp;m (neka područja, kao što je [[Antarktik]], su u ekstremno niskoj razlučivosti), ali ovo zavisi od kvaliteta postavljene satelitske/zračne fotografije. * Tipično visoke razlučivosti ** Evropa: 0,3&nbsp;m, 0,15&nbsp;m (npr. Berlin, [[Zurich]], [[Hamburg]]), 0,1&nbsp;m [[Prag]] ** SAD: 1&nbsp;m, 0,6&nbsp;m, 0,3&nbsp;m, 0,15&nbsp;m (ekstremno rijetko; npr. [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] te Google Campus, ili [[Glendale, California|Glendale]]) * Rezolucija nadmorske visine: ** Površina: varira od države ** Morsko dno: Prethodno neprimjenjivo, ali od uvođenja ''Oceana'', podaci elevacije su uvedeni (boja skale aproksimacije dubine morskog dna je "štampana" na sferne površine u moru iz velikih visina). * Starost: Datumi slika variraju. Podaci slike mogu biti viđeni sa kvadrata napravljenih kada je DigitalGlobe Coverage omogućen. Datum blizu AP informacija nije isti kao i datum slike. Zumiranje može izmijeniti datum na slikama. Većina međunarodnih urbanih datuma slika su od 2004 i nisu ažurirani. Ipak, većina SAD slika se drži svježima. Google objavljuje ažuriranja slikja na njihovom LatLong Blogu<ref>{{cite web|url=http://earth.google.com/sky/skyedu.html |title=Google Earth |publisher=Earth.google.com |access-date=25. 8. 2010}}</ref> u formi kviza, što nagovještava ažurirane lokacije. Odgovori se postavljaju nekoliko dana kasnije na istom blogu. === Hardver i softver === Google Earth obično ne radi na starijim hardverskim konfiguracijama. Najnovija sistemsko-zahtjevna ažuriranja<ref>{{cite web|url=http://earth.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&answer=20701 |title=System Requirements for Google Earth: Getting Started&nbsp;– Google Earth Help |publisher=Earth.google.com |access-date=6. 8. 2011}}</ref> uključuju ove minimalne konfiguracije: * [[Pentium III]], 500&nbsp;[[MHz]] * 256 [[MB]] [[Random Access Memory|RAM-a]] * 400&nbsp;MB slobodnog [[tvrdi disk|diskovnog]] prostora * Brzinu mreže: 128 kbit/s * 64&nbsp;MB DirectX9 i 3D omogućene [[Grafička kartica|grafičke memorije]] * Razlučivost od 1024x768, 16-bit High Color&nbsp;– DirectX 9 (za pokretanje u Direct X načinu rada) * [[Windows 2000]] i noviji, [[Linux]] ili [[OS X]] Najčešći razlog padanja programa je nedovoljno video memorije: softver je dizajniran da upozori korisnika ako njihova grafička kartica nije u mogućnosti podržati Earth (ovo često dovodi do nedovoljnog [[Video RAM]]a ili loših kartičnih drivera). Slijedeća najčešća referenca pada je mala brzina Internet mreže. ==== Linux specifikacije ==== Minimalni zahtjevi sistema obuhvataju:<ref>{{cite web |url=http://earth.google.com/download-earth.html |title=Google Earth |publisher=Earth.google.com |access-date=25. 8. 2010 |archive-date=11. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311025120/http://earth.google.com/download-earth.html |url-status=dead }}</ref> * Kernel: 2.4 ili noviji * CPU: [[Pentium III]], 500&nbsp;MHz * Random-access memory (RAM): 128 MB * Hard disk: 400&nbsp;MB slobodno * Internet brzina konekcije: 128 kbit/s * Ekran: 1024×768, [[16-bit color]] Radi na slijedećim distribucijama: {{Div col begin|colwidth=30em}} * [[Ubuntu (operativni sistem)|Ubuntu]] 5.10 ili noviji * [[SUSE Linux|SUSE]] 10.1 ili noviji * [[Fedora (operativni sistem)|Fedora Core]] 4 ili noviji * [[Linspire]] 5.1 * [[Gentoo Linux|Gentoo]] 2006.0 * [[Debian]] 3.1/4 * [[Red Hat]] 9 * [[Slackware]] 11.0 * [[FreeBSD]] 6.1/7.0 sa Linux Emulation * [[Arch Linux]] 0.7.2 Duke * [[Xandros]] 3.0.3 Business Edition * [[Mandriva]] 2007 * [[Sabayon Linux]] 3.26 * [[PCLinuxOS]] 5.0 * [[PC/OS]] 7.10 {{Div col end}} ==== Web pregled ==== Od Google Eartha 5, sadržaji balona opisa, koji su kreirani u [[Keyhole Markup Language|KML]] koristeći [[JavaScript]] i [[Iframes|iFrames]], renderiraju se sa proširenom [[WebKit]] mašinom.<ref>[http://code.google.com/apis/kml/documentation/kmlreference.html#description KML Reference Documentation&nbsp;– <description>]</ref> == Verzije i varijacije == === Vremenska linija izdanja === [[Datoteka:KmlHistoryTimeline.png|thumb|400px|Ilustracija vremenske linije za KML i Google Earth historiju]] * Keyhole Earthviewer 1.0&nbsp;– 11. juni 2001. * Keyhole Earthviewer 1.3&nbsp;– 1. januar 2002. * Keyhole Earthviewer 1.7&nbsp;– februar 2002. * Keyhole LT 1.7.1&nbsp;– 26. august 2003. * Keyhole NV 1.7.2&nbsp;– 16. oktobar 2003. * Keyhole 2.2&nbsp;– 19. august 2004. * Google Earth 3.0&nbsp;– 28. juni 2005. * Google Earth 4.0&nbsp;– 11. juni 2006. * Google Earth 4.1&nbsp;– 29. maj 2007. * Google Earth 4.2&nbsp;– 23. august 2007. * Google Earth 4.3&nbsp;– 15. april 2008. * Google Earth 5.0&nbsp;– 2. februar 2009. * Google Earth 5.1&nbsp;– 18. novembar 2009. * Google Earth 5.2&nbsp;– 1. juli 2010. * Google Earth 6.0&nbsp;– 29. mart 2011. * Google Earth 6.1&nbsp;– 21. oktobar 2011. * Google Earth 6.2&nbsp;– 11. april 2012. * Google Earth 7.0&nbsp;– 27. juni 2012. (Android i iOS platforma samo) * Google Earth 7.0&nbsp;– 18. decembar 2012. (Desktop) * Google Earth 7.1&nbsp;- 6. juni 2013. (Android platforma samo) * Google Earth 7.1&nbsp;- 26. juni 2013. (Desktop i iOS platforma samo) * Google Earth 8.0&nbsp;- 24. oktobar 2014. (Android samo) === Verzije za Mac === Verzija za [[OS X]] je izdata 10. januara 2006, te je dostupna za preuzimanje sa web-sajta Google Earth. Sa nekoliko iznimki napisanih ispod, Mac verzija izgleda stabilna i kompletna, sa virtualno svim istim funkcionalnostima kao originalna Windows verzija. Snimci ekrana i aktualna binarna verzija za Mac procurili su na Internet 8. decembra 2005. Procurjela verzija bila se značajno nepotpuna. Između ostalih stvari, niti Help meni niti "Display License" nisu radili, pokazujući da je ova verzija težila samo za Googleovu internu upotrebu. Google nije dao izjavu povodom curenja. Mac verzija pokreće se samo pod OS X verzijom [[Mac OS X Panther|10.3]] ili novijim. Ne postoji proširen proglednik, direktni interfejs prema [[Gmail]]u i nema full-screen opcije. Od januara 2009. postoji nekoliko bugova vezanih za meni traku prilikom prebacivanja između aplikacija i nekoliko bugova vezanih za balon-pribilješke i štampanje. Od verzije 4.1.7076.4558 (izdate na 9. maj 2007.) naovamo, OS X korisnici mogu, između ostalog, nadograditi na "Plus" verziju preko opcije u Google Earth meniju.<ref>{{cite web|url=http://www.macupdate.com/info.php/id/20124|title=Google Earth 4.2.180.1134&nbsp;– MacUpdate|access-date=9. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20061015215601/http://www.macupdate.com/info.php/id/20124|archive-date=15. 10. 2006|url-status=dead}}</ref> Neki su korisnici prijavili teškoće sa padovima Google Eartha u tadašnjoj trenutnoj verziji prilikom zumiranja. Trenutna verzija za Mac je 5.2.1.1588 .<ref>{{cite web|url=http://bbs.keyhole.com/ubb/postlist.php/Cat/0/Board/SupportGEMac|title=Google Earth Community|access-date=9. 2. 2015|archive-date=17. 12. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217113731/http://bbs.keyhole.com/ubb/postlist.php/Cat/0/Board/SupportGEMac|url-status=dead}}</ref> === Linux verzija === Počevši sa verzijom 4 beta, Google Earth radi na [[Linux]]u, kao nativni port koristeći [[Qt (toolkit)|Qt toolkit]]. [[Free Software Foundation]] smatra razvoj besplatno-kompatibilne klijent verzije za Google Earth kao [[High Priority Free Software Projects|visokoprioritetni softverski projekt]].<ref>[http://www.fsf.org/campaigns/priority.html FSF.org]: High Priority Free Software Projects</ref> Postoje početne prijave korisnika da ne mogu koristiti reviziju 7.0 Google Eartha na Linuxu zbog buga.<ref>{{cite web|url=http://code.google.com/p/earth-issues/issues/detail?id=1477 |title=Issue 1477 – earth-issues – Google Earth Segfaults on Startup – Google Earth issue tracker – Google Project Hosting |publisher=Code.google.com |date=31. 10. 2012 |access-date=15. 6. 2013}}</ref> === Android verzija === Android verzija je izdata u ponedjeljak, 22. februara 2010.<ref>{{cite web |url=http://google-latlong.blogspot.com/2010/02/google-earth-now-available-for-android.html |title=Google Earth now available for Android |publisher=google-latlong.blogspot.com}}</ref> === iOS verzija === Verzija za [[iOS (Apple)|iOS]], koji se pokreće na [[iPhone]]u, [[iPod Touch]]u i [[iPad]]u, izdata je besplatno na [[App Store (iOS)|App Storeu]] 7. oktobra 2008.<ref>{{cite news| url=http://blog.wired.com/gadgets/2008/10/google-earth-co.html| title=Google Earth Comes to the iPhone|publisher=[[Wired (časopis)|Wired]]| date=27. 10. 2008|last=Sorrel|first=Charlie| access-date=27. 10. 2008}}</ref><ref>{{cite web| url=http://googlemobile.blogspot.com/2008/10/google-earth-now-available-for-iphone.html| title=Google Earth now available for the iPhone|publisher=Google Mobile team| date=27. 10. 2008| access-date=27. 10. 2008}}</ref> Ona pravi korištenje [[multi-touch]] interfejsa za pomjeranje na globusu, zumiranje ili rotaciju pogleda, te dopušta odabir trenutne lokacije koristeći iPhone integrisani [[Assisted GPS]]. Iako nije prethodno podržvala bilo koji layer (sloj) izuzev Wikipedije i Panoramija, verzija 6.2 donijela je KML podršku za dodavanje dodatnih layera. Verzija 7 uvela je 3D modele nekoliko gradova.<ref>{{cite web|last=Golson|first=Jordan|title=Google Earth for iOS Update Adds Support for KML Files|url=http://www.macrumors.com/2012/03/21/google-earth-for-ios-update-adds-support-for-kml-files/|publisher=Mac Rumors|access-date=18. 5. 2012}}</ref> === Google Earth Plus === Prekinut decembra 2008, Google Earth Plus bila je individualno-orijentirana plaćena pretplatna nadogradnja za Google Earth koja je omogućavala korisnicima slijedeće mogućnosti, od kojih većina su sada dostupni u besplatnom Google Earthu.<ref>[http://earth.google.com/enterprise/earth_plus.html:]{{dead link|date=juni 2013}}</ref> * [[GPS]] integracija: čitanje traka i putnih stanica sa [[Global Positioning System|GPS]] uređaja. Razne aplikacije treće strane su bile kreirane koje omogućavaju ovu funkcionalnost koristeći osnovnu verziju Google Eartha generiranjem KML ili KMZ datoteka baziranih na korisnički-specificiranim ili korisnički-snimljenim putnim stanicama. Ipak, Google Earth Plus omogućava direktnu podršku za [[Thales Navigation|Magellan]] i [[Garmin]] proizvodne linije, što zajedno drži veliki utjecaj na GPS marketu.<br /> The Linux version of the Google Earth Plus application does not include any GPS functionality. * Printanje jače rezolucije. * Korisnička podrška preko emaila. * Data importer: čitanje adresnih tačaka sa [[Comma-separated values|CSV]] datoteka; ograničeno na 100 tačaka po adresi. Mogućnost dopušta putne i poligonalne anotacije, koje mogu biti prebačene u [[Keyhole Markup Language|KML]], prethodno dostupno samo za Plus korisnike, ali je napravljeno besplatno u verziji 4.0.2416. * Veće brzine preuzimanja podataka === Google Earth Pro === Za $399 godišnju pretplatu, Google Earth Pro je biznis-orijentirana nadogradnja u Google Earth koji ima više mogućnosti od Plus verzije. Pro verzija uključuje dodatke softvera kao: * Kreiranje filma. * GIS podatkovni ubacivač. * Napredne module štampanja. * Mjere za radijus i površinu Profesionalna verzija je dostupna za Windows (NT-bazirane verzije), Mac OS X 10.4 ili novije.<ref>{{cite web |url=https://earthprostore.appspot.com/index.ep |title=Google Earth |publisher=Earthprostore.appspot.com |date=29. 4. 2010 |access-date=30. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810232313/https://earthprostore.appspot.com/index.ep |archive-date=10. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> === Google Earth Enterprise === Google Earth Enterprise je verzija Google Eartha dizajnirana za korištenje od strane organizacija čiji poslovi mogu dobiti na prednosti od programskih mogućnosti, naprimjer imavanjem globusa koji drži podatke kompanije dostupne za svakoga u toj kompaniji.<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/enterprise/earthmaps/enterprise.html |title=Google Earth Enterprise â€" Google Earth and Maps Enterprise |publisher=Google.com |access-date=16. 11. 2012}}</ref> === Automobilska verzija === Auto verzija programa Google Earth je postala dostupna u 2010. za [[Audi A8]].<ref>{{cite web|last=Redmer |first=Jens |url=http://google-latlong.blogspot.com/2009/12/google-audi-take-google-services-in-car.html |title=Google LatLong: Google & Audi take Google services in a car to the next level in the new Audi A8 |publisher=Google-latlong.blogspot.com |date=16. 12. 2009 |access-date=25. 8. 2010}}</ref> == Google Earth Plug-in == Google Earth API je besplatni beta servis, dostupan za svaki web-sajt koji je besplatan korisnicima. Dodatak i njegov JavaScript API dopuštaju korisnicima postavljanje verzije Google Eartha unutar [[web-stranica]]. API dopušta sofisticirane 3D map aplikacije da budu kreirane.<ref>{{cite web|url=https://developers.google.com/earth/ |title=Google Earth API — Google Developers |publisher=Developers.google.com |date=24. 2. 2012 |access-date=15. 6. 2013}}</ref> Google Earth Plug-in je dostupan za slijedeće internetske preglednike i operativne sisteme: Microsoft Windows (2000, XP, Vista, 7 i 8/8.1) * Google Chrome 1.0+ * Internet Explorer 6.0+ * Firefox 2.0+ * Flock 1.0+ Apple Mac OS X 10.4 i noviji (Intel i PowerPC) * Safari 3.1+ * Firefox 3.0+ Do danas dodatak podržava slijedeće layere: * Terrain – teren * Roads – ceste * Buildings – zgrade * Borders – granice * 3-D Buildings – trodimenzionalne zgrade Google Updater Plugin od Googlea<ref>{{cite web|url=http://www.currentversionplugin.net/google-update/|title=Current Version of Google Update Plugin|work=New Version Plugin|access-date=4. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160800/http://www.currentversionplugin.net/google-update/|archive-date=20. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> nastoji da učini Google Earth Plugin (kao i sve ostale Google dodatke) ažurnim na korisničkom pregledniku. Također podržava 'Sky Mode', 'Photo Overlays', te omogućava dosta od istih kontrola i informativnih traka kao i potpuna aplikacija. * [http://www.google.com/earth/explore/products/plugin.html Google Earth Plug-in] * [http://code.google.com/apis/earth/documentation/API.html Google Earth API] * [https://web.archive.org/web/20150228003503/http://currentversionplugingoogleupdate.com/ Trenutna verzija dodatka Google update] == Razlučivost slika i preciznost == Većina zemljanih područja je pokriveno satelitskim slikama razlučivosti od oko 15&nbsp;m po pikselu. Ova bazna slika je 30&nbsp;m [[multispektar|multispektralni]] [[Landsat]] koji je izoštren sa 15&nbsp;m panhromatskom [[Landsat]] snimkom. Ipak, Google aktivno mijenja ovu baznu sliku sa 2,5 m [[Spot Image|SPOTImage]] snimkama i nekoliko višerazlučivih baza podataka pomenutih ispod. Neki populacijski centri također su pokriveni avionskim slikama ([[orthofotografija]]) sa nekoliko piksela po metru. Google je razlučio nekoliko netačnosti u vektorskom mapiranju od javnog izdanja softvera, bez zahtjevanja ažuriranja samog programa. Primjer ovoga bio je odsustvo granica iz Google Earthovih mapa teritorije [[Nunavut]] u Kanadi, teritorije koja je bila kreirana 1. aprila 1999; ova greška bila je korigovana uz jedan od podatkovnih nadogradnji rane 2006. Sve slike nisu ''uhvaćene'' u isto vrijeme, ali su generalno ažurne u periodu od najviše 3 godine. Ipak, sa izdanjem Google Eartha 5.0, postoje historijske slike koje idu unazad do 1940-ih u nekim mjestima. Setovi slika ponekad nisu ispravno spojeni međusobno. Ažuriranja na fotografskoj bazi podataka mogu ponekad biti vidljiva kada drastične izmjene uzmu maha u prikazu tla, naprijer Google Earthova nepotpuna ažuriranja [[New Orleans]]a prateći [[Uragan Katrina]], ili kada su mjesne stanice pomjerene neočekivano kroz Zemljinu površinu. Ipak stanice mjesta se nisu faktički pomjerile, slika je ustvari sastavljena drugačije. Imena mjesta i detalji o cestama variraju puno od mjesta do mjesta. U nekim mjestima, lokalna vlada je predala finije obrađene modele tla preko Map Content Partners programa.<ref name="MapContentPartners">{{cite web |url=http://www.google.com/submityourcontent/public_sector.html| title=Google Map Content Partners, Public Sector/Non-profit | access-date=11. 4. 2010}}</ref> U martu 2010, država Marin, sjeverno od Golden Gate Bridgea u San Franciscu, California, objavila je 40&nbsp;cm ograničenu terensku površinu od 1425&nbsp;km<sup>2</sup> kroz program. Funkcija "Measure" pokazuje da je dužina [[ekvator]]a oko 40.030,24&nbsp;km, dajući grešku od −0.112% poredeći sa stvarnom vrijednošću od 40.075,02&nbsp;km Zemlje; za [[meridijan (geografija)|meridijanski]] opseg, pokazuje dužinu od oko 39.963,13&nbsp;km, također dajući grešku od −0.112% poredeći s aktualnom vrijednošću od 40.007,86&nbsp;km. 16. decembra 2007, veći dio Antarctice je ažuriran na 15 m razlučivost koristeći snimanje od Landsat Image Mosaica Antarctice (1 m razlučivost slika nekih dijelova Antarctice su dodani u junu 2007.); ipak, arktička [[polarna ledena kapa]] je u potpunosti odsutna sa trenutne verzije Google Eartha, kao i talasi u okeanima. Geografski [[sjeverni pol]] se vidi kako lebdi iznad Arktičkog okeana i sistem sastavljanja pločica kreira [[vizualni artifakt|artifakte]] pored polova kako pločice postaju 'neograničeno' male te se greške zaokruživanja nakupljaju. Prekrivač oblaka i sjene mogu učiniti teškim ili nemogućim viđenje detalja u nekim zemljanim površinama, uključujući veličinu sjena planina. === Slike koje nedostaju === Dok Google Earth sveobuhvatno pokriva sve kontinentalne mase tla sa satelitskim snimanjem pri različitim razlučivostima, ovo nije uvijek slučaj za obalska ostrva. Veliki broj udaljenih i često nenaseljenih ostrva i stijena širom svjetskih okeana nemaju satelitske snimke u Google Earthu u potpunosti. U ovim slučajevima, jedini snimci vidljivi su oni za okeansku površinu. U nekim slučajevima, visokorazlučivi snimci prije 2009. nekih udaljenih ostrva bili su izbrisani pomjeranjem ili odsutni s vijencima razmazanim oko tih ostrva kada je okeanska površina dodata 2009. (naprimjer, brazilski [[Trindade i Martim Vaz|Martin Vaz ostrva]] i Seychellesovi [[Amirante Islands#Bertaut Reef|Bertaut Reef]]), ali ovi snimci su obično dostupni prikazivanjem Google Earthove historije za datu lokaciju. Druga većina nedostajućih snimaka je za ostrva u Pacifiku, te među njima, australijski [[Coral Sea Islands Territory]] ima najviše nedostajućih snimaka. Neiscrpni spisak Google Earth nedostajućih slika od 28. jula 2014. uključuje: ==== Atlantski okean ==== * '''Brazilska ostrva:''' [[St Peter i St Paul Rocks]] * '''[[South Georgia and South Sandwich Islands]]:''' [[Black Rock, South Georgia|Black Rock]], [[Shag Rocks, South Georgia|Shag Rocks]], [[Clerke Rocks]] * '''Ujedinjeno Kraljevstvo:''' [[Rockall]] ==== Indijski okean ==== * '''[[Lakshadweep]]:''' [[Pitti]] ====Pacifik==== {{Prijevod sekcija}} * '''[[Coral Sea Islands Territory]]:''' Cato ostrvo, Diane Bank Cay, [[Elizabeth Reef]], Flinders Reefs, [[Frederick Reefs]], Holmes Reef, [[Kenn Reefs]], Lihou Reef i Cays, Magdelaine Cays, Marion Reef, Mellish Reef, [[Middleton Reef]], [[Saumarez Reefs]], Tregosse Reefs, [[Wreck Reefs]]. * '''[[Federated States of Micronesia]]''': [[Ngulu Atoll]], [[Sorol]]. * '''[[Fiji]]:''' [[Conway Reef|Ceva-i-ra]] (Conway Reef), South [[Minerva Reefs|Minerva Reef]] * '''[[Francuska Polinezija]]:''' ** '''Australska Ostrva:''' [[Marotiri]] (Bass Rocks). ** '''[[Tuamotu|Tuamotu Archipelago]]:''' [[Anuanurunga]], [[Nukutipipi]] * '''[[Hawaii]]:''' [[Gardner Pinnacles]], Ostrvo Necker * '''[[Japan]]:''' ** '''[[Izu Islands]]:''' [[Bayonnaise Rocks|Beyonesu Retsugan]], [[Sofugan]] (Lot's Wife), [[Smith Island (Japan)|Sumisu-to]] (Smith ostrvo) ** '''[[Bonin Islands|Ogasawara Islands]]:''' [[Nishinoshima (Ogasawara)|Nishino Shima]] * '''[[Kermadec Islands]]:''' [[L'Esperance Rock]], L'Havre Rock * '''[[Kiribati]]:''' [[Rawaki]] (Phoenix ostrvo) * '''[[Macquarie Island|Macquarie Island Group]]''': [[Bishop and Clerk Islets|Bishop and Clerk Rocks]], [[Judge and Clerk Islets|Judge and Clerk Rocks]] * '''[[Nova Caledonia]]''': Cayes de Sable (Sable ostrva) * '''[[Revillagigedo ostrva]]:''' [[Roca Partida]] * '''[[Solomonska ostrva|Solomonska Ostrva]]:''' [[Fatutaka]] * '''[[Vanuatu]]:''' [[Merig]] == Reference == {{Refspisak|3}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Google Earth}} === Službene i povezane stranice === *''[http://earth.google.com/ Službena stranica]'' *[http://google-latlong.blogspot.com/ Google LatLong]&nbsp;– Novosti i notes tima za Google Earth i Maps === Neslužbeni vodiči i napomene === *[http://www.gearthblog.com/ Google Earth Blog]: Google Earth novosti, napomene i nadogradnje *[http://googlesightseeing.com/ Google Sightseeing]&nbsp;– Vodič za interesantne i nesvakidašnje poglede *[http://www.ogleearth.com/ Ogle Earth]&nbsp;– Google Earth sajt za novosti pokazuje inovacije i političke implikacije Google Eartha *[https://web.archive.org/web/20100129010241/http://www.jogtheweb.com/play/vWtFwfVndYCs Google Earth in Education]&nbsp;– Vodička tra od učitelja za učitelje, studente i ostale. *[http://www.globezoom.info/wbb2/hmportal.php/ Google Earth Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219195500/http://www.globezoom.info/wbb2/hmportal.php |date=19. 12. 2014 }}: Njemački Google Earth Portal *[https://web.archive.org/web/20130302125034/http://www.arnalich.com/en/goopsen.html Using Google Earth as a mini GIS]: Mijenjanje ikona za prikaz podataka. Primjeri i vodič. *[http://8biits.com/google/current-version-plugin-google-earth-plugin/ Google Earth plugin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326172247/http://8biits.com/google/current-version-plugin-google-earth-plugin/ |date=26. 3. 2014 }}: Trenutna verzija dodatka za Google Earth === Oznake mjesta i layeri (slojevi) === *[http://www.nkeconwatch.com/north-korea-uncovered-google-earth/ North Korea Uncovered]&nbsp;– Ekstenzivni maping sjevernokorejske ekonomije, kulture, politike i vojnih infrastruktura, [http://online.wsj.com/article/SB124295017403345489.html/ istaknutih u ''Wall Street Journal'']. *[http://www.kcl.ac.uk/geodata King's College London's Collection of KML databases] *[http://hubblesite.org/explore_astronomy/gsky/ STScI's community contributions to Sky website] *[http://www.googleearthanomalies.com/ Google Earth Anomalies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506175309/http://googleearthanomalies.com/ |date=6. 5. 2019 }}- Satelitski snimci dokumentovanih, naučnih anomalijskih mjesta uključujući nasipna mjesta i neobjašnjene kružne mogućnosti preko Google Eartha *[https://web.archive.org/web/20141205025508/http://www.usminer.com/tools/virtual-prospector/ Virtual Prospector] – BLM ownership mape, USGS top., geološke mape preko Google Earth dodatka === Alati === *[https://web.archive.org/web/20080302205855/http://docs.codehaus.org/display/GEOSDOC/Google+Earth GeoServer]&nbsp;– Server koji generira KML od Shapefiles, ArcSDE, Oracle, PostGIS, MySQL, GeoTiff, ArcGrid, sa podrškom za Network links, superoverlays, vrijeme i naštimane pop-upove. *[http://www.gpsvisualizer.com/map?form=googleearth GPSVisualizer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319043916/http://www.gpsvisualizer.com/map?form=googleearth |date=19. 3. 2008 }}&nbsp;– Konverzija GPS podataka za korištenje u Google Earthu. *[http://googleearthtoolbox.googlecode.com/ GoogleEarthToolbox]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&nbsp;– Matlab & Octave funkcije koje daju na izlazu KML. *[http://placesurf.com/ PlaceSurf]&nbsp;– Dinamični KML generator datoteka {{Google}} {{Zemlja}} [[Kategorija:Google Earth| ]] [[Kategorija:Softver iz 2005.]] [[Kategorija:Android (OS) softver]] [[Kategorija:IOS softver]] [[Kategorija:Keyhole Markup Language]] [[Kategorija:Internetski softver za Linux]] [[Kategorija:OS X internetski softver]] [[Kategorija:Softver koji koristi Qt]] [[Kategorija:Virtualni globusi]] [[Kategorija:Windows internetski softver]] me2zqs5scxbuq8zd09fua6k513qst52 Finale FIFA Svjetskog klupskog prvenstva 2014. 0 373721 3923897 3383441 2026-09-03T16:24:19Z LCont5 135631 3923897 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna utakmica | naslov = Finale FIFA svjetskog klupskog prvenstva 2014. | slika = [[Datoteka:FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2014.png|150px]] | događaj = [[FIFA svjetsko klupsko prvenstvo 2014.]] | ekipa1 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | ekipa1asocijacija = {{ZD|ŠPA|veličina=30px}} | ekipa1rezultat = 2 | ekipa2 = [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] | ekipa2asocijacija = {{ZD|ARG|veličina=30px}} | ekipa2rezultat = 0 | datum = 20. decembar 2014. | stadion = [[Stade de Marrakech]] | grad = [[Marrakech]] | igrač_utakmice1a = {{ZD|ŠPA}} [[Sergio Ramos]] | sudija = {{ZD|GUA}} [[Walter López Castellanos|Walter López]] | gledalaca = 38.345 | vrijeme = vedro<br />18&nbsp;°C<br />54% [[vlažnost]] | prethodna = [[Finale FIFA Svjetskog klupskog prvenstva 2013.|2013]] | sljedeća = [[Finale FIFA Svjetskog klupskog prvenstva 2015.|2015]] }} '''Finale FIFA Svjetskog klupskog prvenstva 2014.''' je bila završna [[nogomet]]na utakmica [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2014.|FIFA Svjetskog klupskog prvenstva 2014]], odigranog u [[Maroko|Maroku]]. Organizator turnira je bila [[FIFA]] a turnir se igrao između klubova iz svake od 6 kontinentalnih konfederacija koji su u prethodnoj sezoni osvojili kontinentalnu Ligu prvaka, kao i prvak zemlje domaćina. Finalna utakmica je odigrana 20. decembra 2014. na stadionu [[Stade de Marrakech]] u [[Marrakech]]u između prvaka [[UEFA Liga prvaka 2013/14.|UEFA Lige prvaka 2013/14]], [[Real Madrid CF|Real Madrida]], i prvaka [[Copa Libertadores 2014.]] [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenza]]. Rezultatom 2-0 Real Madrid je prvi put u svojoj historiji osvojio šampionsku titulu svjetskog klupskog prvenstva.<ref>[http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=259701/match=300298898/match-report.html ''Real Madrid coast to Morocco 2014 title, FIFA.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416044600/http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=259701/match=300298898/match-report.html |date=16. 4. 2016 }}; pristupljeno: 21. 12. 2014.</ref> == Put do finala == {| class="wikitable" |- !width=350|{{ZD|ŠPA}} [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] !Tim !width=350|{{ZD|ARG}} [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |- |align=center|[[UEFA]] !Konfederacija |align=center|[[CONMEBOL]] |- |align=center|Pobjednik [[UEFA Liga prvaka 2013/14.|UEFA Lige prvaka 2013/14.]] !Kvalifikacije |align=center|Pobjednik [[Copa Libertadores 2014.]] |- |align=center| - ![[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2014.#Baraž za četvrtfinale|Play-off]] |align=center| - |- |align=center| - ![[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2014.#Četvrtfinale|Četvrtfinale]] |align=center| - |- |align=center|'''4–0''' {{ZD|MEX}} [[Cruz Azul]]<br />([[Sergio Ramos|Ramos]] 15', [[Karim Benzema|Benzema]] 36', [[Gareth Bale|Bale]] 50', [[Francisco Román Alarcón Suárez|Isco]] 72') ![[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2014.#Polufinale|Polufinale]] |align=center|'''2–1 ([[Produžeci (sport)|prod.]])''' {{ZD|NZL}} [[Auckland City FC|Auckland City]]<br />([[Pablo Barrientos|Barrientos]] 45+2', [[Mauro Matos|Matos]] 93') |} == Utakmica == {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=20. decembar 2014. | vrijeme=19:30 | tim1=[[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] {{ZD|ŠPA}} | rezultat=2–0 | izvještaj=[http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=259701/match=300298898/report.html Izvještaj] | tim2={{ZD|ARG}} [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] | golovi1=[[Sergio Ramos|Ramos]] {{gol|37}}<br />[[Gareth Bale|Bale]] {{gol|51}} | stadion=[[Stade de Marrakech]] | lokacija= [[Marrakesh]] | gledalaca=38.345 |sudac={{ZD|GUA}} [[Walter López Castellanos|Walter López]] }} {| width=92% |- |{{Fudbalski dres | uzorak_lr = _rmcf1415h | uzorak_t = _rmcf1415h | uzorak_dr = _rmcf1415h | uzorak_š = _rmcf1415h | uzorak_č = _rmcf1415h | lijeva ruka = FFFFFF | tijelo = FFFFFF | desna ruka = FFFFFF | šorc = FFFFFF | čarape = FFFFFF | opis = Real Madrid }} |{{Fudbalski dres | uzorak_lr = _sl14h | uzorak_t = _sl2014h | uzorak_dr = _sl14h | uzorak_š = _sl14h | uzorak_č = _slorenzo1415h | lijeva ruka = 000088 | tijelo = 000088 | desna ruka = 000088 | šorc = 000088 | čarape = 172442 | opis = San Lorenzo }} |} {| style="width:100%" |style="vertical-align:top; width:50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |[[Golman|G]] ||'''1''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Iker Casillas]] [[Datoteka:Captain sports.svg|15px|Kapiten]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|DB]] ||'''15'''||{{ZD|ŠPA}} [[Dani Carvajal]] || {{Žuti karton|30}}&nbsp; || {{Zamiz|73}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|CB]] ||'''4'''||{{ZD|ŠPA}} [[Sergio Ramos]] || {{Žuti karton|22}}&nbsp; || {{Zamiz|89}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|CB]] ||'''3''' ||{{ZD|POR}} [[Képler Laveran Lima Ferreira|Pepe]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|LB]] ||'''12'''||{{ZD|BRA}} [[Marcelo Vieira|Marcelo]] || || {{Zamiz|44}} |- |[[Vezni igrač (nogomet)|CV]] ||'''23'''||{{ZD|ŠPA}} [[Francisco Román Alarcón Suárez|Isco]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|CV]] ||'''8'''||{{ZD|NJE}} [[Toni Kroos]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|DV]] ||'''11'''||{{ZD|WAL}} [[Gareth Bale]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|LV]]||'''10'''||{{ZD|KOL}} [[James Rodríguez]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''7''' ||{{ZD|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''9''' ||{{ZD|FRA}} [[Karim Benzema]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |[[Golman|G]] ||'''13'''||{{ZD|KOS}} [[Keylor Navas]] |- |[[Golman|G]] ||'''25'''||{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Pacheco Flores|Fernando Pacheco]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''2''' ||{{ZD|FRA}} [[Raphaël Varane]] || || {{Zamul|89}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''5''' ||{{ZD|POR}} [[Fábio Coentrão]] || || {{Zamul|44}} |- |[[Vezni igrač (nogomet)|V]] ||'''6'''||{{ZD|NJE}} [[Sami Khedira]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''14''' ||{{ZD|MEX}} [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''17'''||{{ZD|ŠPA}} [[Álvaro Arbeloa]] || || {{Zamul|73}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''18'''||{{ZD|ŠPA}} [[José Ignacio Fernández Iglesias|Nacho]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''20'''||{{ZD|ŠPA}} [[Jesé Rodríguez Ruiz|Jesé]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|V]] ||'''24'''||{{ZD|ŠPA}} [[Asier Illarramendi]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|V]] ||'''26''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Álvaro Medrán]] |- |colspan=3|'''Trener:''' |- |colspan=4|{{ZD|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] |} |style="vertical-align:top"| |style="vertical-align:top; width:50%"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto;" |- !width=25| !!width=25| |- |[[Golman|G]] ||'''12''' ||{{ZD|ARG}} [[Sebastián Torrico]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|DB]] ||'''7''' ||{{ZD|ARG}} [[Julio Buffarini]] || {{Žuti karton|55}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|CB]] ||'''14'''||{{ZD|ARG}} [[Walter Kannemann]] || {{Žuti karton|85}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|CB]] ||'''3''' ||{{ZD|KOL}} [[Mario Yepes]] || || {{Zamiz|61}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|LB]] ||'''21''' ||{{ZD|ARG}} [[Emmanuel Más]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|DV]] ||'''20''' ||{{ZD|PAR}} [[Néstor Ortigoza]] || {{Žuti karton|12}} |- |[[Vezni igrač (nogomet)|DV]] ||'''5''' ||{{ZD|ARG}} [[Juan Ignacio Mercier|Juan Mercier]] [[Datoteka:Captain sports.svg|15px|Kapiten]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|CV]] ||'''8'''||{{ZD|ARG}} [[Enzo Kalinski]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|DV]] ||'''30'''||{{ZD|ARG}} [[Gonzalo Verón]] || || {{Zamiz|57}} |- |[[Vezni igrač (nogomet)|LV]] ||'''11'''||{{ZD|ARG}} [[Pablo Barrientos]] || {{Žuti karton|16}} |- |[[Napadač (nogomet)|CN]] ||'''9''' ||{{ZD|URU}} [[Martín Cauteruccio]] || || {{Zamiz|68}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |[[Golman|G]] ||'''1'''||{{ZD|ARG}} [[Leo Franco]] |- |[[Golman|G]] ||'''33'''||{{ZD|ARG}} [[José Devecchi]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''2'''||{{ZD|ARG}} [[Mauro Cetto]] || || {{Zamul|61}} |- |[[Vezni igrač (nogomet)|V]] ||'''10'''||{{ZD|ARG}} [[Leandro Romagnoli]] || || {{Zamul|57}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''13'''||{{ZD|ARG}} [[Ramiro Arias]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''15''' ||{{ZD|ARG}} [[Héctor Villalba]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''22'''||{{ZD|ARG}} [[Nicolás Blandi]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|V]] ||'''24'''||{{ZD|ARG}} [[Juan Cavallaro]] |- |[[Napadač (nogomet)|N]] ||'''26'''||{{ZD|ARG}} [[Mauro Matos]] || || {{Zamul|68}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''27'''||{{ZD|ARG}} [[Matías Catalán]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''29'''||{{ZD|ARG}} [[Fabricio Fontanini]] |- |[[Vezni igrač (nogomet)|V]] ||'''31'''||{{ZD|ARG}} [[Facundo Quignon]] |- |colspan=3|'''Trener:''' |- |colspan=4|{{ZD|ARG}} [[Edgardo Bauza]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Sergio Ramos]] (Real Madrid)<ref>[http://www.fifa.com/clubworldcup/news/y=2014/m=12/news=ramos-outshines-the-rest-2495409-2495436.html ''Ramos outshines the rest, FIFA.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512132654/http://www.fifa.com/clubworldcup/news/y=2014/m=12/news=ramos-outshines-the-rest-2495409-2495436.html |date=12. 5. 2015 }}; pristupljeno: 21. 12. 2014.</ref> '''Linijske sudije:''' <br />{{ZD|KOS}} [[Leonel Leal]] <br />{{ZD|GUA}} [[Gerson López]] <br />'''Četvrti sudija:''' <br />{{ZD|OBS}} [[Noumandiez Doué]] <br />'''Peti sudija:''' <br />{{ZD|OBS}} [[Songuifolo Yéo]] | style="width:55%; vertical-align:top;"| '''Pravila:'''<ref>[http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/33/64/35/clubwc2014e_neutral.pdf ''Regulations – FIFA Club World Cup Morocco 2014, FIFA.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203004255/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/33/64/35/clubwc2014e_neutral.pdf |date=3. 12. 2014 }}; pristupljeno: 21. 12. 2014.</ref> *90 minuta. *30 minuta [[Produžeci (sport)|produžetaka]] ako budu potrebni. *Jedanaesterci ako rezultat i nakon produžetaka bude neriješen. *Dvanaest fudbalera kao mogućnost izmjene. *Maksimum tri izmjene. |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == *[http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html ''Zvanična stranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225041824/http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html |date=25. 12. 2011 }} {{FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo}} {{Utakmice Real Madrida}} [[Kategorija:FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2014.|Finale]] [[Kategorija:Utakmice Real Madrida]] 4mbp2wn384bfn3ll14d4oyuqln8sc36 Gobelje (Vlasenica) 0 405267 3923880 3863119 2026-09-03T14:02:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923880 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gobelje | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Vlasenica]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.27407 | dužina_stepeni = 19.01127 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 157 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 56 | matični broj = 204935<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=6. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20095 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gobelje u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gobelje''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Vlasenica]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gobelje | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 204935 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 122) |work=fzs.ba |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 157 | g2013_bosnjaci = 157 | g1991_ukupno = 227 | g1991_muslimani = 216 | g1991_srbi = 11 | g1981_ukupno = 203 | g1981_muslimani = 197 | g1981_srbi = 6 | g1971_ukupno = 158 | g1971_muslimani = 153 | g1971_srbi = 5 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opstina-vlasenica.org/ Zvanični sajt općine Vlasenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514161914/http://www.opstina-vlasenica.org/ |date=14. 5. 2018 }} {{Općina Vlasenica}} kmy9har1cib7zkv8j62r24hkd4ll39k Grabovica (Vlasenica) 0 405268 3923882 3503090 2026-09-03T14:31:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923882 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Grabovica | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Vlasenica]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.2056 | dužina_stepeni = 18.8644 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 346 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 56 | matični broj = 204994<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=6. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20095 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Grabovica u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Grabovica''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Vlasenica]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Mjesna zajednica == Naselje Grabovica je i sjedište istoimene mjesne zajednice koja obuhvata naseljena mjesta: Đurići, Stanići, Matići, Jasen, Jevtići, Grabovica, Klještani, Luke, Munjići, Vukovići i Nastići.<ref>{{Cite web |url=http://www.opstina-vlasenica.org/mjesne-zajednice/ |title=Mjesne zajednice općine Vlasenica |work=opstina-vlasenica.org |access-date=6. 1. 2016 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111646/http://www.opstina-vlasenica.org/mjesne-zajednice/ |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Grabovica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 204994 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 122) |work=fzs.ba |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 346 | g2013_srbi = 346 | g1991_ukupno = 537 | g1991_srbi = 528 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 587 | g1981_srbi = 587 | g1971_ukupno = 597 | g1971_srbi = 594 | g1971_hrvati = 1 }} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opstina-vlasenica.org/ Zvanični sajt općine Vlasenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514161914/http://www.opstina-vlasenica.org/ |date=14. 5. 2018 }} {{Općina Vlasenica}} 5pra75w5djv97ifgkvusolbddwtibwy Gradina (Vlasenica) 0 405269 3923883 3503096 2026-09-03T14:34:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923883 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gradina | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Vlasenica]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.1953 | dužina_stepeni = 18.9844 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 402 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 56 | matični broj = 204960<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=6. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20095 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gradina u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gradina''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Vlasenica]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Mjesna zajednica == Naselje Gradina je i sjedište istoimene mjesne zajednice koja obuhvata naseljena mjesta: Džemat, Baćino Brdo, Toplik, Hrastovac, Gradina, Barice, Durakovići, Šahmanovići, Maljiševići, Berbići, Hrustići, Sofići, Esmići i Ganići.<ref>{{Cite web |url=http://www.opstina-vlasenica.org/mjesne-zajednice/ |title=Mjesne zajednice općine Vlasenica |work=opstina-vlasenica.org |access-date=6. 1. 2016 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111646/http://www.opstina-vlasenica.org/mjesne-zajednice/ |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gradina | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 204960 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 122) |work=fzs.ba |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 402 | g2013_bosnjaci = 395 | g2013_srbi = 6 | g2013_jugosloveni = 1 | g1991_ukupno = 755 | g1991_muslimani = 754 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 648 | g1981_muslimani = 622 | g1981_srbi = 19 | g1981_jugosloveni = 3 | g1971_ukupno = 559 | g1971_muslimani = 513 | g1971_srbi = 41 | g1971_romi = 4 }} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opstina-vlasenica.org/ Zvanični sajt općine Vlasenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514161914/http://www.opstina-vlasenica.org/ |date=14. 5. 2018 }} {{Općina Vlasenica}} kx2y6eccox6xn4gjelvegektkutn3ik Hermafrodit 0 412912 3923900 3907543 2026-09-03T17:29:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923900 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Snails mating.jpg|mini|300px|desno|Parenje baštenskih puževa ''[[Cornu aspersum]]'']] '''Hermafrodit''' – u [[biologija|biologiji]] – je organizam koji ima [[spolni organi|organe za razmnožavanje]] koji normalno uključuju obilježja i funkcije oba [[spol]]a.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/hermaphrodite Merriam-Webster Dictionary] Retrieved 28 June 2011</ref> Mnoge [[taksonomija|taksonomske]] grupe životinja (pretežno [[beskičmenjak]]a) nemaju odvojene spolove.<ref>{{cite web| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/263151/hermaphroditism| title=hermaphroditism| publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]]| access-date=9. 4. 2013}}</ref> U takvim grupama, hermafroditizam je normalno stanje, koje mogućava oblik [[seksualna reprodukcija|spolnog razmnožavanja]] u kojoj oba partnera mogu istovremeno djelovati kao "ženka" ili "mužjak". Naprimjer, velika većina [[tunicata|plaštaša]], [[Pulmonata]] puževa, [[Opisthobranchia]] [[puževa]] i [[puževi golaći]] su hermafroditi. Hermafroditizam se također sreće u nekim [[vrsta]]ma [[riba]] i u manjoj mjeri drugih [[kičmenjak]]a. Većina [[biljka|biljaka]] su hermafroditi.<ref name=<"Simpson">{{cite book|last=Simpson|first=Michael G.|title=Plant Systematics|year=2011|publisher=Academic Press|isbn=0-08-051404-9|url=http://books.google.ca/books?id=Ia2eIPVksMMC|access-date=12. 2. 2014|ref=harv}}</ref><ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name="Sofradzija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}</ref><ref name="mayr">{{cite book|author=Mayr E.|year=1963|title=Animal species and evolution (1st ed.)|url=https://archive.org/details/animalspeciesevo0000mayr| publisher=Cambridge: Belknap Press of Harvard University Press|isbn=0-674-03750-2}}</ref> Historijski, termin ''hermafrodit'' se također koristi za opisivanje dvosmislenih genitalija i [[gonadni mozaicizam]] kod jedinki [[gonohornost|gonohornih]] vrsta, posebno kod ljudskih bića. Za ljude, ima prednost termin ''[[interseksualnost]]'', jer se za riječ ''hermafrodit'' smatra da dovodi u zabludu i djeluje stigmatizirajuće,<ref name=Dreger>{{cite book|last1=Dreger|first1=Alice Domurat|title=Intersex in the age of ethics|url=https://archive.org/details/intersexinageofe0000unse|date=1999|publisher=Univ. Publ. Group|location=Hagerstown, Md.|isbn=978-1555721008|edition=Ethics in Clinical Medicine Series|access-date=12. 11. 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Is a person who is intersex a hermaphrodite?|url=http://www.isna.org/faq/hermaphrodite|publisher=[[Intersex Society of North America]]|access-date=2. 10. 2011|archive-date=1. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701061246/http://www.isna.org/faq/hermaphrodite|url-status=dead}}</ref> kao i da je "naučno neprecizna i klinički problematična.<ref>{{cite web|last=Herndon|first=April|title=Getting Rid of "Hermaphroditism" Once and For All|url=http://www.isna.org/node/979|publisher=[[Intersex Society of North America]]|access-date=2. 10. 2011}}</ref> Prema gruboj procjeni, broj hermafroditskih vrsta životinja se kreće oko 65.000.<ref name="pmid17089966">{{cite journal |author=Jarne P, Auld JR |title=Animals mix it up too: the distribution of self-fertilization among hermaphroditic animals |journal=Evolution |volume=60 |issue=9 |pages=1816–24 | date=September 2006 |pmid=17089966 |doi= 10.1554/06-246.1|url=https://archive.org/details/sim_evolution_2006-09_60_9/page/1816}}</ref> Ako je ukupni broj životinjskih vrsta oko 1,2 miliona, onda proizilazi da hermafrodita ima oko 5%. [[Arthropoda]] (člankonošci) [[koljeno (biologija)|koljeno]] sa najvećim brojem vrsta. Ako se oni isključe, u preostala oko 33 koljena, oko jedne trećine su hermafroditi. Većina hermafroditskih vrsta ispoljavaju izvjestan stepen samooplodnje. Distribucija stope samooplodnje među životinjama je slična onoj kod biljaka, što ukazuje na to da su slični procesi i faktori djelovali na direktnu evoluciju samooplodnje u životinja i biljaka. ==Etimologija== Hermafrodit je izveden iz [[grčki jezik|grčkog]] ἑρμαφρόδιτος – ''hermaphroditos'',<ref>{{cite web|title=Definition of hermaphroditus|publisher=Numen: The Latin Lexicon|url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2025388|access-date=19. 7. 2013|archive-date=5. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105230141/http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2025388|url-status=dead}}</ref> od imena Hermaphroditos (Ἑρμαϕρόδιτος), sina [[Hermes]]a i [[Afrodita|Afrodite]] u [[grčka mitologija|grčkoj mitologiji]]. Prema [[Ovidije|Ovidiju]], on se spojio sa [[nimfa|nimfom]] [[Salmacis]], što je rezultiralo individualnim razvojem fizičkih obilježja oba spola;<ref name="Ovid">[[s:Metamorphoses/Book IV#The Story of Salmacis and Hermaphroditus|Ovid, Metamorphoses, Book IV: The story of Hermaphroditus and Salmacis.]]</ref> prema ranijem [[Diodorus Siculus|Diodorusu]], on je rođen sa kombiniranim fizičkim oznakama mužkog i ženskog spola.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/4A*.html#6.5 Diodorus Siculus — Book IV Chapters 1–7]</ref> [[Alexander ab Alexandro]] je, koristeći termin ''hermafrodit'', naveo da su ljudi sa spolnim obilježjima muškarca i žene, Atinjani i Rimljani smatrali čudovištima i da su bili bacani u more u [[Etena|Ateni]], a u [[Tiber]] u [[Rim]]u.<ref>{{Cite web|title = Hermaphrodite|url = http://quod.lib.umich.edu/d/did/did2222.0000.208/--hermaphrodite?rgn=main;view=fulltext;q1=hair|website = quod.lib.umich.edu|access-date = 1. 4. 2015}}</ref> ==Zoologija== ===Sekvencijski hermafroditi=== [[Datoteka:Crepidula fornicata.JPG|thumb|Školjke ''[[Crepidula fornicata]]'' (obična papučasta školjka).]][[Datoteka:Ocellaris clownfish.JPG|thumb|[[Riba klovn]] je u početku mužjak; najveća u jatu kasnije postaje ženka.]][[Datoteka:Parrotfish Timor.jpg|thumb|Većina vrsta [[papagaj riba]] život počinju kao ženke, a kasnije se mijenjaju u mužjake]] Sekvencijski hermafroditi ([[dihogamija]]) javljaju se kod vrsta kod kojih se jedinke rađaju u jednom spolu, koji se kasnije može preokrenuti u suprotni.<ref name=barrows>{{cite book |title=Animal behavior desk reference: a dictionary of animal behavior, ecology, and evolution |url=https://archive.org/details/animalbehaviorde0000barr |last=Barrows |first=Edward M.[|authorlink= |edition=2nd |year=2001 |publisher=CRC Press |location= Boca Raton, Fla|isbn=0-8493-2005-4|oclc=299866547 |page= [https://archive.org/details/animalbehaviorde0000barr/page/317 317]}}</ref> Ovi kontrasti simultanog hermafroditizma može imati punu funkcionalnost muških i ženskih [[gonada]]. Ovaj vid hermafroditizma je uobičajen kod riba (posebno [[Teleostea]]) i nekih [[meduza]], mnogih [[mehkušci|mehkušaca]] (kao što su [[obična papučasta školjka]]) i neke [[cvjetnice]]. Dok neki sekvencni hermafroditi mogu promijeniti spol više puta, prema nekima, većina to može samo jednom.Ovakav hermafroditizam se najbolje može shvatiti u smislu [[ekologija|ekološkog]] [[ponašanje|ponašanja]] i evolucijskom [[teorija historije života|teorijom historije života]], kao što je opisano u režimu prednosti veličine,<ref>{{cite journal|last=Warner|first=Robert R|title=Sex change and the size-advantage model|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1988-06_3_6/page/133|journal=Trends in Ecology and Evolution|date=juni 1988|volume=3|issue=6|pages=133–136|doi=10.1016/0169-5347(88)90176-0|pmid=21227182}}</ref> first proposed by [[Michael T. Ghiselin]]<ref>{{cite journal|last=Ghiselin|first=Michael T.|title=The evolution of hermaphroditism among animals|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1969-06_44_2/page/189|journal=Quarterly Review of Biology|year=1969|volume=44|pages=189–208|doi=10.1086/406066|pmid=4901396|issue=2}}</ref> prema kojoj jedinke mogu značajno povećati reproduktivnu uspješnost nakon postizanja određene veličine, i da bi u tom smislu bilo korisno da se pretvore u odgovarajući spol. Sekventni hermafroditi se mogu podijeliti u tri široke kategorije: * '''Protandrija''': organizmi se rađaju kao mužjaci, a kasnije postaju ženke.<ref name=barrows/> **Primjer: [[ribe klovn]]i (rod ''[[Amphiprion]]'') su šarene ribe koralnih grebena, koje žive u [[simbioza|simbiozi]] sa [[morska sasa|morskim sasama]]. Generalno, u jednoj sasi je 'harem', koji se sastoji od velike ženke, manjih reproduktivnih, pa čak i nereproduktivnih mužjaka. Ako se ženka ukloni, reproduktivni mužjaci će promijeniti spol i najveći nereproduktivni mužjak, u sazrijevnju će postati reproduktivna ženka. Dokazano je da pritisak ribolova može promijeniti kada se upali prekidač pretvaranje mužjaka u ženke, jer ribari obično vole uhvatiti veće ribe. [[Populacije]] uglavnom mijenjaju spol u manjoj veličini, pod uticajem [[selekcija|prirodne selekcije]]. * '''Protoginija''': organizam se rađa kao ženka, a kasnije se mijenja u mužjaka.<ref name=barrows/> ** Primjer: [[morski grgeč]]i (porodica ''[[Labridae]]'') su grupa grebenskih riba kod kojih je protoginija uobičajena. Oni također imaju neobičnu historiju životnne strategije, koja je nazvana diandrija (doslovno, dva mužjaka). U tim vrstama, postoje dva muška morfološka oblika: u početnoj fazi, mužjaci i terminalnoj fazi opet mužjaci. U početnoj fazi, mužjaci ne izgledaju kao mužjaci i mrijeste se u grupama s drugim ženkama. Oni nisu [[teritorijalne životinje|teritorijalni]]. Oni možda oponašaju ženke (što je razlog zašto su se našli u plivanju u grupi s drugim ženkama). U terminalnoj fazi, mužjaci su teritorijalni i imaju izrazito svijetlu boju. Jedinke su rođeni kao mužjaci ili ženke, ali ako su rođeni kao mužjaci, nisu d to budu i u terminalnoj faz. Ženke i mužjaci početne faze, mogu u terminalnoj fazi postati mužjaci. Obično, najdominantnija ženka ili u početnoj fazi mužjak, u terminalnoj fazi zamjenjuje mužjaka kada prvi mužjaci uginu ili napusti grupu. *'''Dvosmjerne promjene spola''' (dihogamija) : organizam ima i muške i ženske spole organe, koji su pojedinačno aktiviraju u različitim fazama života.<ref name=barrows/> **Primjer: [[Lythrypnus dalli]] (porodica ''[[Lythrypnus]]'') su ribe [[koralni greben|koralnih grebenova]] koje imaju dvosmjerne promjene spola. Jednom uspostavljena društvena hijerarhija određuje mijenjanje spola ribe, prema socijalnom statusu, bez obzira na početni spol, što počiva na jednostavnom principu: ako je riba ispoljava podređeno ponašanje, onda mijenja spol u ženski, a ispoljava dominantnost ili nepodređeno ponašanje, onda mijenja spol u muški.<ref>{{cite journal|last=Rodgers|first=E.W.|author2=Early, R.L. |author3=Grober, M.S. |title=Social status determines sexual phenotype in the bi-directional sex changing bluebanded goby Lythrypnus dalli|journal=J Fish Biol|year=2007|volume=70|pages=1660–1668.|doi=10.1111/j.1095-8649.2007.01427.x}}</ref> Dihogamija, kao što je već pomenuto, može imati i značaj u vezi sa konzervacijskom zaštitom, kao i ekonomske implikacije. Naprimjer, [[škarpina]] je preferirana riba za jelo u mnogim azijskim i [[mediteran]]skim zemljama, a česta je i u [[akvakultura|akvakulturi]]. Budući da odraslima treba nekoliko godina za promjenu od ženke na mužjaka u [[matično jato|matičnom jatu]] se održavaju posebno vrijedne jedinke. ===Simultani hermafroditi=== [[Datoteka:Mating Pseudobiceros bedfordi.png|thumb|300px|[[Turbellaria]] imaju po dva penisa na donjoj strani glave.<br>Oni služe za ubrizgavanje sperme]][[Datoteka:Mating earthworms.jpg|mini|300px|Parenje [[kišna glista|kišne gliste]]<br>Kišne gliste su simultani hermafroditi jer jedinke istovremeno imaju i muške i ženske spolne organe]] Simultani (ili sinhroni) hermafroditi (ili homogamni) su odrasli organizmi koji istovremano imaju i mužke i ženske organe za [[razmnožavanje]].<ref name=barrows/> Često se javlja [[samooplodnja]], iako je češća unkrsna. *Reprodukcijski sistem [[gastropoda]]: [[Pulmonate]], kopneni puževi ( [[mehkušci]]) su možda najpoznatiji primjer simultanih hermafrodita, a široko su rasprostranjene životinje tla koje imaju ovaj spolni polimorfizam. Spolni materijal se razmjenjuje između parnjaka putem [[spermatofora]], koje se čuvaju u [[spermateka]]ma. Nakon razmjene [[spermatozoid]]a, obje životinje polažu oplođena jaja, nakon perioda gestacije. Zatim jaja nastavljaju izlijeganje, nakon razvoja perioda. Puževi se obično razmnožavaju u rano proljeće i kasnu jesen. * [[Banana puž]]evi su primjer hermafroditnih [[mehkušac]]a. Parenje sa partnerom je biološki poželjno, zbog rekombinac ija i raznovrsnog genetičkog materijala u potomstvu, ali ako parenje sa partnerom nije moguće, dešava se samooplodnja. Muški spolni organ odraslih banana puževa je prilično velik, u odnosu na svoju veličinu, kao i u odnosu na ženski organ. To je moguće za banana puževe, koji se za vrijeme parenja, međusobno zaglave. Ako ih značajni pokušaji uvijanja ne razdvoje, muški organ će izgristi (koristeći [[Radula|radulu]]). Ako je banana puž izgubi muški spolni organ, on se može i dalje pariti kao ženka, što predstavlja vrijednu adaptaciju hermafrodita. * [[Hamlet (riba)|Hamleti]], za razliku od drugih riba, čini se sasvim ugodno pare ispred ronilaca, što omogućava neposredna promatranja u divljini. Oni nemaju samooplomju, ali kada pronađu partnera, tokom parenja, jedan djeluje kao mužjak a drugi kao ženka u više parenja, obično tokom nekoliko noći. * [[Kišna glista|Kišne gliste]] su također primjer simultanih hermafrodita. One imaju i [[ovarij]]e i [[testis]]e, ali i zaštitni mehanizam za sprečavanje samooplodnje. Spolna reprodukcija se javlja kada dvije jedinke pare i razmjenjuju [[gamet]]e, u vlažnim noćima tokom toplih godišnjih doba. Oplođena jaja su zaštićene čahurama, koje ukopavaju na ili blizu površine tla. *Slobodnoživuće hermafroditske [[nematode]], kao što je ''Caenorhabditis elegans'', reproduciraju se prvenstveno samooplodnjom, ali rijetko se dešavaju i ukrštanja po stopi od oko 1%.<ref name="pmid16005289">{{cite journal |author=Barrière A, Félix MA |title=High local genetic diversity and low outcrossing rate in Caenorhabditis elegans natural populations |journal=Curr. Biol. |volume=15 |issue=13 |pages=1176–84 | date=July 2005 |pmid=16005289 |doi=10.1016/j.cub.2005.06.022 |url=}}</ref> * Mangrovsk riba ubica (''[[Kryptolebias marmaratus]]'') istočnih obala Sjeverne, Srednje i Južne Amerike. Ove ribe su simultani hermafroditi. ''K. marmoratus'' proizvodi jaja i spermu putem [[mejoza|mejoze]] i redovno se razmnožava samooplodnjom. Svaki pojedini hermafrodit se normalno samooplođava kada se spoje jajašce i sperma koji nastaju u unutrašnjim organima organima ribe.<ref>Sakakura, Y., Soyano, K., Noakes, D.L.G. & Hagiwara, A. (2006). Gonadal morphology in the self-fertilizing mangrove killifish, Kryptolebias marmoratus. Ichthyological Research, Vol. 53, pp. 427-430</ref> ===Pseudohermafroditizam=== [[Datoteka:Hermaphrodite genitalia.jpg|thumb|Fotografija međuspolne (interseksualne) osobe sa genitalijama.<br>Jedan iz serije od devet ''Nadarovih'' snimaka ranije medicinske fotodokumentacije o [[interseks]]ima]] Kada je [[pjegava hijena]] prvi puta otkrivena, mislilo se da je hermafroditna. Rana posmatranja pjegave hijene u divljini navelo da vjeruju dnaučnike na zaključak da su sve pjegave hijene, i mužjaci i ženke, rođene s tim što je izgledalo kao [[penis]]. Ispostavilo se da je genitalni aparat ženki zapravo uvećani [[klitoris]], koji sadrži vanjski porođajni kanal.<ref>[http://www.livescience.com/699-painful-realities-hyena-sex.html The Painful Realities of Hyena Sex]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.eurekalert.org/multimedia/pub/716.php |title=Graphic depiction of female hyena's reproductive system |access-date=5. 6. 2016 |archive-date=10. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310230213/http://www.eurekalert.org/multimedia/pub/716.php |url-status=dead }}</ref> Može biti teško odrediti spol hijene u divljini do [[spolna zrelost|spolne zrelosti]], kad mogu zatrudnjeti. Kad ženka pjegave hijene rađa, mladunče prolazi kroz cerviks iznutra, ali zatim prođe kroz izduženi klitoris.<ref>[http://www.bellaonline.com/articles/art27509.asp Hermaphrodite Hyenas? – Animal Life by Mary Ellen Schoeman]</ref> ===Čovjek=== Osim što vanjske genitalije izgledaju dvosmisleno, pravi hermafroditizam kod ljudi se razlikuje od [[pseudohermaphroditizam|pseudohermafroditizma]], u kojem osoba koja ima [[kariotip]] i XX i XY par hromosoma (46XX / 46XY, 46XX / 47XXY ili 45X/XY [[mozaik (genetika)|mozaik]]), ima i testisa i tkivo jajnika. Dakle, kod čovjeka se može govoriti samo o hermafroditizmu sistema hromosomske konstitucije determinacije spola, dok je funcijski kod [[sisar]]a, evolucijski, odavno eliminiran. Jedno od mogućih patofizioloških objašnjenje ove rijetke pojave je [[Partenogeneza|partenogenetska]] podjela haploidnog jajašca u dvije haploidne jajne ćelije. Nakon oplodnje dvije jajne ćelije oplodnjom s dva spermatozoida (jedan nosi [[hromosom X (čovjek)|X]], a drugi nosi [[Y kromosom|Y]] hromosom), dvije [[zigot|oplođene jajne ćelije]] se tada [[himera (genetika)|spajaju]] što rezultira u osobi koja ima dvojne genitalialije ([[ovotestes]]) i [[sistem determinacije spola|genetički spol]]. Još jedan čest uzrok hermafroditizma je [[krosing-over]] lokusa [[SRY]] hromosoma Y na X hromosom, tokom [[mejoza|mejoze]]. SRY se tada aktivira samo u određenim područjima, što uzrokuje razvoj [[testis]]a u nekim područjima do početka niza događaja počevši od nadregulacije gena [[SOX9]], dok u drugim područjima nije aktivan (što uzrokuje rast [[jajnik|jajničkih]] [[tkiva (biologija)|tkiva]]). Dakle, tkiva i [[testis]]a i jajnika tkiva će se razvijati kod iste osobe.<ref>{{Cite journal | last1 = Margarit | first1 = E. | last2 = Coll | first2 = M. D. | last3 = Oliva | first3 = R. | last4 = Gómez | first4 = D. | last5 = Soler | first5 = A. | last6 = Ballesta | first6 = F. | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(20000103)90:1<25::AID-AJMG5>3.0.CO;2-5 | title = SRY gene transferred to the long arm of the X chromosome in a Y-positive XX true hermaphrodite | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 90 | issue = 1 | pages = 25–28 | year = 2000 | pmid = 10602113 | pmc = }}</ref> ==Botanika== [[Datoteka:Hylocereus undatus 1.jpg|mini|350px|Fotografija cvijeta s velikimm narandžastim centrom i nježnim žutim, stršećim prašnicima. <br>Centar je okružen bijelim laticama]] Termin '''hrmafrodit''', u [[botanika|botanici]] se upotrebljava za opisivanje [[cvijet]]a, kada ima i [[prašnik]]e (muški [[polen]]) i [[tučak]] (ženski plodne listove sa neoplođenim jajetom). Ovo stanje se vidi kao zajedničko kod mnogih baštenskih biljaka. Bliža analogija hermafroditizma u botanici sa zoološkim, je prisustvo odvojenih muških i ženskih cvjetova na istoj biljnoj jedinki, koja se označava kao '''jednodomna''' (monoecijska). Monoecija je osobito česta u [[Četinari|četinara]], ali se javlja u samo oko 7% [[cvjetnica]].<ref>{{cite web |last=Molnar|first=Sebastian|title= Plant Reproductive Systems|url= http://www.geocities.com/we_evolve/Plants/breeding_sys.html|date= 17. 2. 2004|work= Evolution and the Origins of Life|publisher= Geocities.com|access-date=12. 9. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091022174814/http://geocities.com/we_evolve/Plants/breeding_sys.html|archive-date=22. 10. 2009}}</ref> ==Ostale upotrebe termina== [[Datoteka:Hermaphroditus lady lever.jpg|thumb|[[Hermapfroditus]], "sin" grčkog Boga [[Hermes]]a i boginje [[Afrodita|Afrodite]], po kojem je uvedena riječ "hermafrodit".]] Termin ''hermafrodit'' se također upotrebljava za opis bilo koje osobe koja je nespojiva s biološkom spolnošću, ali je u medicini zamijenjen oznakom ''interseks'' (međuspolnost). Osobe sa tiposkim reproduktivnim organima, ali atipskim klitorisom/penisom se, u medicinskoj literaturi, označavaju kao pseudohermafroditi. Pseudohermafroditizam se također odnosi na istovjemeno prisustvo i klitorisa u testikula.<ref>Voss, Heinz-Juergen: Sex In The Making – A Biological Account. Online: http://DasEndeDesSex.blogsport.de/images/voss_2011_sex_in_the_making.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601000121/http://dasendedessex.blogsport.de/images/voss_2011_sex_in_the_making.pdf |date=1. 6. 2011 }}</ref> Neki ljudi koji su interseksi, kao oni sa [[sindrom neosjetljuvosti na androgen|sindromom neosjetljivosti na androgen]], koji se [[fenotip]]ski potpuno ispoljavaju kao žena ili muškarac, često ne znajući da su interseksualni. Ostale vrste uvjeta interseksualnosti se odmah prepoznaje po rođenju, jer oni s bolešću imaju spolni organ veći od klitorisa i manji od penisa. Nekada se mislilo da je interseksualnost uzrokovana neobičnim poremećajima spolnih hormona; neobičnosti hormoni mogu biti uzrokovane atipskim setom spolnih hromosoma. [[Sigmund Freud]] (zasnovano na radu [[Wilhelm Fliess|Wilhelma Fliessa]]) je držao da je fetusni hermafroditizam posljedica fiziološkog razvo. Slično tome, u današnjem periodu, fetusi prije [[spolna diferencijacija|spolne diferencijacije]] ponekad se, prema ljekarima, opisuju kao proces razvoja ženskosti.<ref>{{cite book|last1=Leyner|first1=Mark|authorlink1=Mark Leyner|last2=Goldberg M.D.|first2=Billy|title=Why Do Men Have Nipples?: Hundreds of Questions You'd Only Ask a Doctor After Your Third Martini|year=2005|publisher=Three Rivers Press|location=New York|isbn=1-4000-8231-5|oclc=57722472|url=https://archive.org/details/whydomenhavenipp00leyn}}</ref> Nijedan koncept u tehničkom smislu nije u pravu. Prije ove faze kod ljudi uopće nisu diferencirani [[Müllerov kanal]], [[Wolffov kanal]] i [[genitalna kvržica|genitalne kvržice ili pupovi]]. ==Također pogledajte== *[[Spol]] *[[Mužjak]] *[[Ženka]] *[[Sistem determinacije spola]] * [[Androginija]] * [[Gonohorizam]] * [[Ginandromorf]] * [[Interseks]] * [[Samooplodnja]] == Reference== {{Refspisak|2}} == Dopunska literatura == *{{cite web|title= Bony Fishes: Reproduction|url= http://www.buschgardens.org/animal-info/info-books/bony-fish/reproduction.htm|year= 2009|work= SeaWorld/Busch Gardens Animal Infobooks|publisher= Busch Entertainment Corporation|access-date= 12. 9. 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20110725112536/http://www.buschgardens.org/animal-info/info-books/bony-fish/reproduction.htm|archive-date=25. 7. 2011|url-status= dead}} *Discovery Health Channel, (2007) "I Am My Own Twin" *{{cite journal |last= Kim M.D.|first= Kyu-Rae|coauthors= Youngmee Kwon M.D., Jae Young Joung M.D., Kun Suk Kim M.D., Alberto G Ayala M.D. and Jae Y Ro M.D.|year=2002|title= True Hermaphroditism and Mixed Gonadal Dysgenesis in Young Children: A Clinicopathologic Study of 10 Cases|journal=Modern Pathology|volume= 15|issue= 10 |pages= 1013–1019|publisher= Nature Publishing Group|issn= 0893-3952 |oclc= 357415945 |url= http://www.nature.com/modpathol/journal/v15/n10/full/3880645a.html|access-date= 12. 9. 2009 |doi= 10.1097/01.MP.0000027623.23885.0D |pmid= 12379746}} *{{Cite book | last1 = Randall | first1 = John E. | title =Reef and Shore Fishes of the South Pacific: New Caledonia to Tahiti and the Pitcairn Islands| year = 2005 | publisher = University of Hawaii Press | location = Honolulu, Hawaii | isbn = 0-8248-2698-1 | pages = 346, 387|oclc=52152732}} *{{Cite book | last1 = Chase| first1 = Cheryl|editor1-first= Dawn|editor1-last= Atkins|title =Looking Queer: Body Image and Identity in Lesbian, Bisexual, Gay, and Transgender Communities | url = https://archive.org/details/lookingqueerbody0000unse|chapter= Affronting Reason| year = 1998 | publisher = Haworth Press | location = New York | isbn = 978-1-56023-931-4 | pages = [https://archive.org/details/lookingqueerbody0000unse/page/205 205]–219|oclc=38519315}} *{{cite news |first=Anne |last=Fausto-Sterling |authorlink= Anne Fausto-Sterling|title= How Many Sexes Are There?|newspaper= The New York Times|location= New York|page= Op–Ed|date= 12. 3. 1993}}, reprinted in: {{cite book |editor1-first= Sterling|editor1-last=Harwood|title= Business As Ethical and Business As Usual: Text, Readings, and Cases|year= 1996|publisher= Wadsworth Pub|location= Belmont, CA|isbn= 0-534-54251-4|oclc= 141382073|pages= 168–170}} *{{Cite book|last1=Grumbach|first1=Melvin M.|authorlink1=Melvin M. Grumbach|last2=Conte|first2=F. A.|editor1-first=Robert Hardin|editor1-last=Williams|editor1-link=|editor2-last=Wilson|editor2-first=Jean D|title=Williams Textbook of Endocrinology|year=1998|chapter=Disorders of sex differentiation|publisher=Saunders|location=Philadelphia|isbn=0-7216-6152-1|pages=[https://archive.org/details/williamstextbook00wils/page/1303 1303–1425]|oclc=35364729|url=https://archive.org/details/williamstextbook00wils/page/1303}} *{{cite journal | title=Early Photo-Illustration of a Hermaphrodite by the French Photographer and Artist Nadar in 1860 | last1=Schultheiss | first1=Dirk | last2=Herrmann | first2=Thomas | last3=Jonas | first3=Udo | journal=The Journal of Sexual Medicine | doi=10.1111/j.1743-6109.2005.00157.x | pages=355–360 | ref=harv |date=mart 2006 | volume=3 | issue=2 | pmid=16490032 }} {{subscription needed}} ==Vanjski linkovi== {{commons|Hermaphrodite}} *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/263151/hermaphroditism Britannica Online Encyclopedia: hermaphroditism (biology)] *[http://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822%2805%2901105-X Current Biology – Gender trading in a hermaphrodite] *[http://www.plosbiology.org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.0030030 The Evolution of Self-Fertile Hermaphroditism: The Fog Is Clearing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116131052/http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.0030030 |date=16. 1. 2014 }} * [http://www.angelfire.com/ca2/BornHermaphrodite/ "Born True Hermaphrodite – Pictorial Profile", about Lynn Edward Harris] [[Kategorija:Međuspolnost]] [[Kategorija:Razmnožavanje]] [[Kategorija:Spol]] j0x0nrqnvz6k33vfsap3p2xjvad1e4h Kinezin 0 413485 3923963 3921087 2026-09-04T04:02:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923963 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Kinesin walking.gif|thumb|Kinezin „šeta“ po mikrotubuli]] [[Datoteka:Kinesin cartoon.png|thumb|Kinezinski dimer se prikači i pomjera duž mikrotubula]] [[Datoteka:Motility of kinesin en.png|thumb|Dijagramska ilustracija pokretljivosti kinezina]] '''Kinezin''' je protein iz klase [[motorni protein|motornih proteina]] koji se nalazi u [[eukariot]]skim ćelijama. Kinezini se kreću duž [[mikrotubula|mikrotubulskih]] (MT) filamenata i pokreću hidrolizu [[adenozin trifosfat]]a (ATP), tako da djeluju kao [[ATPaza|ATPaze]]. Aktivno kretanje kinezina podržava nekoliko ćelijskih funkcija, uključujući i [[mitoza|mitozu]], [[mejoza|mejozu]] i transport ćelijskog naboja: kao u [[aksonski transport|aksonskom transportu]]. Većina kinezina se kreće prema pozitivnom kraju mikrotubule koji, u većini ćelija, podrazumijeva transportirajuće punjenje: kao kod proteina i membranskih komponenti od centra ćelije prema periferiji. Ovaj oblik transporta je poznat kao [[aksoplazmatski transport|anterogradni transport]]. Nasuprot tome, [[dinein]]i su [[proteinski motor]]i koji se kreću u pravcu negativnog kraja mikrotubule. == Kinezini== Kinezini su otkriveni kao anterogradni međućelijski transportni motori koji počivaju na fumnkcijasma mikrotubula (MT).<ref name="pmid12600311">{{cite journal | author = Vale RD | title = The molecular motor toolbox for intracellular transport | url = https://archive.org/details/cell_2003-02-21_112_4/page/467 | journal = Cell | volume = 112 | issue = 4 | pages = 467–80 |date=2003 | pmid = 12600311 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00111-9}}</ref> Osnivački član ove superfamilije, kinesin-1, izoliran je kao [[proteinski trimer|heterotetramerni]] – brza aksonska organela transportnog motora koja se sastoji od dvije identične motorne podjedinice (KHC) i dva "lahka lanca" (KLC) preko pečišćavanja mikrotubulskog afiniteta neuronskih ekstrakata.<ref name="pmid3926325">{{cite journal |authors=Vale RD, Reese TS, Sheetz MP | title = Identification of a novel force-generating protein, kinesin, involved in microtubule-based motility | journal = Cell | volume = 42 | issue = 1 | pages = 39–50 |date=1985 | pmid = 3926325 | pmc = 2851632 | doi = 10.1016/S0092-8674(85)80099-4 }}</ref> Nakon toga su, drugačije usmjereni heterotrimerni plus krajevi, označeni kao kinezin-2, koji sadrže od dva različita KHC vezane motorne podjedinice i dodatnu podjedinicu "KAP", prečišćene do ekstrakta [[jaja]]/[[embrion]]a [[Echinodermata]].<ref name="pmid8232586">{{cite journal |authors=Cole DG, Chinn SW, Wedaman KP, Hall K, Vuong T, Scholey JM | title = Novel heterotrimeric kinesin-related protein purified from sea urchin eggs |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-11-18_366_6452/page/268 | journal = Nature | volume = 366 | issue = 6452 | pages = 268–70 |date=1993 | pmid = 8232586 | doi = 10.1038/366268a0}}</ref> a je najpoznatiji je po svojoj ulozi u transportu proteinskog kompleksa (IFT čestice) uz [[aksoneme]] tokom [[biogeneza|biogeneze]] [[cilija]].<ref name="pmid12415299">{{cite journal |authors=Rosenbaum JL, Witman GB | title = Intraflagellar transport | journal = Nat. Rev. Mol. Cell Biol. | volume = 3 | issue = 11 | pages = 813–25 |date=2002 | pmid = 12415299 | doi = 10.1038/nrm952 }}</ref> [[Molekulska genetika|Molekulskogenetički]] i [[genom]]ski pristupi doveli su do spoznaje da je kinezini čine raznovrsnu natporodicu motora koji su, u [[eukariot]]a, odgovorni za više unutarćelijskih pokreta .<ref name="pmid2522352">{{cite journal |authors=Yang JT, Laymon RA, Goldstein LS | title = A three-domain structure of kinesin heavy chain revealed by DNA sequence and microtubule binding analyses |url=https://archive.org/details/cell_1989-03-10_56_5/page/879 | journal = Cell | volume = 56 | issue = 5 | pages = 879–89 |date=mart 1989 | pmid = 2522352 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90692-2 }}</ref><ref name="pmid1447303">{{cite journal |authors=Aizawa H, Sekine Y, Takemura R, Zhang Z, Nangaku M, Hirokawa N | title = Kinesin family in murine central nervous system |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1992-12_119_5/page/1286 | journal = J. Cell Biol. | volume = 119 | issue = 5 | pages = 1287–96 |date=decembar 1992 | pmid = 1447303 | pmc = 2289715 | doi = 10.1083/jcb.119.5.1287 }}</ref><ref name="pmid2138511">{{cite journal |authors=Enos AP, Morris NR | title = Mutation of a gene that encodes a kinesin-like protein blocks nuclear division in A. nidulans |url=https://archive.org/details/cell_1990-03-23_60_6/page/1019 | journal = Cell | volume = 60 | issue = 6 | pages = 1019–27 |date=1990 | pmid = 2138511 | doi = 10.1016/0092-8674(90)90350-N }}</ref><ref name="pmid2138512">{{cite journal |vauthors=Meluh PB, Rose MD | title = KAR3, a kinesin-related gene required for yeast nuclear fusion |url=https://archive.org/details/cell_1990-03-23_60_6/page/1029 | journal = Cell | volume = 60 | issue = 6 | pages = 1029–41 |date= 1990 | pmid = 2138512 | doi = 10.1016/0092-8674(90)90351-E }}</ref> Genom [[sisar]]a, naprimjer, kodira više 40 kinezinskih proteina,<ref name="pmid19773780">{{cite journal |authors=Hirokawa N, Noda Y, Tanaka Y, Niwa S | title = Kinesin superfamily motor proteins and intracellular transport | journal = Nat. Rev. Mol. Cell Biol. | volume = 10 | issue = 10 | pages = 682–96 |date= 2009 | pmid = 19773780 | doi = 10.1038/nrm2774 }}</ref> organiziranih u najmanje 14 porodica zvanih, od kinezin-1 do kinezin-14.<ref name="pmid15479732">{{cite journal |authors=Lawrence CJ, Dawe RK, Christie KR, Cleveland DW, Dawson SC, Endow SA, Goldstein LS, Goodson HV, Hirokawa N, Howard J, Malmberg RL, McIntosh JR, Miki H, Mitchison TJ, Okada Y, Reddy AS, Saxton WM, Schliwa M, Scholey JM, Vale RD, Walczak CE, Wordeman L | title = A standardized kinesin nomenclature |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2004-10-11_167_1/page/n20 | journal = J. Cell Biol. | volume = 167 | issue = 1 | pages = 19–22 |date=oktobar 2004 | pmid = 15479732 | pmc = 2041940 | doi = 10.1083/jcb.200408113 }}</ref> == Strutura == === Sveukupna struktura === Članovi superfamilije kinezina variraju u veličini, ali prototip – kinezin-1 je heterotetramer čije motorne podjedinice (teški lanci ili KHCS) formiraju [[protein]]ski dimer (molekulski par) koji veže dva lahka lanca (KLC). Teški lanac kinezina-1 sadržui loptastu ''glavu'' (motorni domen) na kraju [[N-kraj|amino kraja]], priključenu kroz kratki, fleksibilni vratni linker za dršku – dugi, centralni alfa –heliksni spiralno namotani domen – koji završava u [[C-kraj]]u repnog domena koji ga povezuje sa lahkim lanacims. Peteljkke dva KHCS se prepliću da formiraju spiralnu zavojnicu, što usmjerava dimerizacije dva KHC. U većini slučajeva prevezeni teret se veže za lahke lance kinezina, na [[tetratrikopeptid|TPR motivnu]] sekvencu PCK, ali u nekim slučajevima teret se veže I za [[C-kraj]]eve domena teških lanaca.<ref name="pmid2522351">{{cite journal |authors=Hirokawa N, Pfister KK, Yorifuji H, Wagner MC, Brady ST, Bloom GS | title = Submolecular domains of bovine brain kinesin identified by electron microscopy and monoclonal antibody decoration |url=https://archive.org/details/cell_1989-03-10_56_5/page/867 | journal = Cell | volume = 56 | issue = 5 | pages = 867–78 |date=mart 1989 | pmid = 2522351 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90691-0}}</ref> === Motorni domen kinezina === {{Pfam box | Symbol =Motorni domen kinezina | Name = Motorni domen kinezina | image = Kinesin_motor_domain_1BG2.png | width = | caption = Kristalografske strukture ljudskog domena kinezinskog motora predstavljene u vidu duginih boja ([[N-kraj]] = plava, [[C-kraj]] = crvena).<br> Kompleksi sa [[adenozin difosfat|ADP]]<br> – dijagram: [[ugljik]] = bijela, [[kisik]] = crvena, [[dušik]] = plava, [[fosfor]] = narandžasta i [[magnezij]]ev ion (siva sfera).<ref name="pmid8606779">{{PDB|1BG2}}; {{cite journal |authors=Kull FJ, Sablin EP, Lau R, Fletterick RJ, Vale RD | title = Crystal structure of the kinesin motor domain reveals a structural similarity to myosin |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-04-11_380_6574/page/550 | journal = Nature | volume = 380 | issue = 6574 | pages = 550–5 |date=1996 | pmid = 8606779 | doi = 10.1038/380550a0 | pmc = 2851642 |bibcode = 1996Natur.380..550J }}</ref> | Pfam= PF00225 | InterPro= IPR001752 | SMART=SM00129 | PROSITE = PS50067 | SCOP = 1bg2 | TCDB = | OPM family= | OPM protein= | CDD= cd00106 }} Glava kinezina se može shvatiti kao njegov potpis, a njena aminokiselinska sekvenca je dobro konzervirana među različitim kinesinima. Svaka glava ima dva odvojena [[mjesto vezanja|mjesta vezanja]]: jedno za [[Mikrotubula|mikrotubule]] i drugo za [[ATP]]. ATP veza i hidroliza, kao i oslobađanje [[adenozin difosfat|ADP]] mijenjaju konformaciju domena mikrotubulskog vezanja i orijentaciju vrata – lijevo u odnosu na glavu; to dovodi u kretanja kinezina. Nekoliko strukturnih elemenata glave, uključujući centralni domen beta-stranice i prekidač domena I i II, upleteni su kao posrednici u interakcije između dva vezanja i vratnog domena. Kinezini su strukturno srodni sa [[G protein]] ima, koji hidroliziraju [[gvanozin trifosfat|GTP]], umjesto ATP. Nekoliko konstruktivnih elementa su istovjetni se dijele u dvije porodice, posebno Switch I i Switch II domeni. ==Transport tereta == U ćeliji, male molekule, kao što su [[plin]]ovi i [[glukoza]] [[Brownovo kretanje|difundiraju]] tamo gdje su potrebne. Velike molekule koje su sintetizirane (ćelijske energane) su prevelike (u [[citosol]]u) da bi mogle da se difuzno kreću do svojih odredišta. Ulogu transportera velikih tereta do odredišta imaju motoni protein. Kinezini su motorni proteini koji obavljaju takav transport tereta unidirigiranom “šetnjom “, zajedno sa putevima [[mikrotubula]], hidrolizirajući jednu molekulu [[adenozin trifosfat]]a (ATP) na svakom koraku.<ref name="Schnitzer">{{cite journal|authors=Schnitzer MJ, Block SM | title = Kinesin hydrolyses one ATP per 8-nm step |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-07-24_388_6640/page/386 | journal = Nature | year = 1997 | volume = 388 | pages = 386–390 | pmid = 9237757 | doi= 10.1038/41111|issue= 6640}}</ref> Mislilo se da [[hidroliza]] ATP snabdijeva energijom svaki korak, otpuštajući energiju i gurajući je prema glavi sljedećeg mjesta vezanja.<ref name="pmid10753125">{{cite journal |vauthors=Vale RD, Milligan RA | title = The way things move: looking under the hood of molecular motor proteins |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-04-07_288_5463/page/88 | journal = Science | volume = 288 | issue = 5463 | pages = 88–95 |date=april 2000 | pmid = 10753125 | doi = 10.1126/science.288.5463.88 |bibcode = 2000Sci...288...88V }}</ref> Međutim, predloženo je da se glava difundira prema naprijed, a snaga vezanja na mikrotubule je ono što vuče zajednički teret.<ref name="Mather">{{cite journal |authors=Mather WH, Fox RF | title = Kinesin's biased stepping mechanism: amplification of neck linker zippering |url=https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2006-10-01_91_7/page/2416 | journal = Biophys. J. | volume = 91 | issue = 7 | pages = 2416–26 |date= 2006 | pmid = 16844749 | pmc = 1562392 | doi = 10.1529/biophysj.106.087049}}</ref> Pored toga, [[virus]]a [[HIV]], naprimjer, kinezin se koristi za taloženje virusnih čestica nakon kompletiranja.<ref>{{cite journal|last1=Gaudin|first1=Raphaël|title=Critical role for the kinesin KIF3A in the HIV life cycle in primary human macrophages|journal=J Cell Biol|date=2012|volume=199|issue=3|pages=467–479|doi=10.1083/jcb.201201144|url=http://jcb.rupress.org/content/199/3/467.abstract?ijkey=02d18a715624a01220a43ee1ca57b2b1d60908f8&keytype2=tf_ipsecsh}}</ref> Postoje značajni dokazi da teret, u uvjetima ''[[in vivo]]'', teret prenosi više motora.<ref name="pmid17580082">{{cite journal |authors=Gross SP, Vershinin M, Shubeita GT | title = Cargo transport: two motors are sometimes better than one | journal = Current Biology | volume = 17 | issue = 12 | pages = R478–86 |date=juni 2007 | pmid = 17580082 | doi = 10.1016/j.cub.2007.04.025 }}</ref><ref name="pmid18727910">{{cite journal | author = Hancock WO | title = Intracellular transport: kinesins working together | journal = Current Biology | volume = 18 | issue = 16 | pages = R715–7 |date=august 2008 | pmid = 18727910 | doi = 10.1016/j.cub.2008.07.068 }}</ref><ref name="pmid18701289">{{cite journal |authors=Kunwar A, Vershinin M, Xu J, Gross SP | title = Stepping, strain gating, and an unexpected force-velocity curve for multiple-motor-based transport | journal = Current Biology | volume = 18 | issue = 16 | pages = 1173–83 |date=august 2008 | pmid = 18701289 | doi = 10.1016/j.cub.2008.07.027 | pmc=3385514}}</ref><ref name="pmid16287974">{{cite journal |authors=Klumpp S, Lipowsky R | title = Cooperative cargo transport by several molecular motors |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-11-29_102_48/page/17284 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 48 | pages = 17284–9 |date=novembar 2005 | pmid = 16287974 | pmc = 1283533 | doi = 10.1073/pnas.0507363102 | arxiv = q-bio/0512011}}</ref> == Pravac kretanja == Motorni proteini putuju u određenom pravcu duž mikrotubule. To je zato što je mikrotubula polarna, a glava se veže samo na mikrotubule u jednom pravcu, dok vezanje ATP daje svoj pravac na svakom koraku, uz proces poznat kao zipiranje vratnog linkera (na principu “zip-zatvarača” na odjeći, npr.).<ref name="Rice">{{cite journal |authors=Rice S, Lin AW, Safer D, Hart CL, Naber N, Carragher BO, Cain SM, Pechatnikova E, Wilson-Kubalek EM, Whittaker M, Pate E, Cooke R, Taylor EW, Milligan RA, Vale RD | title = A structural change in the kinesin motor protein that drives motility |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-12-16_402_6763/page/778 | journal = Nature | volume = 402 | issue = 6763 | pages = 778–84 |date=1999 | pmid = 10617199 | doi = 10.1038/45483}}</ref> Većina kinezina se kreće prema plus kraju mikrotubula što, u većini ćelija, podrazumijeva transport tereta od centra ćelije prema periferiji. Ovaj oblik transporta je poznat kao ''anterogradni transport'' / ortrogradni transport. Porodica protein kinezina-14, kao što je kod ''[[Drosophila melanogaster]]'', nezaraznih bolesti, pupoljaka [[kvasac]]a KAR3 i ''[[Arabidopsis thaliana]]'' ATK5, idu u suprotnom pravcu, prema minus krajevima mikrotubula.<ref name="Ambrose et al">{{cite journal |authors=Ambrose JC, Li W, Marcus A, Ma H, Cyr R | title = A minus-end-directed kinesin with plus-end tracking protein activity is involved in spindle morphogenesis | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 16 | issue = 4 | pages = 1584–92 |date=april 2005 | pmid = 15659646 | pmc = 1073643 | doi = 10.1091/mbc.E04-10-0935 }}</ref> Poznate su različite vrste proteinskih motora, kao što su [[dinein]]i, koji se kreću prema minus kraju mikrotubule. Tako se teret transportira sa periferije ćelije prema centru, naprimjer iz vršne dugmadi jednog [[neuron]]skog [[akson]]a u tijelo ćelije (somu). Ovo je poznato kao ''retrogradni transport''. Cin8, član porodice kinezina-5, ima novu mogućnost prebacivanja smjera. Dokazano je da je usmjerenje na minus kraj (za razliku od ostatka poznatih kinezina) kada su vezani za jednu mikrotubulu, a plus-kraj podešen na umrežavanje antiparalelnih mikrotubula (pritiskom na minus završavaju udaljeni, a povlačenjem plusa - jedni prema drugima). Ovakvo dualno usmjerenje je uočeno u istim uvjetima u kojima slobodne molecule Cin8 kreću prema kraju minus, ali unakrsno povezani Cin8 kreću prema plus krajevima svake umrežene mikrotubule. Predlaže se da je ova jedinstvena sposobnost rezultat stvaranje spojnice sa drugim Cin8 motorima, što pomaže da ispunie ulogu dineina u pupajućem kvascu.<ref>{{cite journal|last=Roostalu|first=J.|author2=Hentrich, C. |author3=Bieling, P. |author4=Telley, I. A. |author5=Schiebel, E. |author6= Surrey, T. |title=Directional Switching of the Kinesin Cin8 Through Motor Coupling|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-01_332_6025/page/94|journal=Science|date=2011|volume=332|issue=6025|pages=94–99|doi=10.1126/science.1199945}}</ref> == Predloženi mehanizmi kretanja == Kinezin ostvaruje transport "hodajući" duž mikrotubule. Za objašnjenje ovog kretanja predložena su dva mehanizma. * U mehanizmu "dlan-o-dlan”, kinezinske glave naizmjenično idu jedna duž druge (poput traljanja dlanova), u vodećoj poziciji. * Mehanizam "glista " podrazumijeva de kinezinska glava uvijek vodi, napreduje korak prije nego što joj priđu prateći dijelovi (poput kretanja kišne gliste). Uprkos nekim preostalim kontroverzama, eksperimentalni dokazi ukazuju da je prvopomenuti mehanizam vjerovatniji.<ref name="Yildiz et al.">{{cite journal|authors=Yildiz A, Tomishige M, Vale RD, Selvin PR | title = Kinesin Walks Hand-Over-Hand |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-01-30_303_5658/page/676 | journal = Science | year = 2004 | volume = 303 | pages = 676–8 | pmid = 14684828|doi= 10.1126/science.1093753|issue= 5658|bibcode = 2004Sci...303..676Y }}</ref><ref name="Asbury">{{cite journal|author= Asbury CL | title = Kinesin: world’s tiniest biped | journal = Current Opinion in Cell Biology | year = 2005 | volume = 17 | pages = 89–97 | pmid = 15661524 | doi= 10.1016/j.ceb.2004.12.002|issue= 1}}</ref> Vezanje i [[hidroliza]] [[ATP]] uzrokuju da kinezin putuje u vidu "mehanizma klackalice" oko tačke nosača.<ref name="pmid20160108">{{cite journal |authors=Sindelar CV, Downing KH | title = An atomic-level mechanism for activation of the kinesin molecular motors | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 107| issue = 9| pages = 4111–6 |date=2010 | pmid = 20160108 | doi = 10.1073/pnas.0911208107| pmc=2840164}}</ref><ref>{{cite web|url= http://phys.org/news185699532.html|title=Life’s smallest motor, cargo carrier of the cells, moves like a seesaw|author=Lay Summary|publisher=PhysOrg.com|date=2010}}</ref> Ovaj mehanizam počiva na zapažanju da je vezanje ATP na ne-nukleotidno, stanje vezanja mikrotubule dovodi do naginjanja domena kinezinskih motora u odnosu na mikrotubule. Prije ovog naginjanja , linker vrata nije u stanju da spoji svoju vezanu motornu glavu prema konformaciji naprijed. Naginjanje koje izaziva ATP, pruža mogućnost za vratni linker da uđe u ovu konformaciju. Ovaj model je baziran na Cryo-EM modeluima mikrotubulski vezanih struktura kinezina koji predstavljaju početak i kraj stanja procesa, ali ne može riješiti precizne detalje tranzicije između struktura. == Teorijsko modeliranje kinezina == Predloženi su brojni teorijski modele molekulskih motora kinezinskih proteina.<ref name="Atzberger">{{cite journal |authors=Atzberger PJ, Peskin CS | title = A Brownian Dynamics model of kinesin in three dimensions incorporating the force-extension profile of the coiled-coil cargo tether | journal = Bull. Math. Biol. | volume = 68 | issue = 1 | pages = 131–60 |date= 2006 | pmid = 16794924 | doi = 10.1007/s11538-005-9003-6 }}</ref><ref name="Oster">{{cite journal |authors=Peskin CS, Oster G | title = Coordinated hydrolysis explains the mechanical behavior of kinesin | journal = Biophys. J. | volume = 68 | issue = 4 Suppl | pages = 202S–210S; discussion 210S–211S |date=1995 | pmid = 7787069 | pmc = 1281917 | doi = }}</ref><ref name="Mogilner">{{cite journal | author = [[Alex Mogilner|Mogilner A]], Fisher AJ, Baskin RJ | title = Structural changes in the neck linker of kinesin explain the load dependence of the motor's mechanical cycle | journal = J. Theor. Biol. | volume = 211 | issue = 2 | pages = 143–57 |date=2001 | pmid = 11419956 | doi = 10.1006/jtbi.2001.2336 }}</ref> U teorijskim istraživanjima susreću se mnogi izazovi, s obzirom na preostale nesigurnosti o ulozi proteinskih struktura, preciznost način pretvaranja hemijske energije ATP u mehanički rad, kao I uloge kojeimaju termalne fluktuacije. Ovo je prilično aktivno područje istraživanja. Postoji posebna potreba za pristupima koji bolje nalaze vezu sa molekulskom arhitekturom proteina i podaima koji su dobijeni iz eksperimentalnih istraživanja. == Kinezin i mitoza== U posljednjih nekoliko godina, utvrđeno je da molekulski motori koji počivaju na mikrotubulama (uključujući i broj kinezina) imaju značajnu ulogu u [[mitoza|mitozi]] (tj. ćelijskoj diobi, uopće). Kinezini su važni za pravilnu dužinu diobenog vretena i da budu uključeni i u klizne mikrotubule osim vretena, tokom prometafaze i [[metafaze]], kao i depolizirajuće minus krajeve mikrotubulnih [[centrosom]]a tokom [[anafaza]].< ref name="Goshima">{{cite journal |authors=Goshima G, Vale RD | title = Cell cycle-dependent dynamics and regulation of mitotic kinesins in Drosophila S2 cells | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 16 | issue = 8 | pages = 3896–907 |date=august 2005 | pmid = 15958489 | pmc = 1182325 | doi = 10.1091/mbc.E05-02-0118 }}<nowiki></ref></nowiki> Posebno, porodica proteia kinezina-5 djeluje unutar odvjenih mikrotubula vretena, dok porodica kinezina 13 djeluje na depolimerizaciju mikrotubula. Odavno je, međutim, poznato, da kinezini učestvuju u formiranju i regulaciji funkcije, kako niti, tako i poluniti diobenog vretena, odnosno kinetici [[hromosom]]a tokom ćelijskih dioba.<ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name="Sofradzija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}</ref><ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref> == Članovi superfamilije kinezina == Superfamilija ljudskih kinezina uključije sljedeće proteine, čija je je nomenklatura razvijena i standardizirana u zajednici istraživača kinezina. Razvrstali su u 14 porodica pod nazivima, od kinezin-1 do kinezin-14: * 1A – [[KIF1A]], 1B – [[KIF1B]], 1C – [[KIF1C]] = kinezin-3 * 2A – [[KIF2A]], 2C – [[KIF2C]] = kinesin-13 * 3B – [[KIF3B]] or 3C – [[KIF3C]] ，3A - [[KIF3A]] = kinezin-2 * 4A – [[KIF4A]], 4B – [[KIF4B]] = kinezin-4 * 5A – [[KIF5A]], 5B – [[KIF5B]], 5C – [[KIF5C]] = kinezin-1 * 6 – [[KIF6]] = kinezin-9 * 7 – [[KIF7]] = kinezin-4 * 9 – [[KIF9]] = kinezin-9 * 11 – [[KIF11]] = kinezin-5 * 12 – [[KIF12]] = kinesin-12 * 13A – [[KIF13A]], 13B – [[KIF13B]] = kinezin-3 * 14 – [[KIF14]] = kinezin-3 * 15 – [[KIF15]] = kinezin-12 * 16B – [[KIF16B]] = kinezin-3 * 17 – [[KIF17]] = kinezin-2 * 18A – [[KIF18A]], 18B – [[KIF18B]] = kinezin-8 * 19 – [[KIF19]] = kinezin-8 * 20A – [[KIF20A]], 20B – [[KIF20B]] = kinezin-6 * 21A – [[KIF21A]], 21B – [[KIF21B]] = kinezin-4 * 22 – [[KIF22]] = kinezin-10 * 23 – [[KIF23]] = kinezin-6 * 24 – [[KIF24]] = kinezin-13 * 25 – [[KIF25]] = kinezin-14 * 26A – [[KIF26A]], 26B – [[KIF26B]] = kinezin-11 * 27 – [[KIF27]] = kinezin-4 * C1 – [[KIFC1]], C2 – [[KIFC2]], C3 – [[KIFC3]] = kinezin-14 Laki lanci kinezina-1: * 1 – [[KLC1]], 2 – [[KLC2]], 3 – [[KLC3]], 4 – [[KLC4]] Asocirani proteini kinezina-2: * KAP-1, KAP3 or KIFAP3 ==Također pogledajte== *[[Dinein]] *[[Kinezin 8]] *[[Kinesin 13]] *[[Molekulski motor]] *[[Proteinski motor]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Dopunska literatura == {{refbegin}} *{{cite journal |authors=Lawrence CJ, Dawe RK, Christie KR, Cleveland DW, Dawson SC, Endow SA, Goldstein LS, Goodson HV, Hirokawa N, Howard J, Malmberg RL, McIntosh JR, Miki H, Mitchison TJ, Okada Y, Reddy AS, Saxton WM, Schliwa M, Scholey JM, Vale RD, Walczak CE, Wordeman L | title = A standardized kinesin nomenclature |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2004-10-11_167_1/page/n20 | journal = J. Cell Biol. | volume = 167 | issue = 1 | pages = 19–22 |date=oktobar 2004 | pmid = 15479732 | pmc = 2041940 | doi = 10.1083/jcb.200408113 }} {{refend}} == Vanjski linkovi== *[http://www.mechanobio.info/modules/go-0030705#3_go-0030705 MBInfo - Kinesin transports cargo along microtubules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325095119/http://www.mechanobio.info/modules/go-0030705#3_go-0030705 |date=25. 3. 2016 }} *[http://valelab.ucsf.edu/ Animated model of kinesin walking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240315062956/https://valelab.ucsf.edu/ |date=15. 3. 2024 }} *[http://www.ibiology.org/ibioseminars/cell-biology/ron-vale-part-1.html Ron Vale's seminar:"Cytoskeletal Motor Proteins"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624044128/http://www.ibiology.org/ibioseminars/cell-biology/ron-vale-part-1.html |date=24. 6. 2016 }} *[https://web.archive.org/web/20090922112210/http://cellimages.ascb.org/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=%2Fp4041coll12&CISOPTR=53&CISOBOX=1&REC=1 Animation of kinesin movement] ASCB image library *{{cite web |url=http://tissue.medicalengineer.co.uk/Cellular+Motility+in+Brief.php |title=Microtubule Based Movement |last=Murphy |first=V.F. |work=tissue.medicalengineer.co.uk |date=12. 5. 2004 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070722103457/http://tissue.medicalengineer.co.uk/Cellular+Motility+in+Brief.php |archive-date=22. 7. 2007 |access-date=10. 12. 2015 |url-status=dead }} *[http://www.studiodaily.com/main/technique/tprojects/6850.html The Inner Life of a Cell, 3D animation featuring a Kinesin transporting a vesicle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207201909/http://www.studiodaily.com/main/technique/tprojects/6850.html |date=7. 12. 2008 }} *[https://web.archive.org/web/20150906060933/http://labs.cellbio.duke.edu/kinesin/ The Kinesin Homepage]{{Commons|Kinesin}} * [http://www.pdbe.org/emsearch/kinesin 3D electron microscopy structures of kinesin from the EM Data Bank(EMDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018165747/https://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=kinesin |date=18. 10. 2019 }} [[Kategorija:Motorni proteini]] [[Kategorija:EC 3.6.4.4]] [[Kategorija:EC 3.6.4.5]] 0z0jvadhqx5xxc2p7inzm9dgcx63ves Spisak općina u Crnoj Gori 0 419334 3923893 3913113 2026-09-03T15:43:12Z Cromenio 183337 /* Glavni grad Podgorica */ 3923893 wikitext text/x-wiki '''Spisak [[Općina|općina u Crnoj Gori]]''' je lista svih općina u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Na dan 1. januara 2020. godine, Crna Gora je imala glavni grad [[Podgorica|Podgoricu]] sa jednom gradskom općinom u svom sastavu, te '''23''' općine u ostatku države.<ref>[http://monstat.org/cg/page.php?id=222&pageid=57 "Monstat", Zavod za statistiku Crne Gore ]</ref> ==Glavni grad [[Podgorica]]== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Općina]] || [[Grb]] || [[Površina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || Fotografija || [[Spisak naselja u Crnoj Gori|Naselja]] |- | Glavni grad [[Podgorica]] || [[Datoteka:Coat of Arms of Podgorica.svg|70px]] || '''1.205&nbsp;km²''' || '''174.515''' ('''158.284''') || [[Datoteka:PodgoricaOverview.jpg|150px]] || {{hlist|[[Baloči]]|[[Begova Glavica]]|[[Beri]]|[[Bezjovo]]|[[Bigor]]|[[Bioče]]|[[Blizna (Podgorica)|Blizna]]|[[Bolesestra]]|[[Brežine]]|[[Briđe]]|[[Brskut]]|[[Buronji]]|[[Crnci (Podgorica)|Crnci]]|[[Crvena Paprat]]|[[Cvilin (Podgorica)|Cvilin]]|[[Ćafa (Podgorica)|Ćafa]]|[[Ćepetići]]|[[Dolovi (Podgorica)|Dolovi]]|[[Donje Stravče]]|[[Donji Kokoti]]|[[Draževina]]|[[Dučići (Podgorica)|Dučići]]|[[Duga (Podgorica)|Duga]]|[[Duške]]|[[Đurkovići]]|[[Farmaci]]|[[Fundina]]|[[Goljemadi]]|[[Gornje Stravče]]|[[Gornji Kokoti]]|[[Gradac (Podgorica)|Gradac]]|[[Grbavci (Podgorica)|Grbavci]]|[[Grbi Do]]|[[Kiselica (Podgorica)|Kiselica]]|[[Klopot]]|[[Kopilje]]|[[Kornet (Podgorica)|Kornet]]|[[Kosor (Podgorica)|Kosor]]|[[Kruse]]|[[Kržanja]]| [[Lekići]]|[[Liješnje (Podgorica)|Liješnje]]|[[Liješta]]|[[Lijeva Rijeka]]|[[Lopate (Podgorica)|Lopate]]|[[Lutovo]]|[[Lužnica (Podgorica)|Lužnica]]|[[Medun (Podgorica)|Medun]]|[[Mileti]]|[[Momče]]|[[Mrke]]|[[Opasanica]]|[[Orahovo (Podgorica)|Orahovo]]|[[Oraovice]]|[[Orasi (Podgorica)|Orasi]]|[[Ožezi]]|[[Parci]]|[[Pelev Brijeg]]|[[Petrovići (Podgorica)|Petrovići]]|'''[[Podgorica]]'''|[[Prisoja (Podgorica)|Prisoja]]|[[Progonovići]]|[[Raći]]|[[Radeća]]|[[Radovče]]|[[Releza]]|[[Rijeka Piperska]]|[[Seoca (Podgorica)|Seoca]]|[[Seoštica]]|[[Sjenice (Podgorica)|Sjenice]]|[[Slacko]]|[[Staniselići]]|[[Stanjevića Rupa]]|[[Stijena (Podgorica)|Stijena]]|[[Stupovi]]| [[Trmanje]]|[[Tuzi Ljevorečke]]|[[Ubalac]]|[[Ubli (Podgorica)|Ubli]]|[[Velje Brdo]]|[[Veruša (Podgorica)|Veruša]]|[[Vidijenje]]|[[Vilac]]|[[Vrbica (Podgorica)|Vrbica]]|[[Zagreda (Podgorica)|Zagreda]]|[[Zaugao]]}} |- | gradska općina [[Golubovci]] || || '''''' || '''16.231''' || [[Datoteka:Montenegro_Golubovci.jpg|150px]] || {{hlist|[[Balabani]]| [[Berislavci]]|[[Bijelo Polje (Golubovci)|Bijelo Polje]]|[[Bistrice]]|[[Botun (Golubovci)|Botun]]|'''[[Golubovci]]'''|[[Goričani (Golubovci)|Goričani]]|[[Gostilj (Golubovci)|Gostilj]]|[[Kurilo]]|[[Ljajkovići]]|[[Mahala (Golubovci)|Mahala]]|[[Mataguži]]|[[Mitrovići (Golubovci)|Mitrovići]]|[[Mojanovići]]|[[Ponari]]|[[Srpska]]|[[Šušunja]]|[[Vranjina]]|[[Vukovci (Golubovci)|Vukovci]]}} |- |} ==Općine== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Općina]] || [[Grb]] || [[Površina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || Fotografija || [[Spisak naselja u Crnoj Gori|Naselja]] |- | [[Andrijevica]] || [[Datoteka:CoatAN.jpg|70px]] || '''283&nbsp;km²''' || '''5.071''' || [[Datoteka:Andrijevica, pomnik padlym z valek 1912,13,14-18,41-45,91-95.jpg|150px]] || |- | [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || [[Datoteka:Coat_of_Arms_of_Bar.png|70px]] || '''598&nbsp;km²''' || '''42.048''' || [[Datoteka:Bar - panorama.jpg|150px]] || |- | [[Berane]] || [[Datoteka:BeraneCoatOfArms.png|70px]] || '''544&nbsp;km²''' || '''28.515''' || [[Datoteka:Berane 1.jpg|150px]] || |- | [[Bijelo Polje]] || [[Datoteka:BijeloPoljeWeapon.png|70px]] || '''923&nbsp;km²''' || '''46.051''' || [[Datoteka:Bijelo Polje (1).jpg|150px]] || |- | [[Budva]] || [[Datoteka:Budva-grb.gif|70px]] || '''122&nbsp;km²''' || '''19.218''' || [[Datoteka:Budva (1).jpg|150px]] || |- | [[Cetinje]] || [[Datoteka:Cetinje Coat-of-Arms.svg|70px]] || '''910&nbsp;km²''' || '''16.657''' || [[Datoteka:Widok na Cetinje 02.jpg|150px]] || |- | [[Danilovgrad]] || [[Datoteka:Coat of Arms of Danilovgrad.svg|70px]] || '''501&nbsp;km²''' || '''18.472''' || [[Datoteka:Danilovgrad.jpg|150px]] || |- | [[Gusinje]] || [[Datoteka:Coat of arms of Gusinje.svg|70px]] || '''157&nbsp;km²''' || '''4.027''' || [[Datoteka:Gusinje 01.jpg|150px]] || |- | [[Herceg Novi]] || [[Datoteka:Great_Coat_of_Arms_of_Herceg_Novi.png|70px]] || '''235&nbsp;km²''' || '''30.864''' || [[Datoteka:Herceg Novi overview.JPG|150px]] || |- | [[Kolašin]] || [[Datoteka:Kolasin_coat.gif|70px]] || '''894&nbsp;km²''' || '''8.380''' || [[Datoteka:Kolasin - Town view.JPG|150px]] || |- | [[Kotor]] || [[Datoteka:Coat_of_Arms_of_Kotor.png|70px]] || '''335&nbsp;km²''' || '''22.601''' || [[Datoteka:Boka Kotorská, Kotor - panoramio.jpg|150px]] || |- | [[Mojkovac]] || [[Datoteka:Mojkovac_coa.png|70px]] || '''367&nbsp;km²''' || '''8.622''' || [[Datoteka:Mojkovac Center.JPG|150px]] || |- | [[Nikšić]] || [[Datoteka:Niksic Coat-of-Arms.svg|70px]] || '''2.065&nbsp;km²''' || '''72.443''' || [[Datoteka:Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG|150px]] || |- | [[Petnjica]] || [[Datoteka:Grb petnjica.JPG|70px]] || '''173&nbsp;km²''' || '''5.455''' || || |- | [[Plav]] || [[Datoteka:Coat of arms of Plav.png|70px]] || '''329&nbsp;km²''' || '''9.081''' || [[Datoteka:Plav.jpg|150px]] || |- | [[Plužine]] || [[Datoteka:Pluzine_coa.png|70px]] || '''854&nbsp;km²''' || '''3.246''' || [[Datoteka:Pluzine Piva.jpg|150px]] || |- | [[Pljevlja]] || [[Datoteka:Pljevlja-grb.png|70px]] || '''1.346&nbsp;km²''' || '''30.786''' || [[Datoteka:Gradpv.jpg|150px]] || |- | [[Rožaje]] || [[Datoteka:Rozaje Coat of Arms.svg|70px]] || '''432&nbsp;km²''' || '''22.964''' || [[Datoteka:Ro panorama.jpg|150px]] || |- | [[Šavnik (Crna Gora)|Šavnik]] || [[Datoteka:Šavnik Montenegro COA.svg|70px]] || '''555&nbsp;km²''' || '''2.070''' || [[Datoteka:Šavnik,_Montenegro_03.jpg|150px]] || |- | [[Tivat]] || [[Datoteka:MNE Tivat COA.svg|70px]] || '''46&nbsp;km²''' || '''14.031''' || [[Datoteka:Tivat2.jpg|150px]] || |- | [[Tuzi]] || [[Datoteka:Coat of arms of Tuzi.svg|70px]] || '''236&nbsp;km²''' || '''11.422''' || [[Datoteka:Decic Hill and Dinaric Alps Prokletije.jpg|150px]] || {{hlist|[[Arza]]|[[Barlaj]]|[[Benkaj]]|[[Budza]]|[[Cijevna (Tuzi)|Cijevna]]|[[Delaj]]|[[Dinoša]]|[[Donji Milješ]]|[[Drešaj]]|[[Drume]]|[[Dušići]]|[[Gornji Milješ]]|[[Gurec]]|[[Helmnica]]|[[Koći]]|[[Kotrabudan]]|[[Krševo]]|[[Lovka]]|[[Mužeška]]|[[Nabon]]|[[Nikmaraš]]|[[Omerbožovići]]|[[Pikalj]]|[[Podhum (Tuzi)|Podhum]]|[[Poprat]]|[[Prifti]]|[[Rakića Kuće]]|[[Rudine (Tuzi)|Rudine]]|[[Selište (Tuzi)|Selište]]|[[Skorać]]|[[Spinja]]|[[Stjepovo]]|[[Sukuruć]]|[[Trabojin]]|'''[[Tuzi]]'''|[[Vladni]]|[[Vranj]]|[[Vuksanlekići]]}} |- | [[Ulcinj]] || [[Datoteka:Coat of Arms of Ulcinj.svg|70px]] || '''255&nbsp;km²''' || '''19.921''' || [[Datoteka:Ulcinj003.JPG|150px]] || |- | [[Žabljak]] || [[Datoteka:Amblem_of_Zabljak.png|70px]] || '''445&nbsp;km²''' || '''3.569''' || [[Datoteka:Žabljak, Montenegro - main square 2.jpg|150px]] || |- |} {{Široka slika|Gemeinden_Montenegro_2020.png|750px|Općine u Crnoj Gori, 2020. godine}} ==Također pogledajte== * [[Spisak gradova u Crnoj Gori]] * [[Spisak naselja u Crnoj Gori]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Crna Gora portal}} {{Općine u Crnoj Gori}} {{Crna Gora po temama}} [[Kategorija:Geografija Crne Gore]] jdfd6vcoejcx7i3cn9r9nxz3h5djtaw Lejla Kalamujić 0 451434 3923982 3897409 2026-09-04T08:29:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923982 wikitext text/x-wiki '''Lejla Kalamujić''' je nagrađivana kvir spisateljica iz Bosne i Hercegovine.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://sveske.ba/en/autori/l/lejla-kalamujic|title=LEJLA KALAMUJIĆ {{!}} Sarajevske Sveske|website=sveske.ba|language=en|access-date=6. 3. 2018|archive-date=16. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916231723/http://sveske.ba/en/autori/l/lejla-kalamujic|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=http://europa.ba/?p=49062|title=World Book and Copyright Day: EU celebrates female literature in BiH|date=19. 4. 2017|work=Europa.ba|language=en-GB|access-date=6. 3. 2018|archive-date=27. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227094107/http://europa.ba/?p=49062|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Šunjić|first=Ivan|date=2015|title=Zovite me Esteban ili o umijeću preživljavanja smrti|url=https://www.academia.edu/29261685/Zovite_me_Esteban_ili_o_umije%C4%87u_pre%C5%BEivljavanja_smrti?auto=download|format=PDF|journal=Nova knjiga|language=Bosanski|volume=|pages=1|via=Academia.edu}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.knjiga.ba/anatomija-osmijeha-k5055.html|title=Anatomija osmijeha, Lejla Kalamujić, Naklada Zoro, POINT knjižara, on-line trgovina|website=www.knjiga.ba|language=bs|access-date=6. 3. 2018}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://novilist.hr/index.php/Kultura/Knjizevnost/Nagrada-Edo-Budisa-Sarajevki-Lejli-Kalamujic-Zovite-me-Esteban-potresno-knjizevno-djelo|title=Nagrada "Edo Budiša" Sarajevki Lejli Kalamujić: "Zovite me Esteban" - potresno književno djelo / Novi list|last=Komunikacije|first=Neomedia|website=novilist.hr|language=hr-HR|access-date=6. 3. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.danas.rs/nedelja/knjiga-danas-nedeljna-preporuka-za-citanje-12/|title=Knjiga Danas – Nedeljna preporuka za čitanje|date=15. 1. 2017|work=Dnevni list Danas|language=sr-RS|access-date=6. 3. 2018}}</ref> Rođena je u Sarajevu 1980. Diplomirala je na Odsjeku za psihologiju i sociologiju na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu]] u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://hourglassonline.org/about/|title=About {{!}} Hourglass Literary Magazine|website=hourglassonline.org|language=en-GB|access-date=6. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616154143/https://hourglassonline.org/about/|archive-date=16. 6. 2018|url-status=dead}}</ref> Lejla piše prozu, eseje i kritike. Centralne teme kojima se bavi u svojim radovima jesu: seksualnost, ludilo i smrt.<ref>{{Cite web|url=http://strane.ba/lejla-kalamujic-moje-teme-su-seksualnost-ludilo-i-smrt/|title=Lejla Kalamujić: Moje teme su seksualnost, ludilo i smrt {{!}} Strane|website=strane.ba|language=hr|access-date=6. 3. 2018}}</ref> == Izdanja == Lejla Kalamujić je 2008. izdala prvu zbirku priča ''Anatomija osmijeha,'' u izdanju Naklade Zoro iz Sarajeva. Njezina druga zbirka kratkih priča ''Zovite me Esteban'' je izašla 2015 godine,<ref name=":2"/> u izdanju Dobre knjige iz Sarajeva.<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.plastelin.com/content/view/1109/94/|title=Plastelin - Online magazin - Knjiga: Zovite me Esteban|last=Administrator|website=www.plastelin.com|access-date=6. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307151317/http://www.plastelin.com/content/view/1109/94/|archive-date=7. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> Zbirka ''Zovite me Esteban'' je poslije objavljena u još tri zemlje od strane sljedećih izdavačkih kuća: izdavačka kuća Red Box iz Beograda (Srbija) 2016.,<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.delfi.rs/knjige/91468_zovite_me_esteban_knjiga_delfi_knjizare.html|title=ZOVITE ME ESTEBAN - Lejla Kalamujić|website=www.delfi.rs|access-date=6. 3. 2018|archive-date=7. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307151241/https://www.delfi.rs/knjige/91468_zovite_me_esteban_knjiga_delfi_knjizare.html|url-status=dead}}</ref> izdavačka kuća Sandorf iz Zagreba (Hrvatska) 2017.<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.sandorf.hr/blogitem.php?item_id=173&tag=Zovite%20me%20Esteban&type=4|title=Sandorf: Izdanja Zovite me Esteban|last=Sandorf|website=www.sandorf.hr|language=en|access-date=6. 3. 2018}}</ref> i izdavačka kuća Blesok iz Skopja (Makedonija) također 2017. prevedena na makedonski jezik - ''Викајте mе Естебан''. Prevod je radio Goko Zdraveski.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.blesok.com.mk/main.asp?lang=eng&izdanie=108-109#.V_EKVih97IU|title=Blesok no.108-109|website=www.blesok.com.mk|access-date=6. 3. 2018|archive-date=8. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308041458/http://www.blesok.com.mk/main.asp?lang=eng&izdanie=108-109#.V_EKVih97IU|url-status=dead}}</ref> Lejla Kalamujić inspiraciju za pisanje pronalazi u ličnom iskustvu, društvenom okruženju i ženama autorkama koje su dio cijele historije književnosti:<ref>{{Cite news|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/svijet/lejla-kalamujic-ateisticka-parcela-na-barama-mi-se-nametnula-kao-nulta-tacka-novog-vremena|title=Oslobođenje - Lejla Kalamujić: Ateistička parcela na Barama mi se nametnula kao nulta tačka novog vremena|last=PORTAL|first=Oslobođenje|work=Oslobođenje d.o.o.|language=bs-ba|access-date=6. 3. 2018}}</ref> ''Gla­so­vi že­na su u tra­di­ci­ji na­ših knji­že­vnos­ti (a sto­lje­ći­ma i na mno­go ši­rem pla­nu), naj­bla­že re­če­no, pri­gu­še­ni. Na­ma su da­nas po­sve ja­sni ti ra­zlo­zi. Svje­sni smo što je pa­tri­jar­hat i kao sis­tem vri­je­dnos­ti i kao na­čin ži­vo­ta, do­nio. Ja ne že­lim da ka­žem da to zna­či da sve vri­je­dnos­ti pro­is­te­kle iz ta­kvih knji­že­vnih tra­di­ci­ja tre­ba anu­li­ra­ti. To bi bi­lo smi­je­šno. Ali mi­slim da mo­ra­mo bi­ti svje­sni ko­li­ko je mi­zo­gi­ni­je u njih upi­sa­no. I sad kad ne­ko že­li pres­ko­či­ti taj ar­gu­ment čes­to se spo­ti­če o te „uni­ver­zal­ne vri­je­dnos­ti", ili poj­mo­ve ka­kvi su „čo­vjek" ili „čo­vje­čan­stvo". To je­dnos­ta­vno u pra­ksi ni­ka­da ni­je fun­kci­oni­ra­lo na taj na­čin. „Uni­ver­zal­nost" i „čo­vje­čnost" uvi­jek su bi­va­le mas­ke iza ko­jih su se skri­va­le (sve)mo­ći odra­slog mu­škar­ca (naj­češ­će bi­je­log mu­škar­ca). Ta­ko da, u tom kon­tek­stu, za me­ne je pri­ča žen­skog ro­da. I čak po­red to­ga, što se te­mat­ski tek­st ve­že za odnos kćer­ka-maj­ka, ja se i u knji­že­vnos­ti za­is­ta osje­ćam kćer­kom (što auto­mat­ski ne zna­či da ja tu ulo­gu do­bro no­sim) onih maj­ki, ko­ji­ma druš­tve­ni i eko­nom­ski po­re­ci ni­su do­zvo­lja­va­li afir­ma­ci­ju vlas­ti­tih po­eti­ka.'' === Anatomija osmijeha === ''Anatomija osmijeha'' je zbirka kratkih priča u kojima Lejla piše o ljudskoj patnji i sreći. Ova zbirka kratkih priča je dobila nagradu književnog književnog konkursa Naklade Zoro za najbolju knjigu neobjavljenih priča u 2008. godini.<ref name=":2" /> Vladimir Arsenić je ''Anatomiju osmijeha'' opisao ovako:<ref>{{Cite web|url=http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/37632-Ludnica-drugaije.html|title=e-novine.com - Ludnica za drugačije|website=www.e-novine.com|language=sr|access-date=6. 3. 2018|archive-date=7. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214332/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/37632-Ludnica-drugaije.html|url-status=dead}}</ref> ''Jedanaest priča iz zbirke pripoveda sudbine iz duševne bolnice u Sarajevu i sa seizmografskom preciznošću opisuje postratno bosansko društvo, njegove anomalije i zastranjivanja, oslikana kroz individualnu sudbinu osetljivih i nestabilnih. Kroz knjigu Lejle Kalamujić do glasa dolazi i druga potisnuta skupina kojoj balkanska društva ne daju pravo postojanja, a to su LBGT osobe. Slobodno iskazivanje seksualnih sklonosti i ljubavi jedne osobe trebalo bi da se podrazumeva, međutim, kako nam se pripoveda u Anatomiji osmijeha, osobe drugačije seksualne orijentacije nužno završavaju u ludnici ili izopštene iz društva.'' === Zovite me Esteban === ''Zovite me Esteban'' je zbirka kratkih priča nagrađena godišnjom književnom nagradom Istarske županije "Edo Budiša" u 2016.<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite web|url=http://film-mag.net/wp/?p=27610|title=Lejla Kalamujić dobitnica književne nagrade Istarske županije ‘Edo Budiša’ za zbirku priča ‘Zovite me Esteban’|website=FILM-mag.net|language=en-US|access-date=6. 3. 2018}}</ref> i bila je bosanskohercegovački kandidat za Evropsku nagradu za književnost također 2016. godine.<ref>{{Cite news|url=https://www.mqw.at/programm/c/programmdetail/lejla-kalamujic-bih-mein-name-sei-esteban/|title=Lejla Kalamujić (BIH): Mein Name sei Esteban|last=Wien|first=MQW - MuseumsQuartier|work=Museumsquartier Wien|access-date=6. 3. 2018|archive-date=27. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327012046/http://www.mqw.at/programm/c/programmdetail/lejla-kalamujic-bih-mein-name-sei-esteban/|url-status=dead}}</ref> Ovom zbirkom kratkih priča Lejla je osvojila književnu scenu u Bosni i Hercegovini i regiji.<ref name=":1" /> Zbirka je najprije objavljena u izdanju Dobre knjige iz Sarajeva 2015<ref name=":4" />, a poslije je objavljena u još tri zemlje: Srbija (2016)<ref name=":5" />, Hrvatska (2017)<ref name=":6" /> i Makedonija (2017).<ref name=":7" /> Za knjigu je rečeno da je "u svakom smislu najbrutalnije, ako ne i najhrabrije izdanje proizašlo od nove generacije književnika/ica u regiji do sada."<ref>{{Cite news|url=http://komunalinks.com/home/2017/6/9/kafkina-alisa|title=Kafkina Alisa|last=Marić|first=Nebojša|date=|work=LINKS|language=Serbian|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=7. 3. 2018}}{{Mrtav link}}</ref> Izdavačka kuća Sandorf je knjigu opisala ovako:<ref>{{Cite book|url=http://www.najboljeknjige.com/content/knjiga.aspx?BookID=6181|title=Zovite me Esteban|last=|first=|publisher=Sandorf|year=2017|isbn=9789533510125|location=|pages=|language=Croatian}}</ref> ''U devetnaest priča koliko zbirka sadrži pratimo emocionalni put junakinje od nepouzdanih sjećanja na rano preminulu majku, preko djetinjstva s ocem alkoholičarem kojeg nikad nema, baka i djedova koji se lagano rasipaju i umiru pred njenim očima, zemlje koja se raspada, svijeta koji se mijenja, pa sve do otkrivanja seksualnosti i briga koje donosi egzistencija. Motiv majke kao da se provlači kroz sve njih poput sveprisutnog spiritus movensa i nenametljivo nas provodi kroz emocionalni život junakinje, upoznajući nas pritom s predratnim, ratnim i poratnim Sarajevom, "rajom", miješanim brakovima, Šidom kao mjestom izbjeglištva, hospitalizacijom u psihijatrijskoj bolnici – s Erosom i Tanatosom. Zbirka Lejle Kalamujić autentično je svjedočanstvo o sudbini obitelji čije je ispisivanje svojevrsni čin hrabrosti i suočavanja s onim najmračnijim, najtežim u čovjeku.'' Kratku priču ''Zovite me Esteban'' na engleski jezik je prevela Jennifer H. Zoble:<ref>{{Cite web|url=http://harriman.columbia.edu/event/translating-post-yugoslav-literature|title=Translating Post-Yugoslav Literature {{!}} Columbia {{!}} Harriman Institute|website=harriman.columbia.edu|language=en|access-date=7. 3. 2018|archive-date=23. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223225354/http://harriman.columbia.edu/event/translating-post-yugoslav-literature|url-status=dead}}</ref> ''Bilo je u filmu Sve o mojoj majci. Majka Emanuela imala je svoga Estebana, koji je poginuo u saobraćajnoj nesreći na svoj rođendan. Esteban je želio pisati priču o svojoj majci, ali je Almodovar napravio film o majčinom tugovanju za sinom. Pogledala sam film u Kinu Meeting Point. Kući sam otišala odmah nakon prikazivanja. Hodala sam ulicom u starom dijelu grada koja vodi majćinoj kući. Figura Estebana mi je vibrirala pred očima. Vidjela sam ga tu, u pokislim hlaćama i duksu kako u rukama drži tanki rokovnik. Ulica uz koju sam se penjala zove se Širokača i bila je nevjerovatno strma. Kada sam se popela na vrh, stala sam da uhvatim dah i okrenula se gledajući u dolinu. Grad ispod mene je tonuo u mrak i onda sam se zapitala: Šta da je moja majka živa i dan danas a da sam ja ta koja je umrla te daleke noći prije sedamnaest godina?'' == Nagrade i stipendije == === Stipedije === * Landis & Gyr Stiftung , Zug (Švicarska), maj/oktobar 2017.<ref>{{Cite web|url=http://www.lg-stiftung.ch/page/de/stipendien/alle-stipendiatinnen/|title=Landis & Gyr Stiftung {{!}} Alle StipendiatInnen|website=www.lg-stiftung.ch|language=de|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Kuća za pisce, Pazin (Hrvatska), februar 2017.<ref>{{Cite web|url=http://kucazapisce.hr/fotografije/lejla-kalamujic/|title=Kuća za pisce » Lejla Kalamujić|website=kucazapisce.hr|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Krokodilova Kuća za pisce, (Srbija), januar 2017.<ref name=":9">{{Cite web|url=http://kucazapisce.krokodil.rs/lejla-kalamujic/|title=LEJLA KALAMUJIĆ - kuca za pisce|website=kuca za pisce|language=en-US|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Museums Quartier Artist in Residance (Umjetnici u rezidenciji) - Beč (Austrija), februar/mart 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.mqw.at/uploads/tx_mqbooklet/RZ_Mq_monatsprogramm_MAERZ_E_160223_WEB_01.pdf|title=Musem Quartier Wien|last=|first=|date=2017|website=Musem Quartier|type=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312163738/https://www.mqw.at/uploads/tx_mqbooklet/RZ_Mq_monatsprogramm_MAERZ_E_160223_WEB_01.pdf|archive-date=12. 3. 2016|dead-url=|access-date=4. 1. 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://esel.at/termin/83471|title=eSeL.at {{!}} 30.03.2016 Lejla Kalamujic: Mein Name sei Esteban {{!}} RaumD / Q21|website=esel.at|language=de-DE|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Priština nema rijeku, Priština (Kosovo), oktobar 2015.<ref>{{Cite news|url=https://pristinahasnoriver.wordpress.com/writers-artists-translators/|title=Artists 2018|date=9. 10. 2013|work=Prishtina Has No River|language=en-US|access-date=7. 3. 2018}}</ref> === Nagrade === * Prva nagrada za najbolju kratku priču "Nesretni život Sofije R" na regionalnom konkursu Queer Montenegro, crnogorsko - LGBTIQ asocijacije, (2016)<ref>{{Cite news|url=http://queermontenegro.org/novosti/saopstenja/224-odabrane-pobjednicke-price-na-regionalnom-konkursu-za-najbolju-kratku-queer-pricu-write-queer|title=Odabrane pobjedničke priče na regionalnom konkursu za najbolju kratku queer priču „Write queer“|last=|first=|date=|work=Queer Montenegro|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929140117/http://queermontenegro.org/novosti/saopstenja/224-odabrane-pobjednicke-price-na-regionalnom-konkursu-za-najbolju-kratku-queer-pricu-write-queer|archive-date=29. 9. 2017|dead-url=|access-date=7. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> * Kandidatkinja za Evropsku nagradu za književnost za zbirku kratkih priča Zovite me Esteban, (2016)<ref name=":9" /><ref>{{Cite web|url=http://english.traduki.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=2609:kalamujic-lejla|title=Traduki English|last=|first=|date=|website=english.traduki.eu|language=en-gb|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=7. 3. 2018}}{{Mrtav link}}</ref> * Dobitnica književne nagrade Istarske županije 'Edo Budiša' za zbirku priča Zovite me Esteban, (2016)<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|url=http://www.mvinfo.hr/clanak/lejla-kalamujic-nova-je-dobitnica-nagrade-edo-budisa|title=Lejla Kalamujić nova je dobitnica Nagrade 'Edo Budiša'|website=mvinfo.hr|language=hr-HR|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Prva nagrada na književnoj manifestaciji - Susreti Zija Dizdarević za priču Dolce Vita, (2015)<ref>{{Cite web|url=http://www.tacno.net/kultura/susreti-zija-dizdarevic-najboljom-proglasena-prica-lejle-kalamujic/|title=Susreti Zija Dizdarević: Najboljom proglašena priča Lejle Kalamujić {{!}} Tacno.net|website=www.tacno.net|language=hr-HR|access-date=7. 3. 2018|archive-date=26. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226131027/https://www.tacno.net/kultura/susreti-zija-dizdarevic-najboljom-proglasena-prica-lejle-kalamujic/|url-status=dead}}</ref> * Prva nagrada na konkursu Vox feminae za kratku priču Žena zvana čežnja, (2011) * Druga nagrada na književnoj manifestaciji - Susreti Zija Dizdarević za kratku priču Povratak među zvijezde, (2009)<ref>{{Cite web|url=http://www.fojnica.ba/foto/displayimage.php?pid=21254|title=XXV Susreti Zija Dizdarević, 2009. - Prva nagrada "Tampa trampa" autorice Lamije Begagić iz Sarajeva, druga nagrada "Povratak među zvijezde" Lejle Kalamujić iz Sarajeva i treća nagrada "Svijeća za Alfonsa Berbera" autora Elvedin Nezirović iz Mostara - FOJNICA - Bosna i Hercegovina|website=www.fojnica.ba|language=en|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Prva nagrada Naklade Zoro za zbirku kratkih priča Anatomija osmijeha, (2008)<ref>{{Cite web|url=https://www.knjiga.ba/anatomija-osmijeha-k5055.html|title=Anatomija osmijeha, Lejla Kalamujić, Naklada Zoro, POINT knjižara, on-line trgovina|website=www.knjiga.ba|language=bs|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Druga nagrada na književnoj manifestaciji - Susreti Zija Dizdarević za kratku priču Oči smrti, (2005)<ref>{{Cite web|url=http://www.fojnica.ba/2005/10/24/xxi-susreti-zija-dizdarevic-2.html?sortiraj=date&smjer=ASC|title=XXI Susreti Zija Dizdarević « FOJNICA - Bosna i Hercegovina|last=Topalovic|first=Mirsad|website=www.fojnica.ba|access-date=7. 3. 2018}}</ref> * Druga nagrada na konkursu "Super Cyber Story (Pincom)" za priču pod nazivom Sanduq el dunya, (2005)<ref>{{Cite web|url=http://sveske.ba/en/autori/l/lejla-kalamujic|title=LEJLA KALAMUJIĆ {{!}} Sarajevske Sveske|website=sveske.ba|language=en|access-date=7. 3. 2018|archive-date=16. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916231723/http://sveske.ba/en/autori/l/lejla-kalamujic|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kalamujić, Lejla}} [[Kategorija:LGBTQ]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] s6yoch249z2v024qymz6uivery4nvaf Haloarchaea 0 466475 3923896 3884745 2026-09-03T16:21:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923896 wikitext text/x-wiki {{taksokvir | boja =khaki | naziv = Haloarchaea | raspon_fosila = [[Arhaik]] – [[Holocen|Sadašnjost]] | slika = Haloferax volcanii.png | slika_širina = 250px | slika_opis = ''[[Haloferax]]'', paleomorfna [[archaea]] | domain = [[Archaea]] | phylum = [[Euryarchaeota]] | classis = '''Haloarchaea''' <small>DasSarma et DasSarma 2008</small><br />'''Halobacteria''' <small>Grant et al. 2002</small><br />'''Halomebacteria''' <small>Cavalier-Smith 1986</small> | razdioba_stepen = Redovi i porodice | razdioba= * '''[[Halobacteriales]]''' ** [[Haloarculaceae]] (ex ''[[Haloarcula]]'') ** [[Halobacteriaceae]] (exː ''[[Halobacterium]]'') ** [[Halococcaceae]] (exː ''[[Halococcus]]'') * '''[[Haloferacales]]''' ** [[Haloferacaceae]] (ex: ''[[Haloquadratum]]'') ** [[Halorubraceae]] (ex: ''[[Halorubrum]]'') * '''[[Natrialbales]]''' ** [[Natrialbaceae]] (ex: ''[[Halovivax]]'') }} [[Datoteka:San Francisco Bay Salt Ponds.jpg|250px|thumb|Halofilni jednoćelijski organizmi daju boje ovom baznu za isparavanje.<br> Zavisno od razine [[salinitet]]a, dominiraju različite vrste (među njima i halobakterije), što uvjetuje različite boje.]] '''Haloarchaea''' ili ranije '''Halobacteria''' ili '''Halomebacteria''' je [[razred (biologija)|razred]] organizama se nalazi u vodi koja je zasićene ili gotovo zasićena [[sol]]ju.<ref>Priya DasSarma and Shiladitya DasSarma 2008. [http://www.aquaticbiosystems.org/content/4/1/5 On the origin of prokaryotic "species": the taxonomy of halophilic Archaea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518223921/http://www.aquaticbiosystems.org/content/4/1/5 |date=18. 5. 2014 }} Saline Systems 2008, 4:5 doi:10.1186/1746-1448-4-5</ref> Nazivaju ih još i [[halofili]], mada se ovaj naziv odnosi i na druge organizme koji žive u medijima sa velikom koncentracijom soli. Svojim pigmentom stvaraju crvene površine [[bakteriorodopsin]]a. Koriste ovaj pigment za apsorpciju svjetlosti, koja će biti izvor energije za stvaranje [[ATP|adenozin-trifosfata]]. Ovaj postupak nije povezan sa drugim oblicima [[fotosinteza|fotosinteze]]. Oni nisu u mogućnosti ostvarivati [[ciklus ugljika|dobijati ugljik]] iz [[ugljik-dioksid]]a. Halobakterije imaju plinske vezikule da lebde, pa su to [[aerobni organizmi|aerobne]]. Pod anaerobnim uslovima, inducira da sintezom membrane i plinskih vezikula pluta u vodenom okruženju. Flotacija se povećava sa dostupnošću svetlosti bombardiranjem elektrona i oksidativnom [[fosforilacija|fotofosforilacijom]]. Halobakterije mogu preživjeti u zaslanjenom okruženju, budući da osim [[fotosinteza|fotosinteze]] imaju zaseban put stvaranja energije. Neki dijelovi njihove [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] obojeni su [ljubičasto]. Ovi dijelovi potiču fotosintetske reakcije s [[pigment]]om [[bakteriorodopsin]] umjesto [[hlorofil]]a. To im omogućava da stvore [[protonska pumpa|gradijent protona]] kroz ćelijsku membranu koja omogućava stvaranje [[ATP]] za sopstvenu upotrebu. ==Također pogledajte== *[[Halofili]] == Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Wikivrste| Haloarchaea }} {{commonscat| Haloarchaea }} * [https://web.archive.org/web/20050517011610/http://www.the-icsp.org/taxa/halobacterlist.htm Taxones de la familia de las halobacteriaceas] * [https://web.archive.org/web/20061206062724/http://www.bacterio.cict.fr/h/halomebacteria.html List of Prokaryotic Names with Standing in Nomenclature - Class ''Halomebacteria''] * [https://web.archive.org/web/20061206142715/http://www.bacterio.cict.fr/h/halobacteriales.html List of Prokaryotic Names with Standing in Nomenclature - Order ''Halobacteriales''] * [https://web.archive.org/web/20061206144642/http://www.bacterio.cict.fr/h/halobacteriaceae.html List of Prokaryotic Names with Standing in Nomenclature - Family ''Halobacteriaceae''] * [http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonName.aspx?id=109023&src=0 Clase ''Halobacteria''] Taxonomicon * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=183963&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock Halobacteria] NCBI Taxonomy Browser [[Kategorija:Archaea]] [[Kategorija:Ekstremofili]] 4jmmy88ukyc8xilnoromvc2umh2zf6w Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini 0 468417 3923904 3922011 2026-09-03T18:08:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923904 wikitext text/x-wiki [[File:Novakova pećina-Romanija.jpg|mini|desno|Stijene Romanije, na kojima je počeo razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini]] '''Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini''' vezuje se za kraj 1920-ih. Godine 1929. zabilježen je prvi alpinistički uspon na planini Romaniji, na stijeni poznatoj kao Đeva na Djevojačkim stijenama, čime su postavljeni temelji razvoja alpinizma u BiH. == Počeci == === Romanija === Zbog relativno lake pristupačnosti i raznovrsnih stijenskih formacija, Romanija je od početaka razvoja alpinizma predstavljala jedno od najvažnijih penjačkih područja u Bosni i Hercegovini.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Na brojnim svjetskim vrhovima zavihorila se zastava BiH - Oslobođenje, 30.12.2019.]</ref> Posebno se ističu stijenski masivi Djevojačkih, Velikih i Bogovićkih stijena, koji se pružaju južnim dijelom planine od zapada prema istoku i jugoistoku. Na ovom području razvijen je najveći broj ranih penjačkih smjerova, naročito na Velikim stijenama, koje su zbog svojih karakteristika bile pogodne za razvoj različitih oblika penjanja. Pored navedenih stijena, penjački interes privlačili su i drugi masivi na Romaniji, među kojima su Crvene, Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi dokumentovani alpinistički uspon na Romaniji izveli su u novembru 1929. [[Drago Šefer]] i Vojo Ilić, kada su ispenjali smjer na I stijeni drugog tornja Djevojačkih stijena. Ovaj uspon smatra se prvim zabilježenim alpinističkim smjerom u planinama Bosne i Hercegovine. Razvoj alpinizma nastavljen je tokom 1930-ih. Godine 1932. penjači su počeli koristiti savremeniju alpinističku opremu tog vremena, uključujući cepin, 30-metarsko uže, karabinere, čekić i penjačice. Godine 1935. RTD "Prijatelj prirode" osniva Alpinistički odsjek, čime je alpinistička aktivnost dobila organizovaniji oblik. Do kraja 1938. na Romaniji je ispenjano više smjerova, a među penjačima koji su učestvovali u razvoju ranog alpinizma na ovom području bili su Predrag Šaraba, Jakov Gaon, Josip Sigmund, Nikola Sedlar, Čaušević i Krkbešević.<ref>{{Cite web |url=http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |title=Edin Durmo - Slobodan Žalica: Romanija - Alpinistički vodič |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=9. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909134817/http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |url-status=dead }}</ref> U kasnijem periodu Drago Entraut, Muhamed Buturović i Faruk Zahirović ispenjali su smjer koji je ostao značajan u historiji penjanja na Romaniji.<ref name="SŠAG">{{Cite web |url= https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Gafa-the-gentleman-of-the-peaks-103244 |title=Gafa, džemtlmen na vrhu |work= Osservatorio - balcanicaucaso|access-date= 13. 9. 2018}}</ref> ==== Period nakon Drugog svjetskog rata ==== Nakon Drugog svjetskog rata došlo je do institucionalnog razvoja alpinizma u Bosni i Hercegovini. U okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] 1949. osnovana je alpinistička sekcija, koja je imala značajnu ulogu u razvoju i osnivanju alpinističkih sekcija i odsjeka pri planinarskim društvima u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - Planinarenje.ba |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Sredinom oktobra 1949. na [[Prenj|Prenju]], kod [[Boračko jezero|Boračkog jezera]], održan je prvi alpinistički tečaj u Bosni i Hercegovini, organizovan na nivou tadašnje Federativne Narodne Republike Jugoslavije. Tečaj je okupio učesnike iz svih republika tadašnje države, a Bosnu i Hercegovinu predstavljalo je osam planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić i Vjekosav Reba. Kao instruktori učestvovali su istaknuti slovenski alpinisti Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - planinarenje.ba, 18.06.2015 |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Nakon ovog tečaja nastavljen je razvoj alpinističke obuke u Bosni i Hercegovini. U septembru 1950. na [[Čvrsnica|Čvrsnici]] je održan republički alpinistički tečaj na kojem je učestvovalo 30 polaznika. Već 1951. u alpinističkoj obuci učestvovale su po prvi put i žene, čime se dodatno proširila baza učesnika u razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini. === Ostale planine === Pored Romanije, značajnu ulogu u razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini imali su planinski masivi [[Prenj|Prenja]], [[Čvrsnica|Čvrsnice]], [[Velež (planina)|Veleža]], [[Treskavica|Treskavice]] i drugih planina. Na ovim područjima tokom 20. vijeka izvedeni su brojni značajni alpinistički usponi i razvijeni novi penjački pravci.<ref name="Plaalp">{{Cite web |url=http://serbianoutdoor.com/wp-content/uploads/2012/01/Planinarstvo_i_alpinizam.pdf |title=Planinarstvo i alpinizam |work= Planinarski savez Hrvatske, Zagreb 1989|access-date= 15. 2. 2020}}</ref> Na Prenju je Drago Šefer 1936. godine izveo uspon na sjeveroistočnoj stijeni Lupoglava. U narednim godinama nastavljen je razvoj penjanja na ovom području. Drago Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su 1938. uspon na sjevernoj stijeni Otiša (2097 m), a iste godine izveden je i uspon na zapadnoj stijeni Osobca. [[Lujo Dic]] je sa grupom planinara iz društva "Prijatelji prirode" izveo grebenski uspon preko Vjetrenih brda, od Zelene glave do Lupoglava. Na području Čvrsnice, Josip Sigmund izveo je uspon na sjevernoj stijeni Klapavice, dok su 1939. godine zabilježena dva penjačka uspona u stijenama Pešti brda i Velikog kuka. Na Treskavicu se Josip Sigmund 1937. penjao kamionom u Čabenskim stijenama. Bosanskohercegovački alpinisti učestvovali su 1956. na alpinističkom skupu na [[Maglić|Magliću]] i [[Trnovačko jezero|Trnovačkom jezeru]], zajedno sa penjačima iz Slovenije i Hrvatske. Tom prilikom izvedeni su prvenstveni usponi na stijene Maglića, Trnovačkog Durmitora i [[Volujak|Volujka]]. Među učesnicima iz Bosne i Hercegovine bili su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Tokom 1966. na Prenju su ostvareni novi prvenstveni usponi, među kojima su usponi na zapadnoj stijeni Zupca (1897 m), sjeverozapadnoj stijeni Otiša i Ogorjeloj glavi. Tokom 1970-ih i 1980-ih Prenj je ostao jedno od najvažnijih područja za razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini. Penjačka iskustva stečena na njegovim stijenama predstavljala su osnovu za kasnije ekspedicije i uspone bosanskohercegovačkih alpinista na drugim evropskim i svjetskim planinama. Posebno mjesto u razvoju alpinizma zauzima i sjeverna stijena Veleža, koja predstavlja jedan od značajnijih stijenskih kompleksa u jugoistočnoj Evropi. Na njenim stijenama razvijen je veći broj alpinističkih smjerova. U razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini učestvovali su brojni penjači, među kojima su Alojz Rebić, Vojo Prica, Hajro Delić, Hidajet Haračić, Drago Bozja i Danil Pavičević.[[File:LUPOGLAV - panoramio.jpg|mini|desno|Vrh Lupoglava (2.102 m/nv)]] === Lupoglav === {{Glavni|Zimski uspon na Lupoglav}} Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh [[Zimski uspon na Lupoglav|Lupoglav]] (2.102 m/nv) uživa pomalo kultni status bosanskohercegovačkih alpinista. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. godine. [[Ilija Dilber]], tada jedan od najboljih BiH alpinista, [[Zijah Jajatović]] mladi i perspektivni alpinista, student DIF-a, i [[Milorad Stjepanović]], najmlađi član naveze, 14. februara krenuli su na taj vrh iz [[Planinarska kuća Jezerce|planinarskog doma na Jezercu]] i tragično stradali.<ref>{{Cite web |url=https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |title=Mirko Bjelan: Vrh Lupoglav - Planinarsko sklonište Vrutak |access-date=30. 9. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231638/https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |url-status=dead }}</ref> Tek u junu i julu pronađeni su ostaci opreme i njihova tijela. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje, pali niz zapadnu stijenu u Barni do.<ref name="Lupoglav">{{Cite web |url= http://www.zone-2000.net/service/books_img/prenj.pdf/ |title= Muhamed Gafić i Šemsudin Džeko - Prenj - Lupoglav, s.94 |work= Turistička zajednica Kantona Sarajevo |access-date= 13. 9. 2020 }}{{Mrtav link}}</ref> === Sarajevska škola alpinizma === Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu “Slaviša Vajner-Čiča”. SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj, i od kada se vode dnevnici Škole. Prvobitno nije djelovala u okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|PSBiH]], već u okviru Gradskog planinarskog saveza Sarajeva. Kroz školu su prošli brojni alpinisti iz cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Instruktori (praktične i teoretske nastave) koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u njenoj prvoj, “klasičnoj” fazi, od 1972. do 1991. bili su [[Muhamed Šišić]], [[Slobodan Žalica]] (idejni osnivači i direktni pokretači Škole), [[Peter Hilčišin]], [[Muhamed Gafić]] (jedno vrijeme rukovodilac škole), [[Faruk Zahirović]], [[Rašid Mulahusić]] (kasnije dugogodišnji rukovodilac škole) i [[Miodrag Rakić]] (utemeljivači Škole).<ref name="SŠA">{{Cite web |url= https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |title= Historija razvoja alpinizma u Sarajevu |work= |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 19. 9. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200919222818/https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |url-status= dead }}</ref> == Usponi == === 1971 – Matterhorn === Uspon na [[Matterhorn]] [[Muhamed Šišić|Muhameda Šišića]] i [[Muhamed Gafić|Muhameda Gafića]] izveden je u julu 1971. Bio je izveden u vlastitoj organizaciji, sa dosta avanturizma, ali je ostao upisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma.<ref>{{Cite web |url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |title=Prvo bosanskohercegovačko osvajanje Matterhorna - DANI |access-date=28. 9. 2020 |archive-date=8. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008162934/https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |url-status=dead }}</ref> === 1972 – Mont Blanc === Godine 1972. Petar Hilčišin i Sonja Šiljak su izveli prvi bh. uspon na krov Zapadne Evrope, Mt. Blanc.<ref>{{Cite web|url=https://psbih.ba/digitalni-muzej/prvi-bh-uspon-na-mt-blanc-1972/|title=Prvi bh. uspon na Mt. Blanc / 1972|last=Digitalni muzej PSFBiH|first=PS FBiH (Planinarski Savez Federacije Bosne i Herceogovine)|website=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|language=|access-date=4. 8. 2026}}</ref>[[File:Elbrus North 195.jpg|mini|desno|[[Elbrus]], najviši je vrh [[Kavkaz]]a i [[Evropa|Evrope]] s visinom od 5642 m. Muhamed Gafić i Muhamed Šišić su prvi bosanskohercegovački alpinisti sa usponom na ovaj vrh]] === 1974 – Elbrus === Kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Kavkaz 1974.|Prve jugoslavenska kadrovska alpinistička ekspedicija "Kavkaz '74"]] (PS Jugoslavije), Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su 1974. uspon na [[Elbrus]] (5.642 m). Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4.207 m).<ref name="BiH">{{Cite web |url= https://psbih.ba/alpinizam/ |title= Hronologija uspona |work= Planinarski savez BiH |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 8. 7. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190708194759/https://psbih.ba/alpinizam/ |url-status= dead }}</ref> === 1976. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1976.|Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija]] u organizaciji [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] bila je "Pamir '76". [[Branimir Maltarić]] i [[Alija Vatrenjak]] dosegli su 7050 m prilikom uspona na [[Vrh Korženevskaja]] (7.105 m). Ostali članovi ekspedicije bili su [[Erol Čolaković]], Muhamed Šišić, [[Miodrag Rakić]]. === 1979 – 7.000 m === * U [[Jugoslavenska ekspedicija na Mount Everest 1979.|Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest]] u proljeće 1979. učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić. Dosegli su visinu od 7.170 m. Na vrh su se popela četvorica jugoslavenskih alpinista: [[Nejc Zaplotnik]], [[Andre Štrmfelj]] i [[Stane Belak]] iz [[Slovenija|Slovenije]], te [[Stipe Božić]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. * U julu 1979, [[Branimir Maltarić]] i [[Mujo Mulaosmanović]], kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Pamir 1979.|Jugoslavenske ekspedicije na Pamir 1979.]] popeli su se na Vrh Korženjevskaja u [[Pamirske planine|Pamir]]u, visok 7.105 metara.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Mujo Mulaosmanović, prvi Bosanac koji je osvojio vrh preko 7.000 metara]</ref> Bio je to prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara.<ref name="MM">{{Cite web |url= https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |title= U svjetskim velegorjima: 1974 – 1979 |work= ZONE 2000 |access-date= 15. 2. 2020 |archive-date= 8. 10. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201008180552/https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |url-status= dead }}</ref> === 1982. i 1983. god. === Uspon na Vrh Uhuru (5.895 m) [[Kilimanjaro]], najviši vrh [[Afrika|Afrike]] ostvarili su 1982. Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije [[Boris Kovačević]] i Branislav Pajkanović. === 1984. god. === Godine 1984. alpinisti iz Bosne i Hercegovine učestvovali su u Drugoj vojvođanskoj alpinističkoj ekspediciji "Damavand '84", Elbrus (PSS Vojvodine). Na vrhove Damavand (5.671 m) i [[Ararat]] (5.165 m) ispenjali su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, [[Naim Logić]], Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić, Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4.850 m) 1984, Nail Dervišević, [[Naim Logić]], Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. === 1985. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Druga bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Pamir '85"]] u organizaciji Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine. Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić, Željko Rudan ispenjali su [[Vrh Komunizma]] (7.495 m) Ostali članovi ekspedicije bili su Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. === 1986. god. === * Uhuru Peak (5.895 m), Kilimanjaro: Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić, Slavko Šimić – pristup na vrh. * Ulu Tau Čan (4.207 m), Kavkaz: Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić – ispenjali nekoliko smjerova. * Alpinistička ekspedicija "Ande '86" (UPSD "Bukovik" Sarajevo): :* [[Huaskaran]] (6.768 m): Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić, Alija Vatrenjak – pristup na vrh :* [[Quitijaro]] (6.035 m): Dragan Ilić, Željko Marić, Goran Černak, Duško Jovanović, Alija Vatrenjak, Levko Mojsovski – pristup na vrh :* [[Alpamajo]] (5.947 m): Naim Logić, Dragan Ilić, Željko Marić, Alija Vatrenjak, Muhamed Šišić – pristup na vrh :* [[Toklararaju]] (6.034 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :* [[Ranrapalca]] (6.162 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :* [[Nevado Pisko]] (5.760 m): Slobodan Simić, Dragan Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić – pristup na vrh [[Datoteka:Aconcagua_heli_3.jpg|mini|desno|[[Aconcagua]], najviši vrh [[Južna Amerika|Južne Amerike]]]] === 1988 – Akonkagva === Alpinistička ekspedicija "Ande '88" (PD "Bjelašnica" Sarajevo): [[Aconcagua|Akonkagva]] (6.962 m). Uspon su ostvarili [[Dragan Ilić]] i [[Cvjetin Krnjajić]]. === 1989. god. === * Alpinistička ekspedicija "Pamir '89" (PSS Vojvodine): [[Vrh Lenjin]] (7.134 m). Uspon su ostvarili Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi ekspedicije: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač. * Peta zagrebačka alpinistička ekspedicija "Everest '89", Himalaja (PDS "Velebit" Zagreb): Prvo ponavljanje Australijskog smjera u sz. stijeni Mt. Everesta (8848 m ); [[Boris Kovačević]] dosegao 7.600 m. === 1990. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Treća bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Pamir '90” (PS BiH)]] :Vrh Korženjevske (7.105 m): Muhamed Gafić, Branko Simić, Zdenko Veljačić – pristup na vrh :Vrh Četiri (6.400 m): Ivica Šutalo, [[Goran Bregović]] – pristup na vrh === 1991. god. === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Tian Shan 1991.|Četvrta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Tjen Šan '91" (PS BiH)]] :Khan Tengri (7.010 m): [[Edin Durmo]], Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović – pristup na vrh. Ostali članovi ekspedicije: Muhamed Šišić (dosegao 6.900 m) i Mirza Todorović. * Ekspedicija na Pamir, PD "Klekovača" Prijedor: :Vrh Moskva (6.635 m): Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić – pristup na vrh === 1994. god. === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Karakorum 1991.|Peta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Karakorum '94", Himalaji (PS BiH)]]. Prilikom uspon na Gašerbrum II (8.035 m), Nail Dervišević dosegao 7.400m, Oskar Prebanić 7.350, a Alija Vatrenjak 7.000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska) === 2006 – 8.000 metara === * Uhuru Peak (5.895 m), Kilimanjaro (PD "Pobeda" Beograd): Adnan Hodžić, Dragan Markelić – pristup na vrh * Mount Manso (5.557 m), Ande: Goran Rokolj – pristup na vrh * [[Ekspedicija iz Srbije na Cho Oyu 2006.|Alpinistička ekspedicija "Čo Oju" Himalaja]] ("Extreme Summit Team" Beograd): Petar Pećanac – pristup na vrh. Ovo je prvi uspon jednog alpiniste iz Bosne i Hercegovine na vrh iznad 8.000 m.<ref>[https://www.slobodnaevropa.org/a/684418.html Cho-Oya - na više od 8000 metara... - Radio Slobodna Evropa]</ref> === 2007 – Mount Everest === [[Ekspedicija iz Srbije na Mount Everest 2007.|Alpinistička ekspedicija Everest 2007]], [[Himalaji]] (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio [[Petar Pećanac]] Ovo je prvi uspon bosanskohercegovačkog planinara na najviši vrh svijeta.<ref>{{Cite web |url=http://www.infobiro.ba/article/736834 |title=Haris Čalkić Kreditom na Mount Everest - Medioacentar Sarajevo |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=24. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024174133/http://www.infobiro.ba/article/736834 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Porodica&clanak=700773&datum=2019-06-16 Dragana Rajblović, Moj Everest – san i java - Dan on-line]</ref> === 2010 – Mount Everest === Ekspedicija Himalaja "Everest Tibet 2010" ("Summitclimb.com"). Sjevernim grebenom, [[Fikret Karačić]] pristupio na vrh Mount Everest (8.848 m). === 2012 – Mount Everest === * Himalaji, ekspedicija "Eco-Everest Expedition Spring 2012" ("Asian Trekking's Expedition Teams") na Himalaje: :* Island Peak (6.189 m), Naim Logić – pristup na vrh :* Mount Everest (8.848 m), Naim Logić iz baznog kampa Everest preko rute South Col, pristupio na vrh. === 2015 – Sedam vrhova === [[Vinsonov masiv|Mount Vinson]], Antarktik – 4.897 m (7. 1. 2015). Usponom na ovaj vrh, [[Naim Logić]] je prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu [[Sedam vrhova|najviših vrhova sedam kontinenata]].<ref>[https://tntportal.ba/resin-sportski-vremeplov-dr-naim-logic-prvi-bh-drzavljanin-koji-je-uspio-izaci-na-najvise-planine-svih-7-kontinenata/ Dr. Naim Logić prvi bh. državljanin koji je uspio izaći na najviše planine svih 7 kontinenata]</ref><ref>{{Cite web|url=https://psbih.ba/|title=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|last=Hercegovine|first=PS FBiH-Planinarski Savez Federacije Bosne i|website=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|language=|access-date=17. 8. 2026}}</ref> === 2023 – Mount Everest === Dana 17. maja 2023. u 8:21 (po lokalnom vremenu), ironman i alpinist, [[Tomislav Cvitanušić]], ostvario je uspon na najviši vrh svijeta Mount Everest (8.848 m.n.v). Bio je to četvrti uspon jednog bosanskohercegovačkog alpiniste na najviši vrh svijeta, nakon Petra Pećanca, Naima Logića i Fikreta Karačića.<ref>[https://psbih.ba/ostalo/tomislav-cvitanusic-uspjesno-izveo-uspon-na-krov-svijeta-mt-everest/ PS FBiH: Tomislav Cvitanušić uspješno izveo uspon na krov svijeta, Mt. Everest]</ref> === 2026 – Elbrus === Dana 25. jula 2026. desila se [[Tragedija na Elbrusu 2026.|tragedija u kojoj je pet od sedam planinara poginulo]], prilikom ekspedicije na vrh Elbrus.<ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} [[Kategorija:Alpinizam u Bosni i Hercegovini]] f3wiwz44zufo22rlxtrg2sn9mbp61rm Hlamidomonas 0 471061 3923905 3901982 2026-09-03T18:17:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923905 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgreen | naziv = ''Chlamydomonas'' | slika = chlamydomonas_(10000x).jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = [[Skenirajući elektronski mikroskop|SEM]] slika hlamidomonasa (10000×) | regnum = [[Viridiplantae]] | divisio = [[Chlorophyta]] | classis = [[Chlorophyceae]] | ordo = [[Volvocales]] | familia = [[Chlamydomonadaceae]] | genus = '''''Chlamydomonas''''' | genus_autorstvo = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenb.]] | razdioba_stepen = Vrste | razdioba = Vidi tekst. }} [[Slika:Chlamydomonas caudata.JPG|thumb|Crtež ''Chlamydomonas caudata'' Wille.<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/44537#page/79/mode/1up Hazen, Tracy E. 1922. The phylogeny of the genus ''Brachiomonas''. ''Bulletin of the Torrey Botanical Club''. 49(4):75-92, with two plates.]</ref>]] [[Slika:Chlamydomonas reinhardtii vector scheme.svg|alt=|thumb|329x329px|Poprečni presjek ćelije ''Chlamydomonas reinhardtii'']] [[Slika:Chlamydomonas EPA.jpg|thumb|L ''Chlamydomonas'' sa dva biča, vidljiva u dnu lijevo]] [[Slika:Chlamydomonas globosa - 400x (13263097835).jpg|thumb|''Chlamydomonas globosa'', opet s dva biča, samo vidljive dolje lijevo]] '''''Chlamydomonas''''' je [[rod (biologija)|rod]] [[zelene alge|zelenih algi]] sa oko 325 (priznatih) [[vrsta]] i više u fazi revizije<ref name=Smith>Smith, G.M. 1955 ''Cryptogamic Botany Volume 1. Algae and Fungi'' McGraw-Hill Book Company Inc</ref> sve [[jednoćelijski organizam|jednoćelijski]] [[bičari]], pronađeni u stajaćoj vodi i na vlažnom tlu, u [[slatka voda|slatkoj]] i morskoj vodi, pa čak i u snijegu kao "snježne alge".<ref>Hoham, R.W., Bonome, T.A., Martin, C.W. and Leebens-mack, J.H. 2002. A combined 18S rDNA and rbcL phylogenetic analysis of ''Chloromonas'' and ''Chlamydomonas'' (Chlorophyceae, Volvocales ) emphasizing snow and other cold-temperature habitats. ''Journal of Phycology'', '''38''': 1051–1064. [https://dx.doi.org/10.1046/j.1529-8817.2002.t01-1-01227.x]</ref> ''Chlamydomonas'' se koristi kao [[modelni organizam]] u [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], posebno za proučavanje pokretljivosti [[flagela|bičeva]] i dinamike [[hloroplast]]a, [[biogeneza|biogeneze]] i [[genetika|genetike]]. Jedna od mnogih upečatljivih karakteristika '' Chlamydomonas '' je ta što sadrži [[ionski kanal|ionske kanale]] ([[kanalrodopsin]]e) koji se direktno aktiviraju svjetlošću. Neki regulatorni sistemi roda ''Chlamydomonas'' složeniji su od njihovih[[Homologije (biologija)|homologa]] u [[Gymnosperma]], s evolucijski povezanim regulatornim proteinima koji su veći i koji sadrže dodatne domene.<ref>A Falciatore, L Merendino, F Barneche, M Ceol, R Meskauskiene, K Apel, JD Rochaix (2005). The FLP proteins act as regulators of chlorophyll synthesis in response to light and [[plastid]] signals in Chlamydomonas. The red eyespot in Chlamydomonas is sensitive to light and hence determines movement. Genes & Dev, 19:176-187 [http://genesdev.cshlp.org/content/19/1/176.full.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719003048/http://genesdev.cshlp.org/content/19/1/176.full.pdf |date=19. 7. 2018 }}</ref> Studije iz [[molekularna filogenija|molekulske filogenije]] pokazale su da je uobičajeni rod ''Chlamydomonas'' definiran pomoću morfoloških podataka [[poloifilija|polifiletski]], unutar reda [[Volvocales]], a mnoge vrste su preklasificirane (npr. u rodove'' [[Oogamochlamys]]'', ''[[Lobochlamys]]''), a mnoge druge loze hlamidomonasa trebaju se prekvalificirati.<ref>Juliet Brodie & Jane Lewis (2007). ''Unravelling the algae: the past, present, and future of algal systematics''. CRC Press. p. 140, [https://books.google.com/books?id=-YEYFhgUBsQC].</ref><ref>Wehr, J.D., Sheath, R.G. & Kociolek, J.P. (eds., 2015). ''Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification''. Academic Press, USA, p. 275-276, [https://books.google.com/books?id=yjnLAwAAQBAJ].</ref><ref>Pröschold, T., Marin, B., Schlösser, U.W. & Melkonian, M. (2001). Molecular phylogeny and taxonomic revision of ''Chlamydomonas'' (Chlorophyta). I. Emendation of ''Chlamydomonas'' Ehrenberg and ''Chloromonas'' Gobi, and descripription of ''Oogamochlamys'' gen. nov. and ''Lobochlamys'' gen. nov. ''Protist'' 152: 265-300, 7 figs, 5 tables, [http://images.algaebase.org/pdf/8CCBC95A077f625A63qlm103DEF4/sdarticle.pdf]{{Dead link|date=juni 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Opis == Ovaj rod uključuje jednoćelijske ćelije, sferne ili blago cilindrične, papile mogu biti prisutne ili odsutne. Hloroplasti su zeleni i obično su u obliku čaše.<ref name=Guiry2007>Guiry, M.D., John, D.M. Rindi, F. and McCarthy, T.K. (ed) ''2007 New Survey of Clare Island Volume 6: The Freshwater and Terrestrial Algae''. Royal Irish Academy. {{ISBN|978-1-904890-31-7}}</ref> Ključna karakteristika roda su dva prednja biča, jednake dužine.<ref>Harris, Elizabeth H. ( 2009) [https://books.google.com/books?id=xTjJGV5GWY0C&printsec=frontcover&dq=%22The+Chlamydomonas+Sourcebook%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjD6IjbgebkAhVF7HMBHZ8DCtoQ6AEIKjAA#v=onepage&q=%22The%20Chlamydomonas%20Sourcebook%22&f=false "The Genus ''Chlamydomonas''"] In ''The Chlamydomonas Sourcebook'' (Second Edition), chapter 1, volume 1, pages 1-24. {{ISBN|9780080919553}} {{doi|10.1016/B978-0-12-370873-1.00001-0}}</ref> == Vrste == {{div col|colwidth=24em}} # ''[[Chlamydomonas aalesundensis]]'' <small>(N.Wille) Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas abbreviata]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas acidophila]]'' <small>Negoro</small> # ''[[Chlamydomonas acies]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas actinochloris]]'' <small>Deason & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas acuminata]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas acuta]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas acutata]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas acutiformis]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas acutissima]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas aequabilis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas aggregata]]'' <small>Deason & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas agloëformis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas akimovii]]'' <small>Vaulina, Dorogostajskaja, Noviczkova & Sdobnikova</small> # ''[[Chlamydomonas akinetos]]'' <small>Deason & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas alaskensis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas alata]]'' <small>Cohn</small> # ''[[Chlamydomonas alatapapilla]]'' <small>J.Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas alkalinophila]]'' <small>H.J.Hu & L.M.Luo</small> # ''[[Chlamydomonas allensworthii]]'' <small>R.C.Starr, F.Marner & Jaenicke</small> # ''[[Chlamydomonas altera]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas ambigua]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas ametastatos]]'' <small>F.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas amici-mei]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas angulosa]]'' <small>O.Dill</small> # ''[[Chlamydomonas annulata]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas anticontata]]'' <small>J.Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas anulata]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas anuraea]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas apiangulata]]'' <small>H.J.Hu</small> # ''[[Chlamydomonas apicala]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas apiculata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas appendiculata]]'' <small>Deason & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas applanata]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas arachne]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas archibaldiae]]'' <small>Uhlik & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas arctoalpina]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas asiatica]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas asterosperma]]'' <small>Lagerheim</small> # ''[[Chlamydomonas astigmata]]'' <small>M.W.Spargo</small> # ''[[Chlamydomonas asymmetrica]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas autumnalis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas bacca]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas baccata]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas bacillaris]]'' <small>R.Grandori & L.Grandori</small> # ''[[Chlamydomonas bacillus]]'' <small>Pascher & R.Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas badensis]]'' <small>F.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas ballenyana]]'' <small>Kol</small> # ''[[Chlamydomonas basimaculata]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas bella]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas bergii]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas bicaudata]]'' <small>L.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas bichlora]]'' <small>Pascher & R.Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas biciliata]]'' <small>(Pascher) Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas bicocca]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas biconica]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas bilatus]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas bipartita]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas boldii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas bolyaiana]]'' <small>Kol</small> # ''[[Chlamydomonas botryopara]]'' <small>Rodhe & Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas botulus]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas bourrellyi]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas breviciliata]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas britannica]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas bursiculaeformis]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas caeca]]'' <small>Sokoloff</small> # ''[[Chlamydomonas calatelensis]]'' <small>(Péterfi) H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas calcicola]]'' <small>Fritsch & John</small> # ''[[Chlamydomonas callosa]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas capitata]]'' <small>Scherffel & Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas caput-sepiae]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas carolii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas carpatica]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas caucasica]]'' <small>Kol</small> # ''[[Chlamydomonas caudata]]'' <small>Wille</small> # ''[[Chlamydomonas cavanillesiana]]'' <small>P.González</small> # ''[[Chlamydomonas cellerima]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas chadefaudii]]'' <small>Bourrelly</small> # ''[[Chlamydomonas characioides]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas chlamydogama]]'' <small>Bold</small> # ''[[Chlamydomonas chlorastera]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas chlorogonioides]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas chodatii]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas cienkowskii]]'' <small>Schmidle</small> # ''[[Chlamydomonas citriformis]]'' <small>Scherffel & Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas clavata]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas closter]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas coccoides]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas communis]]'' <small>Perty</small> # ''[[Chlamydomonas complanata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas completa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas composita]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas concinna]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas concordia]]'' <small>J.C.Green, D.Neuville & P.Daste</small> # ''[[Chlamydomonas confinis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas conica]]'' <small>P.A.Dangeard</small> # ''[[Chlamydomonas coniformis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas conjungens]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas conochilae]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas conocylindrus]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas constricta]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas conversa]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas convexa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas corrosa]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas corticatiformis]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas costata]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas crassa]]'' <small>H.R.Christen</small> # ''[[Chlamydomonas cribrum]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas cristata]]'' <small>D.Vodenicarov & I.Kirjanov</small> # ''[[Chlamydomonas cucculata]]'' <small>Pascher & R.Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas curvicauda]]'' <small>Pascher & Czurda</small> # ''[[Chlamydomonas cyanea]]'' <small>Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas cylindrica]]'' <small>Chodat</small> # ''[[Chlamydomonas cylindrocystiformis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas cylindrus]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas dactylococcoides]]'' <small>Scherffel & Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas dalecarlica]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas damasii]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas dangeardii]]'' <small>Chmilinski</small> # ''[[Chlamydomonas danica]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas dauciformis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas decipiens]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas deludens]]'' <small>H.R.Christen</small> # ''[[Chlamydomonas depressa]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas dictyosphaeriae]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas difficilis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas diffusa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas dillii]]'' <small>P.A.Dangeard</small> # ''[[Chlamydomonas dinobryonis]]'' <small>G.M.Smith</small> # ''[[Chlamydomonas doliolum]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas dorsiventralis]]'' <small>F.E.Fritsch & M.F.Rich</small> # ''[[Chlamydomonas dorsoventralis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas dresdensis]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas duplex]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas ehrenbergii]]'' <small>Gorozhankin [Goroschankin]</small> # ''[[Chlamydomonas elegans]]'' <small>G.S.West</small> # ''[[Chlamydomonas elliptica]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas emaculata]]'' <small>P.C.Silva</small> # ''[[Chlamydomonas endogloea]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas epibiotica]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas epsilon]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas eradians]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas ettlii]]'' <small>Fott</small> # ''[[Chlamydomonas eucallosa]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas euchlorum]]'' <small>(Ehrenberg) Wille</small> # ''[[Chlamydomonas eupapillata]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas euryale]]'' <small>R.A.Lewin</small> # ''[[Chlamydomonas eustigma]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas fallax]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas falsipertusa]]'' <small>Nakada</small> # ''[[Chlamydomonas fasciata]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas fenestrata]]'' <small>L.A.Whitford</small> # ''[[Chlamydomonas fiscina]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas fissa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas flavovirens]]'' <small>Rostafinski</small> # ''[[Chlamydomonas flosaquae]]'' <small>R.Brabez</small> # ''[[Chlamydomonas flosculariae]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas foraminata]]'' <small>Behre & Schwabe</small> # ''[[Chlamydomonas formosissima]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas fossalis]]'' <small>Conrad & Kufferath</small> # ''[[Chlamydomonas fottii]]'' <small>J.M.King</small> # ''[[Chlamydomonas foveolarum]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas frankii]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas friedmannii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas fungicola]]'' <small>Puymaly</small> # ''[[Chlamydomonas gallica]]'' <small>(Bourrelly) Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas geitleri]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas geminata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas gerloffii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas gibberula]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas glacialis]]'' <small>Lagerheim</small> # ''[[Chlamydomonas glans]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas globosa]]'' <small>J.W.Snow</small> # ''[[Chlamydomonas globulosa]]'' <small>Perty</small> # ''[[Chlamydomonas gloeogama]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas gloeopara]]'' <small>Rodhe & Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas gloeophila]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas gordalensis]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas goroschankinii]]'' <small>Chmielevsky</small> # ''[[Chlamydomonas gracilis]]'' <small>J.W.Snow</small> # ''[[Chlamydomonas grandis]]'' <small>F.Stein</small> # ''[[Chlamydomonas grandistigma]]'' <small>A.K.Mitra</small> # ''[[Chlamydomonas gregaria]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas grintzescui]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas guanophila]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas guizhounensis]]'' <small>H.J.Hu & L.M.Luo</small> # ''[[Chlamydomonas gutta]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas gymnogyne]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas gyroides]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas gyrus]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas haematococcoides]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas hallensis]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas halophila]]'' <small>Francé</small> # ''[[Chlamydomonas hebes]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas hedleyi]]'' <small>J.J.Lee, L.J.Crockett, J.Hagen & R.Stone</small> # ''[[Chlamydomonas hemigymnos]]'' <small>L.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas heterogama]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas heverlensis]]'' <small>Conrad</small> # ''[[Chlamydomonas hexangularis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas hindakii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas huberi]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas humicola]]'' <small>Lucksch</small> # ''[[Chlamydomonas humophilos]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas hydra]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas hydrae]]'' <small>T.Itô</small> # ''[[Chlamydomonas hypermaculata]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas hyperstigmata]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas imitans]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas immobilis]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas inaequalis]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas incerta]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas incisa]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas inconstans]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas incurva]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas indica]]'' <small>A.K.Mitra</small> # ''[[Chlamydomonas inepta]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas inermis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas inertis]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas inflata]]'' <small>Skvortsov</small> # ''[[Chlamydomonas inflexa]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas inhabilis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas insana]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas insolita]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas intermedia]]'' <small>Chodat</small> # ''[[Chlamydomonas inversa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas irregularis]]'' <small>L.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas isabeliensis]]'' <small>J.M.King</small> # ''[[Chlamydomonas isogama]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas israelensis]]'' <small>Massjuk & Lilits</small> # ''[[Chlamydomonas iyengarii]]'' <small>A.K.Mitra</small> # ''[[Chlamydomonas kakosmos]]'' <small>F.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas kirchneriellae]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas klebsii]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas kleinii]]'' <small>Schmidle</small> # ''[[Chlamydomonas klinobasis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas kniepii]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas kochii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas komarekii]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas komma]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas koprophilos]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas kronauensis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas kuteinikowii]]'' <small>Goroschankin [Gorozhankin]</small> # ''[[Chlamydomonas kuwadae]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas kvildensis]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas lacustris]]'' <small>L.S.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas lagenula]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas languida]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas lapponica]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas lateralis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas latifrons]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas leiostraca]]'' <small>(Strehlow) H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas lenta]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas leptobasis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas leptochaete]]'' <small>L.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas leptos]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas lewinii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas libonica]]'' <small>H.J.Hu & L.M.Luo</small> # ''[[Chlamydomonas limosa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas lismorensis]]'' <small>Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas lobulata]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas longeovalis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas longirubra]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas longistigma]]'' <small>O.Dill</small> # ''[[Chlamydomonas lunata]]'' <small>Pascher & R.Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas lunata]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas lundii]]'' <small>H.Ettl & O.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas lunulatiformis]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas macroplastida]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas macropyrenoidosa]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas macrostellata]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas macrostigma]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas madraspatensis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas magnusii]]'' <small>J.Reinke</small> # ''[[Chlamydomonas magurensis]]'' <small>L.S.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas manshurica]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas maramuresensis]]'' <small>Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas marsupium]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas marvanii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas matwienkoi]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas mediostigmata]]'' <small>H.R.Christen</small> # ''[[Chlamydomonas melanospora]]'' <small>R.A.Lewin</small> # ''[[Chlamydomonas metapyrenigera]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas microcystiae]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas microhalophila]]'' <small>Bischoff</small> # ''[[Chlamydomonas micropapillata]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas microscopica]]'' <small>G.S.West</small> # ''[[Chlamydomonas microsphaera]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas microsphaerella]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas mikroplankton]]'' <small>J.Reinke</small> # ''[[Chlamydomonas minuta]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas minutissima]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas moewusii]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas monoica]]'' <small>Strehlow</small> # ''[[Chlamydomonas montana]]'' <small>Romanenko</small> # ''[[Chlamydomonas monticola]]'' <small>Shin Watanabe</small> # ''[[Chlamydomonas mucicola]]'' <small>Schmidle</small> # ''[[Chlamydomonas muciphila]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas multigranulis]]'' <small>H.J.Hu & L.M.Luo</small> # ''[[Chlamydomonas multipes]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas multiplex]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas multipyrenoidosa]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas multitaeniata]]'' <small>Korschikov</small> # ''[[Chlamydomonas muriella]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas musculus]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas mutabilis]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas napocensis]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas nasuta]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas nephroidea]]'' <small>H.J.Hu & L.M.Luo</small> # ''[[Chlamydomonas nitens]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas noctigama]]'' <small>Korschikov</small> # ''[[Chlamydomonas novaezealandiae]]'' <small>G.I.Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas nygaardii]]'' <small>Fott</small> # ''[[Chlamydomonas obergurglii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas obesa]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas oblonga]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas oblonga]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas oblongella]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas obovata]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas oboviformis]]'' <small>H.J.Hu & Y.X.Wei</small> # ''[[Chlamydomonas obtusa]]'' <small>A.Braun</small> # ''[[Chlamydomonas obversa]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas ocellata]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas ohioensis]]'' <small>Wailes</small> # ''[[Chlamydomonas olifaniae]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas oligochloris]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas oligothermica]]'' <small>Huber-Pestalozzi</small> # ''[[Chlamydomonas oocysticola]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas opisthostigma]]'' <small>H.R.Christen</small> # ''[[Chlamydomonas opulenta]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas orbicularis]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas ovalis]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas ovalis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas ovata]]'' <small>P.A.Dangeard</small> # ''[[Chlamydomonas oviformis]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas pachychlamys]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas palla]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas pallens]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas pallida]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pallidopsis]]'' <small>Massjuk & Lilits</small> # ''[[Chlamydomonas pallidostigmatica]]'' <small>J.M.King</small> # ''[[Chlamydomonas palmellomoewusii]]'' <small>Novis & Visnovsky</small> # ''[[Chlamydomonas parallelistriata]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas paramucosa]]'' <small>Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas parietaria]]'' <small>O.Dill</small> # ''[[Chlamydomonas parisii]]'' <small>Bourrelly</small> # ''[[Chlamydomonas parkeae]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas partita]]'' <small>Brabez</small> # ''[[Chlamydomonas parvula]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas passiva]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas patellaria]]'' <small>L.A.Whitford</small> # ''[[Chlamydomonas paupercula]]'' <small>Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas pelophila]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas penium]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas pennata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas perigranulata]]'' <small>S.Hirayama, R.Ueda, T.Nakayama & I.Inouye</small> # ''[[Chlamydomonas perpusilla]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas pertusa]]'' <small>Chodat</small> # ''[[Chlamydomonas pertyi]]'' <small>Goroschankin [Gorozhankin]</small> # ''[[Chlamydomonas petasus]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas peterfii]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas phaseolus]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas pigra]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas pila]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pinicola]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas piriformis]]'' <small>J.Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas pirum]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pisiformis]]'' <small>O.Dill</small> # ''[[Chlamydomonas pisum]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas pitschmannii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas planctogloea]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas planoconvexa]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas platyrhyncha]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas plethora]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas poljanskii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas polydactyla]]'' <small>Chodat</small> # ''[[Chlamydomonas polypyrenoides]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas polypyrenoideum]]'' <small>Prescott</small> # ''[[Chlamydomonas praecox]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas primoveris]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas proboscigera]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas prokudinii]]'' <small>Kostikov & Demchenko</small> # ''[[Chlamydomonas proteus]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas protracta]]'' <small>Pascher & Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas provasolii]]'' <small>J.J.Lee, M.E.McEnery, E.G.Kahn & F.L.Schuster</small> # ''[[Chlamydomonas pseudagloë]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas pseudeugametos]]'' <small>Brabez</small> # ''[[Chlamydomonas pseudintermedia]]'' <small>Behre & Schwabe</small> # ''[[Chlamydomonas pseudo-elegans]]'' <small>F.E.Fritsch & John</small> # ''[[Chlamydomonas pseudobadensis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudocaeca]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pseudococcum]]'' <small>Lucksch</small> # ''[[Chlamydomonas pseudocostata]]'' <small>Pascher & R.Jahoda</small> # ''[[Chlamydomonas pseudodangeardii]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas pseudoelegans]]'' <small>F.E.Fritsch & R.P.John</small> # ''[[Chlamydomonas pseudoelliptica]]'' <small>Bourrelly</small> # ''[[Chlamydomonas pseudoepiphytica]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudofonticola]]'' <small>Brabez</small> # ''[[Chlamydomonas pseudogloeogama]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas pseudohaematococcoides]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudolunata]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pseudomicrosphaera]]'' <small>J.M.King</small> # ''[[Chlamydomonas pseudomutabilis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pseudopertyi]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas pseudoplanoconvexa]]'' <small>Desikachary</small> # ''[[Chlamydomonas pseudopolypyrenoidea]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudopulsatilla]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas pseudoregularis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pseudoreticulata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas pseudorotula]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudostellata]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pseudostellata]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudotarda]]'' <small>Bourrelly</small> # ''[[Chlamydomonas pseudotetraolaris]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pseudotubulosa]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas pulchra]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas pulsatilla]]'' <small>H.W.Wollenweber</small> # ''[[Chlamydomonas pulvinata]]'' <small>Vischer</small> # ''[[Chlamydomonas pumilio]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pumilioniformis]]'' <small>Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas pusilla]]'' <small>Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas pygmaea]]'' <small>Reisigl</small> # ''[[Chlamydomonas pyramidalis]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas pyrenobractea]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pyrenodiscus]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas pyrenogeiton]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas pyrenoidosa]]'' <small>Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas pyriformis]]'' <small>J.Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas pyriformis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas pyriformis]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas quadrilobata]]'' <small>N.Carter</small> # ''[[Chlamydomonas quiescens]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas radiata]]'' <small>T.R.Deason & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas radiosa]]'' <small>A.Schneider</small> # ''[[Chlamydomonas ranula]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas rapa]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas rattulii]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas raudensis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas recta]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas recta]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas regularis]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas reinhardtii]]'' <small>P.A.Dangeard</small> - tip # ''[[Chlamydomonas reisiglii]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas reniformis]]'' <small>Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas retronatans]]'' <small>H.Jakubiec</small> # ''[[Chlamydomonas retroversa]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas rhigophilos]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas rhinoceros]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas rhomboidalis]]'' <small>H.R.Christen</small> # ''[[Chlamydomonas rhopaloides]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas rigensis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas rigophilos]]'' <small>Kuhn & F.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas rima]]'' <small>Flint & Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas romanica]]'' <small>Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas rosae]]'' <small>H.Ettl & O.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas rostrata]]'' <small>L.S.Cienkowski</small> # ''[[Chlamydomonas rotifera]]'' <small>J.H.Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas rotula]]'' <small>Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas rudolphiana]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas rugosa]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas saccus]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas sagene]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas sagittula]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas salina]]'' <small>H.J.Hu & L.M.Luo</small> # ''[[Chlamydomonas salinophila]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas salviniae]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas sanguinea]]'' <small>Lagerheim</small> # ''[[Chlamydomonas saxonensis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas scalpriformis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas scarabaeus]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas schilleriana]]'' <small>J.H.Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas schizochlora]]'' <small>Bold</small> # ''[[Chlamydomonas schloesseri]]'' <small>Pröschold & Darienko</small> # ''[[Chlamydomonas scintillans]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas scutula]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas sectilis]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas securis]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas sedlicensis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas semiampla]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas sessilis]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas sestinensis]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas shawii]]'' <small>Skvortzow [Skvortzov]</small> # ''[[Chlamydomonas sichuanensis]]'' <small>H.J.Hu & S.Chen</small> # ''[[Chlamydomonas siderogloea]]'' <small>Pascher & R.Johoda</small> # ''[[Chlamydomonas sigmoidea]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas silesiae]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas simplex]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas simulans]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas sinica]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas skujae]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas skvortzovi]]'' <small>H.Ettl & O.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas skvortzowiana]]'' <small>G.E.Huber-Pestalozzi</small> # ''[[Chlamydomonas smithiana]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas smithii]]'' <small>R.W.Howshaw & H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas snowiae]]'' <small>Printz</small> # ''[[Chlamydomonas soederi]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas solida]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas solida]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas sordida]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas speciosa]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas sphaera]]'' <small>(J.Schiller) J.H.Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas sphaerella]]'' <small>E.G.Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas sphaerica]]'' <small>Migula</small> # ''[[Chlamydomonas sphaeroides]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas sphagnicola]]'' <small>(F.E.Fritsch) F.E.Fritsch & H.Takeda</small> # ''[[Chlamydomonas sphagnophila]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas spinifera]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas spinosa]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas spirochloris]]'' <small>Nygaard</small> # ''[[Chlamydomonas spirogyroides]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas splendida]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas spreta]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas springeri]]'' <small>J.Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas squalens]]'' <small>A.Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas stagnalis]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas stagnophila]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas starrii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas steinii]]'' <small>Goroschankin [Gorozhankin]</small> # ''[[Chlamydomonas stellata]]'' <small>O.Dill</small> # ''[[Chlamydomonas stelliformis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas stercoraria]]'' <small>E.G.Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas stigmata]]'' <small>Skvortzov</small> # ''[[Chlamydomonas strepta]]'' <small>F.Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas striata]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas striolatus]]'' <small>H.J.Hu & S.Chen</small> # ''[[Chlamydomonas strohschneideri]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas subanguliformis]]'' <small>H.Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas subangulosa]]'' <small>F.E.Fritsch & R.P.John</small> # ''[[Chlamydomonas subangulosa]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas subannulata]]'' <small>C.C.Jao & H.J.Hu</small> # ''[[Chlamydomonas subasymmetrica]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas subcaudata]]'' <small>Wille</small> # ''[[Chlamydomonas subcomposita]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas subconica]]'' <small>P.Gayral & A.Sasson</small> # ''[[Chlamydomonas subcylindracea]]'' <small>Korshikov</small> # ''[[Chlamydomonas subehrenbergii]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas subfasciata]]'' <small>H.J.Hu & M.Yang</small> # ''[[Chlamydomonas subfusiformis]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas submarina]]'' <small>Verschaffelt</small> # ''[[Chlamydomonas suboogama]]'' <small>Tschermak-Woess</small> # ''[[Chlamydomonas subradiata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas subreticulata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas subrhinoceros]]'' <small>H.J.Hu & M.Yang</small> # ''[[Chlamydomonas subtilis]]'' <small>Pringsheim</small> # ''[[Chlamydomonas surtseyiensis]]'' <small>D.J.Uhlik & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas svitaviensis]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas tarda]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas tatrica]]'' <small>Fott</small> # ''[[Chlamydomonas taurangensis]]'' <small>Playfair</small> # ''[[Chlamydomonas tauros]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas teodorescui]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas teres]]'' <small>H.R.Christen</small> # ''[[Chlamydomonas terrestris]]'' <small>J.B.Petersen</small> # ''[[Chlamydomonas terricola]]'' <small>Gerloff</small> # ''[[Chlamydomonas testudo]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas tetractidis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas tetragama]]'' <small>(Bohlin) Wille</small> # ''[[Chlamydomonas tetraolaris]]'' <small>H.W.Wollenweber</small> # ''[[Chlamydomonas tetras]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas tetravacuolata]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas texensis]]'' <small>J.M.King</small> # ''[[Chlamydomonas thiophila]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas thomassonii]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas tornensis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas toveli]]'' <small>L.Provasoli</small> # ''[[Chlamydomonas transita]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas tremulans]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas triangularis]]'' <small>J.Schiller</small> # ''[[Chlamydomonas triplicanensis]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas trulla]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas truncata]]'' <small>F.E.Fritsch & M.F.Rich</small> # ''[[Chlamydomonas typica]]'' <small>T.R.Deason & Bold</small> # ''[[Chlamydomonas ucrainica]]'' <small>Demchenko, Massalski, Kostikov & Hoffmann</small> # ''[[Chlamydomonas ulvaensis]]'' <small>R.A.Lewin</small> # ''[[Chlamydomonas umbonata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas unregularis]]'' <small>H.J.Hu & M.Yang</small> # ''[[Chlamydomonas upsaliensis]]'' <small>Skuja</small> # ''[[Chlamydomonas varians]]'' <small>J.W.G.Lund</small> # ''[[Chlamydomonas vectensis]]'' <small>Butcher</small> # ''[[Chlamydomonas venusta]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas verrucalata]]'' <small>H.J.Hu & M.Yang</small> # ''[[Chlamydomonas versicolor]]'' <small>Ettl</small> # ''[[Chlamydomonas vibratilis]]'' <small>L.Péterfi</small> # ''[[Chlamydomonas virgata]]'' <small>Pascher</small> # ''[[Chlamydomonas vlastae]]'' <small>Chadefaud</small> # ''[[Chlamydomonas volvocicola]]'' <small>M.O.P.Iyengar</small> # ''[[Chlamydomonas waldenburgensis]]'' <small>Moewus</small> # ''[[Chlamydomonas wuhanensis]]'' <small>Y.X.Wei</small> # ''[[Chlamydomonas yellowstonensis]]'' <small>Kol</small> # ''[[Chlamydomonas zebra]]'' <small>Korschikov</small> # ''[[Chlamydomonas zerovii]]'' <small>Romanenko</small> # ''[[Chlamydomonas zygnemoides]]'' <small>Pascher</small> {{div col end}}<ref>Aoyama, H., Kuroiwa, T and Nakamura,S. 2009. The dynamic behaviour of mitochrandia in living zygotes during maturation and meiosis in'' Chlamydomonas reinhardtii''. ''European Journal Phycology'' '''44''': 497 - 507</ref> == Ekologija == ''Chlamydomonas'' je široko rasprostranjen rod u slatkovodnim biotopima ili vlažnom tlu.<ref name = Smith/> Obično se nalazi u staništu bogatom amonijevom soli. Ima crvene fotosenzibilne očne mrlje. Razmnožava se i seksualno i seksualno. U bespolnoj reprodukciji javljaju se [[zoospore]], [[aplanospora|aplanospore]], hipnospore ili faze palmele,<ref>{{cite web |url=http://www.biologydiscussion.com/algae/life-cycle-of-chlamydomonas-with-diagram/53699 |title=Life Cycle of Chlamydomonas (With Diagram) |publisher=BiologyDiscussion.com |date=16. 9. 2016 |access-date=12. 3. 2018 |archive-date=4. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004111321/http://www.biologydiscussion.com/algae/life-cycle-of-chlamydomonas-with-diagram/53699 |url-status=dead }}</ref> dok mu [[spolno razmnožavanje]] obilježava [[izogamija]], [[anizogamija]] ili [[oogamija]]. == Ishrana == Većina vrsta su obligatni [[fototrof]]i, ali ''[[Chlamydomonas reinhardtii|C. reinhardtii]] ''i ''[[Chlamydomonas disostoze|C. disostoze]]'' su fakultativni [[heterotrof]]i koji mogu rasti u mraku u prisustvu acetata kao izvora ugljika. == Morfologija == * Pokretne jednoćelijske alge; * Općenito ovalni; * [[Ćelijski zid]] sastoji se od [[glikoprotein]]a i neceluloznih [[polisaharid]]a, umjesto [[celuloza|celuloze]]; * Dvija sprijeda umetnuta biča. Svaki potiče iz [[bazno tijelo|bazne granule]] u prednjem papilnom ili nepapilnom području [[citoplazma|citoplazme]]. Svaki bič ima tipski raspored 9 + 2 sastavnih vlakana. * Smanjive [[vakuole]] nalaze se u blizini baza bičeva; * Imaju istaknuti [[hloroplast]] u obliku čaše ili posude. Sadrži trake sastavljene od različitog broja fotosintetskih [[tilakoid]]a, koji nisu organizirani u granaste strukture; * Jedro je zatvoreno u hloroplast u obliku čaše, koji ima jedan veliki [[pirenoid]], u kojem, od fotosintetskih proizvoda, nastaje [[škrob]]. Pirenoid sa škrobnom ovojnicom prisutan je na stražnjem kraju hloroplasta; * [[Očna mrlja]] prisutna u prednjem dijelu hloroplasta. Sastoji se od dva ili tri, manje ili više paralelna reda linearno raspoređenih kapljica masti. ==Također pogledajte== *[[Zelene alge]] *[[Jednoćelijski organizam]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.chlamy.org/ ''Chlamydomonas'' Center] * [http://plntfdb.bio.uni-potsdam.de/v2.0/index.php?sp_id=CRE ''Chlamydomonas reinhardtii'' Transcription Factor Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425095429/http://plntfdb.bio.uni-potsdam.de/v2.0/index.php?sp_id=CRE |date=25. 4. 2009 }} * [http://www.pdbe.org/emsearch/text:chlamydomonas* 3D electron microscopy structures of Chlamydomonas-related proteins at the EM Data Bank(EMDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018143510/https://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=text:chlamydomonas* |date=18. 10. 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20130131001356/http://www.seaweed.ie/algae/chlamydomonas.php The Seaweed Site] * [https://eurekalert.org/pub_releases/2020-08/f-agf081320.php Ancient gene family protects algae from salt and cold in an Antarctic lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121072514/https://eurekalert.org/pub_releases/2020-08/f-agf081320.php |date=21. 1. 2021 }}, on: EurekAlert!, 20-Aug-2020, on species UWO241 and {{nowrap|ICE-MDV}} in Lake Bonney (Antarctica) [[Kategorija:Alge]] [[Kategorija:Chlorophyceae]] [[Kategorija:Chlamydomonadales]] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] pzfk5k3lx4rg65fjfr2wkrh5v2kjkme Jedarni receptor 0 472104 3923955 3920728 2026-09-04T00:25:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923955 wikitext text/x-wiki [[Image:PPARg RXRa 3E00.png|thumb|325px|[[Kristalografija|Kristalografska struktura]] heterodimera nuklearnog receptora [[Peroksis-proliferatorom aktivirani receptor gama|PPAR-γ]] (zeleno) i [[Retinoidni X receptor alfa|RXR-α]] (cijan) vezan za dvolančanu [[DNK]] (purpurnocrveno) i dvije molekule [[Koaktivator 2 jedarnog receptora|NCOA2]] koaktivatora (crveno). PPAR-γ- antagonist (GW9662) i antagonist RXR-α [[retinoinska kiselina|retinoinske kiseline]] su u prostorno-popunjavajućim modelima (ugljik = bijelo, kisik = crveno, dušik = plavo, hlor = zeleno).]] U oblast [[molekularna biologija|molekulske biologije]], '''jedarni receptori''' su klasa [[protein]]a u ćelijama i koji su odgovorni za odgovor na [[Steroidni hormon|steroidne]] i [[Tireoidni hormoni|tiroidne]] [[hormon]]e, kao i niz drugih molekula. Nakon aktivacije, ovi receptori, zajedno sa drugim proteinima, učestvuju u regulaciji [[ekspresija gena|ekspresije]] specifičnih [[gen]]a, i na taj način kontroliraju [[embriologija|razviće]], [[Homeostaza|homeostazu]] i [[metabolizam]] organizma. Jedarni receptori imaju sposobnost direktnog vezanja za [[DNK]] i regulacije ispoljavanja obližnjih gena, zbog čega se ovi receptori klasificiraju kao [[transkripcijski faktor]]i.<ref name="Evans_1988"/><ref name="Olefsky_2001"/> Do regulacije ispoljavanja gena pomoću jedarnih receptora općenito dolazi jedino kad je [[ligand]] — molekula koji utiče na ponašanje receptora — prisutan. Specifično, vezanje liganda za jedarni receptor dovodi od [[konformacijski izomerizam|konformacijske]] promjene receptora, što zatim dovodi do aktivacije receptora, a posljedica toga je [[Regulacija genske ekspresije|povišeno ili umanjeno]] ispoljavanje gena. Jedinstveno svojstvo nuklearnih receptora, po kojem se razlikuju od drugih klasa [[receptor (biohemija)|receptora]] je njihova sposobnost da direktno interaguju sa i kontroliraju ekspresiju [[genom]]ske [[DNK]]. Konsekventno tome, jedarni receptori imaju ključne uloge u razviću [[embrion]]a, kao i u [[homeostaza|homeostazi]] odraslih osoba. Kao što je prikazano ispod, nuklearni receptori mogu se klasificirati po mehanizmu djelovanja. == Distribucija po tipovima == Nuklearni receptori su specifični za [[životinja|metazoe]] (višećelijske životinje) i ne nalaze se kod [[protista]], [[alga|algi]], [[gljiva]] ili biljki. Među rano odvojenim životinjskim vrstama sa sekvenciranom genomima, dva su nađena kod [[spužve]] ''[[Amphimedon queenslandica]]'', dva kod [[rebronoše]] ''[[Mnemiopsis leidyi]]'',<ref name="Reitzel_2011"/> četiri kod [[Placozoa|plakozoe]] ''[[Trichoplax adhaerens]]'' i 17 kod [[žarnjaci|žarnjaka]] ''[[Nematostella vectensis]]''.<ref name="Bridgham_2010"/> Postoji 270 nuklearnih receptora kod samih [[nematoda]] vrste ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]''.<ref name="Sluder_2001"/> Ljudi, miševi, i pacovi imaju po 48, 49 i 47 nuklearnih receptora svaki.<ref name="Zhang_2004"/> == Ligandi == [[slika:NR ligands.png|thumb|475px|Strukture nekoliko primjera endogenih liganada jedarnih receptora i nazivi receptora za koje se vežu.]] Ligandi koji se vežu za i aktiviraju nuklearne receptore obuhvataju [[Lipofilnost|lipofilne]] supstance kao što su [[endogen]]i [[hormon]]i, [[Vitamin A|vitamini A]] i [[vitamin D|D]] i [[ksenobiotik|ksenobiotski]] [[endokrini disruptor]]i. Pošto je ekspresija velikog broja gena regulirana nuklearnim receptorima, ligandi koji ih aktiviraju mogu imati dubuke uticaje na organizam. Mnogi od tih reguliranih gena su povezani sa raznim bolestima, što objašnjava zašto su molekulske mete za približno 13% lijekova odobrenih u administraciji za hranu i lijekove (FDA) da su jedarni receptori. Dio nuklearnih receptora se naziva [[Orfanski receptor|orfanskim receptorima]], zato što endogeni ligandi nisu poznati (ili bar ne postoji opći konsenzus). |Neki od tih receptora kao što je [[Farnezoidni X receptor|FXR]], [[Jetreni X receptor|LXR]] i [[PPAR]] vežu brojne metaboličke međuproizvode, kao što su [[masne kiseline]], [[žučna kiselina|žučne kiseline]] i/ili steroli sa relativno niskim afinitetom. Ovi receptori stoga mogu da funkcionišu kao metabolički senzori. Drugi jedarni receptori, kao što su [[konstitutivni androstanski receptor|CAR]] i [[Pregnanski X receptor|PXR]] izgleda da funkcioniraju kao ksenobiotski senzori koji povišavaju ispoljavanje [[Citohrom P450|citohroma P450]], enzima koji metaboliziraju te ksenobiotike.<ref name="Mohan_2003"/> == Struktura == Većina jedarnih receptora ima [[molekulska masa|molekulske mase]] u opsegu između 50.000 i 100.000 [[dalton (jedinica)|daltona]]. Nuklearni receptori imaju modularnu strukturu i sadrže sljedeće [[Proteinski domen|domene]]:<ref name="Kumar_1999"/><ref name="Klinge_2000"/> * '''(A-B)''' [[N-kraj|N-terminalni]] regulatorni domen: Sadrži aktivacjsku funkciju 1 ('''AF-1''') čije dejstvo je nezavisno od prisustva liganda.Aktivacija transkripcije posredstvom AF-1 je normalno veoma slaba i ne manifestira sinergistično dejstvo s AF-2 u E-domenu, da bi proizvela robusnije pojačanje [[ekspresija gena|ekspresije gena]]. A-B domeni raznih nuklearnih receptora imaju veoma varijabilanu sekvencu. * '''(C)''' [[DNK-vezujući domen]] ('''DBD''') je visoko konzervirani domen koji sadrži [[Cinkov prst|cinkove prste]] za vezanje za specifične sekvence na DNK. One se nazivaju [[elemnt hormonskog odgovora|elementima hormonskog odgovora]] (HRE). * '''(D)''' Hing regija je fleksibilni domen koji povezuje DBD sa LBD. Ovaj domen utiče na unutarćelijsku razmjenu i subćelijsku distribuciju. * '''(E)''' Ligand vezujući domen ('''LBD''') je umjereno konzerviran u pogledu sekvence i visoko strukturno konzerviran. [[tercijarna struktura proteina|Tercijarna struktura]] LBD naziva se [[alfa-heliks]]nim sendvičskim [[Proteinsko savijanje|savijanjem]] u kojem se tri antiparalelna alfa-heliksa ("punjenje sendviča") nalaze između dva alfa-heliksa na jednoj strani i tri na drugoj ("hljeb"). Otvor u kome se veže ligand je unutar LBD i neposredno ispod tri centralna antiparalelna [[alfa-heliks]]a sendviča. Zajedno sa DBD, LBD doprinosi dimerizacijskom sučelju receptora. LBD također veže [[Koaktivacija (transkripcija)|koaktivatorske]] i [[Korepresor (genetika)|korepresorske]] proteine. LBD sadrži aktivacisku funkciju 2 ('''AF-2'''), čije dejstvo je zavisno od prisustva vezanog liganda.<ref name="Wärnmark_2003" /> * '''(F)''' [[C-kraj]]ev domen ima visoko varijabilnu sekvencu. [[N-kraj]] (A/B), DNK-vezujući (C) i ligand vežući (E) domeni su samostalno dobro savijeni i strukturno stabilni, dok hing region (D) i opcijski [[C-kraj]]nji (F) domen mogu da budu konformacijski fleksibilni i neuređeni.<ref name="Weatherman_1999"/> Iz pregleda tri poznate multidomenske strukture proizilazi da su relativne orijentacije domena veoma različite. Dvije od njih vežu se za DR1,<ref name="Chandra_2008"/><ref name="Chandra_2013"/> a jedna za DR4.<ref name="pmid24561505">{{cite journal |vauthors=Lou X, Toresson G, Benod C, Suh JH, Philips KJ, Webb P, Gustafsson JA | title = Structure of the retinoid X receptor α-liver X receptor β (RXRα-LXRβ) heterodimer on DNA | journal = Nat. Struct. Mol. Biol. | volume = 21 | issue = 3 | pages = 277–281 | date = 2014 | pmid = 24561505 | doi = 10.1038/nsmb.2778 }}</ref> {| |- valign=top |[[slika:Nuclear Receptor Structure.png|thumb|415px|'''Strukturna organizacija jedarnih receptora'''<br />'''Gore''' – šematski prikaz 1D [[peptidna sekvenca|aminokiselinske sekvence]] nuklearnog receptora.<br />'''Dolje''' – 3D strukture DBD (vezanog za DNK) i LBD (vezanog za hormon) regiona nuklearnog receptora. Prikazane su strukture [[estrogeni receptor|estrogenog receptora]]. Eksperimentalne strukture [[N-kraj]]evog domena (A/B), hing regiona (D), i [[C-kraj]]nog domena (F) nisu određene, i prikazane su crvenim, ljubičastim, i narandžastim isprekidanim linijama.]] {{infokutija protein | Symbol = zf-C4 | Name = DNK vezujući domen (DBD) | image = PR_DBD_2C7A.png | width = | caption = [[KristaLOGRAFIJA|Kristalografksa struktura]] dimera DNK-vezujućeg domena ljudskog [[progesteronski receptor|progesteronskog]] receptora (ljubičasto i zeleno) u kompleksu sa dvolančanom DNK (purpurnocrveno). Atomi cinka su prikazani kao sive sfere.<ref name="Roemer_2006"/>}} {{infokutija protein | Pfam = PF00105 | InterPro = IPR001628 | SMART = SM00399 | PROSITE = PDOC00031 | SCOP = 1hra | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CDD = cd06916 }} {{infokutija protein | Symbol = Hormone_recep | Name = Ligand-vezujući domen (LBD) | image = RORC_3L0L.png | width = | caption = [[kristalografija|Kristalografksa struktura]] ligand-vezujućeg domena ljudskog [[RAR-srodni orfan receptor gama|RORγ]] (u bojama duge, [[N-kraj]] = plavo, [[C-kraj]] = crveno) u kompleksu sa 25-hidroksiholesterolom (prostorno-popunjavajući model (ugljenik = belo, kiseonik = crveno) i [[Nuklearno receptorski koaktivator 2|NCOA2]] koaktivatorom (purpurnocrveno).<ref name="Jin_2010"/>}} {{infokutija protein | Pfam = PF00104 | InterPro = IPR000536 | SMART = SM00430 | PROSITE = | SCOP = 1lbd | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CDD = cd06157 }} |} {{Clear}} == Mehanizam djelovanja== [[slika:Nuclear receptor action.png|thumb|475px|'''Mehanizam dejstva jedarnih receptora klase I'''. Nuklearni receptor klase I (NR) je u odsustvu [[ligand]]a lociran u [[citosol]]u. Vezivanje hormona za NR inicira disocijaciju proteina toplotnog udara ([[Protein toplotnog udara|HSP]]), dimerizaciju, i [[Proteinsko sortiranje|translokaciju]] u jedro, gde se NR vezuje za specifičnu sekvencu [[DNK]] poznatu kao [[element hormonskog odgovora|HRE]]). Kompleks nuklearnog receptora i DNK zatim aktiviraju druge [[protein]]e koji su odgovorni za [[transkripcija (genetika)|transkripciju]] nizvodnog DNK segmenta u [[informacijska RNK|iRNK]], koja se konačno [[translacija (genetika)|prevodi]] u protein, što dovodi do promkena u ćelijskoj funkciji.]] [[slika:Type ii nuclear receptor action.png|thumb|475px|'''Mehanizam djelovanja jedarnih receptora klase II'''. Nuklearni receptor klase II (NR) je, nezavisno od statusa vezanja liganda, lociran u jedru i vezan za DNK. <br>Ovdje je prikazan tiroidni hormonski receptor ([[Receptor tiroidnog hormona|TR]]) koji je heterodimeriziran sa [[Retinoidni X receptor|RXR-om]]. U odsustvu liganda, TR se veže za [[korepresor (genetika)|korepresorski]] protein. Vezanje liganda za TR uzrokuje disocijaciju korepresora i regrutaciju koaktivatorskog proteina, što zatim dovodi do regrutovanja dodatnih proteina kao što su [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] koje su odgovorne za transkripciju u nizvodnom DNK segmentu u iRNK i konačno u protein.]] Nuklearni receptori su multifunkcijski proteini koji [[prijenos signala|prenose signale]] svojih [[ligand|liganada]]. Jedarni receptori (NR) mogu se klasifikovati u dvije široke klase, prema njihovom mehanizmu dejstva i subćelijskoj distribuciji u odsustvu liganda. Male lipofilne supstance kao što su prirodni hormoni prenose se difuzijom kroz memebrane i vež se za nuklearne receptore u [[citosol]]u (tip I NR) ili jedru (tip II NR) ćelije. Vezanje uzrokuje konformacijske promjene receptora koje, u zavisnosti od klase receptora, iniciraju specifičnu kaskadu daljih promjena kojima se usmjerava NR do [[DNK]] mjesta za regulaciju transkripcije. [To dovodi do povišenog ili umanjenog [[ekspresija gena|izražavanja gena]]. Oni općenito funkcioniraju kao homo/heterodimeri.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Amoutzias GD, Pichler EE, Mian N, De Graaf D, Imsiridou A, Robinson-Rechavi M, Bornberg-Bauer E, Robertson DL, Oliver SG | title = A protein interaction atlas for the nuclear receptors: properties and quality of a hub-based dimerisation network | journal = BMC Systems Biology | volume = 1 | pages = 34 | date=jul 2007 | pmid = 17672894 | pmc = 1971058 | doi = 10.1186/1752-0509-1-34 }}</ref> Pored toga, poznate su i dvije dodatne klase: tip IIIkoja je varijanta tipa I i tip IV koja veže DNK kao monomer.<ref name="Mangelsdorf_1995"/> Nuklearni receptori mogu se podijeliti na sliedeće četiri klase:<ref name="Mangelsdorf_1995"/><ref name="Novac_2004"/> === Tip I === Vezanje liganda za jedarne receptore tipa I u [[citosol]]u dovodi do [[Disocijacija (hemija)|disocijacije]] [[Protein toplotnog šoka|proteina toplotnog šoka]], homo[[Proteinski dimer|dimerizacije]], translokacije (npr. [[aktivni transport|aktivnog transporta]]) iz [[citoplazma|citoplazme]] u [[ćelijsko jedro]],i vezanja za specifične [[DNK]] sekvence koje su poznate kao [[element hormonskog odgovora]] (HRE). Nuklearni receptori tipa I vežu se za HRE, koji se sastoje od dva polumjesta razdvojena DNK segmentom varijabilne dužine. Sekvenca drugog polumjesta ima invertiranu sekvencu prvog polumjesta (invertirsano ponavljanje). Nuklearni receptori tipa I obuhvataju članove potporodice 3, kao što su [[androgeni receptor]], [[estrogeni receptor]]i, [[glukokortikoidni receptor]] i [[progesteronski receptor]].<ref name="Linja_2004"/> Poznato je da se neki od nuklearnih receptora potporodice 2 mogu direktno vezati za ponavljanje, umesto HRE [[invertirano ponavljanje|invertiranog ponavljanja]]. Dodatno, pojedini nuklearni receptori vežu se bilo kao monomeri ili [[dimer]]i, pri čemu se samo jedan receptorski domen DNK-vezanja veže za polovinu HRE mjesta. Ti nuklearni receptori su uglavnom [[orfanski receptor]]i, pošto njihovi endogeni ligandi još uvijek nisu poznati. [[Kompleks (hemija)|Kompleks]] jedarnog receptora i DNK zatim aktivira druge proteine koji [[Transkripcija (genetika)|transkribiraju]] nizvodni segment DNK u [[informacijska RNK|iRNK]] i konačno [[protein]], što dovodi do promjena u ćelijskoj funkciji. === Tip II === Receptori tipa II, za razliku od tipa I, zadržavaju se u jedru nezavisno od statusa vezanja liganda. Osim toga, oni se vežu kao heterodimeri (obično sa [[Retinoidni X receptor|RXR]]) za DNK. U odsustvu liganda, nuklearni receptori tipa II su uglavnom u kompleksu sa [[Korepresor (genetika)|korepresorskim]] proteinima. Vezanje liganda za nuklearne receptore uzrokuje disocijaciju korepresora i aktiviranje [[koaktivacija (transkripcija)|koaktivatorskih]] proteina. Dodatni proteini, među kojima su [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] zatim se vežu na NR/DNK kompleks koji transkribira DNK u informacijsku RNK. Nuklearni receptori tipa II obuhvataju prvenstveno potporodicu 1, naprimjer [[receptor retinoinske kiseline]], [[retinoidni X receptor]] i [[receptor tiroidnog hormona]].<ref name="Klinge_1997"/> === Tip III === Nuklearni receptor tipa III (uglavnom NR-potporodica 2) slični su sa tipom I receptora po tome što se obje klase vežu za DNK kao homodimeri. Međutim, receptori tipa III, za razliku od tipa I, vežu se za HRE direktnog ponavljanja, umesto HRE [[invertovano ponavljanje|invertovanog ponavljanja]]. === Tip IV === Jedarni receptori tipa IV vežu se bilo kao monomeri ili dimeri, ali se samo jedan DNK-vezujući domen receptora veže za jednu polovinu HRE mjesta. Primjeri receptora tipa IV nalaze se u većini NR potporodica. == Koregulatorni proteini == {{glavni|Koregulatori jedarnog receptora}} Jedarni receptori vezani za elemente hormonskog odgovora regrutuju znatan broj drugih proteina ([[transkripcijski koregulator|transkripcijskih koregulatora]]) koji olakšavaju ili inhibiraju transkripciju asociranog ciljnog gena u [[iRNK]].<ref name="Glass_2000"/><ref name="Aranda_2001"/> Funkcije tih koregulatora su različite i obuhvataju [[hromatin]]sko remodeliranje (što čini ciljni gen više ili manje dostupnim za transkripciju) ili funkciju premoštavanja, čime se stabilizuje vezanje drugih koregulatornih proteina. Jedarni receptori mogu se specifično vezati za brojne koregulatorske proteine i na tačan mogu uticati na ćelijske mehanizme prijenosa signala direktno, kao i indirektno.<ref name="pmid19382224">{{cite journal |vauthors=Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA | title = Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? | journal = BioEssays | volume = 31 | issue = 6 | pages = 629–41 |date = 2009 | pmid = 19382224 | doi = 10.1002/bies.200800138 }}</ref> === Koaktivatori === Vezanje agonista za jedarne receptore inducira konformacije receptora koje preferiraju vezanje za [[koaktivator (genetika)|koaktivatorske]] proteine. Ti proteini često imaju intrinsično [[histonska acetiltransferaza|histonsko acetiltransferazno]] (HAT) dejstvo, kojom se slabi asocijacija [[histon]]a i [[DNK]], čim se pospešuje transkripcija gena. === Korepresori === Vezanje antagonista za jedarne receptore inducira konformacijske promjene receptore koje favoriziraju vezanje [[korepresor (genetika)|korepresorskih]] proteina. Ti proteini, zatim regrutuju [[histonska deacetilaza|histonske deacetilaze]] (HDAC), čime se pojačava asocijacija histona i DNK, a tako se represuje transkribirani gen. == Agonizam – antagonizam == [[slika:NR mechanism.png|thumb|300px|'''Strukturna baza mehanizma djelovanja agonista i antagonista jedarnih receptora.'''<ref name="Brzozowski_1997"/><br> Prikazane strukture su domeni vezanja liganda (LBD) estrogenskog receptora (zeleno) u kompleksu sa agonistom [[dietilstilbestrol]]om (gore, [[PDB|3ERD]]) ili antagonistom [[Afimoksifen|4-hidroksitamoksifenom]] (dolje, [[proteinska banka podataka|PDB2/3ERT]]). Ligandi su prikazani kao prostorno-popunjavajuće sfere (bifelo = ugljik, crveno = kisik). <br>Kada je agonist vezan za nuklearni receptor, [[C-kraj]] [[alfa- heliks]]a LDB (H12; svijetlo plavo) je u takvoj poziciji da se [[koaktivator (genetika)|koaktivatorski]] protein (crveno) može vezati za površinu LBD. <br>Ovdje je prikazan samo mali dio koaktivatorskog proteina, takozvana NR kutija koja sadrži LXXLL motiv aminokiselinske sekvence.<ref name="Shiau_1998"/> <br>Antagonisti zauzimaju isti otvor vezanja liganda jedarnog receptora. Međutim, antagonisti imaju bočno lančani produžetak koji [[lopta|sterno]] dislocira H12 tako da oni zauzimaju dio prostora gdje bi koaktivator trebalo da se veže. Stoga je veznje koaktivatora za LBD blokirano.]] U zavisnosti od receptora, hemijske strukture liganda i tkiva u kojem se proces odvija, ligandi jedarnih receptora mogu imati dramatično različite efekte, koji su u opsegu od agonizma do antagonizma i do inverznog agonizma.<ref name="Gronemeyer_2004"/> === Agonisti === Aktivnost endogenih liganda (kao što su hormoni [[estradiol]] i [[testosteron]]) kad su vezani za korespondirajuće jedarne receptore normalno povećava ekspresiju gena. Ova stimulacija ekspresije gena ligandom naziva se [[agonist]]ičkim odgovorom. Agonistička dejstva endogenih hormona mogu se oponašati pomoću pojedinih sintetskih liganada, naprimjer, agonist [[glukokortikoidni receptor|glukokortikoidnog receptora]] kiji je antiupaknii lijek [[deksametazon]]. Agonisti djeluju induciranjem konformacije receptora koja pogoduje vezanju koaktivatora (pogledajte gornju polovinu slike na desnoj strani). === Antagonisti === Drugi sintetski ligandi jedarnih receptora nemaju očiglednog uticaja na transkripciju gena u odsustvu endogenog liganda. Međutim, blokiraju dejstvo agonista, putem konkurentskog vezanja za isto mjesto u jedarnom receptoru. Ovi ligandi nazivaju se antagonistima. Primjer lijeka koji je antagonist nuklearnog receptora je [[mifepriston]], koji se veže za [[glukokortikoidni receptor|glukokortikoidne]] i [[progesteronski receptor|progesteronske]] receptore i blokira dejstvo endogenih hormona [[kortizol]]a, odnosno [[progesteron]]a. Antagonisti djeluju putem indukcije konformacije receptora koja sprečava vezanje koaktivatora i pospješuje vezanje korepresora (pogledajte donju polovinu slike na desnoj strani). === Inverzni agonisti === Konačno, pojedini jedarni receptori podstiču nizak nivo transkripcije gena, u odsustvu agonista (što se naziva baznom ili konstitutivnom aktivnošću). Sintetski ligandi koji reduciraju taj bazni nivo aktivnosti jedarnih receptora poznati su kao [[inverzni agonist]]i.<ref name="Busch_2004"/> === Selektivni receptorski modulatori === Brojni liekovi koji djeluju preko jedarnih receptora ispoljavaju agonistički odgovor u pojedinim tkivima i antagonistički i drugim tkivima. Takvo ponašanje može biti veoma korisno, pošto može omogućiti zadržavanje željenog korisnog terapetskog dejstva lijeka, uz minimalne neželjene nuspojave. Lijekovi sa ovakvim mješovitim agonističkim/antagonističkim profilom djelovanja nazivaju se selektivnim receptorskim modulatorima (SRM-ovima). Primjeri takvih lijekova obuhvataju selektivne modulatore [[androgen]]og receptora ([[selektivni modulatori androgenog receptora|SARM]]), selektivne modulatore estrogenog receptora ([[selektivni modulatori estrogenog receptora|SERM]]) i selektivne modulatore progesteronskog receptora ([[selektivni modulatori progesteronskog receptora|SPRM]]). Mehanizam djelovanja SRM liganada može varirati, u zavisnosti od njihove hemijske strukture i receptora. Smatra se da mnogi SRM ligandi djeluju putem promoviranja konformacije receptora koja je blisko balansirana između agonizma i antagonizma. U tkivima gde je koncentracija [[koaktivator (genetika)|koaktivatorskih]] proteina viša od [[korepresor (genetika)|korepresorskih]], ravnoteža je pomjerena u pravcu agonista. Nasuprot tome, u tkivima gdje [[korepresor (genetika)|korepresori]] dominiraju, ligand se ponaša kao antagonist.<ref name="Smith_2004"/> == Alternativni mehanizmi == [[slika:Nr alignment tree.jpg|thumb|600px|center|'''[[Filogenetika|Filogenetičko]] stablo ljudskih jedarnih receptora''']] {{clear}} === Transrepresija === Najzastupljeniji mehanizam dejstva nuklearnog receptora je putem direktnog vezanja za [[DNK]] element hormonskog odgovora. Ovaj mehanizam se naziva '''[[transaktivacija]]'''. Međutim, neki jedarni receptori nemaju jedino sposobnost direktnog vezanja za DNK, nego se takođet vežu za druge transkripcijsk faktore. Ovo vezanje često dovodi do deaktivacije drugog transkripcionog faktora u procesu koji je poznat kao '''[[transrepresija]]'''.<ref name="Pascual_2006"/> Primjer nuklearnog receptora koji ima sposobnost transrepresije je [[glukokortikoidni receptor]] (GR). Štaviše, pojedini GR ligandi, poznati kao [[Selektivni agonist glukokortikoidnog receptora|SEGRA]]) imaju sposobnost aktivacije GR na takav način da se GR jače transrepresira nego što se transaktivira. Time se selektivno povisi separacija između željenog [[protivupalni lijek|protivupalnog]] dejstva i neželjenih metaboličkih nuspojava tih selektivnih [[glukokortikoid]]a. === Negenomski efekti === Za klasična direktna dejstva jedarnih receptora na regulaciju gena je normalno potrebno više sati, prije nego što funkcionalni efekati postanu uočljivi u ćelijama. Do zastoja dolazi zbog velikog broja intermedijarnih koraka između aktivacije jedarnog receptora i promjena u nivoima izražavanja proteina. Međutim uočeno je da se mnogi efekti primjene jedarnih hormona, poput promjena aktivnosti ionskih kanala, javljaju nakon nekoliko minuta, što je nekonuistentno sa klasičnim mehanizmom dejstva jedarnih receptora. Iako molekulske mete tih ne[[genom]]skih efekata nuklearnih receptora nisu bile definitivno demonstrirane, pretpostavlja se da postoje varijante nuklearnih receptora koje su asocirane sa membranama, umjesto u [[citosol]]u ili jedru. Isto tako pretpostavlja se da ovi membranski receptori funkcioniraju putem alternativnog mehanizma [[transdukcija signala|transdukcije signala]] koji ne učestvuje u regulaciji gena. Postoje i hipoteze o nekoliko receptora jedarnih hormana koji su vezani za membrane, a poznato je da su za mnoge brze efekte neophodni kanonski jedarni receptori.<ref name="Kousteni_2001"/><ref name="Storey_2006"/> Međutim, testiranje relativnog značaja [[genom]]skih i negenomskih mehanizama ''[[in vivo]]'' bilo je onemogućeno odsustvom specifičnih molekulskih mehanizama za negenomske efekte koji bi mogli da budu blokirani [[mutacija]]ma receptora bez remećenja njegovih direktnih dejstava na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. Molekulski mehanizam negenomske signalizacije preko jedarnih tiroidnih hormonskih receptora [[tiroidni hormonski receptor beta|TRβ]] obuhvata fosfatidilinozitol 3-kinazu ([[PI3K]]).<ref name="Storey_2002"/> Ova signalizacija može se blokirati supstitucijom jednog [[tirozin]]a sa [[fenilalanin]]om u TRβ, bez remećenja direktne regulacije gena.<ref name="Martin_2014"/> Kada su miševi kreirani sa tom jednom konzervativnom aminokiselinskom supstitucijom u TRβ,<ref name="Martin_2014"/> uočeno je da su im [[sinapsa|sinapsna]] sazrijevanja i plastičnost u [[hipokampus]]u umanjeni skoro jednako efektivno kao i kompletnim blokiranjem sinteze tiroidnog hormona.<ref name="Gilbert_2004"/> Postoje indikacije da je ovaj mehanizam konzerviran kod svih [[sisari|sisara]], ali ne kod [[Tiroidni hormonski receptor alfa|TRα]] ili drugih jedarnih receptora. Stoga, fosfotirozin-zavisna asocijacija od TRβ sa PI3K pruža potencijalni mehanizam za integraciju regulacije razvića i metabolizma, putem tiroidnog hormona i receptorskih tirozinskih [[kinaza]]. Dodatno, tiroidna hormonska signalizacija putem PI3K može da promijeni ekspresiju gena.<ref name="Moeller_2011"/> == Članovi porodice == Slijedi spisak 48 poznatih ljudskih jedarnih receptora kao i nekoliko odabranih [[ortolog]]a drugih vrsta<ref name="Zhang_2004"/><ref name="Kaur2015"/> kategorisanih po [[homologija (biologija)|homologiji sekvenci]].<ref name="NRNC_1999"/><ref name="Laudet_1997"/> Na listi se nalaze i odabrani članovi porodice kojima nedostaju ljudski ortolozi (istaknuti žutom bojom). {{Clear}} {| class="wikitable" border="3" style="text-align: center; " |- ! colspan="2" rowspan="2" | Potporodica ! colspan="2" rowspan="2" | Grupa ! colspan="5" | Član |- ! NRNC Simbol<ref name="NRNC_1999"/> ! Skraćenica ! Ime ! Gen ! Ligand(i) |- | rowspan="27" style="width: 25px; background: #CCEEEE" | '''1''' | rowspan="27" style="width: 300px; background: #CCEEEE" | Receptori slični tiroidnom hormonskom receptoru | rowspan="2" style="width: 25px; background: #CCEEEE" | '''A''' | rowspan="2" style="width: 300px; background: #CCEEEE" | [[Tiroidni hormonski receptor]] | style="width: 100px;" style="background: #CCEEEE;" |NR1A1 | style="width: 100px;" style="background: #CCEEEE;" | [[tiroidni hormonski receptor alfa|TRα]] | style="width: 350px;" style="background: #CCEEEE;" | Tiroidni hormonski receptor-α | style="width: 50px;" style="background: #CCEEEE;" | {{Gen|THRA}} | rowspan="2" style="width: 250px; background: #CCEEEE" | [[Tiroidni hormon]] |- | style="background: #CCEEEE;" |NR1A-beta | style="background: #CCEEEE;" | [[tiroidni hormonski receptor beta|TRβ]] | style="background: #CCEEEE;" | Tiroidni hormonski receptor-β | style="background: #CCEEEE;" | {{Gen|THRB}} |- | rowspan="3" | '''B''' | rowspan="3" | [[Receptor retinoinske kiseline]] |NR1B1 | [[Receptor retinoinske kiseline alfa|RARα]] | Receptor-α retinoinske kiseline | {{Gene|RARA}} | rowspan="3" align="center"| [[Vitamin A]] i srodni spojevi |- | align="center" |NR1B2 | [[receptor retinoinske kiseline beta|RARβ]] | Receptor-β retinoinske kiseline | {{Gen|RARB}} |- | NR1B3 | [[receptor retinoinske kiseline gama|RARγ]] | Receptor-γ retinoinske kiseline | {{Gen|RARG}} |- style="background: #CCEEEE;" | | rowspan="3" | '''C''' | rowspan="3" | [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor]] | align="center" |NR1C1 | [[Peroksizomnim proliferatorom aktivirani receptor alfa|PPARα]] | Peroksizomnim proliferatorom aktivirani receptor-α | {{Gen|PPARA}} | rowspan="3" align="center" | [[Masne kiseline]], [[prostaglandin]]i |- style="background: #CCEEEE;" | NR1C2 | [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor delta|PPAR-β/δ]] | Peroksisomnim proliferatorom aktivirani receptor-β/δ | {{Gen|PPARD}} |- style="background: #CCEEEE;" | NR1C3 | [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor gama|PPARγ]] | Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor-γ | {{Gen|PPARG}} |- | rowspan="2" | '''D''' | rowspan="2" |[[Rev-ErbA]] | NR1D1 | [[Rev-ErbA alfa|Rev-ErbAα]] |Rev-ErbAα | {{Gen|NR1D1}} | rowspan="2" | [[Hem]] |- |NR1D2 | [[Rev-ErbA beta|Rev-ErbAβ]] |Rev-ErbAα | {{Gen|NR1D2}} |-style="background: #CCEEEE;" |'''E''' |E78C-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>([[zglavkari]], [[metilj]], [[mehkušci]], [[valjkasti crvi]])</small><ref name="E78-nematoda">{{cite journal | vauthors = Crossgrove K, Laudet V, Maina CV | title = Dirofilaria immitis encodes Di-nhr-7, a putative orthologue of the Drosophila ecdysone-regulated E78 gene | url = https://archive.org/details/molecular-and-biochemical-parasitology_2002-02_119_2/page/169 | journal = Molecular and Biochemical Parasitology | volume = 119 | issue = 2 | pages = 169–77 | date=februar 2002 | pmid = 11814569 | doi = 10.1016/s0166-6851(01)00412-1 }}</ref> |style="background: #FFF8DC;" |NR1E1 | Eip78C | Ekdisonom.inducirani protein 78C | [https://www.uniprot.org/uniprot/P45447 ''Eip78C''] | |- | rowspan="3" | '''F''' | rowspan="3" | [[RAR-srodni orfan receptor]] | align="center" |NR1F1 | [[RAR-srodni orfan receptor alfa|RORα]] |RAR-srodni orfan receptor α | {{Gen|RORA}} | rowspan="3" | [[Holesterol]], [[tretinoin|ATRA]] |- |NR1F2 | [[RAR-srodni orfan receptor beta|RORβ]] | RAR-srodni orfan receptor β | {{Gen|RORB}} |- |NR1F3 | [[RAR-srodni orfan receptor gamaRORγ]] |RAR-srodni orfan receptor γ | {{Gen|RORC}} |- style="background: #CCEEEE;" |'''G''' |CNR14-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>([[nematode]])</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR1G1 |Sex-1 | Steroidni hormonski receptor - cnr14<ref name="wb-sex-1">{{cite web |title=sex-1 (gene) |url=https://www.wormbase.org/species/c_elegans/gene/WBGene00004786 |website=WormBase : Nematode Information Resource}}</ref> | [https://www.uniprot.org/uniprot/P41830 ''sex-1''] | |- | rowspan="5" | '''H''' | rowspan="5" | Receptori slični [[Jetreni X receptor|jetrenom X receptoru]] |style="background: #FFF8DC;" |NR1H1 | [[Ekdizonski receptor|EcR]] | Ekdizonski receptor, EcR ([[zglavkari]]) | [https://www.uniprot.org/uniprot/P34021 ''EcR''] | [[Ekdisteroidi]] |- |NR1H2 | [[Jetreni X receptor beta|LXRβ]] | Jetreni X receptor β | {{Gen|NR1H2}} | rowspan="4" | Oksi[[sterol]]i |- |NR1H3 | [[Jetreni X receptor alfa|LXRα]] | Jetreni X receptor-α | {{Gen|NR1H3}} |- | NR1H4 | [[Farnezoidni X receptor|FXR]] | Farnezoidni X receptor | {{Gen|NR1H4}} |- |style="background: #FFF8DC;" |NR1H5<ref name="pmid12529392">{{cite journal | vauthors = Otte K, Kranz H, Kober I, Thompson P, Hoefer M, Haubold B, Remmel B, Voss H, Kaiser C, Albers M, Cheruvallath Z, Jackson D, Casari G, Koegl M, Pääbo S, Mous J, Kremoser C, Deuschle U | title = Identification of farnesoid X receptor beta as a novel mammalian nuclear receptor sensing lanosterol | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2003-02_23_3/page/864 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 3 | pages = 864–72 | date=februar 2003 | pmid = 12529392 | pmc = 140718 | doi = 10.1128/mcb.23.3.864-872.2003 }}</ref> | [[Farnezoidni X receptor beta|FXR-β]] | Farnezoidni X receptor β<br><small>([[pseudogen]] kod ljudi)</small> | {{Gen|NR1H5P}} |- | rowspan="3" style="background: #CCEEEE;" | '''I''' | rowspan="3" style="background: #CCEEEE;" | Receptori slični receptoru vitamina D | style="background: #CCEEEE;" |NR1I1 | style="background: #CCEEEE;" | [[Receptor vitamina D|VDR]] | style="background: #CCEEEE;" | Vitamin D receptor | style="background: #CCEEEE;" | {{Gen|VDR}} | style="background: #CCEEEE;" | [[Vitamin D]] |- style="background: #CCEEEE;" | NR1I2 | [[Pregnanski X receptor|PXR]] | Pregnanski X receptor | {{Gen|NR1I2}} | [[ksenobiotik|Ksenobiotici]] |- style="background: #CCEEEE;" | NR1I3 | [[Konstitutivni androstanski receptor|CAR]] | Konstitutivni androstanski receptor | {{Gen|NR1I3}} | [[Androstan]] |- | rowspan="3" | '''J''' | rowspan="3" | Holestrolni receptor Hr96-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>(izgubljen kod ljudi)</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR1J1 |Hr96/[[Daf-12]] | Jedarni hormonski receptor HR96 | [https://www.uniprot.org/uniprot/Q24143 ''Hr96''] | [[holesterol]]<ref>{{cite web |title=FlyBase Gene Report: Dmel\Hr96 |url=http://flybase.org/reports/FBgn0015240.html |website=FlyBase |access-date=14. 8. 2019}}</ref>/[[Dafahronska kliselina]] |- |style="background: #FFF8DC;" |NR1J2 | | | | |- |style="background: #FFF8DC;" |NR1J3 | | | | |- | rowspan="1" | '''K''' | rowspan="1" |Hr1-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>(izgubljen kod ljudi)</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR1K1 |Hr1 |Jedarni hormonski receptor HR1 | | |-style="background: #CCEECC" | rowspan="13" | '''2''' | rowspan="13" | Receptori slični retinoidnom X receptoru | rowspan="2" | '''A''' | rowspan="2"| [[Hnf4|Hepatocitni nuklearni faktor-4]] |NR2A1 | [[Hepatocitni nuklearni faktor 4 alfa|HNF4α]] | Hepatocitni nuklearni faktor-4-α | {{Gen|HNF4A}} | rowspan="2" |[[Masne kiseline]] |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR2A2 | [[Hepatocitni nuklearni faktor 4 gama|HNF4γ]] | Hepatocitni nuklearni faktor-4-γ | {{Gen|HNF4G}} |- | rowspan="4" | '''B''' | rowspan="4" | [[Retinoidni X receptor]] | NR2B1 | [[retinoidni X receptor alfa|RXRα]] | Retinoidni X receptor-α | {{Gen|RXRA}} | rowspan="3" | [[Retinoid]]i |- | align="center" |NR2B2 | [[retinoidni X receptor beta|RXRβ]] | Retinoidni X receptor-β | {{Gen|RXRB}} |- | align="center" |NR2B3 | [[retinoidni X receptor gama|RXRγ]] | Retinoidni X receptor-γ | {{Gen|RXRG}} |- |style="background: #FFF8DC;" |NR2B4 | [[Ekdizonski receptor|USP]] | Ultraspirčni protein ([[zglavkari]]) | [https://www.uniprot.org/uniprot/P20153 -''usp''-] | [[Fosfolipid]]i<ref name=Schewabe04/> |- style="background: #CCEECC" | rowspan="2" | '''C''' | rowspan="2" | [[Testikularni receptor]] | NR2C1 | [[Testikularni receptor 2|TR2]] | Testikularni receptor 2 | {{Gen|NR2C1}} | rowspan="2"| |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR2C2 | [[Testikularni receptor 4|TR4]] | Testikularni receptor 4 | {{Gen|NR2C2}} |- | rowspan="2" | '''E''' | rowspan="2" |TLX/PNR |NR2E1 |[[TLX]] | Homolog -''Drosophila berrepnost''- gena | {{Gen|NR2E1}} | rowspan="2" | |- | NR2E3 | [[Jedarni receptor specifičan za fotoreceptorske ćelije|PNR]] | Jedarni receptor specifičan za fotoreceptorske ćelije | {{Gen|NR2E3}} |-style="background: #CCEECC" | rowspan="3"| '''F''' | rowspan="3"| [[Kokošiji ovalbumin uzvodno od promotor-transkripcijskog faktora|COUP]]/EAR |NR2F1-Retinoinska kiselina |[[COUP-TFI]] | Transkirptni faktor kokošijeg ovalbuminskog uzvodnog promotora I | {{Gen|NR2F1}} | |- style="background: #CCEECC" | NR2F2 | [[COUP-TFII]] | Transkirpcijski faktor kokošijeg ovalbuminskog uzvodnog promotora II | {{Gen|NR2F2}} | [[Retinoinska kiselina]] (slab)<ref name="pmid18798693">{{cite journal | vauthors = Kruse SW, Suino-Powell K, Zhou XE, Kretschman JE, Reynolds R, Vonrhein C, Xu Y, Wang L, Tsai SY, Tsai MJ, Xu HE | display-authors = 6 | title = Identification of COUP-TFII orphan nuclear receptor as a retinoic acid-activated receptor | journal = PLoS Biology | volume = 6 | issue = 9 | pages = e227 | date=septembar 2008 | pmid = 18798693 | pmc = 2535662 | doi = 10.1371/journal.pbio.0060227 | doi-access = free }}</ref> |- style="background: #CCEECC" |NR2F6 | [[V-erbA-srtodni gen|EAR-2]] | [[V-erbA-srodni gen|V-erbA-srodni]] | {{Gen|NR2F6}} | |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="9" | '''3''' | rowspan="9" | Receptori slični estrogenom receptoru | rowspan="2" | '''A''' | rowspan="2" | [[Estrogeni receptor]] |NR3A1 | [[estrogeni receptor alfa|ERα]] | Estrogeni receptor-α | {{Gen|ESR1}} | rowspan="2" | [[Estrogen]]i |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3A2 | [[estrogeni receptor beta|ERβ]] | Estrogeni receptor-β | {{Gen|ESR2}} |- | rowspan="3" | '''B''' | rowspan="3" | [[Receptor srodan estrogenom receptoru]] |NR3B1 | [[estrogen-srodni receptor alfa|ERRα]] | Receptor srodan estrogenom receptoru α | {{Gen|ESRRA}} | rowspan="3" | |- | align="center" |NR3B2 | [[estrogen-srodni receptor beta|ERRβ]] | Receptor srodan estrogenom receptoru β | {{Gen|ESRRB}} |- | align="center" |NR3B3 | [[estrogen-srodnireceptor gama|ERRγ]] | Receptor srodan estrogenom receptoru γ | {{Gen|ESRRG}} |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="4" | '''C''' | rowspan="4" | 3-Ketosteroidni receptori |NR3C1 | [[Glukokortikoidni receptor|GR]] | Glukokortikoidni receptor | {{Gen|NR3C1}} | [[Kortizol]] |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3C2 | [[Mineralokortikoidni receptor|MR]] | Mineralokortikoidni receptor | {{Gen|NR3C2}} | [[Aldosteron]] |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3C3 | [[Progesteronski receptor|PR]] | Progesteronski receptor | {{Gen|PGR}} | [[Progesteron]] |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3C4 | [[Androgeni receptor|AR]] | Androgeni receptor | {{Gen|AR}} | [[Testosteron]] |-style="background: #CCEECC" | rowspan="3" | '''4''' | rowspan="3" | Receptori slični nervnom faktoru rasta IB | rowspan="3" | '''A''' | rowspan="3" |NGFIB/NURR1/NOR1 | NR4A1 | [[Nervni faktor rasta IB|NGFIB]] | Nervni faktor rasta IB | {{Gen|NR4A1}} | rowspan="3" style="background: #CCEECC" | |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR4A2 | [[Protein srodan jedarnom receptoru 1|NURR1]] | Protein srodan jedarnom receptoru 1 | {{Gen|NR4A2}} |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR4A3 | [[Neuronski derivat orfanskog receptora 1|NOR1]] | Neuronski derivat orfanskog receptora 1 | {{Gen|NR4A3}} |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="3" | '''5''' | rowspan="3" | Receptori slični steroidogenom faktoru | rowspan="2" | '''A''' | rowspan="2" | SF1/LRH1 | NR5A1 | [[Steroidogeni faktor 1|SF1]] | Steroidogeni faktor 1 | {{Gen|NR5A1}} | [[Fosfatidilinozitol]]i |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR5A2 | [[Homolog jetrenog receptora-1|LRH-1]] | Homolog jetrenog receptora-1 | {{Gen|NR5A2}} | [[Fosfatidilinozitol]]i |- |- | '''B''' |Hr39-liki |style="background: #FFF8DC;" |NR5B1<ref name="Kaur2015"/> |HR39 | Jedarni hormonski receptor FTZ-F1 beta | [https://www.uniprot.org/uniprot/Q05192 ''Hr39''] | |- style="background: #CCEECC;" | rowspan="1" | '''6''' | rowspan="1" | Receptori slični jedarnom faktoru [[germ-ćelija]] | '''A''' | GCNF |NR6A1 | [[Jedarni faktor ćelija zametka|GCNF]] | Jedarni faktor ćelija zametka | {{Gen|NR6A1}} | |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="3" | '''7''' | rowspan="3" | NRi sa dva DNK vezujuća domena<ref name="Kaur2015">{{cite journal | vauthors = Kaur S, Jobling S, Jones CS, Noble LR, Routledge EJ, Lockyer AE | title = The nuclear receptors of Biomphalaria glabrata and Lottia gigantea: implications for developing new model organisms | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 4 | pages = e0121259 | date=7. 4. 2015 | pmid = 25849443 | pmc = 4388693 | doi = 10.1371/journal.pone.0121259 | doi-access = free | bibcode = 2015PLoSO..1021259K }}</ref><ref name="Wu_2007"/><br/><small>(pljosnati crvi, mekušci, zglavkari)</small> | '''A''' || 2DBD-NRα |style="background: #FFF8DC;"|NR7A1|| || || || |- | '''B''' || 2DBD-NRβ |style="background: #FFF8DC;"|NR7B1 || || || || |- style="background: #CCEEEE;" | '''C''' || 2DBD-NRγ |style="background: #FFF8DC;"|NR7C1|| || [[Zglavkar]]ski „α/β” || || |-style="background: #CCEECC;" | '''8''' |NR8<ref name="pmid25956376">{{cite journal | vauthors = Huang W, Xu F, Li J, Li L, Que H, Zhang G | title = Evolution of a novel nuclear receptor subfamily with emphasis on the member from the Pacific oyster Crassostrea gigas | journal = Gene | volume = 567 | issue = 2 | pages = 164–72 | date=avgust 2015 | pmid = 25956376 | doi = 10.1016/j.gene.2015.04.082 }}</ref> <small>([[Eumetazoa]]; izbubljen kod ljudi)</small> | '''A''' | NR8A |style="background: #FFF8DC;" |NR8A1 |CgNR8A1 | Jedarni receptor 8 | [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/818946855 -{AKG49571}-] | |- style="background: #CCEEEE;" | rowspan="3" | '''0''' | rowspan="3" | Razni (nedostaje im LBD ili DBD) | '''A''' |Knr/knrl/egon<ref name="Kaur2015"/><small>([[zglavkari]])</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR0A1 |KNI | Protein zigotnog zazora | [https://www.uniprot.org/uniprot/P10734 -''knl''] | |- | rowspan="2"| '''B''' | rowspan="2" | DAX/SHP | NR0B1 |[[DAX1]] | Dozno-senzitivna reverzija spola, kritični region adrenalne hipoplazije, na hromosomu X, gen 1 | {{Gen|NR0B1}} | rowspan="2" | |- | align="center" |NR0B2 | [[mali heterodimerbi partner|SHP]] | Mali heterodimerni partner | {{Gen|NR0B2}} |} Od dvije 0-porodice, 0A ima porodici 1 sličan DBD, a 0B ima vrlo jedinstvena LBD. Drugi DBD porodice 7 vjerovatno je povezan sa DBD-om porodice 1. Tri jedarna receptora, koji su vjerovatno iz porodice, ''[[Biomphalaria glabrata]]'' ima DBD zajedno sa LBD-om, sličnim onom iz porodice 0B.<ref name="Kaur2015"/> Pozicija nhr-1 ([[UniProt|Q21878]]) iz vrste ''[[C. elegans]]'' je sporna: iako ga većina izvora navodi kao NR1K1,<ref name="Kaur2015"/> manuelna anotacija u bazi podataka [[WormBase]] navodi da je član NR2A.<ref>{{cite web |title=nhr-1 (gene) |url=https://www.wormbase.org/species/c_elegans/gene/WBGene00003600 |website=WormBase : Nematode Information Resource}}</ref> Nekada je postojala grupa 2D u kojoj je jedini član bio HR78/NR1D1 ([[UniProt|Q24142]]) iz roda ''[[Drosophila]]'' i njegovi ortolozi, ali je kasnije spojena u grupu 2C zbog velike sličnosti, formirajući „grupu 2C/D”.<ref name="Kaur2015"/> Studije nokauta na [[miš]]evima i voćnim mušicama podržavaju tako sjedinjenu grupu.<ref name="pmid29171103">{{cite journal | vauthors = Marxreiter S, Thummel CS | title = Adult functions for the Drosophila DHR78 nuclear receptor | journal = Developmental Dynamics | volume = 247 | issue = 2 | pages = 315–322 | date=februar 2018 | pmid = 29171103 | pmc = 5771960 | doi = 10.1002/dvdy.24608 }}</ref> == Evolucija == Već dugi niz godina, identitet predačkog nuklearnog receptora kao ligand-vezujućeg ili [[orfan-receptor]]a je aktuelna tema rasprave, koja je započela prije više decenija kada su prvi ligandi identificirani kao steroidni i tiroidni hormoni sisara.<ref>{{cite journal | vauthors = Evans RM | title = The steroid and thyroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1988-05-13_240_4854/page/888 | journal = Science | volume = 240 | issue = 4854 | pages = 889–95 | date=maj 1988 | pmid = 3283939 | pmc = | doi = 10.1126/science.3283939 | bibcode = 1988Sci...240..889E }}</ref> Ubrzo nakon toga, identifikacijom receptora za [[ekdizon]] u pripadnicima roda ''[[Drosophila]]'' , postulirana je ideja da su jedarni receptori hormonski receptori koji vežu ligande s nanomolarnim afinitetom. U to vrijeme, tri poznata liganda jedarnih receptora bili su [[steroidi]], retinoidi i [[Tireoidni hormoni|hormoni štitaste žlijezde]], a od ta tri, steroidi i retinoidi su proizvodi metabolizma [[terpenoid]]a. Zato je pretpostavljeno je da je predački receptor bio ligandiran terpenoidnom molekulom.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore DD | title = Diversity and unity in the nuclear hormone receptors: a terpenoid receptor superfamily | journal = The New Biologist | volume = 2 | issue = 1 | pages = 100–5 | date=januar 1990 | pmid = 1964083 }}</ref> Tek 1992., poređenje [[DNK]]-vezujućih domena svih poznatih jedarnih receptora dovelo je do stvaranja [[Filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] ovih receptora koje je ukazivalo na to da svi imaju zajedničkog pretka.<ref>{{cite journal | vauthors = Laudet V, Hänni C, Coll J, Catzeflis F, Stéhelin D | title = Evolution of the nuclear receptor gene superfamily | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1992-03_11_3/page/1002 | journal = The EMBO Journal | volume = 11 | issue = 3 | pages = 1003–13 | date=mart 1992 | pmid = 1312460 | pmc = 556541 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1992.tb05139.x }}</ref> Kao rezultat toga, došlo je do pojačanog napora na otkrivanju stanja prvog nuklearnog receptora, a do 1997. sugerirana je alternativna hipoteza: predački jedarni receptor je bio [[orfan-receptor]] koji je vremenom stekao sposobnost vezanja liganda.<ref name="Laudet_1997" /> Ova hipoteza je predložena na osnovu sledećih argumenata: * Sekvence nuklearnih receptora koje su identifikovane kod najranijih [[metazoa]] ([[Cnidaria]] i ''[[Schistosoma]]'') i sve su bile članovi -COUP-TF, RXR i FTZ-F1- grupa receptora. COUP-TF i FTZ-F1 su orfanski receptori, a za RXR je pronađeno da vežu ligand samo kod kičmenjaka.<ref>{{cite journal | vauthors = Escriva H, Safi R, Hänni C, Langlois MC, Saumitou-Laprade P, Stehelin D, Capron A, Pierce R, Laudet V | title = Ligand binding was acquired during evolution of nuclear receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 13 | pages = 6803–8 | date=jun 1997 | pmid = 9192646 | doi = 10.1073/pnas.94.13.6803 | pmc=21239| bibcode = 1997PNAS...94.6803E }}</ref> * Dok orfanski receptori imaju poznate zglavkarske homologe, nisu poznati ortolozi kičmenjačkih receptora sa ligandima, što sugerira da su orfanski receptori stariji od receptora sa ligandima.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Escriva H, Delaunay F, Laudet V | title = Ligand binding and nuclear receptor evolution | journal = BioEssays | volume = 22 | issue = 8 | pages = 717–27 | date=avgust 2000 | pmid = 10918302 | doi = 10.1002/1521-1878(200008)22:8<717::AID-BIES5>3.0.CO;2-I }}</ref> * Orfanski receptori nalaze se među svih šest potporodica jedarnih receptora, dok se receptori koji zavise od liganda nalaze samo u tri.<ref name="Laudet_1997"/> Stoga se smatra da su receptori zavisni od liganda pretežno članovi nedavnih podgrupa, a izgleda logično da su oni nezavisno stekli sposobnost veznja liganda. * Filogenetski položaj datog nuklearnog receptora unutar tri stabla je u korelaciji sa njegovim domenom vezanja DNK i sposobnostima dimerizacije, ali ne postoji utvrđena veza između jedarnog receptora koji zavisi od liganda i hemijske prirode njegovog liganada. Pored toga, evolucijski odnosi između receptora zavisnih od liganda nisu uspostavljeni, jer usko srodne receptorske potporodice vežu ligande koji potiču iz potpuno različitih biosintetskih puteva (npr. TR i RAR). S druge strane, potporodice koje nisu evolucijski povezane vežu slične ligande ([[Receptor retinoinske kiseline|RAR]] i [[Retinoidni X receptor|RXR]] vežu [[Tretinoin|sve {trans]] i [[Alitretinoin|9 cis retinoinske kiseline]].<ref name=":2" /> * Godine 1997., otkriveno je da jedarni receptori ne postoje u statički isključenim i uključenim konformacijama, već da ligand može izmijeniti ravnotežu između dva stanja. Pored toga, otkriveno je da se jedarni receptori mogu regulirati nezavisno od liganda, bilo [[Fosforilacija|fosforilacijom]] ili drugim [[Posttranslaciona modifikacija|posttranslacionim modifikacijama]]. Stoga, to pruža objašnjenje za mehanizam kako su predački orfanski receptori regulirani po obrascu nezavisnom od liganda.<ref name=":2" /> Tokom sljedećih 10 godina sprovedeni su eksperimenti za ispitivanje ove hipoteze i uskoro su se pojavili kontraargumenti: * Jedarni receptori su identificirani u novosekvenciranom genomu demospužve ''[[Amphimedon queenslandica]]'', člana [[Porifera]], najstarijeg [[razred (biologija)|razrada]] [[metazoa]]. Genom ''[[Amphimedon queenslandica|A. queenslandica]]'' sadrži dva jedarna receptora poznata kao -{AqNR1 i AqNR2, a za oba je utvrđeno da vežu i da su regulirani ligandima.<ref>{{cite journal | vauthors = Bridgham JT, Eick GN, Larroux C, Deshpande K, Harms MJ, Gauthier ME, Ortlund EA, Degnan BM, Thornton JW | title = Protein evolution by molecular tinkering: diversification of the nuclear receptor superfamily from a ligand-dependent ancestor | journal = PLoS Biology | volume = 8 | issue = 10 | pages = e1000497 | date=oktobar 2010 | pmid = 20957188 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000497 | pmc=2950128}}</ref> * Pronađeni su homolozi kičmenjačkih receptora zavisnih od liganda izvan kičmenjaka kod [[mehkušci|mehkušaca]]ma i [[pljosnate gliste|pljosnatih glista]] (Platyhelminthes). Nadalje, otkriveno je da jedarni receptori kod [[Cnidaria]] imaju strukturne ligande kao kod sisara, koji mogu odražavati predačke veze. * Pronađena su dva moguća orfanska receptora, HNF4 i USP, analizom strukturne i masene spektrometrije, koji vežu [[masne kiseline]] i [[fosfolipid]]e.<ref name=Schewabe04>{{cite journal | vauthors = Schwabe JW, Teichmann SA | title = Nuclear receptors: the evolution of diversity | journal = Science's STKE | volume = 2004 | issue = 217 | pages = pe4 | date=januar 2004 | pmid = 14747695 | doi = 10.1126/stke.2172004pe4 }}</ref> * Otkriveno je da su jedarni receptori i ligandi mnogo manje specifični nego što se ranije mislilo. [[Retinoid]]i mogu da se vežu za receptore sisara koji nisu RAR i RXR, kao što su [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor|PPAR]], [[RAR-srodni orfan receptor beta|RORb]] ili [[COUP-TFII]]. Pored toga, RXR je osjetljiv na širok spektar molekula, uključujući retinoide, masne kiseline i fosfolipide.<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Markov GV, Laudet V | title = Origin and evolution of the ligand-binding ability of nuclear receptors | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 334 | issue = 1–2 | pages = 21–30 | date=mart 2011 | pmid = 21055443 | doi = 10.1016/j.mce.2010.10.017 | series = Evolution of Nuclear Hormone Receptors }}</ref> * Studija evolucije steroidnih receptora otkrila je da su predački steroidni receptori mogli vezati ligand [[estradiol]]. Suprotno tome, [[estrogeni receptor]] koji se nalazi u [[mehkušci]]ma je konstitutivno aktivan i ne veže hormone srodne sa estrogenom. Stoga je ovo bio primjer kako predački receptor koji zavisi od liganda može izgubiti sposobnost vezanja liganda.<ref>{{cite journal | vauthors = Thornton JW, Need E, Crews D | title = Resurrecting the ancestral steroid receptor: ancient origin of estrogen signaling | url = https://archive.org/details/sim_science_2003-09-19_301_5640/page/1714 | journal = Science | volume = 301 | issue = 5640 | pages = 1714–7 | date=septembar 2003 | pmid = 14500980 | doi = 10.1126/science.1086185 | bibcode = 2003Sci...301.1714T }}</ref> Kombinacija ovih nedavnih dokaza, kao i iscrpno proučavanje fizičke strukture domena vezanja jedarnih receptora, doveli su do nastanka nove hipoteze u pogledu predačkog stanja ovih receptora. Ova hipoteza sugerira da je predački receptor možda djelovao kao [[lipid]]ni senzor sa sposobnošću da veže, iako prilično slabo, nekoliko različitih [[hidrofob]]nih molekula, kao što su retinoidi, steroidi, molekule [[hem]]a i [[masne kiseline]]. Sposobnošću da formira interakcije sa različitim spojevima, ovaj receptor, putem duplikacije, bi izgubio svoju sposobnost aktiviranja ligandima ili bi se specijalizirao u visoko specifični receptor za određenu molekulu. == Historija == U nastavku je kratak izbor ključnih događaja u istraživanju jedarnih receptora.<ref name="Tata_2005"/> * [[1905]]. – [[Ernest Starling]] je skovao reč [[hormon]] * [[1926]]. – [[Edward Calvin Kendall|Edvard Kalvin Kendal]] i [[Tadeusz Reichstein]] su izolirali i odredili strukture [[kortizon]]a i [[tiroksin]]a * [[1929]]. – [[Adolf Butenant]] i [[Edvard Adelbert Doјzi]] su nezavisno izolirali i odredili strukturu [[estrogen]]a * [[1958]]. – [[Elwood V. Jensen|Elvud Jensen]] je izolirao [[estrogenski receptor]] * [[1980]]. – kloniniranje estrogenskog, glukokortikoidnog i tireoidnog hormonskog receptora uradili su [[Pierre Chambon]], [[Ronald M. Evans]], i [[Björn Vennström]] * [[2004]]. – [[Pierre Chambon]], [[Ronald M. Evans]] nagrađeni su[[Albert Laskerova nagrada za bazna medicinska istraživanja|Albert Laskerovom nagradom za bazna medicinska istraživanja]], nagradom koja ćesto prethodi [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovoj nagradi za medicinu]] == Također pogledajte== *[[Receptor]] * [[Obesogen]] * [[Steroidni hormonski receptor]] == Reference == {{refspisak | colwidth = 35em | refs = <ref name = "Evans_1988">{{cite journal | vauthors = Evans RM | title = The steroid and thyroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1988-05-13_240_4854/page/888 | journal = Science | volume = 240 | issue = 4854 | pages = 889–95 | year = 1988 | doi = 10.1126/science.3283939 | pmid = 3283939}}</ref> <ref name = "Bridgham_2010">{{cite journal | vauthors = Bridgham JT, Eick GN, Larroux C, Deshpande K, Harms MJ, Gauthier ME, Ortlund EA, Degnan BM, Thornton JW | title = Protein evolution by molecular tinkering: diversification of the nuclear receptor superfamily from a ligand-dependent ancestor | journal = PLoS Biol. | volume = 8 | issue = 10 | pages = e1000497| year = 2010 | pmid = 20957188 | pmc = 2950128 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000497 }}</ref> <ref name = "Kumar_1999">{{cite journal | vauthors = Kumar R, Thompson EB | title = The structure of the nuclear hormone receptors | url = https://archive.org/details/sim_steroids_1999-05_64_5/page/310 | journal = Steroids | volume = 64 | issue = 5 | pages = 310–9 | year = 1999 | pmid = 10406480 | doi = 10.1016/S0039-128X(99)00014-8 }}</ref> <ref name = "Mohan_2003">{{cite journal | vauthors = Mohan R, Heyman RA | title = Orphan nuclear receptor modulators | journal = Curr Top Med Chem | volume = 3 | issue = 14 | pages = 1637–47 | year = 2003 | doi = 10.2174/1568026033451709 | pmid = 14683519}}</ref> <ref name = "Klinge_2000">{{cite journal | vauthors = Klinge CM | title = Estrogen receptor interaction with co-activators and co-repressors | url = https://archive.org/details/sim_steroids_2000-05_65_5/page/n6 | journal = Steroids | volume = 65 | issue = 5 | pages = 227–51 | year = 2000 | doi = 10.1016/S0039-128X(99)00107-5 | pmid = 10751636}}</ref> <ref name = "Olefsky_2001">{{cite journal | vauthors = Olefsky JM | title = Nuclear receptor minireview series | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 40 | pages = 36863–4 | year = 2001 | pmid = 11459855 | doi = 10.1074/jbc.R100047200 }}</ref> <ref name = "Chandra_2008">{{PDB|3E00}}; {{cite journal | vauthors = Chandra V, Huang P, Hamuro Y, Raghuram S, Wang Y, Burris TP, Rastinejad F | title = Structure of the intact PPAR-gamma-RXR-alpha nuclear receptor complex on DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-11-20_456_7220/page/350 | journal = Nature | volume =456 | issue =7220 | pages = 350–356 | date = 2008 | pmid = 19043829| doi = 10.1038/nature07413 | pmc=2743566}}</ref> <ref name = "Reitzel_2011">{{cite journal | vauthors = Reitzel AM, Pang K, Ryan JF, Mullikin JC, Martindale MQ, Baxevanis AD, Tarrant AM | title = Nuclear receptors from the ctenophore Mnemiopsis leidyi lack a zinc-finger DNA-binding domain: lineage-specific loss or ancestral condition in the emergence of the nuclear receptor superfamily? | journal = Evodevo | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3 | year = 2011 | pmid = 21291545 | pmc = 3038971 | doi = 10.1186/2041-9139-2-3 }}</ref> <ref name="Chandra_2013">{{cite journal | vauthors = Chandra V, Huang P, Potluri N, Wu D, Kim Y, Rastinejad F | title = Multidomain integration in the structure of the HNF-4α nuclear receptor complex | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-03-21_495_7441/page/n139 | journal = Nature | volume = 495 | issue = 7441 | pages = 394–398 | date = 2013 | pmid = 23485969 | doi = 10.1038/nature11966 }}</ref> <ref name = "Roemer_2006">{{PDB|2C7A}}; {{cite journal | vauthors = Roemer SC, Donham DC, Sherman L, Pon VH, Edwards DP, Churchill ME | title = Structure of the progesterone receptor-deoxyribonucleic acid complex: novel interactions required for binding to half-site response elements | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 20 | issue = 12 | pages = 3042–52 | date = 2006 | pmid = 16931575 | pmc = 2532839 | doi = 10.1210/me.2005-0511 }}</ref> <ref name = "Jin_2010">{{PDB|3L0L}}; {{cite journal | vauthors = Jin L, Martynowski D, Zheng S, Wada T, Xie W, Li Y | title = Structural basis for hydroxycholesterols as natural ligands of orphan nuclear receptor RORgamma | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 24 | issue = 5 | pages = 923–9 | date = 2010 | pmid = 20203100 | pmc = 2870936 | doi = 10.1210/me.2009-0507 }}</ref> <ref name = "Sluder_2001">{{cite journal | vauthors = Sluder AE, Maina CV | title = Nuclear receptors in nematodes: themes and variations | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2001-04_17_4/page/206 | journal = Trends in Genetics : TIG | volume = 17 | issue = 4 | pages = 206–13 | date = 2001 | pmid = 11275326 | doi = 10.1016/S0168-9525(01)02242-9 }}</ref> <ref name = "Mangelsdorf_1995">{{cite journal | vauthors = Mangelsdorf DJ, Thummel C, Beato M, Herrlich P, Schutz G, Umesono K, Blumberg B, Kastner P, Mark M, Chambon P, Evans RM | title = The nuclear receptor superfamily: the second decade | url = https://archive.org/details/cell_1995-12-15_83_6/page/835 | journal = Cell | volume = 83 | issue = 6 | pages = 835–9 | year = 1995 | doi = 10.1016/0092-8674(95)90199-X | pmid = 8521507}}</ref> <ref name = "Novac_2004">{{cite journal | vauthors = Novac N, Heinzel T | title = Nuclear receptors: overview and classification | journal = Curr Drug Targets Inflamm Allergy | volume = 3 | issue = 4 | pages = 335–46 | year = 2004 | doi = 10.2174/1568010042634541 | pmid = 15584884 | url = http://www.ingentaconnect.com/content/ben/cdtia/2004/00000003/00000004/art00002}}</ref> <ref name = "Linja_2004">{{cite journal | vauthors = Linja MJ, Porkka KP, Kang Z, Savinainen KJ, Jänne OA, Tammela TL, Vessella RL, Palvimo JJ, Visakorpi T | title = Expression of androgen receptor coregulators in prostate cancer | journal = Clin. Cancer Res. | volume = 10 | issue = 3 | pages = 1032–40 | date = 2004 | pmid = 14871982 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-0990-3 }}</ref> <ref name = "Wärnmark_2003">{{cite journal | vauthors = Wärnmark A, Treuter E, Wright AP, Gustafsson JÅ | title = Activation functions 1 and 2 of nuclear receptors: molecular strategies for transcriptional activation | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 17 | issue = 10 | pages = 1901–9 | year = 2003 | pmid = 12893880 | doi = 10.1210/me.2002-0384 }}</ref> <ref name = "Aranda_2001">{{cite journal | vauthors = Aranda A, Pascual A | title = Nuclear hormone receptors and gene expression | journal = Physiol. Rev. | volume = 81 | issue = 3 | pages = 1269–304 | year = 2001 | pmid = 11427696 | doi = | url = http://physrev.physiology.org/cgi/content/abstract/81/3/1269 | format = abstract | access-date = 9. 2. 2021 | archive-date = 5. 5. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505173522/http://physrev.physiology.org/cgi/content/abstract/81/3/1269 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Weatherman_1999">{{cite journal | vauthors = Weatherman RV, Fletterick RJ, Scanlan TS | title = Nuclear-receptor ligands and ligand-binding domains | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1999_68/page/559 | journal = Annu. Rev. Biochem. | volume = 68 | issue = | pages = 559–81 | year = 1999 | pmid = 10872460 | doi = 10.1146/annurev.biochem.68.1.559 }}</ref> <ref name = "Brzozowski_1997">{{cite journal | vauthors = Brzozowski AM, Pike AC, Dauter Z, Hubbard RE, Bonn T, Engström O, Öhman L, Greene GL, Gustafsson JÅ, Carlquist M | title = Molecular basis of agonism and antagonism in the oestrogen receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-10-16_389_6652/page/752 | journal = Nature | volume = 389 | issue = 6652 | pages = 753–8 | year = 1997 | doi = 10.1038/39645 | pmid = 9338790 }}</ref> <ref name = "Zhang_2004">{{cite journal | vauthors = Zhang Z, Burch PE, Cooney AJ, Lanz RB, Pereira FA, Wu J, Gibbs RA, Weinstock G, Wheeler DA | title = Genomic analysis of the nuclear receptor family: new insights into structure, regulation, and evolution from the rat genome | journal = Genome Res | volume = 14 | issue = 4 | pages = 580–90 | year = 2004 | doi = 10.1101/gr.2160004 | pmid = 15059999 | pmc = 383302}}</ref> <ref name = "Busch_2004">{{cite journal | vauthors = Busch BB, Stevens WC, Martin R, Ordentlich P, Zhou S, Sapp DW, Horlick RA, Mohan R | title = Identification of a selective inverse agonist for the orphan nuclear receptor estrogen-related receptor alpha | journal = [[J. Med. Chem.]] | volume = 47 | issue = 23 | pages = 5593–6 | year = 2004 | pmid = 15509154 | doi = 10.1021/jm049334f }}</ref> <ref name = "Klinge_1997">{{cite journal | vauthors = Klinge CM, Bodenner DL, Desai D, Niles RM, Traish AM | title = Binding of type II nuclear receptors and estrogen receptor to full and half-site estrogen response elements in vitro | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 25 | issue = 10 | pages = 1903–12 | date = 1997 | pmid = 9115356 | pmc = 146682 | doi = 10.1093/nar/25.10.1903 }}</ref> <ref name = "Glass_2000">{{cite journal | vauthors = Glass CK, Rosenfeld MG | title = The coregulator exchange in transcriptional functions of nuclear receptors | journal = Genes Dev | volume = 14 | issue = 2 | pages = 121–41 | year = 2000 | url = http://genesdev.cshlp.org/content/14/2/121.long | pmid = 10652267 | doi = 10.1101/gad.14.2.121 | access-date = 9. 2. 2021 | archive-date = 18. 12. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161218164443/http://genesdev.cshlp.org/content/14/2/121.long | url-status = dead }}</ref> <ref name = "Shiau_1998">{{cite journal | vauthors = Shiau AK, Barstad D, Loria PM, Cheng L, Kushner PJ, Agard DA, Greene GL | title = The structural basis of estrogen receptor/coactivator recognition and the antagonism of this interaction by tamoxifen | url = https://archive.org/details/cell_1998-12-23_95_7/page/927 | journal = Cell | volume = 95 | issue = 7 | pages = 927–37 | year = 1998 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81717-1 | pmid = 9875847 }}</ref> <ref name = "Gilbert_2004">{{cite journal | vauthors = Gilbert ME | title = Alterations in synaptic transmission and plasticity in area CA1 of adult hippocampus following developmental hypothyroidism. | journal = Brain Res Dev Brain Res. | volume = 148 | issue = 1 | pages = 11–18 | year = 2004 | pmid = 14757514 | doi=10.1016/j.devbrainres.2003.09.018}}</ref> <ref name = "Gronemeyer_2004">{{cite journal | vauthors = Gronemeyer H, Gustafsson JA, Laudet V | title = Principles for modulation of the nuclear receptor superfamily | journal = Nature reviews. Drug discovery | volume = 3 | issue = 11 | pages = 950–64 | year = 2004 | pmid = 15520817 | doi = 10.1038/nrd1551 }}</ref> <ref name = "Smith_2004">{{cite journal | vauthors = Smith CL, O'Malley BW | title = Coregulator function: a key to understanding tissue specificity of selective receptor modulators | journal = Endocr Rev | volume = 25 | issue = 1 | pages = 45–71 | year = 2004 | doi = 10.1210/er.2003-0023 | pmid = 14769827}}</ref> <ref name = "Pascual_2006">{{cite journal | vauthors = Pascual G, Glass CK | title = Nuclear receptors versus inflammation: mechanisms of transrepression | journal = Trends Endocrinol Metab | volume = 17 | issue = 8 | pages = 321–7 | year = 2006 | doi = 10.1016/j.tem.2006.08.005 | pmid = 16942889}}</ref> <ref name="Kousteni_2001">{{cite journal | vauthors = Kousteni S, Bellido T, Plotkin LI, O'Brien CA, Bodenner DL, Han L, Han K, DiGregorio GB, Katzenellenbogen JA, Katzenellenbogen BS, Roberson PK, Weinstein RS, Jilka RL, Manolagas SC | title = Nongenotropic, sex-nonspecific signaling through the estrogen or androgen receptors: dissociation from transcriptional activity | url = https://archive.org/details/cell_2001-03-09_104_5/page/719 | journal = Cell | volume = 104 | issue = 5 | pages = 719–30 | year = 2001 | pmid = 11257226 | doi = 10.1016/S0092-8674(01)00268-9 }}</ref> <ref name="Storey_2006">{{cite journal | vauthors = Storey NM, Gentile S, Ullah H, Russo A, Muessel M, Erxleben C, Armstrong DL | title = Rapid signaling at the plasma membrane by a nuclear receptor for thyroid hormone | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-03-28_103_13/page/5197 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 103 | issue = 13 | pages = 5197–201 | year = 2006 | pmid = 16549781 | pmc = 1458817 | doi = 10.1073/pnas.0600089103 }}</ref> <ref name="Storey_2002">{{cite journal | vauthors = Storey NM, O'Bryan JP, Armstrong DL | title = Rac and Rho Mediate Opposing Hormonal Regulation of the Ether-A-Go-Go-Related Potassium Channel | journal = Current Biology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 27–33 | year = 2002 | pmid = 11790300 | doi = 10.1016/S0960-9822(01)00625-X }}</ref> <ref name="Martin_2014">{{cite journal | vauthors = Martin NP, Marron Fernandez de Velasco E, Mizuno F, Scappini EL, Gloss B, Erxleben C, Williams JG, Stapleton HM, Gentile S, Armstrong DL | title = A rapid cytoplasmic mechanism for PI3 kinase regulation by the nuclear thyroid hormone receptor, TRβ, and genetic evidence for its role in the maturation of mouse hippocampal synapses in vivo | journal = Endocrinology | volume = 155 | issue = 9 | pages = 3713–24 | year = 2014 | pmid = 24932806 | doi = 10.1210/en.2013-2058 }}</ref> <ref name = "Laudet_1997">{{cite journal | vauthors = Laudet V | title = Evolution of the nuclear receptor superfamily: early diversification from an ancestral orphan receptor | journal = J. Mol. Endocrinol. | volume = 19 | issue = 3 | pages = 207–26 | year = 1997 | pmid = 9460643 | doi = 10.1677/jme.0.0190207 }}</ref> <ref name="Moeller_2011">{{cite journal | vauthors = Moeller LC, Broecker-Preuss M | title = Transcriptional regulation by nonclassical action of thyroid hormone | journal = Thyroid Res | volume = 4 Suppl 1 | issue = | pages = S6 | year = 2011 | pmid = 21835053 | pmc = 3155112 | doi = 10.1186/1756-6614-4-S1-S6 }}</ref> <ref name = "NRNC_1999">{{cite journal | author = Nuclear Receptors Nomenclature Committee | title = A unified nomenclature system for the nuclear receptor superfamily | url = https://archive.org/details/cell_1999-04-16_97_2/page/161 | journal = Cell | volume = 97 | issue = 2 | pages = 161–3 | year = 1999 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80726-6 | pmid = 10219237}}</ref> <ref name = "Wu_2007">{{cite journal | vauthors = Wu W, Niles EG, Hirai H, LoVerde PT | title = Evolution of a novel subfamily of nuclear receptors with members that each contain two DNA binding domains | journal = BMC Evol Biol | volume = 7 | pages = 27 | year = 2007 | doi = 10.1186/1471-2148-7-27 | pmid = 17319953 | pmc = 1810520}}</ref> <ref name = "Tata_2005">{{cite journal | vauthors = Tata JR | title = One hundred years of hormones | journal = EMBO Rep. | volume = 6 | issue = 6 | pages = 490–6 | year = 2005 | pmid = 15940278 | doi = 10.1038/sj.embor.7400444 | pmc = 1369102 }}</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Nuclear+Receptors}} * {{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/index_nh.jsp | title = The IUPHAR Compendium of the Pharmacology and Classification of the Nuclear Receptor Superfamily 2006E | access-date = 21. 2. 2008 | author = Vincent Laudet | date = 2006 | format = | work = Nuclear Receptor Compendium | publisher = The International Union of Basic and Clinical Pharmacology | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402123548/http://www.iuphar-db.org/index_nh.jsp | archive-date = 2. 4. 2015 | quote = | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.nuclear-receptor.com/ | title = ''Nuclear Receptor'' online journal | access-date = 21. 2. 2008 | date = | format = | work = Home page | publisher = published by BioMed Central (no longer accepting submissions since May 2007) | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20210213094012/https://nuclear-receptor.biomedcentral.com/ | archive-date = 13. 2. 2021 | quote = | url-status = dead }} * {{cite web| url =http://nrr.georgetown.edu/NRR/nrrhome.htm| title =Nuclear Receptor Resource| access-date=21. 2. 2008| date =| work =| publisher =Georgetown University| pages =| language =| archive-url =https://web.archive.org/web/20080511195543/http://nrr.georgetown.edu/NRR/nrrhome.htm| archive-date=11. 5. 2008| quote =|url-status=dead| df =}} * {{cite web | url = http://www.nursa.org/ | title = Nuclear Receptor Signaling Atlas (Receptors, Coactivators, Corepressors and Ligands) | access-date = 21. 2. 2008 | date = | format = | work = | publisher = The NURSA Consortium | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20070829024248/http://www.nursa.org/ | archive-date = 29. 8. 2007 | quote = an NIH-funded research consortium and database; includes open-access PubMed-indexed journal, ''Nuclear Receptor Signaling'' | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.nrresource.org/ | title = Nuclear Receptor Resource | access-date = 21. 9. 2009 | date = | format = | work = | publisher = Jack Vanden Heuvel | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20100225100616/http://www.nrresource.org/ | archive-date = 25. 2. 2010 | quote = | url-status = dead }} {{Transkripcijski faktori}} {{Portal|Biologija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Međućelijski receptori]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Receptori]] e15e7tw6e85k2gzt7bp9y8sl2c22cxi GroEL 0 472553 3923891 3919619 2026-09-03T15:27:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923891 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''GroEL''' je [[protein]] koji pripada porodici [[molekulski šaperon|molekulskih šaperona]] pratioca, a nalazi se u velikom broju [[bakterija]] Potreban je za efikasno [[savijanje proteina|savijanje mnogih proteina]]. Da bi učinkovito funkcionirao, GroEL zahtijeva kompleks poklopca GroES, povezan s proteinima. Kod [[eukariot]]a to su proteini Hsp60 i Hsp10, strukturno i funkcionalno gotovo identični GroEL-u odnosno GroES-u.<ref name=one>{{cite journal |vauthors=Itoh H, Komatsuda A, Ohtani H, etal |title=Mammalian HSP60 is quickly sorted into the mitochondria under conditions of dehydration |journal=Eur. J. Biochem. |volume=269 |issue=23 |pages=5931–8 |date=decembar 2002 |pmid=12444982 |doi=10.1046/j.1432-1033.2002.03317.x}}</ref> Slična struktura proteina postoji u [[hloroplast]]ima određenih biljaka. Ovo prisustvo proteina pruža dokaze o evolucijskoj vezi razvoja [[mitohondrija]] i hloroplasta preko [[endosimbioza|endosimbioze]].<ref name=two>{{cite journal |author=Gupta RS |title=Evolution of the chaperonin families (Hsp60, Hsp10 and Tcp-1) of proteins and the origin of eukaryotic cells |journal=Mol. Microbiol. |volume=15 |issue=1 |pages=1–11 |date=januar 1995 |pmid=7752884 |doi=10.1111/j.1365-2958.1995.tb02216.x |doi-access=free }}</ref> ==Mehanizam djelovanja== U ćeliji, GroEL/ES posredovani proces [[savijanje proteina|savijanja proteina]] uključuje brojne sekvence vezanja, enkapsulacija i oslobađanja proteinsdkog [[supstrat (biohemija)|supstrata]].<ref name="Zeilstra-Ryalls">{{cite journal | vauthors = Zeilstra-Ryalls J, Fayet O, Georgopoulos C | title = The universally conserved GroE (Hsp60) chaperonins | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1991_45/page/301 | journal = Annu. Rev. Microbiol. | volume = 45 | pages = 301–25 | year = 1991 | pmid = 1683763 | doi = 10.1146/annurev.mi.45.100191.001505 }}</ref> Nesavijeni supstratni proteini vežu se za [[hidrofob]]no područje na unutrašnjem rubu otvorene šupljine GroEL-a, formirajući binarni kompleks sa [[šaperonin]]o. Vezanje proteindkog supstrata na ovaj način, pored [[ATP]]-vezanja, dovodi do konformacijske modifikacije koja omogućava pridruživanje binarnog kompleksa sa različitom strukturom poklopca, GroES. Veza GroES-a sa otvorenom šupljinom šaperonina uzrokuje da se pojedine podjedinice šaperonina rotiraju, tako da se vezani hidrofobni supstrat ukloni iz unutrašnjosti šupljine, što izaziva izbacivanje supstratnog proteina iz ruba u sada [[hidrofil]]nu komoru. Hidrofilna sredina komore omogućava uvezivanje hidrofobnih ostatka supstrata, što inducira savijanje supstrata. [[Hidroliza]] ATP-a i vezanje novog supstratnog proteina u suprotnoj šupljini šalje alosterni signal, koji uzrokuje oslobađanje GroES-a i enkapsuliranih proteina u [[citosol]]u. Dati protein će se podvrći nekoliko sklopivih ciklusa, svaki put vraćajući se u prvobitno nesavijeno stanje, dok se ne proizvede izvorna konformacija ili posredna struktura namijenjena za „domorodačko“ stanje. Alternativno, supstrat se može [[denaturacija (biohemija)|denaturirati]] tokom konkurentne reakcije, kao što su loše sklapanje ili agregacija sa drugim slabo presavijenim proteinima ==Termodinamika reakcije == Kontraktilna priroda unutrašnjosti molekularnog kompleksa snažno favorizira kompaktne molekulske konformacije supstratnog proteina. U rastvoru, apolarne i dalekometne interakcije mogu se pojaviti samo u ovom slučaju sa značajnim troškom u [[entropija|entropiji]]. U zatvorenim prostorima GroEL kompleksa, relativni gubitak entropije je mnogo manji. Metod hvatanja također teži da koncentrira apolarna mjesta vezanja, odvojeno od polarnih mjesta. Kada se GroEL-ova apolarna površina ukloni, šansa da bi bilo koja data apolarna grupa mogla naići na intramolekulsko apolarno mjesto je daleko veća nego u rastvoru. Hidrofobna nalazišta koja su vani okupljena su na vrhu CIS domena i međusobno povezana. GroEL-ova geometrija zahtijeva da polarne strukture budu motorne, a one omotavaju apolarnu srž kada izađu sa trans-strane. ==Struktura == [[slika:1xck.jpg|thumb|250px|Heptamer proteina HSP60 ''[[E. coli]]'']] GroEL je strukturno dvostruko prstenasti [[tetradar]], sa ''cis'' i ''trans'' prstenovima koji se sastoje od po sedam podjedinica. Unutrašnjost GroEL-a je hidrofobna i tu bi trebalo da se oiviči proteinsko savijanje. <gallery mode="packed"> GroEL.png|GroEP (bočno) GroEL top.png|GroEL (gore) GroES-GroEL.png|Kompleksni GroES/GroEL (bočno) GroES-GroEL top.png|GroES/GroEL kompleks (gore) </gallery> Ključ GroEL-ove aktivnosti je u strukturi monomera. Monomer Hsp60 ima tri različita dijela, odvojena sa dvije pivotne regije. Apeksna regija sadrži veliki broj mjesta vezanja za nesavijene proteinske supstrate. Mnogi globularni proteini se neće vezati za ovu apeksnu regiju jer su njihovi hidrofobni dijelovi unutrašnji, daleko od vodenog medija, u konformaciji koja je im je favorizirala [[termodinamika|termodinamiku]]. Kao rezultat toga, ova "supstratna mjesta" se vežu samo sa proteinima koji nisu optimalno presavijeni. Ta vršna regija ima i obavezujuća mjesta za GroES Hsp10 monomere. Ekvatorski domen ima lokaciju u blizini ključne tačke za povezivanje ATP-a, kao i dvije spojne tačke za drugu polovicu GroEL molekule. Ostatak ekvatorijalne regije je umjereno hidrofilan. Dodavanje ATP-a i GroES-a dovodi do radikalne promjene u konformaciji CISregije. Uzrokovan je savijanjem i rotacijom Hsp60 monomera na tačkama šarke. Srednji region se savija prema unutra, oko 25 stepeni od najniže šarke. Ovaj efekt, pomnožen kooperativnim sklopilom monomera, povećava ekvatorijalni promjer GroEL [[kafez]]a. Ali apski domen se rotira za 60 stepeni prema van u odnosu na gornje šarke, a također i 90 stepeni oko osi šarke. Ovo kretanje otvara kafez široko iznad ''cis'' regiona, ali uklanja sva mjesta koja se vežu iz unutrašnjosti.<ref name=four>{{cite journal |vauthors=Fenton WA, etal |title=Residues in chaperonin GroEL required for polypeptide binding and release |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-10-13_371_6498/page/614 |journal=[[Nature]] |volume=371 |issue=6498 |pages=614–9 |date=oktobar 1994 |pmid=7935796 |doi=10.1038/371614a0}}</ref> Ova je struktura obično u ravnoteži sa svakom od njenih pojedinačnih komponenti: monomerima, heptamerima i tetradeceamerima.<ref name=five>{{cite journal |vauthors=Habich C, etal |title=Heat shock protein 60: regulatory role on innate immune cells |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2007-03_64_6/page/742 |journal=Cell. Mol. Life Sci. |volume=64 |issue=6 |pages=742–51 |date=mart 2007 |pmid=17221165 |doi=10.1007/s00018-007-6413-7}}</ref> Nedavna istraživanja sugerirala da se, pored svog tipskog položaja u [[mitohondrija]]ma, HSP60 može naći i u citoplazmi u normalnim fiziološkim uvjetima. Svaka podjedinica HSP60 ima tri [[proteinski domen|domena]]: apikalni (vršni), ekvatorski i srednji (intermedijarni) domen. Ekvatorski sadrži mesto vezanja za [[adenozin-trifosfat|ATP]] i za drugi heptamerni prsten. Srednji domen povezuje skupa ekvatorski i apikalni domen.<ref name=six>{{cite journal |vauthors=Ranford JC, etal |title=Chaperonins are cell-signalling proteins: the unfolding biology of molecular chaperones |journal=Expert Rev Mol Med |volume=2 |issue=8 |pages=1–17 |date=septembar 2000 |pmid=14585136 |doi=10.1017/S1462399400002015 |url=http://journals.cambridge.org/abstract_S1462399400002015}}</ref> Intermedijerni domen izaziva konformacijsku promjenu kada je ATP vezan, omogućavajući izmjenu između [[hidrofil]]nih i [[hidrofob]]nih mjesta vezanja supstrata. U svom neaktivnom stanju protein je u hidrofobnom stanju. Kad se aktivira pomoću [[ATP]]-a, ovaj domen podliježe konformacijskoj promjeni, koja izlaže hidrofilno područje. Ovo osigurava vjernost u vezanju s proteinima.<ref name = six/> [[Šaperonin 10]] pomaže HSP60 u presavijanju, djelujući kao kupolasti pokrov na aktivnom ATP obliku HSP60. To dovodi do povećanja centralne šupljine i pomaže u [[savijanje proteina|savijanju proteina]].<ref name =six/> [[Datoteka:HSP60-1C7.jpg| thumb|[[Monoklonsko antitelo]] na HSP60 korišćeno je za bojenje ljudskih [[HeLa ćelija]], uzgajanih u kulturi tkiva. <br>Antitelo otkriva ćelijske mitohondrije u crvenoj boji. Plavi signal je posljedica boje koja veže [[DNK]] i otkriva ćelijska jedra. <br>Bojenje antitela i slika ljubaznošću kompanije ''EnCor Biotechnology'' Inc.]] [[slika:Hsp60 structure.jpg|thumb|center|250|Trodimenzijska struktura proteina HSP60.<ref name="pmid10329779">{{PDB|1SRV}}; {{cite journal |vauthors=Walsh MA, etal | title = Taking MAD to the extreme: ultrafast protein structure determination | journal = Acta Crystallogr. D | volume = 55 | issue = 6 | pages = 1168–73 |date=juni 1999 | pmid = 10329779 | doi = 10.1107/S0907444999003698}}</ref>]] Sekvenca mitohondrijskog HSP60 sadrži niz ponavljanja G na [[C-kraj]]u. Struktura i funkcija ove sekvence nisu sasvim poznati. [[N-kraj]] sadrži predsekvencu hidroksiliranih [[aminokiselina]]: [[arginin]], [[lizin]], [[serin]] i [[treonin]], koji služe kao usmjerivači za unos proteina u mitohondrije. Predviđena struktura HSP60 uključuje nekoliko vertikalnih [[sinusni talas|sinusnih talasa]], [[alfa-heliks]]a, [[beta-list]]ova i rotiranja za 90 stepeni. Postoje regije [[hidrofob]]nosti u kojima se protein vjerojatno proteže kroz [[biološka membrana|membranu]]. Postoje i tri N-vezana mjesta glikozilacije na pozicijama 104, 230, 436. Sekvenca i sekundarna struktura za mitohondrijski protein ilustrirani su gornjom slikom dobivenom iz [[proteinska banka podataka|banke proteinskih podataka]]. Noviji podaci sugeriraju da se HSP60 pronađen u mitohondrijima razlikuje od onog u citoplazmi. Što se tiče aminokiselinske sekvence, citoplazmatski HSP60 ima sekvencu [[N-kraj]]a koja nije pronađena u mitohondrijskom proteinu. U analizi [[elektroforeza|gelnom elektroforezom]], pronađene su značajne razlike u migraciji citoplazmatskih i mitohondrijskih HSP60. Citoplazmatski HSP60 sadrži [[Signalni peptid|signalnu sekvencu]] od 26 [[aminokiselina]] na [[N-kraj]]u. Ova sekvenca je visoko degenerirana i sposobna je da se presavije u [[amfifilna spirala|amfifilnu spiralu]]. [[Antitijela]] protiv HSP60 ciljaju i mitohondrijski i citoplazmatski oblik.<ref name = one /> Ipak, antitela protiv signalne sekvence usmjerenea su samo na citoplazmatski oblik. U normalnim fiziološkim uvjetima, oboje se nalaze u relativno jednakim koncentracijama.<ref name = one/> U vrijeme stresa ili velike potrebe za HSP60 bilo u citoplazmi ili u mitohondrijima, ćelija je sposobna za kompenzaciju, povećavanjem prisustva HSP60 u [[ugljik|C–1]]<ref name=seven>{{cite journal |vauthors=Johnson RB, etal |title=Cloning and characterization of the yeast chaperonin HSP60 gene |journal=Genetics |volume=84 |issue=2 |pages=295–300 |year=2003 |doi=10.1016/0378-1119(89)90503-9 |pmid=2575559}}</ref> [[Proteini toplotnog šoka,]] prvenstveno su odgovorni za održavanje integriteta ćelijskih proteina, posebno kao odgovor na promjene u okolini. Stresovi poput temperature, neravnoteže koncentracije, promjene [[pH]] i [[toksin]]a mogu podstaknuti sve proteine toplotnog šoka da održe konformaciju ćelijskih proteina. HSP60 pomaže u presavijanju i održavanju konformacije približno 15-30% svih ćelijskih proteina. Pored tipske uloge HSP60 kao proteina toplotnog šoka, studije su pokazale da ima i važnu ulogu u [[transport]]u i održavanju mitohondrijskih proteina, kao i [[transmijija (genetika)|transmisiji]] i [[replikacija DNK|replikaciji]] mitohondrijskih [[DNK]]. === Transport proteina u mitohondrijama === HSP60 ima dvije glavne uloge u pogledu transporta [[mitohondrija|mitohondrijskih]] proteina. Funkcionira da [[kataliza|katalizira]] presavijanje proteina namijenjenih matrici i održava protein u rasklopljenom stanju za transport kroz unutrašnju membranu mitohondrija.<ref name=eight>{{cite journal |vauthors=Koll H, etal |title=Antifolding activity of hsp60 couples protein import into the mitochondrial matrix with export to the intermembrane space |journal=Cell |volume=68 |issue=6 |pages=1163–75 |date=mart 1992 |pmid=1347713 |url=https://epub.ub.uni-muenchen.de/7621/1/Neupert_Walter_7621.pdf|doi=10.1016/0092-8674(92)90086-R}}</ref> Mnogi proteini su ciljani za preradu u matriksu mitohondrija, ali se zatim brzo iznose u druge dijelove ćelije. Hidrofobni dio HSP60 odgovoran je za održavanje nerazvijene konformacije proteina za transmembranski transport. Studije su pokazale kako se HSP60 veže za dolazne proteine i izaziva konformacijske i strukturne promjene. Naknadne promjene u koncentracijama ATP hidroliziraju veze između proteina i HSP60, što signalizira proteinu da izađe iz mitohondrija. HSP60 je također sposoban razlikovati proteine namijenjene izvozu i proteine koji će ostati u matrici mitohondrija u potrazi za [[amfifil]]nim [[alfa-heliks]]om od 15-20 ostataka. Postojanje ove sekvence signalizira da protein treba izvesti, dok odsustvo signalizira da protein treba ostati u mitohondrijima . Precizan mehanizam još nije u potpunosti poznat. === Metabolizam DNK === Pored svoje ključne uloge u presavijanju proteina, HSP60 je uključen u replikaciju i prenos [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]]. U opsežnim studijama aktivnosti HSP60 u ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', istraživači su predložili da se HSP60 preferencijalno veže za jednolančani [[replikacija DNK|predložak DNK]].<ref name="Kaufman2003">{{cite journal|last1=Kaufman|first1=B. A.|title=A function for the mitochondrial chaperonin Hsp60 in the structure and transmission of mitochondrial DNA nucleoids in Saccharomyces cerevisiae|journal=The Journal of Cell Biology|volume=163|issue=3|year=2003|pages=457–461|issn=0021-9525|doi=10.1083/jcb.200306132|pmid=14597775|pmc=2173642}}</ref>[[Mutacije]] u HSP60 povećavaju nivo mitohondrijske [[DNK]] i rezultiraju naknadnim defektima prenosa. === Citoplazmatskii vs mitohondrijski HSP60 === Pored već ilustriranih strukturnih razlika između citoplazmatskog i mitohondrijskog HSP60, postoje i značajne funkcionalne razlike. Studije su sugerirale da HSP60 ima ključnu ulogu u prevenciji [[apoptoza|apoptoze]] u [[citoplazma|citoplazmi]]. Citoplazmatski HSP60 tvori kompleks sa proteinima odgovornim za apoptozu i regulira aktivnost tih proteina. Citoplazmatska verzija također je uključena u [[imunski odgovor]] i [[kancer|rak]]. Bliska nedavna istraživanja započela su sugerirati regulatornu korelaciju između HSP60 i [[glikoliza|glikolitskog]] enzima 6 - [[fosfofruktokinaza-1]]. Iako nema mnogo podataka, koncentracije citoplazmatskog HSP60 uticale su na ekspresiju 6-fosfofruktokinaze u [[glikoliza|glikolizi]].<ref name=eleven>{{cite journal |vauthors=Koll H, etal |title=Antifolding Activity of HSP60 Couples Protein Import into the Mitochondrial Matrix with Export to the Intermembrane Space |journal=Cell |volume=68 |pages=1163–75 |year=1992 |doi=10.1016/0092-8674(92)90086-R |pmid=1347713 |issue=6|url=https://epub.ub.uni-muenchen.de/7621/1/Neupert_Walter_7621.pdf }}</ref> Unatoč ovim izraženim razlikama između citoplazmatskog i mitohondrijskog oblika, eksperimentalna analiza pokazala je da je ćelija brzo sposobna da premjesti citoplazmatski HSP60 u mitohondrije ako uslovi okoline zahtijevaju veće prisustvo mitohondrijskog HSP60.<ref name=one/> == Sinteza i sklapanje == HSP60 se obično nalazi u mitohondrijama i pronađen je u [[organela]]ma endosimbiotskog porijekla. HSP60 monomere tvore dva heptamerna prstena, koji se vežu za površinu linearnih proteina i kataliziraju njihovo savijanje u procesu ovisnom o ATP-u.<ref name=thirteen>{{cite journal |vauthors=Itoh H, etal |title=Mammalian HSP60 is quickly sorted into the mitochondria under conditions of dehydration |journal=Eur. J. Biochem. |volume=269 |issue=23 |pages=5931–8 |date=decembar 2002 |pmid=12444982 |doi= 10.1046/j.1432-1033.2002.03317.x}}</ref> Podjedinice HSP60 kodiraju se jedarnim [[gen]]ima] i prevode u [[citosol]]. Te se podjedinice zatim premještaju u mitohondrije, gdje ih obrađuju druge molekule HSP60. Nekoliko studija pokazalo je kako proteini HSP60 moraju biti prisutni u mitohondrijama za sintezu i sastavljanje dodatnih komponenata HSP60. Postoji direktna pozitivna korelacija između prisustva proteina HSP60 u mitohondrijama i proizvodnje dodatnih kompleksa proteina HSP60. [[Enzimska kinetika|Kinetika]] sastavljanja podjedinica HSP60 u 2-heptamerne prstenove traje dvije minute. Naknadni, [[proteaza]]-rezistentni HSP60 nastaje u poluvremenu od 5–10 minuta. Ova brza sinteza ukazuje da postoji interakcija ovisne o ATP-u, gdje formirani kompleks HSP60 stabilizira intermedijer kompleksa za sastavljanje HSP60, koji efektivno služi kao [[katalizator]]. Potreba prethodno postojećeg HSP60, kako bi se sintetizirale dodatne molekule HSP60, podržava [[teorija endosimbioze|teoriju endosimbiotskog]] porijekla [[mitohondrija]]. Sigurno je postojao [[rudiment (biologija)|rudimentni]] [[prokariot]]ski homologni protein koji je bio sposoban za sličan samookupljanje i smanjenje koncentracije u suprotnom odjeljku. ==Interakcije== GroEL je pokazao da je u interakciji sa [[GroES]]-om4,5, [[ALDH25]], kaspasa 34,6 i [[dihidrofolat reduktaza|dihidrofolat-reduktazom]]. ==Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Tabibzadeh S, Broome J | title = Heat shock proteins in human endometrium throughout the menstrual cycle | journal = Infect Dis Obstet Gynecol | volume = 7 | issue = 1–2 | pages = 5–9 | year = 1999 | pmid = 10231001 | pmc = 1784709 | doi = 10.1002/(SICI)1098-0997(1999)7:1/2<5::AID-IDOG2>3.0.CO;2-Y }} * {{cite journal | vauthors = Schäfer C, Williams JA | title = Stress kinases and heat shock proteins in the pancreas: possible roles in normal function and disease | url = https://archive.org/details/sim_scandinavian-journal-of-gastroenterology_2000-01_35_1/page/n4 | journal = J. Gastroenterol. | volume = 35 | issue = 1 | pages = 1–9 | year = 2000 | pmid = 10632533 | doi = 10.1080/003655200750024443| hdl = 2027.42/42441| hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Moseley P | title = Stress proteins and the immune response | journal = Immunopharmacology | volume = 48 | issue = 3 | pages = 299–302 | year = 2000 | pmid = 10960671 | doi = 10.1016/S0162-3109(00)00227-7 }} * {{cite journal | vauthors = Liu Y, Steinacker JM | title = Changes in skeletal muscle heat shock proteins: pathological significance | journal = Front. Biosci. | volume = 6 | pages = D12-25 | year = 2001 | pmid = 11145923 | doi = 10.2741/Liu }} * {{cite journal | vauthors = Van Maele B, Debyser Z | title = HIV-1 integration: an interplay between HIV-1 integrase, cellular and viral proteins | journal = AIDS Rev | volume = 7 | issue = 1 | pages = 26–43 | year = 2005 | pmid = 15875659 }} * {{cite journal | vauthors = Hochstrasser DF, Frutiger S, Paquet N, Bairoch A, Ravier F, Pasquali C, Sanchez JC, Tissot JD, Bjellqvist B, Vargas R | title = Human liver protein map: a reference database established by microsequencing and gel comparison | journal = Electrophoresis | volume = 13 | issue = 12 | pages = 992–1001 | year = 1992 | pmid = 1286669 | doi = 10.1002/elps.11501301201}} * {{cite journal | vauthors = Ikawa S, Weinberg RA | title = An interaction between p21ras and heat shock protein hsp60, a chaperonin | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2012–6 | year = 1992 | pmid = 1347942 | pmc = 48586 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2012 }} * {{cite journal | vauthors = Brudzynski K, Martinez V, Gupta RS | title = Immunocytochemical localization of heat-shock protein 60-related protein in beta-cell secretory granules and its altered distribution in non-obese diabetic mice | url = https://archive.org/details/sim_diabetologia_1992-04_35_4/page/316 | journal = Diabetologia | volume = 35 | issue = 4 | pages = 316–24 | year = 1992 | pmid = 1516759 | doi = 10.1007/BF00401198 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dawson SJ, White LA | title = Treatment of Haemophilus aphrophilus endocarditis with ciprofloxacin | journal = J. Infect. | volume = 24 | issue = 3 | pages = 317–20 | year = 1992 | pmid = 1602151 | doi = 10.1016/S0163-4453(05)80037-4 }} * {{cite journal | vauthors = Singh B, Patel HV, Ridley RG, Freeman KB, Gupta RS | title = Mitochondrial import of the human chaperonin (HSP60) protein | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1990-06-15_169_2/page/391 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 169 | issue = 2 | pages = 391–6 | year = 1990 | pmid = 1972619 | doi = 10.1016/0006-291X(90)90344-M }} * {{cite journal | vauthors = Venner TJ, Singh B, Gupta RS | title = Nucleotide sequences and novel structural features of human and Chinese hamster hsp60 (chaperonin) gene families | journal = DNA Cell Biol. | volume = 9 | issue = 8 | pages = 545–52 | year = 1990 | pmid = 1980192 | doi = 10.1089/dna.1990.9.545 }} * {{cite journal | vauthors = Ward LD, Hong J, Whitehead RH, Simpson RJ | title = Development of a database of amino acid sequences for human colon carcinoma proteins separated by two-dimensional polyacrylamide gel electrophoresis | journal = Electrophoresis | volume = 11 | issue = 10 | pages = 883–91 | year = 1990 | pmid = 2079031 | doi = 10.1002/elps.1150111019}} * {{cite journal | vauthors = Jindal S, Dudani AK, Singh B, Harley CB, Gupta RS | title = Primary structure of a human mitochondrial protein homologous to the bacterial and plant chaperonins and to the 65-kilodalton mycobacterial antigen | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 9 | issue = 5 | pages = 2279–83 | year = 1989 | pmid = 2568584 | pmc = 363030 | doi = 10.1128/mcb.9.5.2279}} * {{cite journal | vauthors = Waldinger D, Eckerskorn C, Lottspeich F, Cleve H | title = Amino-acid sequence homology of a polymorphic cellular protein from human lymphocytes and the chaperonins from Escherichia coli (groEL) and chloroplasts (Rubisco-binding protein) | journal = Biol. Chem. Hoppe-Seyler | volume = 369 | issue = 10 | pages = 1185–9 | year = 1988 | pmid = 2907406 | doi = 10.1515/bchm3.1988.369.2.1185 }} * {{cite journal | vauthors = Kreisel W, Hildebrandt H, Schiltz E, Köhler G, Spamer C, Dietz C, Mössner W, Heilmann C | title = Immuno-gold electron microscopical detection of heat shock protein 60 (hsp60) in mitochondria of rat hepatocytes and myocardiocytes | journal = Acta Histochem. | volume = 96 | issue = 1 | pages = 51–62 | year = 1994 | pmid = 7518175 | doi = 10.1016/s0065-1281(11)80009-7 }} * {{cite journal | vauthors = Corbett JM, Wheeler CH, Baker CS, Yacoub MH, Dunn MJ | title = The human myocardial two-dimensional gel protein database: update 1994 | journal = Electrophoresis | volume = 15 | issue = 11 | pages = 1459–65 | year = 1994 | pmid = 7895732 | doi = 10.1002/elps.11501501209 }} * {{cite journal | vauthors = Baca-Estrada ME, Gupta RS, Stead RH, Croitoru K | title = Intestinal expression and cellular immune responses to human heat-shock protein 60 in Crohn's disease | url = https://archive.org/details/digestive-diseases-and-sciences_1994-03_39_3/page/498 | journal = Dig. Dis. Sci. | volume = 39 | issue = 3 | pages = 498–506 | year = 1994 | pmid = 7907543 | doi = 10.1007/BF02088334}} * {{cite journal | vauthors = Vélez-Granell CS, Arias AE, Torres-Ruíz JA, Bendayan M | title = Molecular chaperones in pancreatic tissue: the presence of cpn10, cpn60 and hsp70 in distinct compartments along the secretory pathway of the acinar cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-science_1994-03_107_3/page/539 | journal = J. Cell Sci. | volume = 107 | issue = 3 | pages = 539–49 | year = 1994 | pmid = 7911805 }} * {{cite journal | vauthors = Mayhew M, da Silva AC, Martin J, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Hartl FU | title = Protein folding in the central cavity of the GroEL-GroES chaperonin complex | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-01_379_6564/page/420 | journal = Nature | volume = 379 | issue = 6564 | pages = 420–6 | year = 1996 | pmid = 8559246 | doi = 10.1038/379420a0}} * {{cite journal | vauthors = Tabibzadeh S, Kong QF, Satyaswaroop PG, Babaknia A | title = Heat shock proteins in human endometrium throughout the menstrual cycle | journal = Hum. Reprod. | volume = 11 | issue = 3 | pages = 633–40 | year = 1996 | pmid = 8671282 | doi = 10.1093/humrep/11.3.633 | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|GroEL+Protein}} *{{cite web|title=Palaeos Bacteria: Pieces: GroEL|url=http://www.palaeos.com/Bacteria/Pieces/GroEL.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070426181627/http://www.palaeos.com/Bacteria/Pieces/GroEL.html|archive-date=26. 4. 2007}} (No rights reserved) *[http://www.pdbe.org/emsearch/groel 3D macromolecular structures of GroEL in EMDB]{{Mrtav link}} {{Šaperoni}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Proteinski kompleksi]] r1sobbekeuksad621bd9jcg66tjcunx HSPE1 0 473042 3923894 3918229 2026-09-03T15:59:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923894 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} {{Infokutija protein | Symbol = Cpn10 | ime = Cpn10 | image = PDB 1g31 EBI.jpg | caption = Ko[[šaperonin]] gp31 bakteriofaga t4 | Pfam = PF00166 | Pfam_clan = CL0296 | InterPro = IPR020818 | SMART = | PROSITE = PDOC00576 | MEROPS = | SCOP = 1lep | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} '''Protein 1 toplotnog šoka od 10 kDa''' ('''Hsp10'''), poznat i kao '''šaperonin 10''' ('''cpn10''') ili '''faktor rane trudnoće''' ('''EPF'''), je [[protein]] koji u ljudi je kodiran [[gen]]om '''HSPE1'''. Homolog u ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' je '''GroES''', [[šaperonin]] koji obično djeluje zajedno sa [[GroEL]]-om.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: HSPE1 heat shock 10kDa protein 1 (chaperonin 10)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3336}}</ref> == Struktura i funkcija == GroES postoji u obliku [[oligomer]]nog prstena između šest i osam identičnih podjedinica, dok šaperonin od 60 kDa (cpn60 ili groEL) u bakterijama tvori [[sekundarna struktura proteina|sekundarnu strukturu]] koja se sastoji od dva naslagana prstena, od kojih svaki sadrži po sedam identičnih [[proteinska podjedinica|podjedinica]].<ref name="pmid2897629">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen SM, Woolford C, van der Vies SM, Tilly K, Dennis DT, Georgopoulos CP, Hendrix RW, Ellis RJ | title = Homologous plant and bacterial proteins chaperone oligomeric protein assembly | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-05-26_333_6171/page/330 | journal = Nature | volume = 333 | issue = 6171 | pages = 330–4 | date = maj 1988 | pmid = 2897629 | doi = 10.1038/333330a0}}</ref> Ove prstenaste strukture sastavljaju se samostimulacijom u prisustvu Mg<sup>2+</sup>-ATP. Centralna šupljina cilindričnog cpn60 tetradekamera pruža izolirano okruženje za [[presavijanje proteina]], dok je cpn-10 [[molekularno vezanje|vezan]] na cpn-60 i sinhronizira oslobađanje [[presavijanje proteina|presavijenih]] proteina, ovisano o Mg<sup>2+</sup>-ATP.<ref name="pmid1350777">{{cite journal | vauthors = Schmidt A, Schiesswohl M, Völker U, Hecker M, Schumann W | title = Cloning, sequencing, mapping, and transcriptional analysis of the groESL operon from Bacillus subtilis | journal = J. Bacteriol. | volume = 174 | issue = 12 | pages = 3993–9 | date = juni 1992 | pmid = 1350777 | pmc = 206108 | doi = 10.1128/jb.174.12.3993-3999.1992}}</ref> Molekulskoo vezivanje cpn10 na cpn60 [[enzimski inhibitorin|hibira]] slaba aktivnost [[ATPaza|ATPaze]] cpn60. Također se pokazalo da GroES u ''[[Escherichia coli]]'' kooperativno veže [[Adenozin-trifosfat|ATP]], s afinitetom uporedivim sa [[GroEL]]-ovim.<ref name="pmid7901771">{{cite journal | vauthors = Martin J, Geromanos S, Tempst P, Hartl FU | title = Identification of nucleotide-binding regions in the chaperonin proteins GroEL and GroES | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-11-18_366_6452/page/278 | journal = Nature | volume = 366 | issue = 6452 | pages = 279–82 | date = novembar 1993 | pmid = 7901771 | doi = 10.1038/366279a0}}</ref> Svaka podjedinica GroEL-a sadrži tri strukturno različita domena: apikalni, srednji i ekvatorski. Apikalni domena sadrži [[vezujuće mjesto]] i za GroES i za nerazvijeni proteinski supstrat. Ekvatorijalna domen sadrži ATP-vezujuće mjesto i većinu oligomernih kontakata. Srednji domen povezuje apikalni i ekvatorski [[proteinski domen|domen]] i prenosi [[alosternost|alosternne]] informacije između njih. GroEL-ni oligomer je tetradekamer, cilindričnog oblika, organiziran u dva heptamerna prstena složena jedan na drugi. Svaki prsten GroEL-a sadrži centralnu šupljinu, poznatu kao "[[Anfinsenov kafez]]", koji pruža izolirano okruženje za [[savijanje proteina]]. Identične podjedinice GroES od 10 kDa, u rast voru formiraju kupolasti heptamerni oligomer. Vezanje ATP za GroES može biti važno za punjenje sedam podjedinica interaktivnog GroEL prstena s ATP, kako bi se olakšalo kooperativno vezanje ATP i [[hidroliza]] za oslobađanje proteinskog [[supstrat (biohemija)|supstrata]]. ==Detekcija== Faktor rane trudnoće ispitivan je testom inhibicije rozete. EPF je prisutan u majčinom serumu ([[krvna plazma]]) nedugo nakon oplodnje; EPF je prisutan i u [[grlić maternice|sluz grlića maternice]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng SJ, Zheng ZQ | title = Early pregnancy factor in cervical mucus of pregnant women | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 51 | issue = 2 | pages = 102–5 | date = Feb 2004 | pmid = 14748834 | doi = 10.1046/j.8755-8920.2003.00136.x }}</ref> i u [[amnion|amnionskoj tekućini]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng ZQ, Qin ZH, Ma AY, Qiao CX, Wang H | title = Detection of early pregnancy factor-like activity in human amniotic fluid | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 22 | issue = 1–2 | pages = 9–11 | year = 1990 | pmid = 2346595 | doi = 10.1111/j.1600-0897.1990.tb01025.x}}</ref> Kod [[ovca|ovaca]], EPF se može otkriti u roku od 72 sata nakon parenja,<ref name="sheep1979">{{cite journal | vauthors = Morton H, Clunie GJ, Shaw FD | title = A test for early pregnancy in sheep | journal = Research in Veterinary Science | volume = 26 | issue = 2 | pages = 261–2 | date = Mar 1979 | pmid = 262615 | doi = 10.1016/S0034-5288(18)32933-3 }}</ref> kod miša – nakon 24 sata,<ref name="mice">{{cite journal | vauthors = Cavanagh AC, Morton H, Rolfe BE, Gidley-Baird AA | title = Ovum factor: a first signal of pregnancy? | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 2 | issue = 2 | pages = 97–101 | date = Apr 1982 | pmid = 7102890 | doi = 10.1111/j.1600-0897.1982.tb00093.x}}</ref> a u uzorcima iz medija koji okružuju ljudske embrione oplođene ''[[in vitro]]'', u roku od 48 sati od oplodnje<ref>{{cite journal | vauthors = Smart YC, Cripps AW, Clancy RL, Roberts TK, Lopata A, Shutt DA | title = Detection of an immunosuppressive factor in human preimplantation embryo cultures | url = https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_1981-01-24_1_2/page/n38 | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 1 | issue = 2 | pages = 78–9 | date = Jan 1981 | doi = 10.5694/j.1326-5377.1981.tb135326.x | pmid = 7231254 }}</ref> (iako druga studija nije uspjela ponoviti ovaj nalaz za [[embrion]]e ''[[in vitro]]'').<ref name="origin">{{cite journal | vauthors = Nahhas F, Barnea E | title = Human embryonic origin early pregnancy factor before and after implantation | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 22 | issue = 3–4 | pages = 105–8 | year = 1990 | pmid = 2375830 | doi = 10.1111/j.1600-0897.1990.tb00651.x}}</ref>> EPF je otkriven u roku od šest sati nakon parenja.<ref name="immuno1980">{{cite journal | vauthors = Shaw FD, Morton H | title = The immunological approach to pregnancy diagnosis: a review | url = https://archive.org/details/sim_veterinary-record_1980-03-22_106_12/page/n19 | journal = The Veterinary Record | volume = 106 | issue = 12 | pages = 268–70 | date = Mar 1980 | pmid = 6966439 | doi = 10.1136/vr.106.12.268}}</ref> Budući da je [[inhibicijski esej rozete]] za EPF posredan, supstance koje imaju slične efekte mogu biti zbunjujće. Pokazalo se da [[svinja|svinjska]] [[sperma]], poput EPF, inhibira stvaranje rozeta – ovaj esej bio je pozitivan jedan dan kod [[krmača]] parenih s vazektomiziranim nerastom, ali ne i kod krmača slično stimuliranih bez izlaganja sjemenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Koch E, Ellendorff F | title = Detection of activity similar to that of early pregnancy factor after mating sows with a vasectomized boar | journal = Journal of Reproduction and Fertility | volume = 74 | issue = 1 | pages = 39–46 | date = maj 1985 | pmid = 4020773 | doi = 10.1530/jrf.0.0740039 | doi-access = free }}</ref> Brojne studije, u godinama nakon otkrića EPF-a, nisu mogle kod žena reproducirati dosljedno otkrivanje EPF-a nakon začeća, a valjanost eksperimenta prilikom otkrića dovedena je u pitanje.<ref name="criticism">{{cite journal | vauthors = Chard T, Grudzinskas JG | title = Early pregnancy factor | journal = Biological Research in Pregnancy and Perinatology | volume = 8 | issue = 2 2D Half | pages = 53–6 | year = 1987 | pmid = 3322417 }}</ref> Međutim, postignut je napredak u karakterizaciji EPF-a i njegovo je postojanje dobro je prihvaćeno u naučnoj zajednici.<ref name="composition">{{cite journal | vauthors = Di Trapani G, Orosco C, Perkins A, Clarke F | title = Isolation from human placental extracts of a preparation possessing 'early pregnancy factor' activity and identification of the polypeptide components | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1991-03_6_3/page/450 | journal = Human Reproduction | volume = 6 | issue = 3 | pages = 450–7 | date = Mar 1991 | pmid = 1955557 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a137357 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cavanagh AC | title = Identification of early pregnancy factor as chaperonin 10: implications for understanding its role | journal = Reviews of Reproduction | volume = 1 | issue = 1 | pages = 28–32 | date = Jan 1996 | pmid = 9414435 | doi = 10.1530/ror.0.0010028 }}</ref> == Porijeklo == Ne vjeruje se da rani embrioni direktno proizvode EPF. Umjesto toga, smatra se da proizvode neku drugu hemikaliju koja inducira majčin sistem da stvori EPF.<ref>{{cite journal | vauthors = Orozco C, Perkins T, Clarke FM | title = Platelet-activating factor induces the expression of early pregnancy factor activity in female mice | journal = Journal of Reproduction and Fertility | volume = 78 | issue = 2 | pages = 549–55 | date = Nov 1986 | pmid = 3806515 | doi = 10.1530/jrf.0.0780549 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Roberts TK, Adamson LM, Smart YC, Stanger JD, Murdoch RN | title = An evaluation of peripheral blood platelet enumeration as a monitor of fertilization and early pregnancy | journal = Fertility and Sterility | volume = 47 | issue = 5 | pages = 848–54 | date = maj 1987 | pmid = 3569561 | doi = 10.1016/S0015-0282(16)59177-8 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sueoka K, Dharmarajan AM, Miyazaki T, Atlas SJ, Wallach EE | title = Platelet activating factor-induced early pregnancy factor activity from the perfused rabbit ovary and oviduct | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_1988-12_159_6/page/1580 | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 159 | issue = 6 | pages = 1580–4 | date = Dec 1988 | pmid = 3207134 | doi = 10.1016/0002-9378(88)90598-4 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cavanagh AC, Morton H, Athanasas-Platsis S, Quinn KA, Rolfe BE | title = Identification of a putative inhibitor of early pregnancy factor in mice | journal = Journal of Reproduction and Fertility | volume = 91 | issue = 1 | pages = 239–48 | date = Jan 1991 | pmid = 1995852 | doi = 10.1530/jrf.0.0910239}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cavanagh AC, Rolfe BE, Athanasas-Platsis S, Quinn KA, Morton H | title = Relationship between early pregnancy factor, mouse embryo-conditioned medium and platelet-activating factor | journal = Journal of Reproduction and Fertility | volume = 93 | issue = 2 | pages = 355–65 | date = Nov 1991 | pmid = 1787455 | doi = 10.1530/jrf.0.0930355 | doi-access = free }}</ref> Nakon implantacije, conceptus može direktno proizvesti EPF.<ref name="origin" /> EPF je imunosupresiv. Uz ostale supstance povezane s ranim embrionima, vjeruje se da EPF ima ulogu u sprečavanju da [[imunski sistem]] trudne žene napadne embrion.<ref name="immuno1980" /><ref>{{cite journal | vauthors = Bose R, Cheng H, Sabbadini E, McCoshen J, MaHadevan MM, Fleetham J | title = Purified human early pregnancy factor from preimplantation embryo possesses immunosuppresive properties | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_1989-04_160_4/page/954 | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 160 | issue = 4 | pages = 954–60 | date = Apr 1989 | pmid = 2712125 | doi = 10.1016/0002-9378(89)90316-5 }}</ref> Injektiranje [[antitijela]] na EPF miševa nakon parenja, značajno smanjuje broj uspješnih trudnoća i broj mladunaca s anti-EPF;<ref>{{cite journal | vauthors = Igarashi S | title = [Significance of early pregnancy factor (EPF) on reproductive immunology] | journal = Nihon Sanka Fujinka Gakkai Zasshi | volume = 39 | issue = 2 | pages = 189–94 | date = Feb 1987 | pmid = 2950188 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Athanasas-Platsis S, Quinn KA, Wong TY, Rolfe BE, Cavanagh AC, Morton H | title = Passive immunization of pregnant mice against early pregnancy factor causes loss of embryonic viability | journal = Journal of Reproduction and Fertility | volume = 87 | issue = 2 | pages = 495–502 | date = Nov 1989 | pmid = 2600905 | doi = 10.1530/jrf.0.0870495 | doi-access = free }}</ref> nije opažen efekat na rast kada su miševi kultivirani u medijima koji sadrže anti-EPF [[antitijela]].<ref>{{cite journal | vauthors = Athanasas-Platsis S, Morton H, Dunglison GF, Kaye PL | title = Antibodies to early pregnancy factor retard embryonic development in mice in vivo | journal = Journal of Reproduction and Fertility | volume = 92 | issue = 2 | pages = 443–51 | date = Jul 1991 | pmid = 1886100 | doi = 10.1530/jrf.0.0920443 | doi-access = free }}</ref> Iako su neke aktivnosti EPF-a jednake kod svih sisara (inhibicija rozeta), drugi imunosupresivni mehanizmi variraju među vrstama.<ref>{{cite journal | vauthors = Rolfe BE, Cavanagh AC, Quinn KA, Morton H | title = Identification of two suppressor factors induced by early pregnancy factor | journal = Clinical and Experimental Immunology | volume = 73 | issue = 2 | pages = 219–25 | date = Aug 1988 | pmid = 3180511 | pmc = 1541604 }}</ref> U [[miš]]eva, razine EPF su visoke u ranoj trudnoći, ali 15. dana opadaju na nivoe koji su pronađeni u netrudnih mišica.<ref>{{cite journal | vauthors = Takimoto Y, Hishinuma M, Takahashi Y, Kanagawa H | title = Detection of early pregnancy factor in superovulated mice | journal = Nihon Juigaku Zasshi. The Japanese Journal of Veterinary Science | volume = 51 | issue = 5 | pages = 879–85 | date = Oct 1989 | pmid = 2607739 | doi = 10.1292/jvms1939.51.879 | doi-access = free }}</ref> U žena, nivoi EPF su visoki tokom prvih dvadeset nedelja, a zatim opadaju i postaju neotkriveni tokom osam sedmica od [[porođaj]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Qin ZH, Zheng ZQ | title = Detection of early pregnancy factor in human sera | journal = American Journal of Reproductive Immunology and Microbiology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 15–8 | date = Jan 1987 | pmid = 2436493 | doi=10.1111/j.1600-0897.1987.tb00082.x}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang HN, Zheng ZQ | title = Detection of early pregnancy factor in fetal sera | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 23 | issue = 3 | pages = 69–72 | date = Jul 1990 | pmid = 2257053 | doi = 10.1111/j.1600-0897.1990.tb00674.x }}</ref> Kod ljudi, savremeni [[test trudnoće]] otkriva [[horionski gonadotropin]] (hCG), tek nakon implantacije, koja se javlja šest do dvanaest dana nakon oplodnje.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilcox AJ, Baird DD, Weinberg CR | title = Time of implantation of the conceptus and loss of pregnancy | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 340 | issue = 23 | pages = 1796–9 | date = Jun 1999 | pmid = 10362823 | doi = 10.1056/NEJM199906103402304 }}</ref> Nasuprot tome, EPF je prisutan u roku od nekoliko sati nakon oplodnje. Iako je identificirano nekoliko drugih signala prije implantacije, vjeruje se da je EPF najraniji mogući marker trudnoće.<ref name="mice" /><ref>{{cite journal | vauthors = Straube W | title = [Early embryonal signals] | journal = Zentralblatt für Gynäkologie | volume = 111 | issue = 10 | pages = 629–33 | year = 1989 | pmid = 2665388 }}</ref> Nekoliko studija je utvrdilo da je tačnost EPF kao testa trudnoće kod ljudi visoka.<ref>{{cite journal | vauthors = Smart YC, Roberts TK, Fraser IS, Cripps AW, Clancy RL | title = Validation of the rosette inhibition test for the detection of early pregnancy in women | journal = Fertility and Sterility | volume = 37 | issue = 6 | pages = 779–85 | date = Jun 1982 | pmid = 6177559 | doi = 10.1016/S0015-0282(16)46338-7 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bessho T, Taira S, Ikuma K, Shigeta M, Koyama K, Isojima S | title = [Detection of early pregnancy factor in the sera of conceived women before nidation] | journal = Nihon Sanka Fujinka Gakkai Zasshi | volume = 36 | issue = 3 | pages = 391–6 | date = Mar 1984 | pmid = 6715922 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Straube W, Tiemann U, Loh M, Schütz M | title = Detection of early pregnancy factor (EPF) in pregnant and nonpregnant subjects with the rosette inhibition test | journal = Archives of Gynecology and Obstetrics | volume = 246 | issue = 3 | pages = 181–7 | year = 1989 | pmid = 2619332 | doi = 10.1007/BF00934079}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fan XG, Zheng ZQ | title = A study of early pregnancy factor activity in preimplantation | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 37 | issue = 5 | pages = 359–64 | date = maj 1997 | pmid = 9196793 | doi = 10.1111/j.1600-0897.1997.tb00244.x }}</ref> === Kao tumorski marker === Iako je gotovo isključivo povezana sa trudnoćom, aktivnost slična EPF-u otkrivena je i kod tumora [[klicin list|klicnog]] porijekla<ref>{{cite journal | vauthors = Rolfe BE, Morton H, Cavanagh AC, Gardiner RA | title = Detection of an early pregnancy factor-like substance in sera of patients with testicular germ cell tumors | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 3 | issue = 2 | pages = 97–100 | date = Mar 1983 | pmid = 6859385 | doi = 10.1111/j.1600-0897.1983.tb00223.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mehta AR, Shahani SK | title = Detection of early pregnancy factor-like activity in women with gestational trophoblastic tumors | journal = American Journal of Reproductive Immunology and Microbiology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 67–9 | date = Jul 1987 | pmid = 2823620 | doi=10.1111/j.1600-0897.1987.tb00122.x}}</ref> i kod drugih tipova tumora.<ref>{{cite journal | vauthors = Quinn KA, Athanasas-Platsis S, Wong TY, Rolfe BE, Cavanagh AC, Morton H | title = Monoclonal antibodies to early pregnancy factor perturb tumour cell growth | journal = Clinical and Experimental Immunology | volume = 80 | issue = 1 | pages = 100–8 | date = Apr 1990 | pmid = 2323098 | pmc = 1535227 | doi = 10.1111/j.1365-2249.1990.tb06448.x }}</ref> Predloženo je da može biti koristan kao tumorski marker za procjenu uspjeha hirurškog liječenja.<ref>{{cite journal | vauthors = Bojahr B, Straube W, Reddemann H | title = [Case observations on the significance of early pregnancy factor as a tumor marker] | journal = Zentralblatt für Gynäkologie | volume = 115 | issue = 3 | pages = 125–8 | year = 1993 | pmid = 7682025 }}</ref> == Interakcije == Pokazano je da GroES ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa [[GroEL]]-om.<ref name="pmid10205158">{{cite journal | vauthors = Samali A, Cai J, Zhivotovsky B, Jones DP, Orrenius S | title = Presence of a pre-apoptotic complex of pro-caspase-3, Hsp60 and Hsp10 in the mitochondrial fraction of jurkat cells | journal = EMBO J. | volume = 18 | issue = 8 | pages = 2040–8 | date = april 1999 | pmid = 10205158 | pmc = 1171288 | doi = 10.1093/emboj/18.8.2040 }}</ref><ref name="pmid12387818">{{cite journal | vauthors = Lee KH, Kim HS, Jeong HS, Lee YS | title = Chaperonin GroESL mediates the protein folding of human liver mitochondrial aldehyde dehydrogenase in Escherichia coli | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-10-25_298_2/page/216 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 298 | issue = 2 | pages = 216–24 | date = oktobar 2002 | pmid = 12387818 | doi = 10.1016/S0006-291X(02)02423-3 }}</ref> == Reference == {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura== {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Czarnecka AM, Campanella C, Zummo G, Cappello F | title = Heat shock protein 10 and signal transduction: a "capsula eburnea" of carcinogenesis? | journal = Cell Stress Chaperones | volume = 11 | issue = 4 | pages = 287–94 | year = 2006 | pmid = 17278877 | pmc = 1713189 | doi = 10.1379/CSC-200.1 }} * {{cite journal | vauthors = Legname G, Fossati G, Gromo G, Monzini N, Marcucci F, Modena D | title = Expression in Escherichia coli, purification and functional activity of recombinant human chaperonin 10 | journal = FEBS Lett. | volume = 361 | issue = 2–3 | pages = 211–4 | year = 1995 | pmid = 7698325 | doi = 10.1016/0014-5793(95)00184-B| doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Cavanagh AC, Morton H | title = The purification of early-pregnancy factor to homogeneity from human platelets and identification as chaperonin 10 | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 222 | issue = 2 | pages = 551–60 | year = 1994 | pmid = 7912672 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1994.tb18897.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Monzini N, Legname G, Marcucci F, Gromo G, Modena D | title = Identification and cloning of human chaperonin 10 homologue | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1218 | issue = 3 | pages = 478–80 | year = 1994 | pmid = 7914093 | doi = 10.1016/0167-4781(94)90211-9 }} * {{cite journal | vauthors = Chen JJ, McNealy DJ, Dalal S, Androphy EJ | title = Isolation, sequence analysis and characterization of a cDNA encoding human chaperonin 10 | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1219 | issue = 1 | pages = 189–90 | year = 1994 | pmid = 7916212 | doi = 10.1016/0167-4781(94)90268-2 }} * {{cite journal | vauthors = Samali A, Cai J, Zhivotovsky B, Jones DP, Orrenius S | title = Presence of a pre-apoptotic complex of pro-caspase-3, Hsp60 and Hsp10 in the mitochondrial fraction of jurkat cells | journal = EMBO J. | volume = 18 | issue = 8 | pages = 2040–8 | year = 1999 | pmid = 10205158 | pmc = 1171288 | doi = 10.1093/emboj/18.8.2040 }} * {{cite journal | vauthors = Summers KM, Fletcher BH, Macaranas DD, Somodevilla-Torres MJ, Murphy RM, Osborne MJ, Spurr NK, Cassady AI, Cavanagh AC | title = Mapping and characterization of the eukaryotic early pregnancy factor/chaperonin 10 gene family | url = https://archive.org/details/somatic-cell-and-molecular-genetics_1998-11_24_6/page/315 | journal = Somat. Cell Mol. Genet. | volume = 24 | issue = 6 | pages = 315–26 | year = 1998 | pmid = 10763410 | doi = 10.1023/A:1024488422990 }} * {{cite journal | vauthors = Richardson A, Schwager F, Landry SJ, Georgopoulos C | title = The importance of a mobile loop in regulating chaperonin/ co-chaperonin interaction: humans versus Escherichia coli | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 7 | pages = 4981–7 | year = 2001 | pmid = 11050098 | doi = 10.1074/jbc.M008628200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fletcher BH, Cassady AI, Summers KM, Cavanagh AC | title = The murine chaperonin 10 gene family contains an intronless, putative gene for early pregnancy factor, Cpn10-rs1 | journal = Mamm. Genome | volume = 12 | issue = 2 | pages = 133–40 | year = 2001 | pmid = 11210183 | doi = 10.1007/s003350010250}} * {{cite journal | vauthors = Parissi V, Calmels C, De Soultrait VR, Caumont A, Fournier M, Chaignepain S, Litvak S | title = Functional interactions of human immunodeficiency virus type 1 integrase with human and yeast HSP60 | journal = J. Virol. | volume = 75 | issue = 23 | pages = 11344–53 | year = 2001 | pmid = 11689615 | pmc = 114720 | doi = 10.1128/JVI.75.23.11344-11353.2001 }} * {{cite journal | vauthors = Hansen JJ, Dürr A, Cournu-Rebeix I, Georgopoulos C, Ang D, Nielsen MN, Davoine CS, Brice A, Fontaine B, Gregersen N, Bross P | title = Hereditary spastic paraplegia SPG13 is associated with a mutation in the gene encoding the mitochondrial chaperonin Hsp60 | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 70 | issue = 5 | pages = 1328–32 | year = 2002 | pmid = 11898127 | pmc = 447607 | doi = 10.1086/339935 }} * {{cite journal | vauthors = Guidry JJ, Wittung-Stafshede P | title = Low stability for monomeric human chaperonin protein 10: interprotein interactions contribute majority of oligomer stability | url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2002-09-15_405_2/page/280 | journal = Arch. Biochem. Biophys. | volume = 405 | issue = 2 | pages = 280–2 | year = 2002 | pmid = 12220543 | doi = 10.1016/S0003-9861(02)00406-X }} * {{cite journal | vauthors = Lee KH, Kim HS, Jeong HS, Lee YS | title = Chaperonin GroESL mediates the protein folding of human liver mitochondrial aldehyde dehydrogenase in Escherichia coli | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-10-25_298_2/page/216 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 298 | issue = 2 | pages = 216–24 | year = 2002 | pmid = 12387818 | doi = 10.1016/S0006-291X(02)02423-3 }} * {{cite journal | vauthors = Hansen JJ, Bross P, Westergaard M, Nielsen MN, Eiberg H, Børglum AD, Mogensen J, Kristiansen K, Bolund L, Gregersen N | title = Genomic structure of the human mitochondrial chaperonin genes: HSP60 and HSP10 are localised head to head on chromosome 2 separated by a bidirectional promoter | url = https://archive.org/details/human-genetics_2003-01_112_1/page/71 | journal = Hum. Genet. | volume = 112 | issue = 1 | pages = 71–7 | year = 2003 | pmid = 12483302 | doi = 10.1007/s00439-002-0837-9 }} * {{cite journal | vauthors = Mansell JP, Yarram SJ, Brown NL, Sandy JR | title = Type I collagen synthesis by human osteoblasts in response to placental lactogen and chaperonin 10, a homolog of early-pregnancy factor | url = https://archive.org/details/sim_in-vitro-cellular-developmental-biology_2002-10_38_9/page/518 | journal = In Vitro Cell. Dev. Biol. Anim. | volume = 38 | issue = 9 | pages = 518–22 | year = 2002 | pmid = 12703979 | doi = 10.1290/1071-2690(2002)038<0518:TICSBH>2.0.CO;2 }} * {{cite journal | vauthors = Cappello F, Bellafiore M, David S, Anzalone R, Zummo G | title = Ten kilodalton heat shock protein (HSP10) is overexpressed during carcinogenesis of large bowel and uterine exocervix | journal = Cancer Lett. | volume = 196 | issue = 1 | pages = 35–41 | year = 2003 | pmid = 12860287 | doi = 10.1016/S0304-3835(03)00212-X | hdl = 10447/191095 | url = https://iris.unipa.it/bitstream/10447/191095/1/OP%2012.%20Cappello%20et%20al%252c%20Cancer%20Lett%202003.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Shan YX, Liu TJ, Su HF, Samsamshariat A, Mestril R, Wang PH | title = Hsp10 and Hsp60 modulate Bcl-2 family and mitochondria apoptosis signaling induced by doxorubicin in cardiac muscle cells | journal = J. Mol. Cell. Cardiol. | volume = 35 | issue = 9 | pages = 1135–43 | year = 2003 | pmid = 12967636 | doi = 10.1016/S0022-2828(03)00229-3 }} * {{cite journal | vauthors = Shan YX, Yang TL, Mestril R, Wang PH | title = Hsp10 and Hsp60 suppress ubiquitination of insulin-like growth factor-1 receptor and augment insulin-like growth factor-1 receptor signaling in cardiac muscle: implications on decreased myocardial protection in diabetic cardiomyopathy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-11-14_278_46/page/45492 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 46 | pages = 45492–8 | year = 2003 | pmid = 12970367 | doi = 10.1074/jbc.M304498200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Guidry JJ, Shewmaker F, Maskos K, Landry S, Wittung-Stafshede P | title = Probing the interface in a human co-chaperonin heptamer: residues disrupting oligomeric unfolded state identified | journal = BMC Biochem. | volume = 4 | pages = 14 | year = 2003 | pmid = 14525625 | pmc = 270013 | doi = 10.1186/1471-2091-4-14 }} {{refend}} == Vanjski linkovi== * {{MeshName|GroES+Protein}} *[http://www.pdbe.org/emsearch/groes 3D macromolecular structures of GroES in EMDB]{{Mrtav link}} {{šaperoni}} {{InterPro content|IPR020818}} [[Kategorija:Proteinski domeni]] [[Kategorija:Proteinski kompleksi]] [[Kategorija:Testovi za trudnoću]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Šaperoni]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] d35up4kj77g0zbrtvgc52kkvuhqt1ck Hackathon 0 473903 3923895 3917601 2026-09-03T16:04:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923895 wikitext text/x-wiki '''Hackathon''' (poznat i kao '''hack day''', '''hackfest''', '''datathon''' ili '''codefest''' ; [[portmanteau]] od ''hacking marathon)'' jeste dizajnerski sprint događaj; često, u kojem [[Programer|računarski programeri]] i drugi koji su uključeni u razvoj softvera, uključujući grafičke dizajnere, dizajnere interfejsa, voditelje projekata, stručnjake za [[Internetska domena|domene]] i druge, intenzivno sarađuju na [[softver]]skim projektima. Cilj hackathona je stvoriti funkcionalni softver ili [[hardver]] do kraja događaja. Hackathoni imaju tendenciju da imaju poseban fokus, što može uključivati [[Programski jezik|programski jezik koji se]] koristi, [[operativni sistem]], aplikaciju, [[Aplikativni programski interfejs|API]] ili predmet i demografsku grupu programera. U drugim slučajevima nema ograničenja za vrstu softvera koji se kreira. == Etimologija == Riječ "hackathon" [[portmanteau]] je riječi " hack " i " [[Maraton|marathon]] ", gdje se "hack" koristi u smislu istraživačkog programiranja, a ne njegovo alternativno značenje kao referenca na kršenje računarske sigurnosti. [[OpenBSD|Očigledna prva upotreba izraza od OpenBSD]] -a odnosila se na događaj kriptografskog razvoja održan u Calgaryju 4. juna 1999,<ref>{{Cite web|url=http://www.openbsd.org/hackathons.html|title=OpenBSD Hackathons|publisher=OpenBSD|access-date=10. 4. 2015}}</ref> gdje se deset programera okupilo kako bi izbjeglo pravne probleme nastale zbog izvoznih propisa kriptografskog softvera iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]]. Od tada su se širom svijeta dogodila nova tri do pet događaja godišnje kako bi se unaprijedio razvoj, uglavnom u univerzitetskim kampusima. Za Sun Microsystems upotreba se odnosila na događaj na konferenciji JavaOne od 15. juna do 19. juna 1999; tamo je John Gage izazvao prisutne da u [[Java (programski jezik)|Javi]] napišu program za novi Palm V, koristeći infracrveni port za komunikaciju s drugim korisnicima Palma i registraciju na Internetu. Počevši od sredine i kasnih 2000-ih, hakatoni su postali znatno rašireniji i kompanije i rizični kapitalisti sve više ih gledaju kao na način za brzi razvoj novih softverskih tehnologija i pronalaženje novih područja za inovacije i finansiranje. Neke velike kompanije rođene su iz ovih hackathona, poput GroupMe, koji je započeo kao projekat na hackathonu na konferenciji TechCrunch Disrupt 2010; [[Skype|2011. godine Skype]] ga je kupio za 85 miliona dolara. Softver PhoneGap započeo je kao projekat na iPhoneDevCampu (kasnije preimenovanom u iOSDevCamp) 2008. godine; kompanija čiji inženjeri su razvili PhoneGap, Nitobi, refokusirao se oko PhoneGapa, a Nitobi je kupio Adobe u 2011. godini za neobjavljeni iznos.<ref>[https://techcrunch.com/2011/10/03/adobe-acquires-developer-of-html5-mobile-app-framework-phonegap-nitobi/ Adobe Acquires Developer Of HTML5 Mobile App Framework PhoneGap Nitobi], Leena Rao, ''[[TechCrunch]]'', October 3, 2011</ref> == Struktura == Hackathoni obično započinju komunikacijom putem prezentacije ili web stranice od organizacije domaćina koji spominje ciljeve, pojmove i detalje hackathona. Programeri se registriraju za sudjelovanje u hackathonu i kvalificiraju se nakon što organizacija provjeri svoje iskustvo i vještine. Kada hackathon događaj započne, pojedinci ili timovi koji učestvuju započinju svoj programerski rad. Administrator hackathona obično može odgovoriti na pitanja i ponuditi pomoć kada se pojave problemi eventualno. Hackathoni mogu trajati nekoliko sati do nekoliko dana. Za hackathone koji traju 24 sata ili duže, posebno oni konkurentni, jedenje je često neformalno, a učesnici često žive na hrani poput [[Pica|pizze]] i energetskih pića. Ponekad je i spavanje neformalno, a učesnici spavaju na licu mjesta u vrećama za spavanje . Na kraju hackathona, obično postoji niz demonstracija u kojima svaka grupa predstavlja svoje rezultate. Kako bi uhvatili sjajne ideje i rad koji je u toku, ljudi često postavljaju video demoe, bloguju o rezultatima sa snimcima zaslona i detaljima, dijele veze i napredak na društvenim mrežama, predlažu mjesto za otvoreni kod i općenito omogućavaju ljudima dijeliti, učiti i možda graditi iz generiranih ideja i završenog početnog rada. Ponekad postoji i element takmičenja u kojem sudijska komisija bira pobjedničke timove i dodjeljuju se nagrade. Na mnogim hakatonima sudije čine organizatori i sponzori. Na hakatonima u stilu BarCampa, koje organizira razvojna zajednica, kao što je iOSDevCamp, sudije obično čine vršnjaci i kolege sa terena. Takve nagrade ponekad su znatna količina novca: hackathon za društvene igre na konferenciji TechCrunch Disrupt pobjednicima je ponudio 250.000 USD, dok je kontroverzni<ref name="hackathon cheaters">{{Cite web|url=http://valleywag.gawker.com/the-biggest-hackathon-prize-in-history-was-won-by-che-1469710101|title=The "Biggest Hackathon Prize In History" Was Won By Cheaters|last=Biddle|first=Sam|date=22. 11. 2013|publisher=[[Valleywag]]|access-date=24. 3. 2021|archive-date=24. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131124211611/http://valleywag.gawker.com/the-biggest-hackathon-prize-in-history-was-won-by-che-1469710101|url-status=dead}}</ref> hackathon iz 2013. godine koji je vodio Salesforce.com imao dobitak od milion USD za pobjednike, što se broji kao najveća nagrada ikad.<ref>{{Cite news|title=Two Harvard University Alum Win Disputed Salesforce $1M Hackathon Prize At Dreamforce [Updated]|url=https://techcrunch.com/2013/11/21/two-harvard-university-alum-win-salesforce-1m-hackathon-prize-at-dreamforce-for-mobile-service-to-create-reports/|work=[[TechCrunch]]|first=Alex|last=Williams|date=21. 11. 2013}}</ref> == Vrste hackathona == === Za tip aplikacije === Neki se hackathoni fokusiraju na određenu platformu, poput mobilnih aplikacija[[Operativni sistem|, operativnog sistema]] za desktop računare, web razvoj ili razvoj video igara . Hakatoni za mobilne aplikacije poput Over the Air, koji se održavaju u Phoenix Parku u [[Irska (ostrvo)|Irskoj]], znaju dobiti veliku količinu korporativnog sponzorstva i interesa.<ref>{{Cite web|url=http://www.techventure2011.com/hackathon|title=Mobile App Hackathon - TechVenture 2011|date=21. 12. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221093855/http://www.techventure2011.com/hackathon|archive-date=21. 12. 2011|url-status=dead|access-date=16. 3. 2018}}</ref> Music Hack Day, hakaton za softverske i hardverske aplikacije povezane sa muzikom, popularan je događaj koji se od 2009. održava preko 30 puta širom svijeta.<ref>{{Cite web|url=http://musichackday.org/|title=Music Hack Day homepage|publisher=Musichackday.org|access-date=9. 10. 2013|archive-date=10. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200510224716/https://musichackday.org/|url-status=dead}}</ref> Također, Music Tech Fest, trodnevni interdisciplinarni festival za muzičke ideje koji okuplja muzičare sa hakerima, istraživačima i industrijom, predstavlja hakaton.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-27067106|title=Music Hackathon at Music Tech Fest in Boston|publisher=BBC.com|date=20. 4. 2014 |access-date=5. 3. 2015 |work=BBC News|last=Rich|first=L. J.}}</ref> Slično tome, Science Hack Day, hackathon za stvaranje stvari sa naukom, održan je više od 45 puta u više od 15 zemalja širom svijeta od 2010.<ref>{{Cite web|url=http://sciencehackday.org/|title=Science Hack Day homepage|publisher=Sciencehackday.org|access-date=9. 12. 2014}}</ref> Hackathoni su održani za razvoj aplikacija koje rade na različitim operativnim sistemima mobilnih uređaja[[Android (operativni sistem)|, poput Androida]],<ref>{{Cite web|url=http://androidhackathon.org/|title=Android Hackathon|date=13. 3. 2010|publisher=Android Hackathon|access-date=9. 10. 2013|archive-date=6. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065812/http://androidhackathon.org/|url-status=dead}}</ref> [[IOS|iOS-a]] <ref>{{Cite web|url=http://www.iosdevcamp.org/contest/|title=iOSDevCamp 2011 Hackathon|publisher=Iosdevcamp.org|access-date=9. 10. 2013|archive-date=22. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722030856/http://www.iosdevcamp.org/contest/|url-status=dead}}</ref> i MeeGo-a.<ref>{{Cite web|url=https://metalab.at/wiki/N9_Hackathon|title=N9 Hackathon|publisher=Metalab.at|language=de|access-date=9. 10. 2013 }}</ref> Hackathoni su također održavani za razvoj aplikacija zasnovanih na video zapisima i računarskim igrama.<ref>{{Cite web|url=http://seehub.me/2011/11/nordeus-2011-game-development-hackathon/|title=Nordeus 2011 Game Development Hackathon|publisher=Seehub.me|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029001801/http://seehub.me/2011/11/nordeus-2011-game-development-hackathon/|archive-date=29. 10. 2013 |url-status=dead|access-date=9. 10. 2013 }}</ref> Hackathoni u kojima [[Videoigra|se razvijaju videoigre]] ponekad se nazivaju zastojima u igrama. === Korištenje određenog programskog jezika, API-ja ili frameworka === Bilo je hackathona posvećenih stvaranju aplikacija koje koriste određeni jezik ili okvir, poput JavaScript-a, Node.js,<ref>{{Cite web|url=http://www.nodeknockout.com/|title=Node Knockout|last=Knockout|first=Node|website=www.nodeknockout.com|access-date=16. 3. 2018|archive-date=14. 6. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614190739/http://www.nodeknockout.com/|url-status=dead}}</ref> HTML5 i Ruby on Rails.<ref>{{Cite web|url=http://punehackathon.pbworks.com/w/page/19872985/FrontPage|title=Pune Rails Hackathon: July 29-30, 2006|publisher=Punehackathon.pbworks.com|access-date=9. 10. 2013 }}</ref> Neki se hackathoni fokusiraju na aplikacije koje koriste [[aplikativni programski interfejs]] ili API iz jedne kompanije ili izvora podataka. Open Hack, događaj koji javno vodi [[Yahoo!]] od 2006. godine (izvorno poznat kao "Hack Day", a zatim "Open Hack Day") fokusira se na upotrebu Yahoo! API, pored API-ja web lokacija u vlasništvu Yahoo! -A, poput Flickr.<ref>[http://code.flickr.com/blog/2008/09/03/open-hack-day/ Open! Hack! Day!], Flickr blog, September 3, 2008</ref> Događaj kompanije Open Hack India u 2012. godini imao je preko 700 prisutnih. [[Google]] je pokrenuo slične događaje za svoje API-je,<ref>{{Cite web|url=http://vivacity.lnmiit.ac.in/hackathon.html|title=Google Hackathon • Vivacity 2015|date=25. 12. 2014 |publisher=Vivacity|archive-url=https://web.archive.org/web/20150126012015/http://vivacity.lnmiit.ac.in/hackathon.html|archive-date=26. 1. 2015 |url-status=dead|access-date=10. 1. 2015 }}</ref> kao i kompanija turističkih vodiča Lonely Planet.<ref>{{Cite web|url=http://lplabs.com/melbournehack/pmwiki/pmwiki.php/Main/ListOfPresentationsAndWinners|title=Melbourne Hack Day: List Of Presentations And Winners|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422202934/http://lplabs.com/melbournehack/pmwiki/pmwiki.php/Main/ListOfPresentationsAndWinners|archive-date=22. 4. 2011 }}</ref> Web stranica Foursquare posebno je održala veliki globalni hackathon u 2011. godini, na kojem se preko 500 programera na preko 30 web lokacija širom svijeta takmičilo u kreiranju aplikacija koristeći Foursquare API. Drugi Foursquare hackathon, 2013. godine, imao je oko 200 programera. IETF organizuje hackathone za svaki sastanak IETF-a koji su usredotočeni na IETF Internet nacrt i implementaciju IETF RFC-a radi bolje interoperabilnosti i poboljšanih Internet standarda.<ref>{{Cite web|url=https://www.ietf.org/hackathon/|title=IETF Hackathon|website=www.ietf.org|access-date=18. 12. 2017 }}</ref> === Iz razloga ili svrhe === Brojni su hackatoni posvećeni poboljšanju vlasti, a posebno cilju otvorene vlade.<ref>[http://govfresh.com/2011/08/open-government-hackathons-matter/ Open government hackathons matter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416234413/https://govfresh.com/2011/08/open-government-hackathons-matter/ |date=16. 4. 2021 }}, Mark Headd, ''govfresh'', August 24, 2011</ref> Jedan od takvih događaja, 2011. godine, bio je domaćin [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongresa Sjedinjenih Država]].<ref>[http://sunlightfoundation.com/blog/2011/12/08/in-hackwetrust-the-house-of-representatives-opens-its-doors-to-transparency-through-technology/ In #HackWeTrust - The House of Representatives Opens Its Doors to Transparency Through Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019235852/http://sunlightfoundation.com/blog/2011/12/08/in-hackwetrust-the-house-of-representatives-opens-its-doors-to-transparency-through-technology/ |date=19. 10. 2016 }}, Daniel Schuman, Sunlight Foundation blog, December 8, 2011</ref> Počevši od 2012. godine, [[NASA]] je domaćin međunarodnom izazovu svemirskih aplikacija. 2014. godine britanska vlada i HackerNest vodili su DementiaHack,<ref>[http://blogs.fco.gov.uk/nicolearbour/2014/08/08/toronto-dementia-hackathon-12-14-september/ Toronto dementia hackathon 12-14 September], Dr. John Preece, ''British Foreign & Commonwealth Office Blogs'', August 8, 2014</ref> prvi svjetski hakaton posvećen poboljšanju života ljudi koji žive s demencijom i njihovih njegovatelja.<ref>[https://www.gov.uk/government/world-location-news/toronto-hackathon-to-target-dementia-challenges-with-innovative-ideas Toronto hackathon to target dementia challenges with innovative ideas], British High Commission Ottawa, ''GOV.UK'', July 25, 2014</ref><ref>[http://www.betakit.com/hackernest-hooks-up-with-british-consulate-general-toronto-for-new-dementiahack/ HackerNest hooks up with British Consulate-General Toronto for new DementiaHack], Joseph Czikk, ''Betakit'', August 12, 2014</ref> Serija se nastavlja 2015. godine, dodajući kanadsku vladu i [[Facebook]] kao glavne sponzore.<ref>{{Cite web|url=http://hackernest.com/dementiahack|title=DementiaHack - HackerNest|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216091759/http://hackernest.com/dementiahack/|archive-date=16. 12. 2014 |url-status=dead|access-date=3. 9. 2015 }}</ref> Global Game Jam, najveći hakaton za razvoj video igara,<ref>{{Cite web|url=http://globalgamejam.org/about|title=About the Global Game Jam|date=13. 9. 2013 |website=GlobalGameJam|access-date=19. 4. 2016}}</ref> često uključuje fakultativne zahtjeve koji se nazivaju „diverzifikatori“<ref>{{Cite web|url=http://globalgamejam.org/global-game-jam-diversifiers|title=Global Game Jam Diversifiers|date=21. 1. 2014|website=GlobalGameJam|access-date=19. 4. 2016|archive-date=24. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124211239/http://globalgamejam.org/global-game-jam-diversifiers|url-status=dead}}</ref> koji imaju za cilj promociju pristupačnosti i drugim uzrocima. Održani su razni hakatoni kako bi se poboljšali gradski tranzitni sistemi. Hackathoni usmjereni na poboljšanje lokalnih gradskih usluga povećavaju se, a jedan od Londonskih vijeća (Hackney) pravi dvoje današnjih uspješnih lokalnih rješenja s Hackney-thonom.<ref name="Hackney Council new local services via a successful hackathon">{{Cite web|url=https://www.publictechnology.net/articles/news/hack-ney-thon-provides-new-apps-council|title=Hackney Hackathon succeeds in new services|date=20. 11. 2014 |access-date=17. 7. 2015}}</ref> Bilo je i nekoliko hackatona posvećenih poboljšanju obrazovanja, uključujući Education Hack Day<ref>{{Cite web|url=http://educationhackday.org/|title=Education Hack Day|publisher=Education Hack Day|access-date=9. 10. 2013 }}</ref> a u manjem obimu, posebno gledajući izazove terenskog geografskog obrazovanja, Vijeće terenskih studija <ref>{{Cite web|url=http://www.field-studies-council.org/news/fieldwork-hackday-a-real-success.aspx|title=Page Not Found - FSC|last=Council|first=Field Studies|website=www.field-studies-council.org|access-date=16. 3. 2018|archive-date=23. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923144856/http://www.field-studies-council.org/news/fieldwork-hackday-a-real-success.aspx|url-status=dead}}</ref> ugostilo je FSCHackday.<ref>{{Cite web|url=http://fschackday.org/|title=fschackday.org|publisher=fschackday.org|access-date=9. 10. 2013 }}</ref> Random Hacks of Kindness je još jedan popularan hackathon, posvećen upravljanju katastrofama i odgovoru na krize.<ref>[https://archive.today/20130126113758/http://www.informationweek.com/news/government/enterprise-apps/225402115 NASA, Microsoft, Google Hosting Hackathon], Elizabeth Montalbano, ''InformationWeek'', June 7, 2010</ref> ThePort<ref>{{Cite web|url=http://theport.ch/|title=THE Port|publisher=theport.ch|access-date=13. 12. 2017}}</ref> umjesto toga hakaton posvećen rješavanju humanitarnih, socijalnih i javnih izazova. Domaćin mu je [[CERN]] s partnerima iz drugih [[Nevladina organizacija|nevladinih organizacija]] kao što su ICRC i [[UNDP]]. U maju 2020. godine brojne svjetske inicijative koje su vodili poduzetnici i vladini predstavnici iz evropskih zemalja rezultirale su nizom antikriznih hackatona Hack the Crisis, što se prvo dogodilo u Estoniji,<ref>{{Cite web|url=https://estonia.ee/estonia-organized-a-public-private-e-hackatlon-to-hack-the-crisis/|title=Estonia organized a public-private e-hackatlon to hack the crisis|access-date=16. 12. 2020|archive-date=4. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804144458/https://estonia.ee/estonia-organized-a-public-private-e-hackatlon-to-hack-the-crisis/|url-status=dead}}</ref> nakon čega slijede Poljska,<ref>{{Cite web|url=https://www.euractiv.com/section/digital/news/anti-crisis-hackers-join-forces-to-find-covid19-solutions/|title=Anti-crisis hackers join forces to find COVID-19 solutions|access-date=16. 12. 2020}}</ref> Latvija i Ukrajina. === Kao počast ili spomen === Brojni hackathoni širom svijeta planirani su u znak sjećanja na računarskog programera i internetskog aktivista Aarona Swartza, koji je umro 2013.<ref name="rocheleau">{{Cite news|last=Rocheleau|first=Matt|title=In Aaron Swartz' memory, hackathons to be held across globe, including at MIT, next month|url=http://www.boston.com/yourcampus/news/mit/2013/10/in_aaron_swartz_memory_hackathons_to_be_held_across_globe_including_at_mit_next_month.html|work=Boston Globe|access-date=17. 10. 2013}}</ref><ref name="doctorow">{{Cite web|url=http://boingboing.net/2013/10/17/aaron-swartz-hackathon.html|title=Aaron Swartz hackathon|last=Doctorow|first=Cory|publisher=Boing Boing|access-date=17. 10. 2013|archive-date=17. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017221217/http://boingboing.net/2013/10/17/aaron-swartz-hackathon.html|url-status=dead}}</ref><ref name="sifry">{{Cite web|url=http://techpresident.com/news/24422/first-post-greased|title=techPresident|last=Sifry|first=Micah L.|publisher=Personal Democracy Media|access-date=11. 10. 2013|archive-date=15. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015052101/http://techpresident.com/news/24422/first-post-greased|url-status=dead}}</ref><ref name="aaron">{{Cite web|url=http://aaronswartzhackathon.org/|title=Aaron Swartz Hackathon|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329125421/http://aaronswartzhackathon.org/|archive-date=29. 3. 2014|url-status=dead|access-date=30. 10. 2013}}</ref> === Za demografsku grupu === Neki su hackathoni namijenjeni samo programerima unutar određene demografske grupe, poput tinejdžera, studenata ili žena.<ref>[http://www.fastcompany.com/magazine/159/female-hackathon Female Geeks Flex Their Skills At Ladies-Only Hackathon], Jed Lipinski, ''Fast Company'', September 14, 2011</ref> == Kontroverze == * Tim na TechCrunch Disrupt Hackathonu iz septembra 2013. predstavio je TitStare aplikaciju koja je korisnicima omogućavala da postavljaju i gledaju slike muškaraca koji bulje u ženski dekolte.<ref>{{Cite web|url=http://www.thewire.com/technology/2013/09/titstare-tech-worlds-latest-brogrammer-joke-techcrunch-disrupt/69171/|title=Meet 'Titstare,' the Tech World's Latest 'Joke' from the Minds of Brogrammers|date=9. 9. 2013|website=The Wire|access-date=9. 11. 2015|archive-date=8. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208180755/http://www.thewire.com/technology/2013/09/titstare-tech-worlds-latest-brogrammer-joke-techcrunch-disrupt/69171/|url-status=dead}}</ref> TechCrunch se kasnije tog dana izvinio.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2013/09/08/an-apology-from-techcrunch/|title=An Apology From|website=TechCrunch|access-date=9. 11. 2015}}</ref> * Hakaton koji je vodio Salesforce.com u novembru 2013. godine, a za koji se navodi da ima najveću ikad glavnu nagradu od milion dolara, optužen je za neprimjerenost nakon što se pokazalo da su pobjednički sudionici, startup od dvije osobe pod nazivom Upshot, razvijali tehnologiju prikazivanu više od godinu dana i da je jedan od njih dvojice bivši zaposlenik Salesforcea.<ref name="hackathon cheaters" /> * Major League Hacking protjerao je par hakera s ruskog hackathona Hack the North na Univerzitetu Waterloo u septembru 2015. godine zbog zbijanja šala koje su protumačene kao prijetnje bombom, što je mnoge hakere navelo da kritiziraju organizaciju.<ref name="hack the north">{{Cite web|url=http://news.mlh.io/when-jokes-go-too-far-09-19-2015|title=When Jokes go too Far.|last=Mike Swift|date=19. 9. 2015 |website=Major League Hacking|access-date=6. 6. 2016 }}</ref> Kao rezultat kontroverze, Victor Vucicevich je dao ostavku iz organizacijskog tima Hack the North.<ref name="leaving htn">{{Cite web|url=https://medium.com/@vicvu/leaving-htn-ec62e0343c91|title=Leaving Hack the North|last=Victor Vucicevich|date=23. 9. 2015 |website=Medium|access-date=6. 6. 2016 }}</ref> == Značajni događaji == * MHacks * HackMIT * Spoj (hackathon) == Također pogledajte == * Game Jam * Installfest * Editathon * Charrette * Startup vikend * Campus Party == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:OpenBSD]] [[Kategorija:Programerski događaji]] hijspr33bv6skclqnnzmno27jpilh4u Albanska književnost 0 473946 3923888 3895212 2026-09-03T14:58:15Z ~2026-47902-29 185384 higher quality image 3923888 wikitext text/x-wiki {{Književnost}} [[Datoteka:Speculum confessionis (1621) - Frontispiece.jpg|thumb|220px|[[Petar Budi]], gravura, iz djela ''Ogledalo ispovijedi'' (''Speculum confessionis''), Rim, 1621.]] '''Albanska književnost''' ({{jez-sq|letërsia shqipe}}) započinje u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] i obuhvaća književne tekstove i djela napisana na [[Albanski jezik|albanskom jeziku]]. Može se odnositi kako na književnost koju su napisali [[Albanci]] iz [[Albanija|Albanije]], tako i na književnost Albanaca na [[Kosovo|Kosovu]] i pripadnika [[Albanska dijaspora|albanske dijaspore]], posebno u [[Albanci u Italiji|Italiji]]. Albanski jezik čini posebnu granu unutar [[Indoevropski jezici|indoeuropske jezične porodice]], sa kojim nijedan drugi jezik nije usko povezan. Porijeklo albanskog jezika nije u potpunosti poznato, premda postoje teorije prema kojima je predstavlja nasljednika drevnog [[Ilirski jezik|ilirskog jezika]].<ref>{{cite web|author1=Rrahman Paçarizi – [[AAB University]]|title=Albanian Language|url=https://aab-edu.net/assets/uploads/2016/10/08-Rrahman-Pacarizi-anglisht.pdf|website=aab-edu.net|location=Pristina|pages=1–16|access-date=14. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717092318/https://aab-edu.net/assets/uploads/2016/10/08-Rrahman-Pacarizi-anglisht.pdf|archive-date=17. 7. 2017|url-status=dead}}</ref> U anonimnom spisu ''Dictionarium ad passagium'' iz 1332. godine, koji se pripisuje [[nadbiskup]]u [[Antivari]]ja [[Vilim Adam|Vilimu Adamu]] ili pak francuskom nadbiskupu i hodočasniku Brokardu Monaku (''Brocardus Monacus''), navodi se da Albanci koriste [[Latinsko pismo|latinična slova]] u svojim knjigama, iako se njihov jezik prilično razlikuje od [[Latinski jezik|latinskog]].<ref name="The Albanian National Awakening">{{cite book|author1=Stavro Skendi|title=The Albanian National Awakening|date=8. 12. 2015|publisher=Princeton University Press, 2015|isbn=9781400847761|page=111|url=https://books.google.com/books?id=8QPWCgAAQBAJ&q=Dominican+Guillelmus+Adae+albanian+language&pg=PA111|language=en}}</ref> Najstariji sačuvani dokument napisan na albanskom, uz neke [[Novi zavjet|novozavjetne]] stihove iz 15. stoljeća, jest ''Slovo krštenja'' (''[[Formula e pagëzimit]]''), koje se sastoji tek od jedne proširene rečenice i koje je 1462. na [[Gegijski jezik|gegijskom dijalektu]] zabilježio [[Pal Engjëlli]] (Pavao Enđeli), biskup [[Drač]]a i savjetnik vojskovođe [[Skenderbeg]]a.<ref>{{cite book|author1=Robert Elsie|author-link=Robert Elsie|title=Albanian Literature: A Short History|date=29. 7. 2005|publisher=I.B.Tauris, 2005|isbn=9781845110314|page=5|url=https://books.google.com/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&q=Theodor+of+Shkodra&pg=PA5|language=en}}</ref>{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 535}} Premda ima nekih naznaka da se albanska književnost stvarala u [[Feudalizam|feudalnim]] krugovima tokom [[Kraljevina Albanija (1272–1368)|Albanske kraljevine]] (''Regnum Albaniae'') za vrijeme vladavine [[Karlo I Anžujski|Karla I Anžuvinskog]] (1272–1286), nije sačuvano ništa od svega za što se može pretpostaviti da je na albanskom jeziku nastalo u srednjovjekovnom razdoblju, sve do sredine 15. stoljeća.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 535}} ==Prva zapisana književnost== [[Datoteka:Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum principis.jpg|thumb|190px|Naslovnica spisa ''Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum principis'' [[Marin Barleti|Marina Barletija]].]] ===Djela 15. stoljeća=== Širenje [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] potisnulo je mnoge Albance iz njihove domovine u razdoblju zapadnoeuropskog [[Renesansni humanizam|renesansnog humanizma]]. Među albanskim emigrantima koji su pisali na [[Latinski jezik|latinskom]] i postali poznati u humanističkom svijetu nalaze se povjesničar [[Marin Barleti]] (1460–1513), koji je 1510. u Rimu objavio povijest [[Skenderbeg]]a (''Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum principis''), koja je prevedena na mnoge druge europske jezike, te [[Marino Becichemi]] (1408–1526), [[Gjon Gazulli]] (1400–1455), [[Leonicus Thomeus]] (1456–1531), [[Michele Maruli]] (15. stoljeće), [[Michele Artioti]] (1480–1556) i mnogi drugi koji su se istakli u raznim poljima znanosti, umjetnosti i filozofije.<ref name="shqiperia2">{{cite web|url=http://shqiperia.com/tr/letersia_shqiptare.php|website=shqiperia.com|title=Letërsia Shqiptare – A brief history of Albanian literature – Renaissance |access-date=29. 9. 2017}}</ref> ===Djela 16. stoljeća=== Kulturni otpor bio je prije svega izražen razradom [[Albanski jezik|albanskog jezika]] na području crkvenih sakramenata i publikacija, uglavnom u okviru [[Katolička crkva|katoličke]] konfesionalne regije na sjeveru, ali i [[Istočno pravoslavlje|pravoslavnih]] oblasti na jugu. [[Protestantizam|Protestantske]] reforme ojačale su nade u razvoj lokalnog jezika i književne tradicije kad je klerik [[Gjon Buzuku]] uveo katoličku liturgiju na albanskom jeziku, pokušavajući učiniti za albanski jezik ono što je [[Martin Luther]] učinio za njemački. [[Datoteka:Meshari.jpg|thumb|260px|Odlomak ''[[Meshari|Albanskog misala]]'' [[Gjon Buzuku|Gjona Buzukua]].]] ''Albanski misal'' (''[[Meshari]]''), koji je [[Gjon Buzuku]] objavio 1555. godine, prvo je književno djelo objavljeno na albanskom jeziku.<ref name="Hamiti27">{{Harvnb|Hamiti|1995|p=27}}</ref><ref name="Anamali697">{{Harvnb|Anamali|Prifti|2002|p=697}}.</ref> Rafinirani jezik i stabilizirani pravopis moraju biti rezultat ranije tradicije pisanja albanskog, tradicije koja je danas nepoznata.<ref name="Anamali697"/> No, postoje neki fragmentirani dokazi koji datiraju iz vremena prije Buzukua i koji ukazuju na to da se albanskim pisalo barem od 14. stoljeća. Prvi poznati dokazi datiraju iz 1332. godine, kada se u u anonimnom spisu ''Dictionarium ad passagium'', koji se pripisuje [[nadbiskup]]u [[Antivari]]ja [[Vilim Adam|Vilimu Adamu]] ili pak francuskom nadbiskupu i hodočasniku Brokardu Monaku (''Brocardus Monacus''), navodi da Albanci koriste [[Latinsko pismo|latinična slova]] u svojim knjigama, iako se njihov jezik prilično razlikuje od [[Latinski jezik|latinskog]]:<ref name="The Albanian National Awakening"/> "Albanci imaju jezik sasvim drukčiji od latinskog, no ipak rabe [[latinsko pismo]] u svim svojim knjigama".{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 535}} Od posebne su važnosti u potpori ovoj tezi: ''Slovo krštenja'' (''[[Formula e pagëzimit]]'': ''"Unte paghesont premenit Atit et Birit et spertit senit"'') iz 1462. godine, koju je na albanskom u okviru latinskog teksta napisao [[drač]]ki biskup [[Pal Engjëlli]] na latinskom jeziku; pojmovnik s albanskim riječima iz 1497. godine, koji je sastavio [[Arnold von Harff]], Nijemac koji je putovao Albanijom; te ulomak [[Biblija|Biblije]] iz [[Evanđelje po Mateju|Evanđelja po Mateju]] iz 15. stoljeća, pisan također na albanskom, ali grčkim slovima.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 535–536}} Albanski spisi tih stoljeća sigurno nisu bili samo vjerski tekstovi, već i povijesne [[Kronika|kronike]]. Spominje ih humanist [[Marin Barleti]], koji u svojoj knjizi ''[[Opsada Skadra (Barleti)|Opsada Skadra]]'' (''De obsidione Scodrensi'') iz 1504. potvrđuje da je listao takve kronike napisane na narodnom jeziku (''in vernacula lingua''). Unatoč preprekama koje je stvorila [[protureformacija]], koja se protivila razvoju nacionalnih jezika u kršćanskoj [[Liturgija|liturgiji]], ovaj je proces neprekidno tekao. Godine 1592. [[Lekë Matrënge|Luk Matranga]] (Lekë Matrënge), Albanac iz južne Italije, izdaje [[katekizam]] pod naslovom ''Kršćanski vjeronauk'' (''E mbësuame krishterë'').{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 536}} ==Književnost 17. i 18. stoljeća== [[Datoteka:H Kainh Diaqhkh 1827.JPG|thumb|right|[[Novi zavjet]], preveden na [[Albanski jezik|albanski]] uz korištenje [[Grčko pismo|grčkog pisma]], 1827.]] U 17. stoljeću pisana književnost dobija veći zamah, pa [[Petar Budi]] (Pjetër Budi), rodom iz pokrajine [[Oblast Mat|Mati]], koji cijeli život kasnije provodi na Kosovu i u [[Srednjovjekovna Srbija|Srbiji]], radi na pripremama ustanka balkanske koalicije protiv Turka te 1618. objavljuje ''Kršćanski katekizam'' (''Doktrina e krishterë''), u kojem nalazimo i izvornih albanskih stihova, zbog čega se smatra i začetnikom albanske poezije; njegov ''Ogled ispovijedi'' (''Pasqyrë e të rrëfyemit'', 1621) sadrži ispovijedi i sakramente, a ''Rimski obrednik'' (''Rituale romanum'', 1621) zbirka je cjelogodišnjeg duhovnog ceremonijala.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 536}} [[Frano Bardhi]] (Frang Bardhi), rodom iz [[Zadrima|Zadrime]], u Rimu je 1635. objavio ''Rječnik latinsko-epirotski'' (tj. albanski, ''Dictionarium latino-epiroticum'') s oko 5000 odrednica te više od stotinu poslovica i toponima mjesta u kojima žive Albanci; na latinskom je 1636. objavio apologetsko djelo o Skenderbegu ''Georgius Castriotus Epirensis, vulgo Scanderbeg'', u kojem pobija tezu [[Jan Tomak|Jana Tomaka]] da je Skenderbeg bio [[Slaveni|slavenskog]] porijekla.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 536}} Posljednji važniji predstavnik ove duhovno-didaktične književnosti bio je [[Petar Bogdani]] (Pjetër Bogdani, 1625–1689), rodom iz [[Prizren]]a, doktor filozofije i teologije, koji je u [[Padova|Padovi]] 1685. na albanskom i latinskom objavio ''Četu proroka'' (alb. ''Çeta e profetëve'', lat. ''Cuneus prophetarum''), djelo pobožnog karaktera s ekskurzima o albanskoj povijesti.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 536}} To je Bogdanijevo djelo teološko-filozofska rasprava koja, s dozom originalnosti, spajanjem podataka iz različitih izvora, razmatra glavna [[Teologija|teološka]] pitanja, cjelovitu biblijsku povijest i složene probleme [[Skolastika|skolastike]], [[Kozmogonija|kozmogonije]], [[Astronomija|astronomije]], [[Pedagogija|pedagogije]] itd. Bogdani je u albansku kulturu unio [[Renesansni humanizam|humanistički]] duh i hvalio ulogu znanja i kulture u čovjekovu životu; svojim je pisanim radom na jeziku uglađenog stila označio prekretnicu u povijesti albanske književnosti. U to se vrijeme u Italiji – osobito u [[Kalabrija|Kalabriji]] i na [[Sicilija|Siciliji]], gdje je živjelo podosta Albanaca – razvija usmena albanska [[epika]] o Skenderbegovim pothvatima i o drugim junacima albanske povijesti, a za daljnji razvoj pisane književnosti zaslužni su, uz spomenutog Luka Matrangu (1560–1619), i prvi pjesnici – N. Brankati (1675–1714), N. Filja (1619–1769) i N. Keta (1742–1803) – koji pišu uglavnom pobožnu poeziju u stilu usmenog pjesništva.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 536}} [[Jul Variboba]] (ili Varibora, ?–1762) napisao je epsku pjesmu o životu [[Sveta Marija|sv. Marije]], u kojem ovaj kanonizirani lik slika ljudski toplo kao oličenje majčinske ljubavi.<ref name="shqiperia">{{cite web|url=http://shqiperia.com/tr/letersia_shqiptare.php|website=shqiperia.com|title=Letërsia Shqiptare – A brief history of Albanian literature |access-date=29. 9. 2017}}</ref> Tokom 18. stoljeća, književnost pravoslavnih i [[Islam|muslimanskih]] vjerskih kulturnih krugova svjedočila je pojačanom razvoju albanske književnosti. Anonimni pisac iz [[Elbasan]]a preveo je brojne odlomke iz [[Biblija|Biblije]] na albanski jezik; T. H. Filipi, također iz Elbasana, preveo je [[Stari zavjet|Stari]] i [[Novi zavjet]] pod naslovom ''Dhiata e Vjetër dhe e Re''. Ti su se napori povećali u sljedećem stoljeću, kad je G. Gjirokastriti 1827. objavio prijevod cijelog Novog zavjeta, a [[Kostandin Kristoforidhi]] (1830–1895) preveo je velik korpus kršćanskih vjerskih spisa na oba albanska dijalekta. Riječ je o izdanjima koja su pomogla da se ta dva dijalekta ujedine u jedan književni jezik, čime su postavljeni temelji za uspostavljanje albanske nacionalne crkve s liturgijama na njihovom jeziku. Iako je u suprotnosti s ovom tendencijom, treba spomenuti i kulturu [[Moskopolje|Moskopolja]], koje je tokom 17. stoljeća postalo značajno kulturno središte na [[Balkanski poluotok|Balkanskom poluotoku]], s vlastitom akademijom i tiskarom te s ličnostima kao što su T. Kavaljoti, Dh. Haxhiu i G. Voskopojari, čija su djela o znanosti, filozofiji i teologiji pomogla objektivnom razvoju pisane riječi i priznanju albanske književnosti. Iako su djela nastala u Moskopolju uglavnom napisana na [[Grčki jezik|grčkom]], potreba za podizanjem barijere [[Islamizacija|islamizaciji]] dovela je do nužne upotrebe nacionalnih jezika, potičući razvoj nacionalnih kultura. [[Vlasi]] i Albanci koristili su i grčki kao svoj glavni jezik u školama u Moskopolju, a u tamošnjim su se tiskarama izdavale i knjige na [[Vlaški jezik|vlaškom jeziku]]. Djela moskopoljskih književnika i učenjaka mogu se povezati s europskim [[prosvjetiteljstvo]]m u nekim svojim karakteristikama. Najistaknutiji od njih bio je [[Teodor Kavaljoti]]. Prema zapisima H. E. Thunmana, Kavaljotijevo djelo, koje je uglavnom ostalo neobjavljeno, bavilo se gotovo svim granama filozofije, a pokazuje utjecaje [[Platon]]a, [[Descartes]]a, [[Nicolas Malebranche|Malebranchea]] i [[Gottfried Leibniz|Leibniza]].<ref>{{cite web|url=http://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/1624?locale=en |title= Θεόδωρος Αναστασίου Καβαλλιώτης (1718; 1789). Ο Διδάσκαλος του Γένους |last=Ευστάθιος|first=Κεκριδής|year=1989|work= [[Aristotelov univerzitet u Solunu]] |publisher= |access-date=11. 9. 2010}}</ref> ===Bejtadžijska književnost=== [[Datoteka:Old books.jpg|thumb|Stare bejtadžijske knjige.]] Jedan od rezultata utjecaja [[islam]]a, posebno [[Sufizam|sufizma]], i kulture [[Osmansko Carstvo|turskih osvajača]], bila je pojava škole tzv. "bejtadžijske književnosti" (od arap. ''bejte'' = stih, pjesma) tokom 18. stoljeća, odnosno književnosti napisane na albanskom jeziku, ali [[Arapsko pismo|arapskim pismom]].{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 537}} Njezini autori, kao što su [[Nezim Frakulla]], [[Muhamet Kyçyku]], [[Sulejman Naibi]], [[Hasan Zyko Kamberi]], [[Shahin Frashëri|Shahin]] i [[Dalip Frashëri]], [[Sheh Mala]] i drugi, bavili su se u svojim djelima motivima posuđenim iz [[Orijentalna književnost|orijentalne književnosti]], pisali su vjerske tekstove i poeziju na jeziku pretrpanom [[Orijentalizam|orijentalizmima]] te razvijali religioznu liriku i epiku. Na bejtadžijsko pjesništvo snažno su utjecali turski, perzijski i arapski književni uzori koji su bili u modi u to vrijeme, kako u [[Istanbul]]u, tako i na [[Bliski Istok|Bliskom istoku]]. Većina žanrova i oblika koji prevladavaju u turskoj i perzijskoj poeziji susreće se i u albanskoj književnosti. Postoje ili kao izolirane pjesme ili u okviru tzv. [[Divan (književnost)|divana]] (zbirki kratkih pjesama): ''murabba'' (katreni), ''ilahi'' (religijske himne), ''qaside'' (duže panegirične ode koje su Arapi favorizirali) i ''ghazal'' (kraće pjesme, često ljubavne sadržine koje su favorizirali Turci i Perzijanci).<ref name=Elsie>{{cite book|last1=Elsie|first1=Robert|title=Albanian Literature: A short History|date=2005|page=37|publisher=I.B Tauris|isbn=9781845110314|url=https://books.google.com/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&q=Albanian+literature+a+short+history}}</ref> Tematika je često bila religiozna, bilo meditativno intimna ili otvoreno didaktična, i služila je širenju vjere. Spekulativni karakter većeg dijela ove poezije inspiraciju je crpio od islamskih struja: od [[Suniti|sunitske]] duhovnosti do intenzivnih mističnih sfera [[Šiiti|šiitskog]] sufizma, a kasnije, do liberalnijih, iako jednako mističnih odraza [[bektaši]]jskog [[Panteizam|panteizma]]. Javljaju se i svjetovni stihovi: ljubavna lirika, poezija prirode i povijesni i filozofski stihovi.<ref name=Elsie/> Prvi značajniji pjesnik među bejtadžijskim autorima bio je [[Nezim Frakulla]] (1680–1760), koji je svoje prve pjesme pisao na turskom, perzijskom i arapskom jeziku, uključujući dva [[Divan (književnost)|divana]]. Između 1731. i 1735. napisao je jedan divan i raznu drugu poeziju na albanskom jeziku, kao i stihovani albansko-[[Turski jezik|turski]] rječnik. Njegov divan uključuje stihove koji se kreću od panegirike o lokalnim [[paša]]ma i vojnim pohodima, do [[oda]] prijateljima i pokroviteljima, pjesme o odvajanju i čežnji za svojim prijateljima i ljubavnicama, opise prirode u proljeće, religiozne stihove, a posebno ljubavnu liriku.<ref name=Elsie1>{{cite book|last1=Elsie|first1=Robert|title=Albanin Literature: A short History|date=2005|page=38|publisher=I.B Tauris|isbn=9781845110314|url=https://books.google.com/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&q=Albanian+literature+a+short+history}}</ref> Drugi poznati bejtadžijski pjesnik bio je [[Hasan Zyko Kamberi]], jedan od najboljih predstavnika muslimanske tradicije u albanskoj književnosti. Glavno mu je djelo pjesnička zbirka (''mexhmua'') od 200 stranica. Kamberijeva svjetovna poezija pokriva širok raspon tema.<ref name=Elsie1/> Kamberi prvi uvodi socijalnu notu u albansku književnost, tematizirajući je oko motiva teškog položaja žene, a u pjesmi ''Novac'' satirički napada društvo u kojem je novac vrhovna vrijednost.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 537}} ==Književnost narodnog preporoda== {{Main|Albanski narodni preporod}} [[19. stoljeće|Devetnaesto stoljeće]], stoljeće nacionalnih pokreta na Balkanu, zateklo je Albance bez dovoljne tradicije jedinstvenog razvoja države, jezika i kulture, nego s individualističkim i regionalističkim mentalitetom naslijeđenim iz doba prevlasti klanova i rodovskih saveza i, samim tim, s nerazvijenom nacionalnom sviješću. No, narodna svijest nije bila uništena, nego je, naprotiv, dovoljno ojačala da su se na nju mogli osloniti kasniji preporoditelji. Godine 1878. osnovana je [[Prizrenska liga]], kao narodni i politički organ, s ciljem da se suprotstavi odlukama [[Berlinski kongres|Berlinskog kongresa]] koji su zanemarivali albanske interese. Premda taj pokušaj nije uspio, on je postavio temelje na kojima će se naposljetku doći do oslobođenja i neovisnosti (28. 11. 1912).{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 537}} Razdoblje koje je tom povijesnom datumu neposredno prethodilo – dakle, druga polovina 19. i početak 20. stoljeća – naziva se Narodnim preporodom (''Rilindja Kombëtare''). Taj su pokret nadahnule ideje nacionalnog [[Romantizam|romantizma]] i [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]], koje su se njegovale u krugovima albanske inteligencije, uglavnom u starijim sjedištima albanske emigracije u Italiji i novijim sjedištima u Istanbulu, Bukureštu, Sjedinjenim Državama, Sofiji i Kairu. Narodni preporod, njegovanje albanskog kao jezika kulture, organizacija nacionalnog obrazovanja i uspostavljanje nacionalne književnosti na kulturnoj razini, kao i stvaranje neovisne države – to su bili ciljevi ovog pokreta koji je u književnosti iznjedrio albanski romantizam. Bio je prožet duhom narodnog oslobođenja, nostalgijom [[Dijaspora|dijaspore]] i retoričkom patetikom prošlih herojskih ratova. Ova književna škola najviše je razvijala poeziju. Što se tiče motiva i poetskih oblika, njezin je junak bio moralni čovjek, borbeni Albanac, a u manjoj mjeri i tragični čovjek. Usko je povezan s folklornom tradicijom. [[Datoteka:Dora d'Istria.jpg|thumb|right|200px|Romantičarski pjesnik [[Dora d'Istria]].]] U okviru programa narodnog preporoda za uspostavu kompaktnog albanskog etničkog i kulturnog identiteta intenzivno se prikupljalo i objavljivalo [[Narodna književnost|usmeno stvaralaštvo]], pa je 1866. [[Jeronim De Rada]] u [[Firenca|Firenci]] objavio ''Rapsodiju jedne albanske pjesme'' (''Rapsodi të një poeme arbëreshe''), 1871. [[Zef Jubani]] izdao je u [[Trst]]u ''Zbirku albanskih narodnih pjesama i rapsodija'' (''Përmbledhje të këngëve popullore dhe rapsodi të poemave shqiptare''), a 1878. [[Thimi Mitko]] u [[Aleksandrija|Aleksandriji]] izdaje zbirku narodnog blaga pod naslovom ''Albanska pčelica'' (''Bleta shqiptar'').{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 537}} Dva najveća predstavnika albanskog romantizma 19. stoljeća bili su [[Jeronim De Rada]] (1814–1903) i [[Naim Frashëri]] (1846–1900),<ref>{{Citation |last=Elsie|first= Robert |title=Albanian literature: a short history |url=https://books.google.com/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&pg=PA100 |access-date=23. 3. 2021 |year=2005|month= |publisher= I.B. Tauris in association with the Centre for Albanian Studies |location= London |isbn=978-1-84511-031-4 |chapter=Writing in the independence period |quote= veliki izvor nadahnuća i svjetla vodilja za većinu albanskih pjesnika i intelektualaca |ref=|pages=100}}</ref> koji je rođen u Albaniji, školovan u školi "[[Zosimaja škola|zosimeja]]" u [[Janjina|Janjini]] te zatim emigrirao u [[Istanbul]], gdje je i umro. De Rada je albanski romantični pjesnik odgojen u ozračju europskog romantizma, a Frashëri je albanski romantičar i [[Panteizam|panteist]], koji u svojoj poeziji spaja utjecaj istočne poezije, posebno perzijske, s duhom poezije zapadnog romantizma.<ref name="Elsie2005-70">{{harvnb|Elsie|2005|p=70}}</ref> [[Jeronim De Rada|De Rada]], rodom iz [[Kozenca|Kozence]], bio je romantičar po stilskom opredjeljenju i oslanjao se na tradiciju usmenog pjesničkog stvaralaštva.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 541}} Napisao je ciklus [[Epsko-lirska pjesma|epsko-lirskih pjesama]] u stilu albanskih rapsodija. U središtu [[Poema|poeme]] ''Pjesme o Milosau'' (''Këngët e Milosaos'', 1836) nalazi se priča iz 15. stoljeća o princu Milosau, sinu [[skadar]]skog vladara, i njegovoj ljubavi sa siromašnom Rinom;<ref>{{Harvnb|Hamiti|2017|p=98–101}}</ref> zaljubljene razdvaja porijeklo i položaj, no kad potres poruši Skadar, nestaju sve podjele i ljubavna se idila može sretno završiti;{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 541}} tu je pjesmu francuski književnik [[Victor Hugo]] nazvao "nadopunom moderne romantične poezije".<ref>{{Harvnb|Hamiti|2017|p=112}}</ref> De Rada je 1839. objavio svoju drugu poemu, ''Pjesme Serafina Topije'' ("Serafina Topia"),<ref>{{Harvnb|Hamiti|2017|p=96}}</ref><ref>{{harvnb|Akademia|2002|p=101,544}}</ref> koja priča o tome kako se kći vojvode (duke) od [[Arta, Grčke|Arte]], lijepa Serafina, zaljubljuje u Bozdara Stresa, čemu se njezini roditelji protive i udaju je za princa iz obitelji [[Dukagjini]]; nakon toga ona polako vene, a kad sazna za Bozdarovu smrt, od tuge umire; u poemi je prikazan i povijesni kontekst 1441–1468. {{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 541}} U svojoj najvećoj poemi, ''Nepobjedivi Skenderbeg'' (''Skënderbeu i pafat''), na kojoj je radio do kraja svog života, De Rada pjeva o albanskom herojskom dobu i o [[Skenderbeg]]u, koji se pojavljuje kao opći heroj i kao simbol albanskog nacionalnog preporoda.<ref>{{Harvnb|Hamiti|2017|p=94-95}}</ref> Slijedeći tragove [[Johann Gottfried Herder|Johanna Gottfrieda Herdera]], De Rada je promovirao ljubav prema narodnim pjesmama u svojoj poeziji, koju je obojio etnografskim bojama. Njegova djela odražavaju kako život Albanaca s njihovim karakterističnim običajima i mentalitetima, tako i albansku dramu iz 15. stoljeća, kada je Albanija došla pod osmansku vlast. Sukob između sreće pojedinca i tragedije nacije, prizori uz rijeke, žene koje skupljaju žito na poljima, muškarac koji odlazi u rat i supruga koja mu veže remen – sve su te slike prikazane u De Radinoj poeziji s mnogo nježnog lirskog osjećaja.<ref>G. De Rada, ''Opera Omnia'', vol. I, a cura di F. Altimari, [[Rubbettino Editore]], Soveria Mannelli 2005, [https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC&pg=PA53 pp. 53]</ref> Pored De Rade, [[Gavril Dara i Ri]] (Gavril Dara mlađi, 1826–1885) istakao se pjesmom ''Posljednja pjesma Balje'' (''Kënga e Sprasme e Bala''), gdje je obrađen ljubavni zaplet oko Skenderbegovih suboraca Nika Peta i Pala Goljemija, zaljubljenih u lijepu Maru, koja se opredljejuje za Nika, ali obojicu spasava od smrti koju im je bio namijenio njezin otac; poema završava smrću prijatelja Nika i Pala u borbama oko grada Bereta.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 542}} [[Zef Skiroi]] istaknuo se poemama poput ''Flamuri i Arbërit'' (1885), ''Mili e Hajdhia'' (1890), ''Te dheu i huaj'' (1891) te poezijom, tradicionalnim pjesmama i zbirkama narodnog pjesništva, a [[Françesk Anton Santori]] i [[Zef Serembe]] lirikom s osobnim temema itd. [[Datoteka:Naim Frashëri.jpg|thumb|left|160px|[[Panteizam|Panteista]] i [[Romantizam (književnost)|romantičar]] [[Naim Frashëri]].]] [[Naim Frashëri]] napisao je pastoralnu pjesmu ''Bukolike'' ili ''Pastiri i zemljoradnici'' (''Bagëti e bujqësia'', 1886), zbirku filozofskih, rodoljubivih i ljubavnih tekstova ''Ljetno cvijeće'' (''Lulet e verës'', 1890), epsku pjesmu ''Povijest Skanderbega'' (''Histori e Skënderbeut, 1898), religioznu epsku pjesmu ''Qerbelaja'' (1898), dvije pjesme na grčkom – ''O, ljubavi'' (''O, Eros'') i ''Istinska želja Albanaca'' (O alithis pothos ton skipetaron'' –, neke pjesme na perzijskom ''San'' (''Tehajylat''), kao i mnoga eruditska djela na albanskom jeziku, uključujući ''Opću povijest''.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 538}} Frashëri je priznat kao najveći nacionalni pjesnik Albanaca. On je uspostavio moderne lirske stihove u albanskoj poeziji. U duhu [[Vergilije]]vih ''[[Bukolike|Bukolika]]'' i ''[[Georgike|Georgika]]'', u svojim ''Pastirima i zemljoradnicima'' (''Bagëti e bujqësia'') pjevao je uz rad zemljoradnika i pastira pišući himnu ljepotama svoje domovine i izražavajući nostalgiju emigrantskog pjesnika i ponos na albansko porijeklo. Čežnja za rodnim mjestom, planinama i poljima Albanije, grobovima predaka, uspomenama na djetinjstvo, nadahnjuju ga lirskom snagom i impulsom.<ref name="Akademia354">{{harvnb|Akademia|2002|p=354}}</ref> Unutarnja iskustva pojedinca oslobođenog okova srednjovjekovnog, orijentalnog mentaliteta, s jedne strane, i filozofski [[panteizam]] prožet pjesničkim panteizmom europskog romantizma, s druge strane, daju Frashërijevim lirskim meditacijama univerzalnu ljudsku i filozofsku dimenziju.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 538}} Najljepše pjesme iz zbirke ''Ljetno cvijeće'' (''Lulet e verës'') čine filozofski intonirani stihovi o životu i smrti, vremenu koje prolazi i nikad se ne vraća, ostavljajući iza sebe mučne uspomene u srcu čovjeka, o Stvoritelju stopljenim sa Svemirom.<ref>{{Harvnb|Hamiti|2017|p=114,122}}</ref> Naim Frashëri utemeljitelj je nacionalne književnosti Albanaca i nacionalnog književnog jezika. Albanski je uzdigao do modernog jezika kulture, razvijajući ga na temelju narodnog govora. U posljednjim godinama njegovog života došla je do izražaja Frashërijeva epska tendencija.<ref>{{harvnb|Qosja|1986|p=106}}</ref> Tako je 1898. objavio epsku pjesmu ''Povijest Skanderbega'' (''Histori e Skënderbeut''), koja je postala jedno od najčitanijih djela albanskog preporoda.<ref>{{harvnb|Akademia|2002|p=354-355}}</ref> U ovoj pjesmi od 12 tisuća stihova, Frashërije je predstavio likove ilirske i albanske narodne mitologije poput zmajeva, sjena, kukavica, vještica, čarobnjaka, Ljepote zemlje (''Bukurën e Dheut'') i drugih.<ref>{{harvnb|Qosja|1986|p=26-27}}</ref> [[Pashko Vasa]] (1825–1892, poznatiji kao Vaso Pasha), rođen u [[Skadar|Skadru]], piše rodoljubnu književnost. Godine 1879. objavljuje na francuskom i njemačkom ''Istinu o Albaniji i Albancima'' ('''La vérité sur l'Albanie et les Albanais''), a u to vrijeme piše i pjesmu ''O Albanijo'' (''O moj Shqypni, e mjera Shqypni''), u kojoj kaže da ne treba vjerovati crkvama i džamijama, jer je prava vjera svakog Albanca – biti Albanac.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 539}} To je najčešće objavljivana pjesma u albanskoj književnosti, koja je pjevana tokom borbi za obranu albanskih zemalja.<ref>{{Harvnb|Hamiti|2017|p=84}}</ref> [[Filip Shiroka]] (1859–1935), iz Skadra, piše rodoljubne pjesme ''Idi lasto'' (''Shko dallëndyshe''), ''Albanija'', ''Gjergj Kastrioti'' i ''Grob Skenderbega''.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 539}} ===Kraj razdoblja preporoda=== [[Datoteka:Andon Zako Çajupi.jpg|thumb|200px|Romantičarski pjesnik [[Andon Zuko-Çajupi]].]] Svijet romantičnog junaka i burnih osjećaja unijela je u albanski romantizam poezija [[Zef Serembe|Zefa Serembea]] (1843–1901), koji obrađuje motive rodoljublja, ljubavi i prijateljstva.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 542}} Pjesništvo [[Ndre Mjeda|Ndre Mjede]] i [[Andon Zuko-Çajupi|Andona Zaka Čajupija]], koji su živjeli i stvarali krajem razdoblja preporoda, nosi elemente raspada umjetničkog sustava romantizma u albanskoj književnosti. [[Ndre Mjeda]] (1866–1937), fratar proganjan od crkvenih vlasti zbog svojih naprednih pogleda, osnovao je 1902. u Skadru društvo "Agimi" (Zora), koje se zalagalo za reformu albanskog pravopisa – za svaki glas po jedno slovo; objavljuje manju poemu ''Plač slavuja'' (''Vaji i bylbylit'', 1887), djelo ''Omladina'' (''Juvenilja''), u kojem izražava suosjećanje s najsiromašnijima, te svoje najvrijednije pjesničko ostvarenje, ''Slobodu'' (''Liria'', 1937), prožeto herojskim ozračjem borbe Albanaca protiv Turaka 1908–1911.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 539}} [[Andon Zuko-Çajupi]] (1866–1930) rustikalni je pjesnik, tip narodnog barda, zvan "mistralom Albanije"; u albansku je književnost unio komediju običaja i tragediju s historijskom tematikom. Diplomirao je na francuskom koledžu u [[Aleksandrija|Aleksandriji]] i na [[Sveučilište u Ženevi|Sveučilištu u Ženevi]], pa je, kao dobar poznavatelj [[Francuska književnost|francuske književnosti]], među prvima preveo na albanski [[Jean de La Fontaine|La Fontaineove]] basne, otvarajući tako put prevođenju i usvajanju djela svjetske književnosti na albanski jezik, što je bio i ostao jedan od glavnih načina komunikacije sa svjetskom kulturom. Njegovo je remek-djelo ''Otac Tomori'' (''Baba Tomori'', 1902), zbirka pjesama nazvana po planini na jugu grada [[Berat]]a; u zbirci, pored patriotskih, nalazimo psihološke i ljubavne teme, kao i satirički intonirane povijesne sadržaje (pjesme ''Junak Albanije'', ''Plač'', ''Poslovi boga'', ''Sultan'' i dr.), a nalazimo ga i kako napada muškarce koji ljenčare dok im žene rade teške poslove.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 539}} Na albanskoj neovisnosti radi [[Luigj Gurakuqi]] (1879–1925), čije su patriotske pjesme imale veliki odjek (''Geg Postripi'', ''Zahvala kosovskom rodoljubu''), a najbolje mu je djelo ''Ustrajnost'' (''Qindresa''); u nastojanju da kodificira albansku [[Metrika|metriku]], napisao je raspravu ''Verzifikacija na albanskom jeziku'' (''Vargënimi n'gjuhë shqype'', 1904).{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 539}} [[Aleks Stavri Drenova]] (1827–1947), iz okoline Korče, gdje je završio grčku gimnaziju, ostatak života provodi u [[Rumunjska|Rumunjskoj]], gdje se povezuje s albanskim emigrantima. Piše rodoljubnu poeziju s idejom ujedinjenja svih snaga u borbi za oslobođenje (zbirka ''Sunčevi zraci'' [''Rreze drite''], 1904) te kritizirajući vrhove albanske buržoazije (zbirka ''Snovi u suze'' [''Ëndrra e lot''], 1912). U trećoj zbirci, objavljenoj nakon stjecanja nezavisnosti, ''Psalmi kaluđera'' (''Psallme murgu'', 1930), dolaze do izražaja pjesnikove sumnje i umor, s primjesom dekadentnih i mističnih motiva.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 540}} [[Risto Siliqi]] (1882–1937), sudionik ustanka 1911–1912, pjeva o svojim borbenim iskustvima i rodoljubnim osjećajima u zbirci ''Ogled krvavih dana'' (''Pasqyra e ditëve ë përgjakshme'', 1912), slaveći osobito junaštvo gorštaka iz sjeverne Albanije.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 540}} [[Mihal Grameno]] (1872–1931), iz [[Korča (Albanija)|Korče]], uređivao je niz listova, bio važan publicist, pisao pjesme koje su u njegovo vrijeme bile dosta popularne (''Za domovinu'', ''Blagoslov slobodi'' i dr.), no najvažniji je po pripovijetkama sa socijalnom tematikom, npr. ''Grob krštenja'' (''Varr'i pagëzimit''), ''Poljubljena'' i ''Dimnjak'', kao i po drami ''Smrt Pira'' (''Vdekja e Pirros'', 1906), u kojoj nalazimo koncepciju buduće albanske države.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 540}} [[Foqion Postoli]] (1889–1927), uz dramu ''Dužnost majke'' (''Detyrë e mëmës'', 1922), napisao je dva romana: u romanu ''Za obranu domovine'' (''Për mbrojtjen e atdheut'', 1919) opisuje sudbonosne događaje od 1895. do [[Balkanski ratovi|balkanskih ratova]], a u romanu ''Cvijet uspomene'' (''Lulja e kujtimit'', 1922) slika ne samo borbu protiv Turaka nego i ono što on vidi kao mračne strane grčkog nacionalizma.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 540}} ==Književnost neovisnosti== Nakon povlačenja Turaka s Balkanskog poluotoka, Albanija je u [[Vlora|Vlori]] (Valoni) [[Proglašenje nezavisnosti Albanije|proglašena nezavisnom državom]] [[28. studenog]] [[1912]]. godine, a tada se u okviru albanskog društva među različitim političkim strujama rasplampsavaju političke borbe, što 1924. dovodi i do kratkotrajne buržoasko-demokratske revolucije, a nakon njezinog sloma uvodi se [[Zog od Albanije|Zoguov]] monarhistički režim (1928–1939). Tokom njegove vlade mnogi su pisci i kulturni djelatnici zatvarani i proganjani, pa književnost tzv. razdoblja neovisnosti (1912–1939) neki ispitivači dijele na "reakcionarnu" i "naprednu".{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 542}} Na čelu prve je rimokatolički kler u Skadru, s istaknutim reakcionarno nastrojenim piscima i publicistima, koji nerijetko "književno oživljuje lažnu seosku idiliku".{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 542}} Najistaknutiji je među njima [[Gjergj Fishta]] (1871–1940), koji je, želeći Albancima dati nacionalni ep, napisao ''Lutnju po visokom gorju'' (''Lahuta e malësisë'') u 17.000 stihova i u njemu nastojao oživjeti legendarnu epohu albanske povijesti, prikazujući borbe sjevernih gorštaka protiv slavenskih navala. Na istom su rustikalno-rodoljubnom tragu njegove pjesničke zbirke ''Domovina vila'' (''Mrizi i Zanave'') i ''Pariški ples'' (''Vallja e Parrizit''), gdje prevlađuje religiozna tematika. Okušao se i u satiri (''Parnasov anis'' [''Anzat e Parnasit''] i ''Babatin magarac'' [''Gomari i Babatasit'']) i u drami s biblijskim i mitološkim temama. [[Fan Noli]] (1882–1965) jedan je od najistaknutijih predstavnika napredne književnosti. Bio je svestrana ličnost: ugledni pjesnik, povjesničar, dramaturg, esteta i muzikolog, publicist, prevoditelj i majstor albanskog jezika. Noli je svojom poezijom, nefiktivnom, znanstvenom i vjerskom prozom, kao i svojim prijevodima, odigrao temeljnu ulogu u razvoju modernog albanskog jezika. Predgovori koje je pisao vlastitim prijevodima djela svjetske književnosti učinili su ga najistaknutijim albanskim [[Književni kritičar|književnim kritičarem]] međuratnog razdoblja. Kao žestoki protivnik feudalne hijerarhije, Noli piše prvu ozbiljniju albansku dramu, pod naslovom ''Izraelci i Filistejci'' (''Izraelitë e Filistinë'', objavljena 1907), u kojoj se obračunava s reakcionarnim snagama. Koristi i biblijske motive da bi s pomoću aluzija i satire kritizirao vladajuće slojeve, npr. u pjesmama ''Marš Krista'', ''Krist s korbačem'' i ''Mojsije u šumi''. U sugestivnim političkim elegijama – ''Prognani samrtnik'' (''Syrgjyn vdekur'', 1926), ''Dragobijska špilja'' (''Shpelle e Dragobisë'', 1925) – oplakuje tragično preminule suborce, a u svojoj najboljoj pjesmi ''Obalama rijeke'' (''Anës lumenjve'', 1930) tuguje što narod pati pod terorom.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 543}} [[Datoteka:Migjeni (portrait).jpg|thumb|right|200px|Millosh Gjergj Nikolla ([[Migjeni]]).]] Tipični predstavnik [[Realizam (književnost)|realizma]] bio je [[Millosh Gjergj Nikolla]], poznat pod kraticom Migjeni (1911–1938), koji je također pripadao naprednoj revolucionarnoj književnosti. Pisao je pjesme i [[Novela|novele]] s opisima teškog života narodnih masa i pozivima na konačnu narodnu pobjedu (pjesme ''Sinovi novog stoljeća'', ''Buđenje'' i dr.) Pjesme su mu sakupljene u zbirci ''Slobodni stihovi'' (''Vargjet e lira'', 1936), ali zbog pjesnikove napredne orijentacije nisu bile puštene u prodaju. Prozna su mu djela još jače natopljena socijalnom tematikom i slikaju tragični položaj pojedinca u tadašnjem društvu: ''Legenda o kukuruzu'' (''Legjenda e misrit'') govori o gladi i bijedi i svrstava se među najjača albanska prozna svjedočnastva uopće, a ''Zabranjena jabuka'' (''Mollë e ndalume'') slika gradske muke radnika.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 543}} Neke su Migjenijeve priče pravi [[roman]]i u malom; njihove teme predstavljaju sukob pojedinca s institucijama te patrijarhalni i konzervativni moral. Buntovna priroda Migjenijevog talenta razbila je tradicionalizam albanske poezije i proze unoseći novi stil i forme u poeziju i prozu. Jedan je od najvećih reformatora albanske književnosti i prvi veliki moderni albanski književnik. [[Haki Stërmilli]] (1895–1953), iz [[Debar|Debra]], odlazi 1924. u emigraciju, ali ga [[Kraljevina Jugoslavija|jugoslavenske]] vlasti nekoliko godina kasnije vraćaju u Albaniju, gdje je zatočen i tada piše roman ''Tamnica'' (''Burgu'', 1935), a najboljim se njegovim djelom smatra roman ''Kad bih bio dječak'' (''Sikur t'isha djalë'', 1936), gdje je živo prikazan težak život albanske žene pod [[Feredža|feredžom]].{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 543}} [[Lasgush Poradeci]] (1896–1987) autor je vrijedne lirike, koji je među emigrantima u Rumunjskoj objavio zbirke ''Kolo zvijezda'' (''Vallja e yjve'', 1933) i ''Zvijezda srca'' (''Ylli i Zemrës'', 1937), koje obrađuju rodoljubnu tematiku, ali odišu i osobnim doživljajima prirode i evociraju ljepotu albanskih pejzaža, npr. u pjesmi ''Jezero drijema'' (''Dremit liqueri''), a neke su mu ljubavne pjesme izrazito kontemplativne i pokazuju jače utjecaje europskog modernizma.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 543}} ==Književnost socijalizma== Albanija je u travnju 1939. pala pod vlast [[Fašistička Italija|fašističke Italije]], a nakon oslobođenja [[29. studenog]] [[1944]]. književnost se, na temeljima [[Socijalistički realizam|socijalističkog realizma]], okreće socijalnim temama.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 544}} No, drastična politička promjena nakon komunističkog preuzimanja vlasti u Albaniji prekinula je veze s književnom tradicijom od prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Novi režim imao je krajnje sumnjičav odnos prema intelektualcima i književnicima, koji su viđeni kao predstavnici "starog režima". Te su godine karakterizirali novi progoni pisaca.<ref name="Shatro1">{{cite book|last1=Shatro|first1=Bavjola|title=Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature|date=2016|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=9781443899970|page=43}}</ref> U političkom i kulturnom kontekstu [[Narodna Republika Albanija|socijalističke Albanije]], pisci su mogli odabrati ili potpunu poslušnost i služenje režimu, kompromis sa strujama u Udruženju književnika ili prestati objavljivati svoja djela. Ova treća opcija dovela je do stvaranja "književnosti u ladicama", čiji su glavni predstavnici bili [[Zef Zorba]] i [[Primo Shllaku]]. Ipak, zahvaljujući strogom nadzoru komunističkih vlasti, vrlo je mali broj književnika uspio sakriti svoja djela, a nitko nije mogao distribuirati njihova djela čak ni ilegalno, pa [[samizdat]] nije postojao tokom cijelog komunističkog razdoblja u Albaniji.<ref name="Shatro2">{{cite book|last1=Shatro|first1=Bavjola|title=Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature|date=2016|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=9781443899970|pages=50–52}}</ref> [[Datoteka:Petro Marko (i ri).jpg|thumb|200px|[[Petro Marko]].]] Novo doba vidljivo je, primjerice, u djelu [[Dhimitër Shuteriqi|Dhimitëra Shuteriqija]] (1915–2003), koji je predratnom razdoblju bio [[Simbolizam (književnost)|simbolistički]] nastrojen pjesnik, a u novom razdoblju priklanja se [[Realizam (književnost)|realizmu]]. Piše jasne i razumljive stihove, u pripovijetkama ''Čika Demo'' i ''Sumnje Jonuza Randže'' realistički opisuje ljude oslobođene borbom i revolucijom, a u romanu ''Osloboditelji'' (''Çlimtarët'') prikazuje preobražaj albanskog društva.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 544}} [[Shefqet Musaraj]] (1914–1986) objavljuje 1944. pamlfet ''Epopeja Narodne fronte'' (''Epopeja e Ballit Kombëtar''), a smisao za humor dolazi mu do izražaja osobito u poduljoj pripovijesti ''Ja sam bio Čobo Rapuši'' (''Isha unë Çobo Rrapushi'', 1968).{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 544}} Mnogo je značajniji romanopisac [[Sterjo Spasse]] (1914–1989), koji je svoju spisateljsku djelatnost započeo prije rata romanom ''Zašto...?'' (''Pse...?'', 1935), a za vrijeme rata napisao roman ''Afërdita'' (1944), gdje lik seoske učiteljice svladava sve prepreke okupatora. Nakon rata produbljuje tu tematiku romanima ''Oni ne bijahu sami'' (''Ata nuk ishin vetëm'', 1952) o bijedi seoskog života u Zoguovo vrijeme, ''Afërdita ponovo na selu'' (''Afërdita pësëri në fshat'', 1955) o predratnoj učiteljici nakon oslobođenja, ''Vatre...'' (''Zjare...'', 1972) o socijalističkoj izgradnji zemlje te ''Buđenje'' (''Zgjimi'', 1974) o razdoblju nacionalnog preporoda Albanaca.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 544}} [[Petro Marko]] (1913–1991) svoje iskustvo u [[Španjolski građanski rat|španjolskom građanskom ratu]] ugrađuje u roman ''Zbogom'' (''Hasta la vista'', 1957), koji se prije svega bavi sudbinom albanskih dobrovoljaca, ali s naglašenom idejom međunarodne solidarnosti. To je i tema romana ''Posljednji grad'' (''Qyteti i fundit'', 1960), koji se bavi Drugim svjetskim ratom, ali tako da izbjegava nacionalistički žar i prikazuje Talijane koji uviđaju svu strahotu ratu. Među ostalim su mu romanima ''Doba oružja'' (''Stina e armëve'', 1966), ''Halimi'' (1969), ''Ultimatum'' (1972) i drugi.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 544–545}} [[Fatmir Gjata]] (1922–1989), romanopisac i pripovjedač, u romanu ''Prevrat'' (''Përmbysja'', 1954) slika seljakovu ideološku transformaciju u okolnostima partizanske borbe, a u romanu ''Močvara'' (''Kënete'', 1959) opisuje narodnu akciju isušivanja močvarnoga kraja i živo analizira psihologiju kolektiva.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 545}} Na istom je tragu [[Kolë Jakova]] (1917–2002), čija drama ''Naša zemlja'' (''Toka jonë'', 1954) slika ljude u revoluciji s posebno oživljenim likom jednostavne gorštakinje, a u poemi ''Heroji Viga'' (''Herojt e Vigut'', 1953) opisuje jednu epizodu partizanske borbe.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 545}} [[Llazar Siliqi]] (1924–2001) na oratorsko-patetički način opijeva oslobođenje, pa tako poema ''Prishtina'' (1949) predstavlja pravu odu komunističkom duhu Albanaca zatočenih u tom njemačkom logoru, u kojem je i sam bio zarobljen, a poema ''Preporod'' (''Ringjallja'', 1959) slavi obnovu zemlje i novi socijalistički poredak.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 545}} [[Jakov Xoxa]] (1923–1979) nastavlja realističku tradiciju, pa tako u romanu ''Mrtva rijeka'' (''Lumi i vdekur'', 1965) daje potresnu sliku propadanja seljaka u predratnoj Albaniji, a u romanu ''Bijeli jug'' (''Juga e bardhë'', 1971) bavi se poslijeratnim razdobljem i kritizira rastuću birokraciju, oličenu u jednom liku "gotovo demonskih dimenzija".{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 545}} Pjesnik i prozaik [[Dritëro Agolli]] (1931–2017) u cijelosti se bavi poslijeratnim razdobljem, pa u poemi ''Očevi'' (''Baballarët'', 1969) suprotstavlja poglede dvaju pokoljenja, očeva i djece, na revoluciju, a u romanu ''Komesar Memo'' (''Komisari Memo'', 1970) prikazuje ulogu komunista u buđenju narodnih masa.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 545–546}} [[Dhimitër Xhuvani]] (1934–2009) slika životne drame pojedinaca kako u zbirci pripovijedaka ''Posljednje zvono'' (''Këmbana e fundit'', 1959) tako i u romanu ''Ponovo na nogama'' (''Përsëri në këmbë'', 1970), koji je doživio velik uspjeh i bio dramatiziran za scenu, a prikazuje junaka koji je izgubio obje noge, ali ne i vjeru u život; roman ''Fan Smajli'' (1971) bavi se radništvom.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 546}} [[Ali Abdihoxha]] (1923–2014) romanom ''Tri boje vremena'' (''Tri ngjyrat e kohës'', 1965–1972) vraća se partizanskoj tematici i ratnom razdoblju,{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 546}} a objavio je i romane ''Jedna burna jesen'' (''Një vjeshtë me stuhi'', 1959), priče ''San i svjetlost'' (''Ëndra dhe dritë'', 1963), romane ''Veliki dvoboj'' (''Dueli i madh'', 1975), ''Vile u predrađu'' (''Vila në periferi'', 1982), ''Kronika jedne noći'' (''Kronika e një nate'', 1984), ''Izazov'' (''Sfida'', 1987), ''Sarajet'' (1997), ''Cijena jedne pustolovine'' (''Çmimi i një aventure'', 2006). ===Albanska književnost na Kosovu=== Albanska književnost na [[Kosovo (regija)|Kosovu]] nakon Drugog svjetskog rata bila je nastavak prethodne tradicije albanske književnosti.{{sfn|Aliu|2012|p=5, 10}} Izvan Albanije, albanski pisci nisu u svom stvaralaštvu bili ograničeni uskim okvirima socijalističkog realizma, koji su gušili književnost u Albaniji, premda je i na Kosovu albanska književnost znala doći u sukob s vladajućom [[SFRJ|jugoslavenskom]] ideologijom.<ref name="Elsie2">{{cite book|author1=Robert Elsie|authorlink1=Robert Elsie|title=Albanian Literature: A Short History|url=https://archive.org/details/albanianliteratu0000elsi|date=2005|publisher=I.B.Taurus|isbn=1-84511-031-5|pages=[https://archive.org/details/albanianliteratu0000elsi/page/27 27]-30|language=en}}</ref>{{sfn|Aliu|2012|p=19}} Na Kosovu su se pojavili novi talenti u poeziji, kao što su [[Esad Mekuli]], [[Ali Podrimja]], [[Azem Shkreli]].<ref name="Elsie" /> a neko vrijeme i [[Martin Camaj]].<ref>{{Cite web|url=https://books.google.al/books/about/Let%C3%ABrsia_Shqipe.html?id=kdfaoQEACAAJ&hl=en&output=html_text&redir_esc=y|title=Trilogia Albanica III: Albanian Literature: Social Perspectives|publisher=Princi|last=Pipa|first=Arshi|year=2014|pages=172|trans-title=Albanska trilogija III: Albanska književnost: Socijalne perspektive|isbn=978-9928-4090-9-6|authorlink=Arshi Pipa|origyear=1978|language=en, sq}}</ref> [[Adem Demaçi]] i, posebno, [[Anton Pashku]] pojavili su se prvo u prozi,<ref name="Elsie" /><ref>{{cite book|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.com/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180|language=en}}</ref> a za njima su slijedili [[Musa Ramadani]], [[Sabri Hamiti]], [[Eqrem Basha]] i dr. Godine 1949. u [[Priština|Prištini]] je osnovan književni časopis ''[[Jeta e Re]]'' (= ''Novi život'').{{sfn|Elsie|2010|p=279}} Prvoj generaciji poslijeratnih proznih pisaca pripadao je književnik i politički disident Adem Demaçi, koji je 1958. objavio etnografski roman ''Zmije u krvi'' (''Gjarpinjt e gjakut''), djelo o [[Krvna osveta|krvnoj osveti]], a iste je godine uhićen zbog kritiziranja deportacije tisuća Albanaca u Tursku. Proveo je 28 godina u jugoslavenskim zatvorima kao politički zatvorenik, da bi bio pušten tek 1990.<ref>Robert Elsie (1995), ''Histori e Letërsisë Shqiptare'', përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997, str. 304.</ref> [[File:Eqrem Basha 20121202.jpg|200px|thumb|right|[[Eqrem Basha]].]] Eksperimentalni pripovjedač, romanopisac i dramatičar [[Anton Pashku]] pojavljuje se u prozi pedesetih godina.{{sfn|Elsie|2010|p=211}}<ref name="Brahaj">{{cite web|last1=Brahaj|first1=Manjola|title=Proza e Anton Pashkut mes modernes dhe eksperimentales|url=http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2017/10/PUNIMI-FINAL.pdf|access-date=23. 8. 2020|location=Tiranë|pages=5,11-12|language=sq|format=PDF|date=2017|archive-date=23. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823231942/http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2017/10/PUNIMI-FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> Pashku je jedini predstavnik književnog pravca [[Moderna|moderne]] u albanskoj književnosti.<ref>{{harvnb|Brahaj|2017|pages=5, 11}}.</ref> Postao je inicijator modernizacije albanske drame općenito.<ref>{{harvnb|Halili|2013|p=5}}.</ref> U književnost na albanskom uveo je [[Teatar apsurda|kazalište apsurda]] s dramama ''Sinkopa'' (Priština, 1968) i ''Gof'' (Priština, 1976),<ref>Robert Elsie (1995), ''Histori e Letërsisë Shqiptare'', përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997, str. 315.</ref> koje unose inovacije u albansku dramu i približuju je europskim uzorima toga doba, posebno drami apsurda te [[Nadrealizam|nadrealističkoj]] i [[Egzistencijalizam|egzistencijalističkoj]] drami.{{sfn|Halili|2013|p=6–7}} Tokom 70-ih i 80-ih albanska drama na Kosovu razvijala se u duhu modernizma i postmodernizma, a, uz Pashkuoa, glavni su joj predstavnici bili [[Teki Dervishi]], [[Rexhep Qosja]] i [[Beqir Musliu]].{{sfn|Halili|2013|p=I–III}} Pashku je bio pokretač moderne, dok su ostala tri autora imala velik utjecaj na književnu modernost albanske drame, u njezinoj filozofskoj dimenziji i psihološkoj dubini.{{sfn|Halili|2013|p=3-5}} Kao romanopisac, Pashku je 1971. objavio je eksperimentalni roman ''Oh'', koji je označio veliku prekretnicu u modernom europskom romanu.{{sfn|Aliu|2012|p=19}} Tokom 70-ih godina 20. stoljeća pojavila se nova generacija romanopisaca: [[Sabri Hamiti]], [[Zejnullah Rrahmani]], [[Rexhep Qosja]], [[Musa Ramadani]], [[Eqrem Basha]], [[Teki Dervishi]] i dr.{{sfn|Aliu|2012|p=9, 19}} Zejnullah Rrahmani objavio je roman ''Izgubljeni samoglasnici'' (''Zanoret e humbura'', 1974) kao alegorijski plač nad ugnjetavanjem Albanaca.{{sfn|Krasniqi|2019|p=161}} Pjesništvo kosovskih Albanaca nakon Drugog svjetskog rata doseglo je najnaprednije univerzalne vrijednosti u albanskoj književnosti uopće. Oslanjalo se na najkvalitetnija univerzalna pjesnička iskustva i škole izražavanja. Uobičajen je [[ezop]]ski jezik, koji su gajile generacije 50-ih i 60-ih. Najnapredniji dio albanske poezije tokom druge polovice dvadesetog stoljeća izražavao je nepovjerenje u proklamirane komunističke vrijednosti, kao i diskretne pobune protiv antialbanske političke stvarnosti.<ref name="Aliu9">{{harvnb|Aliu|2012|p=8-9}}</ref> Značajan poticaj za razvoj poezije ranih 50-ih dale su dvije pjesničke zbirke [[Martin Camaj|Martina Camaja]]: "Flauta među planinama" (''Nji fyell ndër male'', Priština, 1953) i ''Pjesma nizinskih pašnjaka'' (''Kânga e vërrinit'', Priština, 1954), koje su nadahnute njegovim rodnim mjestom u gorju sjeverne Albanije.<ref>Robert Elsie (1995), ''Histori e Letërsisë Shqiptare'', përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. str. 308.</ref> Godine 1955. pjesnik [[Esad Mekuli]] objavit će i knjigu ''Za tebe'' (''Për Ty''), koja je imala velik utjecaj. Krajem 1950-ih pojavit će se generacija "devetorice" predvođena [[Azem Shkreli|Azemom Shkrelijem]], koji je dosegao pjesničke vrhunce albanske književnosti. Ovoj generaciji pridružio se [[Ali Podrimja]], koji tada počinje objavljivati svoje stvaralaštvo na stranicama časopisa ''Jeta e Re''. Početkom sedamdesetih pojavila se nova generacija pjesnika, uključujući [[Sabri Hamiti|Sabrija Hamitija]].<ref name="Aliu9"/> Nakon ukidanja [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|autonomije Kosova]] 1989. i pokretanja represije nad [[Kosovski Albanci|tamošnjim Albancima]], [[Azem Shkreli]] je tokom 90-ih objavio dvije zbirke pjesama: ''Ptice i kamenje'' (''Zogj dhe gurë'') i ''Pjesme na kiši'' (''Lirikë me shi''), koja se smatra Shkrelijevim književnim vrhuncem.<ref name="Hamiti2018">{{cite book|last1=Hamiti|first1=Sabri|last2=Marashi|first2=Adrian|last3=Isufaj|first3=Viola|title=Letërsia 12|year=2018|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=196-204|isbn= 978-9928-258-36-6|language=sq}}</ref> [[Mehmet Kraja]] je 1990. objavio je podulji roman ''Bizantska mreža'' (''Net Byzantine''), u kojem je, prema albanologu Robertu Elsieu, dosegao svoju zrelost.<ref>{{cite book|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosovo|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=165|language=en}}</ref> [[Zejnullah Rrahmani]] napisao je ''Roman za Kosovo'' (''Romani për Kosovën''), a [[Musa Ramadani]] objavio je roman ''Antiprocesija'' (''Antiprocesioni''). ==Suvremena književnost== [[Datoteka:Ismail Kadare.jpg|thumb|225px|[[Ismail Kadare]] u Zurichu.]] Nakon pada komunističke vlasti u Albaniji 1991. godine, književnost se okreće kritici prethodnog razdoblja, ali i općenito širi svoje obzorje. Najpoznatiji je suvremeni albanski književnik [[Ismail Kadare]], rođen 1936, čiji su romani prevedeni na 45 jezika.<ref name="mapo">{{cite web|url=http://www.mapo.al/2015/01/kadare-feston-ditelindjen-60-vjet-krijimtari-e-perkthyer-ne-45-gjuhe-te-botes/1|title=Kadare feston ditëlindjen, 60 vjet krijimtari e përkthyer në 45 gjuhë të botës – Gazeta Mapo|website=mapo.al|access-date=29. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929184058/http://www.mapo.al/2015/01/kadare-feston-ditelindjen-60-vjet-krijimtari-e-perkthyer-ne-45-gjuhe-te-botes/1|archive-date=29. 9. 2017|url-status=dead}}</ref> Svoje je stvaralaštvo započeo u socijalističkom razdoblju, nastojeći u nizu pjesama – ''Industrijski san'' (''Ëndërr industriale'', 1960), ''Bilješke o mojem pokoljenju'' (''Shënime për brezin tim'', 1961) – izraziti nadanja novog pokoljenja, dok je u romanima obogatio albansku prozu novim bojama i suptilnijim izričajem; u ''Generalu mrtve vojske'' (''Gjenerali i ushtrisë së vdekur'', 1963) kroz sliku talijanskog generala koji dolazi u Albaniju prikupiti kosti svojih poginulih vojnika tematizira nesalomivost Albanaca – taj je roman poslužio za scenarij jednog francusko-talijanskog filma; dok u romanu ''Tvrđava'' (''Kështjella'', 1970) bira tradicionalnu temu albanske borbe u 15. stoljeću pod Skenderbegovim vodstvom.{{sfn|Këlmendi|1977|loc=str. 545}} Sa ovim i drugim romanima – ''Kronika u kamenu'' (1971), ''Trosvodni most'' (1978), ''Dosije o H.'' (1981), ''Palača snova'' (1981), ''Piramida'' (1992), ''Nasljednik'' (2002) – Kadare je albansku književnost uveo u glavni tok moderne europske književnosti. Središnja tema Kadareovih djela jest totalitarizam i njegovi mehanizmi.<ref>{{cite web |author=Fundacion Princessa de Asturias |url=http://www.fpa.es/en/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=163|title=Ismaíl Kadare, Prince of Asturias Award Laureate for Literature |publisher=Fundacion Princessa de Asturias |date=24. 6. 2009 | access-date=25. 3. 2017}}</ref> Njegovo djelo predstavlja umjetničku enciklopediju albanskog života. Filozofija, vjerovanja, drame i povijesne i kulturne tradicije Albanije, filtrirane kroz umjetnost pisca, u Kadareovom djelu izražavaju vitalnost duhovne kulture albanskog naroda. Kadare stvara modernu prozu koja se široko koristi povijesnim analogijama, parabolama i asocijacijama, albanskim legendama i mitologijom. Polazeći od epskog svijeta srednjovjekovnih legendi i balada, Kadareova proza ​​"ažurira" drevne narodne tradicije pokazujući njihovu važnost za suvremeni svijet. [[Ridvan Dibra]] jedna je od vodećih ličnosti suvremene albanske književnosti i autor nekoliko inovativnih djela.<ref>{{cite web|last1=Elsie|first1=Robert|title=Ridvan DIBRA|url=http://www.albanianliterature.net/authors/modern/dibra/index.html|website=Robert Elsie: Albanian Literature|access-date=2. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023231425/http://www.albanianliterature.net/authors/modern/dibra/index.html|archive-date=23. 10. 2017|url-status=dead}}</ref> Nagrađen je s nekoliko nacionalnih i međunarodnih nagrada, uključujući nagradu "Rexhai Surroi" za najbolji albanski roman godine 2012, za roman (''Legenda o samoći'') (''Legjenda e vetmisë'').<ref name="albanianbooks2">{{cite web|url=http://www.albanianbooks.al/index.php/authors-2/ridvan-dibra/|title=Ridvan Dibra|website=AlbanianBooks|access-date=2. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170524034630/http://www.albanianbooks.al/index.php/authors-2/ridvan-dibra/|archive-date=24. 5. 2017|url-status=dead}}</ref> [[Luljeta Lleshanaku]] jedna je od najvažnijih i najcjenjenijih albanskih pjesnikinja. Autorica je sedam zbirki poezije, od kojih je nekoliko prevedeno na razne jezike.<ref name="albanianbooks">{{cite web|url=http://www.albanianbooks.al/index.php/authors-2/luljeta-lleshanaku/|title=Luljeta Lleshanaku|website=AlbanianBooks|access-date=29. 9. 2017|archive-date=16. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116203650/http://www.albanianbooks.al/index.php/authors-2/luljeta-lleshanaku/|url-status=dead}}</ref> Engleski prijevodi uključuju zbirke: ''Freska'' (2002), ''Dijete prirode'' (2010), ''Nered: nove i odabrane pjesme'' (2011) i ''Negativni prostor'' (2018), čiji je prijevod Ani Gjike ušao u uži izbor za [[Griffin Poetry Prize|nagradu Griffin Poetry]] za 2019. [[Fatos Kongoli]], rođen 1944. u [[Elbasan]]u, smatra se jednim od najjačih i najuvjerljivijih predstavnika suvremene albanske književnosti.<ref name="albanianliterature" /> Za vrijeme komunističke vladavine u Albaniji nije napisao niti objavio nijedno važno djelo. Istaknuo se nakon pada režima svojim romanom ''[[Gubitnik (Fatos Kongoli)|Gubitnik]]'' (1992). Njegovi se romani bave godinama režima [[Enver Hoxha|Envera Hoxhe]] i njegovim posljedicama, dok je albansko društvo prelazilo u demokraciju, a da se nije moglo otresti demona iz prošlosti.<ref name="albanianliterature">{{cite web|url=http://www.albanianliterature.net/authors/modern/kongoli/index.html|website=albanianliterature.net|title=Fatos KONGOLI|access-date=29. 9. 2017|archive-date=22. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022170609/http://www.albanianliterature.net/authors/modern/kongoli/index.html|url-status=dead}}</ref> Među drugim važnim piscima nalazi se [[Ben Blushi]], rođen 1969, čiji je debitantski roman ''Živjeti na otoku'' (2008), koji se bavi islamizacijom Albanaca, postao najprodavanija knjiga nakon pada komunizma u Albaniji. Njegov drugi roman, ''Otelo, Arapin iz Vlore'' (2009), nagrađen je [[Nagrada Europske unije za književnost|Nagradom Europske unije za književnost]].<ref name="euprizeliterature">{{cite web|url=http://www.euprizeliterature.eu/author/2014/ben-blushi|title=Ben Blushi – European Union Prize for Literature|website=euprizeliterature.eu|access-date=29. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231407/http://www.euprizeliterature.eu/author/2014/ben-blushi|archive-date=29. 9. 2017|url-status=dead}}</ref> Njegovi su kasniji romani postali nacionalni bestseleri. ==Reference== {{refspisak|3}} == Literatura== * {{cite book|title=Kënaqësia e leximit|last1=Aliu|first1=Ali|publisher=ASHAK|year=2012|place=Prishtinë|language=sq |ref = harv}} * {{cite book|title=Historia e popullit shqiptar: vëllimi i dytë|author=Akademia e Shkencave e Shqipërisë|publisher=Toena|year=2002 |place=Tiranë|language= sq |ref = harv}} * {{cite book|title=Historia e popullit shqiptar: vëllimi i parë|last1=Anamali|first1=Skënder|last2=Prifti|first2=Kristaq|publisher=Toena|year=2002|place=Tiranë|isbn=9992716223|language=sq |ref = harv}} * {{cite book|last1=Apolloni|first1=Ag|title=Paradigma e Proteut|date=2012|publisher=OM|place=Prishtinë|language=sq |ref = harv}} * {{cite journal|last1=Berishaj|first1=Anton|journal= Studime: Revistë Për Studime Filologjike, Numër 26|title=Vepra E Pjetër Bogdanit dhe poetika e barokut|year=2020|publisher=[[ASHAK]]|place=Prishtinë|language=sq |ref = harv}} * {{Cite book| ref=harv|last=Elsie|first=Robert|title=Albanian Literature: A Short History|url=https://books.google.com/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&pg=PA70|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-031-4|pages=70 |ref = harv}} * {{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Albania|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000elsi_x4j4|date=2010|publisher= Rowman & Littlefield|place=Londër|language=en |ref = harv}} * {{cite book|last=Halili|first=Ernestina|title=Dukuri moderne nё dramёn shqipe nё Kosovё|access-date=25. 8. 2020|place=Tiranë|language=sq|format=PDF|url=http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2013/01/Doktoratura-Erenestina-Halili-Fakulteti-i-Histori-Filologjise-Departamenti-i-Letersise-01.pdf|date=2013|ref=harv|archive-date=26. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826022833/http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2013/01/Doktoratura-Erenestina-Halili-Fakulteti-i-Histori-Filologjise-Departamenti-i-Letersise-01.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Hamiti|first1=Sabri|title=Letërsia e vjetër shqipe|place=Prishtinë|year=1995|language=sq |ref = harv}} * {{cite book|last1=Hamiti|first1=Sabri|title=Letërsia moderne shqipe|publisher=UET press|isbn=9789995639457|year=2013|language=sq |ref = harv}} * {{cite book|last1=Hamiti|first1=Sabri|title=Letërsia 11|year=2017|publisher=Albas|location=Tiranë|isbn=978-9928-02-865-5|language=sq |ref = harv}} * {{cite book|last=Këlmendi|first=Ahmet|year=1977|title= Povijest svjetske književnosti, knj. 2. "Albanska književnost"|location= Zagreb |publisher= Mladost |ref = harv}} * {{cite journal|last=Krasniqi|first=Nysret|journal= Studime: Revistë për studime filologjike, numër 25|title=A/Z|year=2019|publisher=[[ASHAK]]|place=Prishtinë |isbn= |language=sq|ref = harv}} * {{cite book|last= Qosja |first= Rexhep |title=Porosia e madhe: monografi mbi krijimtarinë e Naim Frashërit|publisher=Rilindja|year=1986|place=Prishtinë|language=sq|ref = harv}} * {{Cite book|title=Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature|last=Shatro|first=Bavjola|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2016|isbn=9781443899970|language=en |ref = harv}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Literature of Albania}} * [http://www.albanianliterature.net/ Pregled albanske književnosti po autoru], Robert Elsie {{en}} [[Kategorija:Albanska književnost]] 9gyqz8arn5pp34z2a7etsa4d5oq0vr4 Ingenuity 0 475643 3923866 3923864 2026-09-03T11:59:44Z Palapa 383 možda je sada manja konfuzija 3923866 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{Standardi}} {{infokutija svemirska letjelica | ime = Ingenuity | ponovljivost = | ekscentricitet = | inklinacija = | orbitalni_period = | apoapsis = | apogej = | periapsis = | perigej = | interval_ponavljanja = | orbita_dnevno = | instrumenti = | sirina = | glavni_instrumenti = | transponderi = | razlucivost = | podrucje_pokrivanja = | spektralni_pojas = | brzina_prijenosa_podataka = | SSR = | povrsina_pokrivanja = <!--| prostorna_razlucivost = {{{Spatial Resolution|}}}--> | razlucivost_slike = | velika_poluos = | orbitalni_rezim = | slika = [[File:Ingenuity_on_Sol_48.png|300px]] | datum_ulaska_u_orbitu = | slika_opis = ''Ingenuity'' na 48. solu | organizacija = [[NASA]] | glavni_ugovaratelji = | platforma = | tip_misije = Helikopter na Marsu | prelet = | datum_preleta = 18. februar 2021 (s roverom [[Perseverance]]) | trenutacna_destinacija = Mars | satelit_od = | orbitira = | baterije = 273 g | lansiranje = 30. juli 2020.<br />11:50 UTC | lansiran_uz_pomoc = Atlas V | raketa_nosac = | mjesto_lansiranja = [[Cape Canaveral]] | trajanje_misije = 19. april – 7. maj 2021. (testni letovi) | NSSDC_ID = | internet_sjediste = | masa = 1,8 kg<ref name="landing press kit">{{cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/press_kits/mars_2020/download/ingenuity_landing_press_kit.pdf|title=Ingenuity Mars Helicopter Landing Press Kit |publisher=NASA|date=januar 2021|access-date=14. 2. 2021|archive-date=18. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218072916/https://www.jpl.nasa.gov/news/press_kits/mars_2020/download/ingenuity_landing_press_kit.pdf|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> | napajanje = RTG | ref = }} '''Ingenuity''' je mali robotski [[helikopter]] smješten na Marsu od [[18. februar]]a [[2021.|2021. godine.]] To je prva [[letjelica]] s elisom na [[Mars]]u, a namijenjena je prvom i potpuno posadenom atmosferskom letu, od polijetanja do slijetanja, na bilo kojoj planeti izvan Zemlje. Dio [[NASA|NASA-ine]] [[Mars 2020|misije Mars 2020]], mali koaksijalni bespilotni [[Rotor (elektrotehnika)|rotor]], služio je kao tehnološki demonstrator za potencijalnu upotrebu letećih sondi na drugim svemirskim tijelima, s potencijalom za izviđanje lokacija od interesa i podršku budućem planiranju rute za mars rovere.<ref name="NYT-20200623">{{Cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=23. 6. 2020|title=Mars Is About to Have Its "Wright Brothers Moment" – As part of its next Mars mission, NASA is sending an experimental helicopter to fly through the red planet's thin atmosphere.|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/06/23/science/mars-helicopter-nasa.html|access-date=7. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623070602/https://www.nytimes.com/2020/06/23/science/mars-helicopter-nasa.html|archive-date=23. 6. 2020}}</ref><ref name="Leone heli">{{Cite news|last=Leone|first=Dan|url=http://spacenews.com/elachi-touts-helicopter-scout-for-mars-sample-caching-rover/|title=Elachi Touts Helicopter Scout for Mars Sample-Caching Rover|publisher=SpaceNews|date=19. 11. 2015|access-date=20. 11. 2015|archive-date=21. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221200007/https://spacenews.com/elachi-touts-helicopter-scout-for-mars-sample-caching-rover/}}</ref> ''Ingenuity'', koja se još uvijek nalazi na površini Marsa, bila je pričvršćena na donjoj strani rovera [[Perseverance (rover)|Perseverance]]. Njegovo raspoređivanje bilo je [[3. april]]a 2021.<ref name="Today">{{Cite news|title=Mars Rover Perseverance Set To Launch Drone|newspaper=[[Today (American TV program)]]|publisher=[[YouTube]]|date=24. 3. 2021|url=https://www.youtube.com/watch?v=2ceFiynmNB0&ab_channel=TODAY|access-date=27. 3. 2021}}</ref><ref name="NYT-20210323">{{Cite news|last=hang|first=Kenneth|title=Get Ready for the First Flight of NASA’s Mars Helicopter - The experimental vehicle named Ingenuity traveled to the red planet with the Perseverance rover, which is also preparing for its main science mission.|url=https://www.nytimes.com/2021/03/23/science/nasa-mars-helicopter.html|date=23. 3. 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=23. 3. 2021}}</ref><ref name="NASA-20210323">{{Cite news|last=Johnson|first=Alana|last2=Hautaluoma|first2=Grey|last3=Agle|first3=DC|title=NASA Ingenuity Mars Helicopter Prepares for First Flight|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-ingenuity-mars-helicopter-prepares-for-first-flight|date=23. 3. 2021|work=[[NASA]]|access-date=23. 3. 2021}}</ref> Otprilike 60 dana nakon što je Perseverance sletio na mjesto slijetanja Octavia E. Butler u [[Jezero (krater)|krater Jezero]]. Prvo polijetanje se dogodilo 19. aprila 2021. u 08:30 (CET). Rezultati su uspješno potvrđeni u 12:15 sati po srednjoeuropskom vremenu, a prvu sliku helikoptera iznad površine snimili su [[Perseverance (rover)|Perseverance]] Rover i sama Ingenuity.<ref name="Ginny-flight">{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=p1KolyCqICI|title=First Flight of the Ingenuity Mars Helicopter: Live from Mission Control|publisher=NASA|via=YouTube|date=19. 4. 2021|access-date=19. 4. 2021|url-status=live}}</ref><ref name="MH-status-2902">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/technology/helicopter/status/290/work-progresses-toward-ingenuity-s-first-flight-on-mars/|title=Work Progresses Toward Ingenuity's First Flight on Mars|date=12. 4. 2021|website=NASA Mars Helicopter Tech Demo|publisher=NASA}}</ref><ref name="Ingenuity passes full speed test">{{Cite web|url=https://twitter.com/NASA/status/1383221042504638464|title=Mars Helicopter completed full-speed spin test|date=17. 4. 2021|website=Twitter|publisher=NASA|url-status=live|access-date=17. 4. 2021}}</ref><ref name="Tech_Demo">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/technology/helicopter/#Watch-Online|title=Mars Helicopter Tech Demo|date=18. 4. 2021|website=Watch Online|publisher=[[NASA]]|access-date=18. 4. 2021}}</ref><ref name="MarsDaily">{{Cite web|url=https://www.marsdaily.com/reports/Mars_Ingenuity_flight_scheduled_for_Monday_NASA_says_999.html|title=Mars Ingenuity flight scheduled for Monday, NASA says|last=Mccurdy|first=Christen|date=Apr 17, 2021|website=Mars Daily|publisher=[[ScienceDaily]]|access-date=18. 4. 202106}}</ref> Očekuje se da će rover voziti otprilike 100 m (330 stopa) od bespilotne letjelice kako bi mu omogućio sigurnu "tampon zonu" u kojoj će pokušati letjeti.<ref name="Universe2018">{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/universe/archive/universe1807.pdf|title=Mars Helicopter a new challenge for flight|date=juli 2018|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101170951/https://www.jpl.nasa.gov/universe/archive/universe1807.pdf|archive-date=1. 1. 2020|url-status=live|access-date=20. 7. 2018}} {{PD-notice}}</ref> Očekuje se da će domišljatost letjeti i do pet puta tokom svoje 30-dnevne probne kampanje predviđene za ranu misiju rovera. Prvenstveno tehnološke demonstracije,<ref name="spacenews 20180504">[http://spacenews.com/decision-expected-soon-on-adding-helicopter-to-mars-2020/ Decision expected soon on adding helicopter to Mars 2020], Jeff Fout, ''SpaceNews'' 4 May 2018</ref> planirano je da svaki let leti na visinama u rasponu od 3–5 m (10-16 stopa) iznad tla, do 90 sekundi svaka. ''Ingenuity'', koji može prijeći i do 50 m (160 stopa) niže, a zatim se vratiti u područje polaska, koristiće autonomnu kontrolu tokom svojih kratkih letova, koje će operatori u Laboratoriju za mlazni pogon (JPL) telerobotski planirati i graditi prema scenariju ). Komunicirat će izravno s roverom Perseverance nakon svakog slijetanja. Lopatice rotora uspješno su otključane 8. aprila 2021. godine, nekoliko dana nakon što se odvojilo od [[Perseverance (rover)|rovera Perseverance]] .<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/nasa-mars-ingenuity-helicopter-perseverance-rover-b1828663.html|title=NASA Unlocks Mars Helicopter’s Rotor Blades Ahead Of Pioneering Ingenuity Flight|first=Andrew|last=Griffith|publisher=The Independent|date=8. 4. 2021|access-date=8. 4. 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-unlocks-rotor-blades|title=Mars helicopter Ingenuity unlocks its rotor blades to prepare for 1st flight on Red Planet|first=Meghan|last=Bartels|publisher=Space.com|date=8. 4. 2021|access-date=8. 4. 2021}}</ref> Ako ''Ingenuity'' radi kako se očekuje, NASA će nadograditi svoj dizajn kako bi proširila zračnu komponentu budućih misija na Mars. Projekt vodi [[Laboratorija za mlazni pogon|JPL]] MiMi Aung. Ostali suradnici uključuju AeroVironment Inc., NASA-in istraživački centar Ames i NASA-in istraživački centar Langley . ''Ingenuity'' nosi komad platna s krila [[Wright Flyer|Wright Flyer-a]] [[1903.|iz 1903. godine]], aviona [[Braća Wright|braće Wright]], prvog kontroliranog leta na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]].<ref>{{Cite news|last=Potter|first=Sean|date=23. 3. 2021|title=NASA Ingenuity Mars Helicopter Prepares for First Flight|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-ingenuity-mars-helicopter-prepares-for-first-flight}}</ref> == Historija rada == ''Ingenuity'' je raspoređen [[3. april]]a 2021.<ref name="NASA-20210404">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/8906/nasas-mars-helicopter-survives-first-cold-martian-night-on-its-own/|title=NASA's Mars Helicopter Survives First Cold Martian Night on Its Own|website=Nasa Mars Website}}</ref> Nakon što je rover Perseverance sletio u krater Jezero blizu Octavia E. Butler [[18. februar]]a 2021. Perseverance je 21. marta 2021. godine odbacio zaštitni štit koji je štitio Ingenuity da se ne uništi, a helikopter se s donje strane rovera spustio na površinu Marsa 3. aprila 2021. godine.<ref name="NASA-20200623b">{{Cite news|last=Agle|first=D.C.|last2=Hautaluoma|first2=Gray|last3=Johnson|first3=Alana|title=How NASA's Mars Helicopter Will Reach the Red Planet's Surface|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/how-nasas-mars-helicopter-will-reach-the-red-planets-surface|date=23. 6. 2020|publisher=NASA|access-date=23. 2. 2021|archive-date=19. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219062523/https://www.jpl.nasa.gov/news/how-nasas-mars-helicopter-will-reach-the-red-planets-surface}} {{PD-notice}}</ref> Helikopter uspio je fotografirati površinu Marsa koja je prebačena natrag na Zemlju.<ref>{{Cite news|url=https://mars.nasa.gov/resources/25782/ingenuitys-first-color-snap/|title=Ingenuity's First Color Snap|publisher=NASA|date=5. 4. 2021|access-date=8. 4. 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-first-color-photo|title=Mars Helicopter Ingenuity snaps 1st color photo on Red Planet|first=Mike|last=Wall|publisher=Space.com|date=6. 4. 2021|access-date=8. 4. 2021}}</ref> Originalni datum leta ''Ingenuity-ja'' bio je zakazan za [[11. april]] 2021. godine. [[8. april]]a ''2021., Ingenuity je'' proveo test rotacije rotora pri malim brzinama (misija sol 48), rotirajući pri 50 o / min.<ref name="MEP-resources-25796">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/resources/25796/ingenuity-begins-to-spin-its-blades/|title=Ingenuity Begins to Spin Its Blades|date=9. 4. 2021|website=NASA's Mars Exploration Program|publisher=NASA}}</ref> Test velike brzine pokušan je 9. aprila, ali nije uspio zbog isteka tajmera, mjere zaštite helikoptera od kvara u nepredviđenim uvjetima.<ref name="MH-status-291">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/technology/helicopter/status/291/mars-helicopter-flight-delayed-to-no-earlier-than-april-14/|title=Mars Helicopter Flight Delayed to No Earlier than April 14|date=10. 4. 2021|website=NASA Mars Helicopter Tech Demo|publisher=NASA}}</ref> Sljedećeg dana datum je pomaknut na [[14. april]]. Dana [[12. april]]a najavljeno je ažuriranje softvera za rješavanje problema. Nakon uspješnog testa elisa pri punoj brzini 17. aprila 2021. godine, prvi let Ingenuity-ja bio je zakazan za ponedjeljak, 19. aprila 2021. godine u 8:34 ujutro (CET). Prvi uspješni rezultati leta dogodili su se četiri sata kasnije u prijenosu uživo. [[File:Sounds-of-Mars_-Helicopter_Flying_on_Mars.ogg|mini|Marsov helikopter ''Ingenuity,'' čuo se kako leti na Marsu na svom četvrtom letu]] == Lista letova == {| class="wikitable" |+ !Broj ! Datum (CET) ! Trajanje (s) ! Vrh (m) ! rezultati |- |<div style="text-align: center;"> 1 <ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-attempt-first-controlled-flight-on-mars-as-soon-as-monday|title=NASA to Attempt First Controlled Flight on Mars As Soon As Monday|url-status=live}}</ref></div> |<div style="text-align: center;"> 19. aprila 2021 8:34 </div> |<div style="text-align: center;"> 39,1</div> |<div style="text-align: center;"> 3</div> | '''Uspjeh''' |- |<div style="text-align: center;"> 2 <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/04/17/world/mars-helicopter-ingenuity-flight-monday-scn-trnd/index.html|title=Mars helicopter's first flight could happen on Monday|website=CNN|url-status=live|quote=Ingenuity could fly four days after the first flight, then three days after the second flight and so on.}}</ref></div> |<div style="text-align: center;"> 22. aprila 2021 10:33 </div> |<div style="text-align: center;"> 51,9</div> |<div style="text-align: center;"> 5,2</div> | '''Uspjeh''' |- |<div style="text-align: center;"> 3</div> |<div style="text-align: center;"> 25. aprila 2021 12:31 </div> |<div style="text-align: center;"> 80</div> |<div style="text-align: center;"> 5,2</div> | '''Uspjeh''' |- |<div style="text-align: center;"> 4</div> |<div style="text-align: center;"> 30. aprila 2021 15:49 </div> |<div style="text-align: center;"> 117</div> |<div style="text-align: center;"> 5</div> | '''Uspjeh''' |- |<div style="text-align: center;"> 5</div> |<div style="text-align: center;"> 7. maja 2021 20:26 </div> |<div style="text-align: center;"> 110</div> |<div style="text-align: center;"> 10</div> | '''Planirano''' |- |6. |Svake 2-3 sedmice do kraja augusta<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/8936/nasas-ingenuity-helicopter-to-begin-new-demonstration-phase|title=NASA's Ingenuity Helicopter to Begin New Demonstration Phase|last=mars.nasa.gov|website=NASA’s Mars Exploration Program|language=en|access-date=3. 5. 2021}}</ref> |TBD |TBD |'''Planirano''' |} == Kraj misije == Prvobitno namijenjen za pet letova, rotorkraft je uveliko nadmašio očekivanja i napravio ukupno 72 leta u periodu od oko 3 godine dok ga oštećenje rotora u januaru 2024. nije primoralo na prekid misije.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/after-three-years-on-mars-nasas-ingenuity-helicopter-mission-ends|title=After Three Years on Mars, NASA’s Ingenuity Helicopter Mission Ends|last=https://www.jpl.nasa.gov|website=NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)|language=en-US|access-date=31. 1. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26243-ingenuity-spots-the-shadow-of-its-damaged-rotor-blade|title=Ingenuity Spots the Shadow of Its Damaged Rotor Blade|last=https://www.jpl.nasa.gov|website=NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)|language=en-US|access-date=31. 1. 2024}}</ref> Helikopter ''Ingenuity'' je trajno prizemljen nakon oštećenja najmanje jednog vrha rotora na letu 72. Vjeruje se da je šteta nastala zbog autonomne navigacijske greške u području dina.<ref name="SPC-20240125">{{Cite news|last=Wall|first=Mike|title='It's sort of been invincible until this moment:' Mars helicopter Ingenuity pilot says 'bland' terrain may have doomed NASA chopper - The sandy landscape offered few points of navigational reference for Ingenuity.|url=https://www.space.com/ingenuity-mars-helicopter-doomed-bland-terrain|date=25. 1. 2024|work=[[Space.com]]|archive-url=https://archive.today/20240131120401/https://www.space.com/ingenuity-mars-helicopter-doomed-bland-terrain|archive-date=31. 1. 2024|access-date=31. 1. 2024}}</ref> Dana 25. januara 2024., NASA-in administrator, [[Bill Nelson]], objavio je kraj misije.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/after-three-years-on-mars-nasas-ingenuity-helicopter-mission-ends/|title=After Three Years on Mars, NASA’s Ingenuity Helicopter Mission Ends - NASA|language=en-US|access-date=31. 1. 2024}}</ref> Timu ''Ingenuityja'' preostalo je da izvrši testove helikopterskih sistema i preuzme preostale podatke, prije konačnog okončanja misije. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Helikopteri]] [[Kategorija:NASA]] [[Kategorija:Istraživanje Marsa]] [[Kategorija:Trenutni događaji]] mwhefb5guqnqr7y2idabjj42t4n1ozm KIAA0196 0 482196 3923957 3919219 2026-09-04T01:46:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923957 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''KIAA0196''', znan i kao '''strumpelin''', je ljudski [[gen]].<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: KIAA0196 KIAA0196| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=9897| access-date = }}</ref> Njegov proizvod je protein koji je sastavni dio [[WASH kompleks]]a, koji regulira sklop [[aktin]]a na unutarćelijskim [[vezikula]]ma.<ref>{{Cite journal|last1=Seaman|first1=Matthew N. J.|last2=Gautreau|first2=Alexis|last3=Billadeau|first3=Daniel D.|date=1. 11. 2013|title=Retromer-mediated endosomal protein sorting: all WASHed up!|journal=Trends in Cell Biology|volume=23|issue=11|pages=522–528|doi=10.1016/j.tcb.2013.04.010|issn=1879-3088|pmc=3924425|pmid=23721880}}</ref> [[Mutacije]] u KIAA0196 uključene su u neke oblike [[nasljedna spazamska paraplegija|nasljedne spazamske paraplegije]].<ref>{{Cite journal|last1=Jahic|first1=Amir|last2=Khundadze|first2=Mukhran|last3=Jaenisch|first3=Nadine|last4=Schüle|first4=Rebecca|last5=Klimpe|first5=Sven|last6=Klebe|first6=Stephan|last7=Frahm|first7=Christiane|last8=Kassubek|first8=Jan|last9=Stevanin|first9=Giovanni|date=16. 11. 2015|title=The spectrum of KIAA0196 variants, and characterization of a murine knockout: implications for the mutational mechanism in hereditary spastic paraplegia type SPG8|url=http://www.ojrd.com/content/10/1/147|journal=Orphanet Journal of Rare Diseases|language=En|volume=10|issue=1|page=147|doi=10.1186/s13023-015-0359-x|issn=1750-1172|pmc=4647479|pmid=26572744}}{{Mrtav link}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.159 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] [[dalton (jedinica)|Da]]. 134 286<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q12768#sequences |title=UniProt, Q12768 |language=en |access-date=19. 9. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MLDFLAENNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CGQAILRIVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CGNAIIAELL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLSEFIPAVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLKDRADQQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YGDIIFDFSY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKGPELWESK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDAKPELQDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DEEFRENNIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVTRFYLAFQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVHKYIVDLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYLDDLNEGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YIQQTLETVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNEDGKQLLC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EALYLYGVML</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LVIDQKIEGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRERMLVSYY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYSAARSSAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNMDDICKLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSTGYSSQPG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKRPSNYPES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YFQRVPINES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FISMVIGRLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDDIYNQVSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPLPEHRSTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LANQAAMLYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILYFEPSILH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>THQAKMREIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKYFPDNWVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIYMGITVNL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDAWEPYKAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTALNNTLDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNVREQASRY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATVSERVHAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQQFLKEGYL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>REEMVLDNIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLLNCLRDCN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAIRWLMLHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADSACDPNNK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLRQIKDQIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TDSRYNPRIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQLLLDTAQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFILKEMFKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLSEKQTKWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HYKKEGSERM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TELADVFSGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPLTRVEKNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLQAWFREIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQILSLNYDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STAAGRKTVQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LIQALEEVQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FHQLESNLQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQFLADTRKF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHQMIRTINI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEEVLITMQI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VGDLSFAWQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDSFTSIMQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIRVNPSMVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRATFLKLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALDLPLLRI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NQANSPDLLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSQYYSGELV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SYVRKVLQII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PESMFTSLLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IIKLQTHDII</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EVPTRLDKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRDYAQLGPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEVAKLTHAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIFTEGILMM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTTLVGIIKV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DPKQLLEDGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKELVKRVAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALHRGLIFNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RAKPSELMPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKELGATMDG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FHRSFEYIQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVNIYGLKIW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEEVSRIINY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVEQECNNFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTKIQDWQSM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YQSTHIPIPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTPVDESVTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGRLCREILR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITDPKMTCHI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DQLNTWYDMK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>THQEVTSSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSEIQTTLGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGLNGLDRLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CFMIVKELQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLSMFQKIIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RDRTVQDTLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLMNAVSPLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIVANSNKIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSAIAKTQKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTAYLEAIMK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VGQMQILRQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IANELNYSCR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDSKHLAAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENLNKALLAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEAHYQDPSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PYPKEDNTLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEITAYLEAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIHNPLNKIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITTKRLPYFP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVNFLFLIAQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPKLQYNKNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMVCRKPTDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDWPPLVLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTLLKQFHSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTEQFLALIG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QFICSTVEQC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSQKIPEIPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVVGALLFLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DYVRYTKLPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RVAEAHVPNF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IFDEFRTVL</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} *{{cite journal |vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–174 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} *{{cite journal | author=Nagase T |title=Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. V. The coding sequences of 40 new genes (KIAA0161-KIAA0200) deduced by analysis of cDNA clones from human cell line KG-1 |journal=DNA Res. |volume=3 |issue= 1 |pages= 17–24 |year= 1996 |pmid= 8724849 |doi=10.1093/dnares/3.1.17 |name-list-style=vanc| author2=Seki N | author3=Ishikawa K | display-authors=3 | last4=Tanaka | first4=A | last5=Nomura | first5=N |doi-access=free}} *{{cite journal | author=Suzuki Y |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–156 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 |name-list-style=vanc| author2=Yoshitomo-Nakagawa K | author3=Maruyama K | display-authors=3 | last4=Suyama | first4=A | last5=Sugano | first5=S }} *{{cite journal | author=Hedera P |title=Novel locus for autosomal dominant hereditary spastic paraplegia, on chromosome 8q | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1999-02_64_2/page/562 |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=64 |issue= 2 |pages= 563–569 |year= 1999 |pmid= 9973294 |doi=10.1086/302258 | pmc=1377766 |name-list-style=vanc| author2=Rainier S | author3=Alvarado D | display-authors=3 | last4=Zhao | first4=X | last5=Williamson | first5=J | last6=Otterud | first6=B | last7=Leppert | first7=M | last8=Fink | first8=J }} *{{cite journal | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–16903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA | author3=Grouse LH | display-authors=3 | last4=Derge | first4=JG | last5=Klausner | first5=RD | last6=Collins | first6=FS | last7=Wagner | first7=L | last8=Shenmen | first8=CM | last9=Schuler | first9=GD |doi-access=free }} *{{cite journal | author=Gevaert K |title=Exploring proteomes and analyzing protein processing by mass spectrometric identification of sorted N-terminal peptides |journal=Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue= 5 |pages= 566–569 |year= 2004 |pmid= 12665801 |doi= 10.1038/nbt810 |name-list-style=vanc| author2=Goethals M | author3=Martens L | display-authors=3 | last4=Van Damme | first4=Jozef | last5=Staes | first5=An | last6=Thomas | first6=Grégoire R. | last7=Vandekerckhove | first7=Joël |s2cid=23783563 }} *{{cite journal |vauthors=Porkka KP, Tammela TL, Vessella RL, Visakorpi T |title=RAD21 and KIAA0196 at 8q24 are amplified and overexpressed in prostate cancer |journal=Genes Chromosomes Cancer |volume=39 |issue= 1 |pages= 1–10 |year= 2004 |pmid= 14603436 |doi= 10.1002/gcc.10289 |s2cid=46570803 }} *{{cite journal | author=Gerhard DS |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–2127 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |name-list-style=vanc| author2=Wagner L | author3=Feingold EA | display-authors=3 | last4=Shenmen | first4=CM | last5=Grouse | first5=LH | last6=Schuler | first6=G | last7=Klein | first7=SL | last8=Old | first8=S | last9=Rasooly | first9=R }} *{{cite journal | author=Kimura K |title=Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 |name-list-style=vanc| author2=Wakamatsu A | author3=Suzuki Y | display-authors=3 | last4=Ota | first4=T | last5=Nishikawa | first5=T | last6=Yamashita | first6=R | last7=Yamamoto | first7=J | last8=Sekine | first8=M | last9=Tsuritani | first9=K }} *{{cite journal | author=Valdmanis PN |title=Mutations in the KIAA0196 gene at the SPG8 locus cause hereditary spastic paraplegia |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=80 |issue= 1 |pages= 152–161 |year= 2007 |pmid= 17160902 |doi= 10.1086/510782 | pmc=1785307 |name-list-style=vanc| author2=Meijer IA | author3=Reynolds A | display-authors=3 | last4=Lei | first4=Adrienne | last5=MacLeod | first5=Patrick | last6=Schlesinger | first6=David | last7=Zatz | first7=Mayana | last8=Reid | first8=Evan | last9=Dion | first9=Patrick A. }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=spg8 GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Spastic Paraplegia 8 and the involvement of the protein strumpellin] {{Ljudski geni KIAA}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 8]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] pl819cckf31a7uqn457p7a7xf8s4c29 Konferencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama 2021. 0 487341 3923965 3897313 2026-09-04T05:08:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923965 wikitext text/x-wiki {{istaknuti članak}} {{Infokutija događaj | datum = 31. oktobar – 13. novembar 2021. | mjesto = [[Glasgow]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | koordinate = {{Coord|55|51|40|N|04|17|17|W|region:GB|display=inline,title}} | također_poznato_kao = COP26 ([[Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama|UNFCCC]])<br />CMP16 ([[Protokol iz Kyota]])<br />CMA3 ([[Pariski sporazum o klimatskim promjenama|Pariski sporazum]]) | slika = COP26 Logo.svg | organizatori= Ujedinjeno Kraljevstvo i [[Italija]] | prazna_oznaka1=[[Predsjednik COP26|Predsjednik]] | prazni_podaci1=[[Alok Sharma]] | prazni_podaci2= [[Konferencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama 2019.|Madrid 2019.]] | prazna_oznaka2= Prethodni događaj | veb-sajt = {{službeni sajt}} }} Konferencija '''Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama 2021''', češće nazivana '''COP26''', održana je u SEC centru u [[Glasgow]]u od 31. oktobra do 13. novembra 2021. Konferencija je bila prva nakon Pariskog sporazuma na COP21 na kojoj se očekivalo da strane preuzmu pojačane obaveze prema ublažavanju klimatskih promjena; pariski sporazum zahtijeva od strana da sprovode proces koji je kolokvijalno poznat kao 'mehanizam sa zatezanjem' svakih pet godina kako bi se obezbijedila poboljšana nacionalna obećanja.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://blog.alfaenergygroup.com/the-importance-of-cop26/|title=The Importance of COP26|last=Fedson|first=Nick|date=21. 8. 2019|website=The Energy Compass|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730173920/https://blog.alfaenergygroup.com/the-importance-of-cop26/|archive-date=30. 7. 2021|url-status=live|access-date=2. 4. 2020|language=en}}</ref> Rezultat COP26 bio je klimatski pakt u Glasgowu, o kojem su pregovarali konsenzusom predstavnika 197 prisutnih strana. Zbog kasnih intervencija Indije i Kine, koje su oslabile poteze za ukidanje subvencija za energiju uglja i fosilna goriva, konferencija je završena usvajanjem manje stroge rezolucije nego što je bilo očekivano.<ref>{{Cite news|date=13. 11. 2021|title=Cop26 ends in climate agreement despite India watering down coal resolution|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/13/cop26-countries-agree-to-accept-imperfect-climate-agreement|access-date=14. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114003957/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/13/cop26-countries-agree-to-accept-imperfect-climate-agreement|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hook|first=Leslie|last2=Hodgson|first2=Camilla|last3=Pickard|first3=Jim|date=13. 11. 2021|title=India and China weaken pledge to phase out coal as COP26 ends|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/471c7db9-925f-479e-ad57-09162310a21a|access-date=14. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114010445/https://www.ft.com/content/471c7db9-925f-479e-ad57-09162310a21a|language=en}}</ref> Ipak, pakt je bio prvi klimatski sporazum koji se eksplicitno obavezao na smanjenje upotrebe uglja. Uključuje formulaciju koja podstiče hitnije smanjenje emisije gasova staklene bašte i obećava više klimatskih finansijskih sredstava za [[Zemlje u razvoju|zemlje]] u razvoju da se prilagode klimatskim uticajima.<ref>{{Cite web|url=https://ukcop26.org/cop26-keeps-1-5c-alive-and-finalises-paris-agreement/|title=COP26 keeps 1.5C alive and finalises Paris Agreement|last=Shasi|first=Anula|website=ukcop26.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113213717/https://ukcop26.org/cop26-keeps-1-5c-alive-and-finalises-paris-agreement/|archive-date=13. 11. 2021|url-status=live|access-date=13. 11. 2021|language=en}}</ref> Za vrijeme konferencije, 6. novembra 2021, marš protiv neadekvatnog djelovanja na konferenciji, kao i zbog drugih pitanja vezanih za klimatske promjene, prerastao je u najveći protest u Glasgovu još od marševa protiv rata u Iraku 2003.<ref name="BBC Nov6">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-59185007|title=COP26: Thousands march for Glasgow's biggest protest|date=6. 11. 2021|publisher=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107005359/https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-59185007|archive-date=7. 11. 2021|url-status=live|access-date=7. 11. 2021|language=en}}</ref> Dodatni skupovi održani su u 100 drugih zemalja. == Pozadina == === Predsjedništvo === [[Datoteka:Boris_Johnson_and_Giuseppe_Conte_at_the_launch_of_COP26.jpg|mini| Italijanski premijer [[Giuseppe Conte]] (lijevo) i britanski premijer [[Boris Johnson]] u Londonu na otvaranju COP26 u februaru 2020., prije nego što je odgođen za godinu dana]] Ujedinjeno Kraljevstvo predsjedava COP-om 26 sve do početka COP27.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/15/climate-leaders-call-for-pressure-on-stubborn-nations-before-cop27|title=Climate leaders call for pressure on stubborn nations before Cop27|date=15. 11. 2021|website=the Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117115934/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/15/climate-leaders-call-for-pressure-on-stubborn-nations-before-cop27|archive-date=17. 11. 2021|url-status=live|access-date=19. 11. 2021|language=en}}</ref> Prvobitno je državna ministrica za energiju i čisti rast, Claire Perry, bila imenovana za predsjednicu konferencije, ali je smijenjena 31. januara 2020., nekoliko mjeseci nakon što je podnijela ostavku na mjesto poslanika.<ref>{{Cite news|last=Shukman|first=David|date=31. 1. 2020|title=Climate change: UK sacks its UN conference president|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-51334031|access-date=31. 1. 2020|archive-date=7. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307035703/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-51334031|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Merrick|first=Jane|date=februar 2020|title=Climate change summit chief sacked by PM ahead of Cabinet reshuffle|work=[[i (newspaper)|i]]|url=https://inews.co.uk/news/politics/climate-change-summit-chief-claire-perry-o-neill-sacked-1382226|access-date=1. 2. 2020|archive-date=6. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206014154/https://inews.co.uk/news/politics/climate-change-summit-chief-claire-perry-o-neill-sacked-1382226|language=en}}</ref> Bivši [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva|premijer]] [[David Cameron]], i bivši ministar vanjskih poslova William Hague odbili su preuzeti tu ulogu.<ref>{{Cite news|last=Harvey|first=Fiona|date=7. 2. 2020|title=UK unprepared for COP 26 conference, warn climate leaders|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/feb/07/mary-robinson-attacks-unhelpful-uk-over-cop-26-climate-talks|access-date=7. 2. 2020|archive-date=24. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424005805/https://www.theguardian.com/environment/2020/feb/07/mary-robinson-attacks-unhelpful-uk-over-cop-26-climate-talks|language=en}}</ref> Dana 13. februara 2020. imenovan je Alok Sharma, sekretar za poslovnu, energetsku i industrijsku strategiju <ref>{{Cite news|last=Harvey|first=Fiona|date=13. 2. 2020|title=Alok Sharma appointed chair of COP26 climate conference in reshuffle|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/politics/2020/feb/13/alok-sharma-appointed-chair-of-cop26-climate-conference-in-reshuffle|access-date=13. 2. 2020|archive-date=21. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721095031/https://www.theguardian.com/politics/2020/feb/13/alok-sharma-appointed-chair-of-cop26-climate-conference-in-reshuffle|language=en}}</ref> Dana 8. januara 2021, Šarmu je naslijedio Kwasi Kwarteng na mjestu sekretara za poslovnu, energetsku i industrijsku strategiju i prešao je u Kabinetsku kancelariju, s ciljem fokusiranja na predsjedništvo s punim radnim vremenom.<ref>{{Cite news|last=Harrabin|first=Roger|date=8. 1. 2021|title=COP26: Alok Sharma leaves business job to focus on climate role|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55588750|access-date=9. 1. 2021|archive-date=14. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214173447/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55588750|language=en}}</ref> Nigel Topping, bivši izvršni direktor organizacije za djelovanje u vezi s klimatskim promjenama We Mean Business, imenovan je za državnog prvaka za klimatske akcije visokog nivoa u okviru COP-a 26.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukcop26.org/nigel-topping-appointed-uk-high-level-climate-action-champion/|title=Nigel Topping appointed UK High Level Climate Action Champion|date=23. 1. 2020|publisher=UN Climate Change Conference (COP26)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426035026/https://ukcop26.org/nigel-topping-appointed-uk-high-level-climate-action-champion/|archive-date=26. 4. 2021|url-status=live|access-date=9. 4. 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wemeanbusinesscoalition.org/blog/nigel-topping-2/|title=Getting ready for the decade of delivery|last=Topping|first=Nigel|date=18. 12. 2019|website=We Mean Business Coalition|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225221819/https://www.wemeanbusinesscoalition.org/blog/nigel-topping-2/|archive-date=25. 2. 2021|url-status=live|access-date=9. 4. 2020|language=en}}</ref> Italija se udružila sa Ujedinjenim Kraljevstvom u vođenju COP26. Vecinom, njihova uloga je bila u pripremnim radovima kao što je domaćinstvo pred-COP sesije i događaja za mlade pod nazivom Youth4Climate 2020: Vozačka ambicija. Ovi događaji su održani između 28. septembra i 2. oktobra 2020. u [[Milano|Milanu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.minambiente.it/pagina/towards-cop26-pre-cop-and-youth-event-youth4climate-driving-ambition|title=Towards COP26: Pre-COP and Youth Event: "Youth4Climate: Driving Ambition"|website=Ministero dell'Ambiente e della Tutela del Territorio e del Mare|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612091748/https://www.minambiente.it/pagina/towards-cop26-pre-cop-and-youth-event-youth4climate-driving-ambition|archive-date=12. 6. 2021|url-status=live|access-date=28. 6. 2020|language=en}}</ref> === Odlaganje === Zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]], u aprilu 2020. konferencija biva odgođena za 31. oktobar – 12. novembar 2021.<ref name=":1">{{Cite news|last=Dennis|first=Brady|last2=Mooney|first2=Chris|date=1. 4. 2020|title=Amid pandemic, U.N. cancels global climate conference|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2020/04/01/un-climate-coronavirus-cop26/|access-date=1. 4. 2020|archive-date=2. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402010156/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2020/04/01/un-climate-coronavirus-cop26/|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sdg.iisd.org/events/2020-un-climate-change-conference-unfccc-cop-26/|title=UN Climate Change Conference (UNFCCC COP 26)|website=SDG Knowledge Hub|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017192030/https://sdg.iisd.org/events/2020-un-climate-change-conference-unfccc-cop-26/|archive-date=17. 10. 2021|url-status=live|access-date=28. 8. 2021|language=en}}</ref> Obje zemlje domaćini, [[Pandemija COVID-a 19 u Italiji|Italija]] i Velika Britanija, bile su izuzetno pogođene pandemijom, a čak je i mjesto održavanja konferencije, SEC centar u Glasgowu, pretvoren u privremenu bolnicu za pacijente s COVID-19 u Škotskoj. Nezavisni posmatrači su primijetili da je odgađanje dalo međunarodnoj zajednici vremena da odgovori na ishod [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 2020.|predsjedničkih izbora]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]], održanih u novembru 2020.<ref>{{Cite web|url=https://insideclimatenews.org/news/01042020/cop-26-glasgow-delay-coronavirus-covid-united-nations|title=COP's Postponement Until 2021 Gives World Leaders Time to Respond to U.S. Election|last=Gustin|first=Georgina|date=1. 4. 2020|website=InsideClimate News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921124344/https://insideclimatenews.org/news/01042020/cop-26-glasgow-delay-coronavirus-covid-united-nations/|archive-date=21. 9. 2021|url-status=live|access-date=2. 4. 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.climatechangenews.com/2020/04/01/cop26-climate-talks-postponed-2021-amid-coronavirus-pandemic/|title=Cop26 climate talks postponed to 2021 amid coronavirus pandemic|date=1. 4. 2020|website=Climate Home News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404132430/https://www.climatechangenews.com/2020/04/01/cop26-climate-talks-postponed-2021-amid-coronavirus-pandemic/|archive-date=4. 4. 2020|url-status=live|access-date=2. 4. 2020|language=en}}</ref> Predsjednik [[Donald Trump]] povukao je Sjedinjene Države iz Pariskog sporazuma, iako je to moglo stupiti na snagu tek dan nakon izbora; dok su se njegovi [[Demokratska stranka (SAD)|demokratski]] protivnici obavezali da će se odmah pridružiti i povećati ambiciju za smanjenje emisije stakleničkih plinova (GHG).<ref name="wapost biden rejoin">{{Cite news|date=8. 11. 2020|title=Biden plans immediate flurry of executive orders to reverse Trump policies|url=https://www.washingtonpost.com/politics/biden-first-executive-orders-measures/2020/11/07/9fb9c1d0-210b-11eb-b532-05c751cd5dc2_story.html|access-date=9. 11. 2020|work=[[The Washington Post]]|archive-date=15. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115170957/https://www.washingtonpost.com/politics/biden-first-executive-orders-measures/2020/11/07/9fb9c1d0-210b-11eb-b532-05c751cd5dc2_story.html|language=en}}</ref> [[Joe Biden|Joe Biden je]] to učinio nakon što je postavljen za predsjednika.<ref>{{Cite news|date=20. 1. 2021|title=Biden returns US to Paris climate accord hours after becoming president|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/jan/20/paris-climate-accord-joe-biden-returns-us|access-date=1. 3. 2021|work=[[The Guardian]]|archive-date=11. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311140721/https://www.theguardian.com/environment/2021/jan/20/paris-climate-accord-joe-biden-returns-us|language=en}}</ref> Na konferenciji se Bajden izvinio zbog Trumpovog povlačenja iz sporazuma.<ref>{{Cite web|url=https://au.news.yahoo.com/biden-apologizes-trumps-pulling-u-164025980.html|title=Biden apologizes for Trump's pulling the U.S. out of Paris climate accord|website=au.news.yahoo.com|language=en-AU|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103182733/https://au.news.yahoo.com/biden-apologizes-trumps-pulling-u-164025980.html|archive-date=3. 11. 2021|url-status=live|access-date=4. 11. 2021|language=en}}</ref> === Sponzori === Prethodni samiti su bili sponzorirani od strane kompanija za [[fosilna goriva]]. Kako bi smanjila ovaj utjecaj, vlada Ujedinjenog Kraljevstva odlučila je da sponzori "moraju imati stvarne obaveze kako bi im pomogli da dostignu neto nulu u bliskoj budućnosti".<ref name=":3">{{Cite news|last=Frost|first=Rosie|date=20. 8. 2020|title=COP26 may refuse sponsorship from big polluters|url=https://www.euronews.com/living/2020/08/20/cop26-may-refuse-sponsorship-from-big-polluters|access-date=3. 1. 2021|work=[[Euronews]]|archive-date=20. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120132336/https://www.euronews.com/living/2020/08/20/cop26-may-refuse-sponsorship-from-big-polluters|language=en}}</ref> Prvi glavni partneri bili su tri britanske energetske kompanije i jedna bankarska i osiguravajuća kompanija. == Lokacija i učešće == [[Datoteka:International_leaders_sign_joint_statement_at_COP26_(51649202102).jpg|mini| S lijeva na desno: premijerka Bangladeša Sheikh Hasina, estonska premijerka [[Kaja Kallas]], predsjednik Tanzanije Samia Suluhu i prva ministrica Škotske Nicola Sturgeon na COP26]] Prije samita vijeća u i oko Glasgovu,obećala su da će zasaditi 18 miliona stabala tokom sljedeće decenije: predviđa se da će Clyde Climate Forest (CCF) povećati pokrivenost drveća u urbanim područjima regije Greater Glasgow na 20%.<ref>{{Cite news|date=1. 6. 2021|title=Glasgow to plant 18m trees as city readies for Cop26 climate summit|work=[[The Guardian]]|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/01/glasgow-to-plant-18m-trees-as-city-readies-for-cop26-climate-summit|access-date=2. 6. 2021|archive-date=28. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028131140/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/01/glasgow-to-plant-18m-trees-as-city-readies-for-cop26-climate-summit|language=en}}</ref> U septembru 2021, konferenciju je pozvala Climate Action Network kako bi se osiguralo da će učesnici moći prisustvovati uprkos ograničenjima putovanja vezanim za pandemiju COVID-19. U mjesecima prije konferencije, britanska vlada je imala ograničenja za putovanja iz određenih zemalja, a na određenim mjestima su bili potrebni i COVID pasoši. Kritičari su sugerirali da bi nejednaka raspodjela vakcina protiv COVID-19 širom svijeta mogla isključiti učešće predstavnika siromašnijih zemalja koje su najviše pogođene klimatskim promjenama.<ref>{{Cite news|date=7. 9. 2021|title=Cop26 will be 'rich nations stitch-up' if poorer countries kept away by Covid|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/sep/07/cop26-will-be-rich-nations-stitch-up-if-poorer-countries-kept-away-by-covid|access-date=1. 11. 2021|archive-date=1. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101111226/https://www.theguardian.com/global-development/2021/sep/07/cop26-will-be-rich-nations-stitch-up-if-poorer-countries-kept-away-by-covid|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=COP26: Fresh concerns that unequal vaccine access may jeopardise key UN climate talks|work=[[Sky News]]|url=https://news.sky.com/story/cop26-fresh-concerns-that-unequal-vaccine-access-may-jeopardise-key-un-climate-talks-12368229|access-date=1. 11. 2021|archive-date=28. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028195350/https://news.sky.com/story/cop26-fresh-concerns-that-unequal-vaccine-access-may-jeopardise-key-un-climate-talks-12368229|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=30. 10. 2021|title=Cop26 will be whitest and most privileged ever, warn campaigners|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/30/cop26-will-be-whitest-and-most-privileged-ever-warn-campaigners|access-date=1. 11. 2021|archive-date=1. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101112157/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/30/cop26-will-be-whitest-and-most-privileged-ever-warn-campaigners|language=en}}</ref> UK je naknadno ublažila pravila putovanja za delegacije.<ref>{{Cite news|date=9. 8. 2021|title=COP26: Covid travel rules relaxed for overseas delegates|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-58153616|access-date=1. 11. 2021|archive-date=31. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031181735/https://www.bbc.com/news/uk-scotland-58153616|language=en}}</ref> Samo četiri pacifičke otočne države poslale su delegacije zbog ograničenja putovanja zbog COVID-19, a većina otočnih država bila je primorana poslati manje timove.<ref>{{Cite news|date=28. 10. 2021|title='Thin' Pacific island teams at COP26 spark fears of inequity|work=AP News|agency=|url=https://apnews.com/article/climate-science-lifestyle-glasgow-travel-ef4243532251d2a4830ea402effae676|access-date=1. 11. 2021|archive-date=1. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101085220/https://apnews.com/article/climate-science-lifestyle-glasgow-travel-ef4243532251d2a4830ea402effae676|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=1. 11. 2021|title=COP26: What do the poorest countries want from climate summit?|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59054696|access-date=1. 11. 2021|archive-date=1. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101013648/https://www.bbc.com/news/science-environment-59054696|language=en}}</ref> Organizatori su postavili brojna pravila o COVID-19 za učesnike, u zavisnosti od statusa vakcinacije.<ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=What are the Covid rules at Cop26 and why did maskless PM sit next to Attenborough?|url=https://www.independent.co.uk/climate-change/cop26-covid-rules-david-attenborough-boris-johnson-b1949721.html|access-date=2. 11. 2021|work=[[The Independent]]|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102122511/https://www.independent.co.uk/climate-change/cop26-covid-rules-david-attenborough-boris-johnson-b1949721.html|language=en}}</ref> Dana 4. juna 2021. postavljena je noćna svjetlosna projekcija na Tolbooth Steeple, u okviru inicijative 'Klimatski sat '. Predviđene statistike Deadline i Lifeline računaju vremenski okvir prije nego što bi zagrijavanje od 1,5&nbsp;°C postalo neizbježno, odnosno%tak globalne energije koja se isporučuje putem [[Obnovljiva energija|obnovljivih izvora]].  Scottish Events Campus (SEC), poznat kao Plava zona, privremeno je postao i teritorija Ujedinjenih nacija: drugo glavno mjesto je Zelena zona u naučnom centru u Glasgowu.<ref>{{Cite news|date=29. 10. 2021|title=COP26: Climate summit venue becomes UN territory|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-59089946|access-date=30. 10. 2021|archive-date=30. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030032434/https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-59089946|language=en}}</ref> Samit je opisan kao "najčišća električna energija u Velikoj Britaniji", jer je 70% [[Nuklearna energija|napajano iz nuklearne energije]] s niskim udjelom ugljenika iz elektrana u Tornessu i Hunterstonu B, dok je ostatak uglavnom dolazio iz [[Energija vjetra|energije vjetra]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ans.org/news/article-3401/cop26-and-southern-scotland-receive-cleanest-power-in-the-uk/|title=COP26 and southern Scotland receive cleanest power in the U.K. -- ANS / Nuclear Newswire|website=www.ans.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104173053/https://www.ans.org/news/article-3401/cop26-and-southern-scotland-receive-cleanest-power-in-the-uk/|archive-date=4. 11. 2021|url-status=live|access-date=4. 11. 2021|language=en}}</ref> === Odsutni čelnici === U oktobru 2021. kineski lider [[Xi Jinping]] najavio je da neće lično prisustvovati konferenciji<ref>{{Cite news|date=29. 10. 2021|title=China's revised climate pledge 'casts shadow' over Glasgow summit|work=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/29/china-offers-few-new-climate-targets-ahead-of-un-conference|access-date=29. 10. 2021|archive-date=29. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029082129/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/29/china-offers-few-new-climate-targets-ahead-of-un-conference|language=en}}</ref> i umjesto toga, uputio pismeno obraćanje jer organizatori nisu pružili priliku za video obraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://ca.finance.yahoo.com/news/china-says-xi-given-no-094132995.html|title=REFILE-China says Xi was given no option for video address to COP26|website=ca.finance.yahoo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040734/https://ca.finance.yahoo.com/news/china-says-xi-given-no-094132995.html|archive-date=6. 11. 2021|url-status=live|access-date=6. 11. 2021|language=en}}</ref> S obzirom na to da su emisije stakleničkih plinova u Kini najveće na svijetu, ''[[Reuters|Reuters je]]'' rekao da je to manje vjerovatno da će konferencija rezultirati značajnim klimatskim sporazumom.<ref name="reuters">{{Cite news|last=Faulconbridge|first=Guy|date=15. 10. 2021|title=China's Xi will not attend COP26 in person, UK PM Johnson told|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/business/environment/chinas-xi-snub-cop26-uk-pm-johnson-told-times-2021-10-15/|access-date=15. 10. 2021|archive-date=30. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030125514/https://www.reuters.com/business/environment/chinas-xi-snub-cop26-uk-pm-johnson-told-times-2021-10-15/|language=en}}</ref> Međutim, kineska delegacija koju je predvodio izaslanik za klimatske promjene Xie Zhenhua ipak je prisustvovala.<ref>{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/2021-11-01/is-cop26-doomed-to-fail-without-chinas-xi-jinping|title=Is COP26 doomed to fail without China's Xi Jinping?|last=Edward|first=Debi|date=1. 11. 2021|website=ITV News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105160612/https://www.itv.com/news/2021-11-01/is-cop26-doomed-to-fail-without-chinas-xi-jinping|archive-date=5. 11. 2021|url-status=live|access-date=6. 11. 2021|language=en}}</ref> Globalna energetska kriza 2021. pojačala je pritiske na Kinu uoči samita.<ref>{{Cite news|date=26. 10. 2021|title=China's Energy Crisis Complicates Its Plans for Climate Announcements Ahead of COP26|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-energy-crisis-complicates-its-plans-for-climate-announcements-ahead-of-cop26-11635252471|archive-url=https://archive.today/20211026130045/https://www.wsj.com/articles/chinas-energy-crisis-complicates-its-plans-for-climate-announcements-ahead-of-cop26-11635252471|archive-date=26. 10. 2021|access-date=29. 10. 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=28. 10. 2021|title=China and India cast pall over climate ambitions ahead of COP26|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/eef90c01-4cbe-48b7-8b2c-2beb398a4fb1|archive-url=https://archive.today/20211028201151/https://www.ft.com/content/eef90c01-4cbe-48b7-8b2c-2beb398a4fb1|archive-date=28. 10. 2021|access-date=29. 10. 2021|language=en}}</ref> Sastanku nisu prisustvovali ni premijeri ili šefovi brojnih država poput [[Južnoafrička Republika|Južne Afrike]], [[Rusija|Rusije]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]], [[Iran]]a, [[Meksiko|Meksika]], [[Brazil]]a, [[Turska|Turske]], [[Malezija|Malezije]] i [[Vatikan|Vatikana.]]<ref name=":6">{{Cite news|title=Factbox: COP26 in Glasgow: Who is going and who is not?|url=https://www.reuters.com/business/environment/cop26-glasgow-who-is-going-who-is-not-2021-10-15/|work=[[Reuters]]|access-date=1. 11. 2021|archive-date=1. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101101434/https://www.reuters.com/business/environment/cop26-glasgow-who-is-going-who-is-not-2021-10-15/|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=27. 10. 2021|title=Which world leaders are attending COP26 and who has snubbed Glasgow climate conference?|work=[[Daily Record (Scotland)|Daily Record]]|url=https://www.dailyrecord.co.uk/news/politics/world-leaders-attending-cop26-who-25257330|access-date=29. 10. 2021|archive-date=29. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029161758/https://www.dailyrecord.co.uk/news/politics/world-leaders-attending-cop26-who-25257330|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=8. 10. 2021|title=Vatican statement signals pope won't attend COP26 climate conference|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/business/environment/vatican-delegation-cop26-be-headed-by-secretary-state-meaning-pope-not-going-2021-10-08/|access-date=16. 10. 2021|archive-date=19. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019135301/https://www.reuters.com/business/environment/vatican-delegation-cop26-be-headed-by-secretary-state-meaning-pope-not-going-2021-10-08/|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2021/10/12/move-to-address-climate-change|title=Move to address climate change|website=The Star|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012071855/https://www.thestar.com.my/news/nation/2021/10/12/move-to-address-climate-change|archive-date=12. 10. 2021|url-status=live|access-date=18. 11. 2021|language=en}}</ref> Ruski predsjednik [[Vladimir Putin]] rekao je da je njegov nedolazak uzrokovan zbog zabrinutosti u vezi sa pandemijom COVID-19.<ref>{{Cite news|last=McKeever|first=Vicky|date=13. 10. 2021|title=Putin says he may not attend climate summit COP26 over Covid fears|work=[[CNBC]]|url=https://www.cnbc.com/2021/10/13/russian-president-vladimir-putin-says-he-may-not-attend-cop26.html|access-date=20. 10. 2021|archive-date=22. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022230549/https://www.cnbc.com/2021/10/13/russian-president-vladimir-putin-says-he-may-not-attend-cop26.html|language=en}}</ref> Iranski predsjednik Ebrahim Raisi nije prisustvovao;<ref name=":6"/> Struan Stevenson i iranski izgnanici iz Nacionalnog vijeća otpora Irana uputili su škotskoj policiji službeni zahtjev da se [[Zločini protiv čovječnosti|Raisi uhapsi zbog zločina protiv čovječnosti]] ako prisustvuje na osnovu pravnog koncepta univerzalne jurisdikcije.<ref>{{Cite news|date=13. 10. 2021|title=COP26: Calls to ban Iran's President Ebrahim Raisi from Scotland|work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]]|url=https://www.heraldscotland.com/politics/19644953.cop26-calls-ban-irans-president-ebrahim-raisi-scotland/|access-date=29. 10. 2021|archive-date=29. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029161758/https://www.heraldscotland.com/politics/19644953.cop26-calls-ban-irans-president-ebrahim-raisi-scotland/|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20211013-iranian-exiles-file-rights-abuse-claim-in-uk-against-raisi|title=Iranian exiles file rights abuse claim in UK against Raisi|date=13. 10. 2021|website=france 24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103080614/https://www.france24.com/en/live-news/20211013-iranian-exiles-file-rights-abuse-claim-in-uk-against-raisi|archive-date=3. 11. 2021|url-status=live|access-date=3. 11. 2021|language=en}}</ref> Saudijski prijestolonasljednik Mohamed bin Salman takođe nije prisustvovao samitu.<ref>{{Cite news|title=Saudi Arabia’s climate plan relies on more oil|url=https://www.eenews.net/articles/saudi-arabias-climate-plan-relies-on-more-oil/|work=E&E News|date=8. 11. 2021|access-date=11. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111110010/https://www.eenews.net/articles/saudi-arabias-climate-plan-relies-on-more-oil/|language=en}}</ref> Brazilski predsjednik Jair Bolsonaro, koji se suočio s međunarodnom osudom zbog sve većeg krčenja amazonskih prašuma,<ref>{{Cite news|title=Brazil brings big green plans to COP26. But its track record is dismal|url=https://edition.cnn.com/2021/11/01/americas/brazil-cop26-environmental-committments-analysis-intl-latam/index.html|work=CNN|date=1. 11. 2021|access-date=11. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111110013/https://edition.cnn.com/2021/11/01/americas/brazil-cop26-environmental-committments-analysis-intl-latam/index.html|language=en}}</ref> također odlučio da ne prisustvuje samitu lično.<ref>{{Cite news|title=COP26: President Bolsonaro's no-show is no embarrassment, says Brazil's lead negotiator|url=https://news.sky.com/story/cop26-president-bolsonaros-no-show-is-no-embarrassment-says-brazils-lead-negotiator-12464053|work=Sky News|date=9. 11. 2021|access-date=11. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111110009/https://news.sky.com/story/cop26-president-bolsonaros-no-show-is-no-embarrassment-says-brazils-lead-negotiator-12464053|language=en}}</ref> Nedolazak Putina i Xija dobio je kritike od strane američkog predsjednika Joea Bidena <ref>{{Cite news|title=Biden Rebukes Russia, China Leaders After Apologizing for American Inaction|url=https://www.usnews.com/news/national-news/articles/2021-11-02/biden-rebukes-russia-china-leaders-for-skipping-cop26-climate-summit-theyve-walked-away|access-date=11. 11. 2021|agency=US News|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111023249/https://www.usnews.com/news/national-news/articles/2021-11-02/biden-rebukes-russia-china-leaders-for-skipping-cop26-climate-summit-theyve-walked-away|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=COP26: Biden attacks China and Russia leaders for missing summit|url=https://www.bbc.com/news/world-59138578|access-date=11. 11. 2021|agency=BBC|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111023302/https://www.bbc.com/news/world-59138578|language=en}}</ref> te od bivšeg američkog predsjednika Baracka Obame.<ref>{{Cite news|title=Obama faults Russia, China for 'lack of urgency' on climate|url=https://apnews.com/article/climate-donald-trump-joe-biden-united-nations-barack-obama-33aacb939b5ee0b8aa1add7688cb267a|access-date=11. 11. 2021|agency=Associated Press|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111023249/https://apnews.com/article/climate-donald-trump-joe-biden-united-nations-barack-obama-33aacb939b5ee0b8aa1add7688cb267a|language=en}}</ref> [[Mjanmar|Mijanmar]] i [[Afganistan]] su bili potpuno odsutni; obje zemlje su vojno zbacile vlade koje su priznale UN 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210927-no-one-from-afghanistan-myanmar-will-address-world-leaders-at-united-nations|title=No one from Afghanistan, Myanmar will address world leaders at United Nations|date=27. 9. 2021|website=France 24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028222013/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210927-no-one-from-afghanistan-myanmar-will-address-world-leaders-at-united-nations|archive-date=28. 10. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|language=en}}</ref> Mijanmarskoj vojnoj hunti bio je blokiran ulazak na samit.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/snubbed-11102021183951.html|title=Myanmar's junta blocked from attending global climate summit|website=Radio Free Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112003253/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/snubbed-11102021183951.html|archive-date=12. 11. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|language=en}}</ref> UNFCCC je odbio prijave šest prognanih afganistanskih stručnjaka za klimu.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/30/afghans-cop26-delegate-applications-rejected|title=Afghans have Cop26 delegate applications rejected days before event|date=30. 10. 2021|work=The Guardian|access-date=12. 11. 2021|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112165942/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/30/afghans-cop26-delegate-applications-rejected|language=en}}</ref> Osim toga, ostrvska država [[Kiribati]] nije poslala učesnike, dok su se ostrvske države [[Vanuatu]] i [[Samoa]] registrovale, ali nisu poslale delegaciju.<ref>{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-which-countries-have-sent-the-most-delegates-to-cop26|title=Analysis: Which countries have sent the most delegates to COP26?|date=3. 11. 2021|website=Carbon Brief|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112165606/https://www.carbonbrief.org/analysis-which-countries-have-sent-the-most-delegates-to-cop26|archive-date=12. 11. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|language=en}}</ref> == Rachet mehanizam == Prema Pariškom sporazumu, zemlje su predale obećanje pod nazivom nacionalno utvrđeni doprinosi, kako bi ograničile svoje emisije stakleničkih plinova. U okviru Pariskog sporazuma, od svake zemlje se očekuje da svakih pet godina podnese pojačane doprinose utvrđene na nacionalnom nivou, kako bi se pojačala ambicija za ublažavanje klimatskih promjena.<ref>{{Cite web|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement|title=The Paris Agreement|website=unfccc.int|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319205057/https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement|archive-date=19. 3. 2021|url-status=live|access-date=2. 4. 2020|language=en}}</ref> Kada je Pariski sporazum potpisan na COP21, konferencija 2020. bila je postavljena kao prvo ubrzanje. Iako je konferencija 2020. odgođena za 2021. zbog pandemije COVID-19, desetine zemalja još uvijek nisu ažurirale svoja obećanja do početka oktobra 2021.<ref>{{Cite news|last=Bashir|first=Nada|date=2. 10. 2021|title=John Kerry says emissions cuts are 'do-able' as ministers wrap last meeting ahead of COP26|url=https://www.cnn.com/2021/10/02/europe/john-kerry-cop26-climate-intl/index.html|access-date=2. 10. 2021|work=[[CNN]]|archive-date=27. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027141257/https://www.cnn.com/2021/10/02/europe/john-kerry-cop26-climate-intl/index.html|language=en}}</ref> Kolektivni napredak ka implementaciji Pariskog sporazuma u pogledu ublažavanja, prilagođavanja i finansijskih tokova i sredstava implementacije i podrške mjerit će se globalnim pregledima, od kojih bi prvi trebao biti završen 2023. godine.<ref>{{Cite web|url=https://unfccc.int/topics/global-stocktake|title=Global Stocktake|website=unfccc.int|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103202323/https://unfccc.int/topics/global-stocktake|archive-date=3. 11. 2021|url-status=live|access-date=3. 11. 2021|language=en}}</ref> == Ishodi == Dana 13. novembra 2021, 197 zemalja učesnica dogovorilo je novi sporazum, poznat kao Klimatski pakt u Glasgovu, čiji je cilj sprječavanje opasnih [[Globalno zatopljenje|klimatskih promjena]].<ref>{{Cite news|last=Dewan|first=Angela|title=COP26 climate agreement reached in Glasgow with unprecedented reference to fossil fuels|url=https://edition.cnn.com/2021/11/13/world/cop26-agreement-final-climate-intl/index.html|access-date=13. 11. 2021|agency=CNN|archive-date=13. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113195515/https://edition.cnn.com/2021/11/13/world/cop26-agreement-final-climate-intl/index.html|language=en}}</ref> Pakt "Ponovo potvrđuje temperaturni cilj Pariškog sporazuma o održavanju povećanja globalne prosječne [[Temperatura|temperature]] na znatno ispod 2 °C iznad predindustrijskih nivoa te nastoji da se ograniči povećanje temperature na 1,5 °C iznad predindustrijskih nivoa" i "Priznaje da ograničavanje globalnog zagrijavanja na 1,5 °C zahtijeva izuzetno brzo, duboko i trajno smanjenje globalnih emisija stakleničkih plinova, uključujući smanjenje globalnih emisija ugljičnog dioksida za 45% do 2030. u odnosu na nivo iz 2010. i na neto nulu oko sredine stoljeća, kao i duboka smanjenja u drugim gasovima staklene bašte;" <ref name="Glasgow">{{Cite book|url=https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma3_auv_2_cover%20decision.pdf|title=Glasgow Climate Pact|publisher=The Conference of the Parties serving as the meeting of the Parties to the Paris Agreement|location=Glasgow|page=3|access-date=19. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115132413/https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma3_auv_2_cover%20decision.pdf|archive-date=15. 11. 2021|url-status=live|language=en}}</ref> Međutim, postizanje cilja nije osigurano, jer će uz postojeće obećanje emisije u 2030. godini biti 14% veće nego u 2010.<ref>{{Cite journal|last=Masood|first=Ehsan|last2=Tollefson|first2=Jeff|date=14. 11. 2021|title=‘COP26 hasn’t solved the problem’: scientists react to UN climate deal|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03431-4|journal=Nature|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115195315/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03431-4|archive-date=15. 11. 2021|access-date=19. 11. 2021|language=en}}</ref> Konačni sporazum eksplicitno spominje ugalj, koji je pojedinačno najveći doprinositelj klimatskim promjenama. Prethodni COP sporazumi nisu pominjali ugalj, [[Ulje|naftu]] ili [[Plin|gas]], pa čak ni fosilna goriva općenito, kao pokretač ili glavni uzrok klimatskih promjena, što je klimatski pakt iz Glasgova prvim klimatskim sporazumom koji eksplicitno planira nesmanjeno smanjenje energije uglja. Formulacija u sporazumu se odnosi na namjeru da se "postupno smanji" korištenje nesmanjene energije iz uglja, umjesto da se postepeno ukida.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-59277788|title=COP26: New global climate deal struck in Glasgow.|last=Shalima|first=Halim|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113195412/https://www.bbc.co.uk/news/world-59277788|archive-date=13. 11. 2021|url-status=live|access-date=13. 11. 2021|language=en}}</ref> Iz ove formulacije implicitno slijedi da korištenje energije iz uglja sa "smanjenjem" (neto-nula emisija), npr. neutralizacijom rezultirajućeg ugljičnog dioksida putem CO <sub>2</sub> -to-stone procesa, ne mora biti smanjeno. Međutim, ovo hvatanje i skladištenje ugljika je preskupo za većinu elektrana na ugalj.<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/commentaries/is-carbon-capture-too-expensive|title=Is carbon capture too expensive? – Analysis|website=IEA|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201314/https://www.iea.org/commentaries/is-carbon-capture-too-expensive|archive-date=24. 10. 2021|url-status=live|access-date=18. 11. 2021|language=en}}</ref> Više od 140 zemalja obećalo je postizanje neto-nulte emisije. To uključuje 90% globalnog BDP-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20211114-new-glasgow-climate-pact-offers-some-breakthroughs-but-also-deep-disappointment|title=New Glasgow Climate Pact offers some 'breakthroughs' but also 'deep disappointment'|date=14. 11. 2021|website=France 24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115015023/https://www.france24.com/en/europe/20211114-new-glasgow-climate-pact-offers-some-breakthroughs-but-also-deep-disappointment|archive-date=15. 11. 2021|url-status=live|access-date=15. 11. 2021|language=en}}</ref> Više od 100 zemalja, uključujući i Brazil, obećalo je da će preokrenuti krčenje šuma do 2030. godine. Konačni tekst Glasgowskog klimatskog pakta uključuje poziv na: "ubrzavanje napora ka... postupnom ukidanju neefikasnih subvencija za fosilna goriva,".<ref name="Glasgow"/> 34 zemlje sa nekoliko banaka i finansijskih agencija obećale su da će zaustaviti međunarodno finansiranje „nesmanjenog sektora energije iz fosilnih goriva do kraja 2022, osim u ograničenim i jasno definisanim okolnostima koje su u skladu sa granicom zagrijavanja od 1,5°C i ciljevima Pariskog sporazuma“ i povećati finansiranje održivih projekata,<ref>{{Cite web|url=https://ukcop26.org/statement-on-international-public-support-for-the-clean-energy-transition/|title=STATEMENT ON INTERNATIONAL PUBLIC SUPPORT FOR THE CLEAN ENERGY TRANSITION|website=UN climate change conference UK 2021|publisher=United Nations Climate Change, UK government|access-date=24. 11. 2021|language=en|archive-date=13. 3. 2023|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20230313124743/https://ukcop26.org/statement-on-international-public-support-for-the-clean-energy-transition/|url-status=dead}}</ref> uključujući [[Kanada|Kanadu]] – glavnog dobavljača takvih finansija, [[Francuska|Francusku]], [[Njemačka|Njemačku]], [[Italija|Italiju]] i [[Španija|Španiju]] – najveće finansijere u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]].<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2021/11/16/cop26-over-whats-next-forests-coal-and-fossil-fuel-finance|title=COP26 Is Over – What’s Next for Forests, Coal, and Fossil Fuel Finance?|last=Wilkinson|first=Daniel|website=Humans Rights Watch|access-date=24. 11. 2021|language=en}}</ref> Više od 40 zemalja obećalo je da će odustati od upotrebe uglja.<ref>{{Cite news|last=Plumer|first=Brad|last2=Friedman|first2=Lisa|date=4. 11. 2021|title=Over 40 Countries Pledge at U.N. Climate Summit to End Use of Coal Power|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/11/04/climate/cop26-coal-climate.html|access-date=15. 11. 2021|issn=0362-4331|archive-date=15. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115061302/https://www.nytimes.com/2021/11/04/climate/cop26-coal-climate.html|language=en}}</ref> SAD i Kina postigli su dogovor o saradnji na mjerama za zaustavljanje klimatskih promjena, uključujući smanjenje emisije metana, postepeno ukidanje upotrebe uglja i očuvanje šuma.<ref name="reuters.com">{{Cite news|title=U.S. and China unveil deal to ramp up cooperation on climate change|url=https://www.reuters.com/business/cop/china-us-make-joint-statement-cop26-climate-summit-2021-11-10|access-date=11. 11. 2021|agency=Reuters|archive-date=10. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110234317/https://www.reuters.com/business/cop/china-us-make-joint-statement-cop26-climate-summit-2021-11-10/|language=en}}</ref> Indija je obećala da će crpiti polovinu svojih energetskih potreba iz obnovljivih izvora do 2030. te da će postići neutralnost ugljika do 2070.<ref>{{Cite news|title=India pledges net-zero emissions by 2070 — but also wants to expand coal mining|url=https://www.npr.org/2021/11/03/1051805674/modi-india-cop26-coal-renewable-energy?t=1636899927203|work=NPR|date=3. 11. 2021|access-date=14. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114145317/https://www.npr.org/2021/11/03/1051805674/modi-india-cop26-coal-renewable-energy?t=1636899927203|language=en}}</ref> Vlade 24 razvijene zemlje i grupa velikih proizvođača automobila kao što su GM, Ford, Volvo, BYD Auto, Jaguar Land Rover i Mercedes-Benz obavezali su se da će „raditi na tome da sve prodaje novih automobila i kombija budu nulte emisije štetnih gasova na globalnom nivou do 2040, a najkasnije do 2035. na vodećim tržištima“.<ref>{{Cite news|title=COP26: Deal to end car emissions by 2040 idles as motor giants refuse to sign|url=https://www.ft.com/content/8c4a1809-902f-4582-a29e-1c83a97b9dff|work=Financial Times|date=8. 11. 2021|access-date=14. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114145317/https://www.ft.com/content/8c4a1809-902f-4582-a29e-1c83a97b9dff|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=COP26: Every carmaker that pledged to stop selling fossil-fuel vehicles by 2040|url=https://www.carexpert.com.au/car-news/cop26-every-carmaker-that-pledged-to-stop-selling-fossil-fuel-vehicles-by-2040|work=CarExpert|date=11. 11. 2021|access-date=14. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114145318/https://www.carexpert.com.au/car-news/cop26-every-carmaker-that-pledged-to-stop-selling-fossil-fuel-vehicles-by-2040|language=en}}</ref> Glavne nacije za proizvodnju automobila kao što su Kina, SAD, Japan, Njemačka i Južna Koreja, kao i Toyota, Volkswagen, Nissan-Renault-Mitsubishi, Stellantis, Honda i Hyundai nisu potpisale ovo obećanje.<ref>{{Cite news|title=COP26: Germany fails to sign up to 2040 combustion engine phaseout|url=https://www.dw.com/en/cop26-germany-fails-to-sign-up-to-2040-combustion-engine-phaseout/a-59777202|work=Deutsche Welle|date=10. 11. 2021|access-date=14. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114122411/https://www.dw.com/en/cop26-germany-fails-to-sign-up-to-2040-combustion-engine-phaseout/a-59777202|language=en}}</ref> Najavljena su i nova obećanja za finansijsku pomoć, u svrhu ublažavanja klimatskih promjena i prilagođavanja.<ref>{{Cite news|last=Rannard|first=Georgina|title=COP26: World headed for 2.4C warming despite climate summit - report|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59220687|access-date=14. 11. 2021|agency=BBC|date=10. 11. 2021|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114053515/https://www.bbc.com/news/science-environment-59220687|language=en}}</ref> Climate Action Tracker je 9. novembra 2021. opisao rezultate na sljedeći način: globalna temperatura će porasti za 2,7&nbsp;°C do kraja vijeka sa sadašnjom politikom. Temperatura će porasti za 2.4&nbsp;°C ako se realizuju samo obećanja za 2030. godinu, do 2.1&nbsp;°C ako se ostvare i dugoročni ciljevi i do 1.8&nbsp;°C ako se svi najavljeni ciljevi u potpunosti ostvare.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/publications/glasgows-2030-credibility-gap-net-zeros-lip-service-to-climate-action/|title=Glasgow's 2030 credibility gap: net zero's lip service to climate action|website=climateactiontracker.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109140537/https://climateactiontracker.org/publications/glasgows-2030-credibility-gap-net-zeros-lip-service-to-climate-action/|archive-date=9. 11. 2021|url-status=live|access-date=9. 11. 2021|language=en}}</ref> == Pregovori == Samit svjetskih lidera održan je tokom 1. i 2. novembra, a svaki lider je dao i nacionalnu izjavu.<ref>{{Cite web|url=https://unfccc.int/cop26/world-leaders-summit|title=The World Leaders Summit at COP 26|website=unfccc.int|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029074019/https://unfccc.int/cop26/world-leaders-summit/|archive-date=29. 10. 2021|url-status=live|access-date=29. 10. 2021|language=en}}</ref> Važan cilj organizatora konferencije je održavanje 1,5&nbsp;°C temperature na dohvat ruke.<ref>{{Cite web|url=https://ukcop26.org/cop26-goals/|title=COP26 Goals|website=UN Climate Change Conference (COP26) at the SEC – Glasgow 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030100218/https://ukcop26.org/cop26-goals/|archive-date=30. 10. 2021|url-status=live|access-date=28. 10. 2021|language=en}}</ref> Prema BBC-ju, pregovarači koji bi mogli biti ključni za sklapanje ugovora su Xie Zhenhua, Ayman Shasly, Sheikh Hasina i Teresa Ribera.<ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=Climate change: Five dealmakers who will influence the outcome at COP26|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59053257|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102011200/https://www.bbc.com/news/science-environment-59053257|language=en}}</ref> [[Kina|Kina je]] izjavila da ima za cilj dostizanje vrhunca === Krčenje šuma === [[Datoteka:COP26-UNFCCC_(51653176649).jpg|mini| [[Brazil]], dom 60% [[Amazonija|amazonske prašume]], obećao je da će zaustaviti i preokrenuti krčenje šuma do 2030.<ref>{{Cite news|title=COP26 deforestation: Brazil backtracks on forests pledge before conference is even over|url=https://inews.co.uk/news/environment/cop26-deforestation-brazil-backtracks-forests-pledge-before-conference-over-1294831|work=[[i (newspaper)|i]]|date=10. 11. 2021|access-date=11. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111110008/https://inews.co.uk/news/environment/cop26-deforestation-brazil-backtracks-forests-pledge-before-conference-over-1294831|language=en}}</ref> (virtuelna ekipa Nacionalne konfederacije industrije iz [[Brasília|Brazilije]] 3. septembra 2021.)]] Lideri više od 100 zemalja sa oko 85% svjetskih šuma, uključujući Kanadu, Rusiju, Demokratsku Republiku Kongo i Sjedinjene Države,<ref name="BBC-Deforestation" /> složili su se da prekinu krčenje šuma do 2030, poboljšavajući sličan sporazum iz 2014, uključujući Brazil,<ref>{{Cite news|title=COP26: Don’t Be Fooled by Bolsonaro’s Pledges|url=https://www.hrw.org/news/2021/11/02/cop26-dont-be-fooled-bolsonaros-pledges|work=Human Rights Watch|date=2. 11. 2021|access-date=11. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111110007/https://www.hrw.org/news/2021/11/02/cop26-dont-be-fooled-bolsonaros-pledges|language=en}}</ref> Indoneziju,<ref>{{Cite news|title=Hot air: Scepticism over Indonesia’s COP26 deforestation pledges|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/9/hot-air-scepticism-over-indonesias-cop26-deforestation-pledges|work=Al Jazeera|date=9. 11. 2021|access-date=11. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111110008/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/9/hot-air-scepticism-over-indonesias-cop26-deforestation-pledges|language=en}}</ref> preduzeća<ref name=":7">{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=The world should prove its love for forests by putting carbon prices on them|work=The Economist|url=https://www.economist.com/international/the-world-should-prove-its-love-for-forests-by-putting-carbon-prices-on-them/21806086|access-date=3. 11. 2021|issn=0013-0613|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102220548/https://www.economist.com/international/the-world-should-prove-its-love-for-forests-by-putting-carbon-prices-on-them/21806086|language=en}}</ref> i više finansijskih sredstava.<ref name=":8">{{Cite news|date=3. 11. 2021|title=COP26 climate change summit: So far, so good-ish|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59150807|access-date=3. 11. 2021|archive-date=3. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103150119/https://www.bbc.com/news/science-environment-59150807|language=en}}</ref> Potpisnici sporazuma iz 2014, Njujorške deklaracije o šumama, obavezali su se na polovinu krčenja šuma do 2020. i okončanje do 2030, međutim u periodu 2014-2020. sječa se povećala.<ref name="BBC-Deforestation">{{Cite news|title=COP26: World leaders promise to end deforestation by 2030|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59088498|access-date=7. 11. 2021|work=BBC News|date=2. 11. 2021|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106222053/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59088498|language=en}}</ref> [[Indonezija|Indonezijski]] ministar okoliša, Siti Nurbaya Bakar, izjavio je da je "prisiljavanje Indonezije na nultu krčenje šuma 2030. očigledno neprikladno i nepravedno".<ref>{{Cite news|title=Indonesia walks back zero-deforestation pledge at COP26|url=https://www.france24.com/en/live-news/20211104-indonesia-walks-back-zero-deforestation-pledge-at-cop26|work=France 24|date=4. 11. 2021|access-date=12. 11. 2021|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112175732/https://www.france24.com/en/live-news/20211104-indonesia-walks-back-zero-deforestation-pledge-at-cop26|language=en}}</ref> Članak 6. Pariskog sporazuma, koji opisuje pravila za međunarodno tržište ugljika (kao što je za drveće u sporazumu o krčenju šuma<ref name=":7"/>) i druge oblike međunarodne saradnje, razmatra se jer je to posljednji dio pravilnika koji ostaje nefinaliziran.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Kizzier|first=Kelley|last2=Levin|first2=Kelly|last3=Rambharos|first3=Mandy|date=2. 12. 2019|title=What You Need to Know About Article 6 of the Paris Agreement|url=https://www.wri.org/insights/what-you-need-know-about-article-6-paris-agreement|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030050455/https://www.wri.org/insights/what-you-need-know-about-article-6-paris-agreement|archive-date=30. 10. 2021|access-date=19. 10. 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.edf.org/climate/implementing-paris-climate-agreement|title=COP 26: Implementing Article 6 of the Paris Agreement|website=Environmental Defense Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028120548/https://www.edf.org/climate/implementing-paris-climate-agreement|archive-date=28. 10. 2021|url-status=live|access-date=19. 10. 2021|language=en}}</ref> Iako su se strane u principu dogovorile da izbjegnu dvostruko računanje smanjenja emisija u inventaru gasova staklene bašte u više od jedne zemlje, ostaje nejasno koliko će tačno dvostruko brojanje zaista biti.<ref name=":4" /> Razgovarat će se o daljnjim karbonskim kreditima prije 2020, ali je malo vjerovatno da će biti dogovoreni.<ref name=":5" /> Stoga bi pravila iz člana 6. mogla napraviti veliku razliku u budućim emisijama.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/electric-power/080621-resolution-to-article-6-of-paris-accord-high-on-markets-list-before-cop26|title=Resolution to Article 6 of Paris accord high on market's list before COP26|last=Yadav|first=Kanchan|date=6. 8. 2021|website=www.spglobal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028221948/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/electric-power/080621-resolution-to-article-6-of-paris-accord-high-on-markets-list-before-cop26|archive-date=28. 10. 2021|url-status=live|access-date=19. 10. 2021|language=en}}</ref> Klimatsko finansiranje za prilagođavanje i ublažavanje bilo je jedna od glavnih tema pregovora.<ref>{{Cite web|url=https://carbonmarketwatch.org/publications/briefing-for-ministerial-discussions-on-article-6-of-the-paris-agreement/|title=Briefing for ministerial discussions on Article 6 of the Paris Agreement|website=Carbon Market Watch|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020060209/https://carbonmarketwatch.org/publications/briefing-for-ministerial-discussions-on-article-6-of-the-paris-agreement/|archive-date=20. 10. 2021|url-status=live|access-date=19. 10. 2021|language=en}}</ref> Siromašne zemlje žele više novca za adaptaciju, dok donatori radije finansiraju ublažavanje uticaja jer to ima šanse za profit.<ref>{{Cite news|date=7. 11. 2021|title=COP26: Time to sober up|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59193769|access-date=7. 11. 2021|archive-date=7. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107004733/https://www.bbc.com/news/science-environment-59193769|language=en}}</ref> Na ulogu savjetnika za klimatske financije imenovan je Mark Carney, bivši guverner Banke Engleske.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/mark-carney-to-drive-finance-action-for-uk-climate-talks|title=Mark Carney to drive finance action for UK climate talks|date=16. 1. 2020|website=gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119224903/https://www.gov.uk/government/news/mark-carney-to-drive-finance-action-for-uk-climate-talks|archive-date=19. 11. 2021|url-status=live|access-date=19. 11. 2021|language=en}}</ref> Pariški sporazum je uključivao 100 milijardi američkih dolara godišnje za finansije do 2020, za zemlje u razvoju.<ref>{{Cite news|date=11. 10. 2021|title=NDCs, climate finance and 1.5C: your Cop26 jargon buster|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/11/cop26-jargon-buster|access-date=25. 10. 2021|work=[[The Guardian]]|archive-date=30. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030065243/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/11/cop26-jargon-buster|language=en}}</ref> Međutim, bogate zemlje nisu ispunile to obećanje, jer su članice [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD-a]] iza svojih obaveza i malo je vjerovatno da će dostići dogovoreni iznos prije 2023.<ref>{{Cite news|date=3. 11. 2021|title=COP26: What do the poorest countries want from climate summit?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59054696|access-date=4. 11. 2021|archive-date=3. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103213316/https://www.bbc.com/news/science-environment-59054696|language=en}}</ref> Grupa velikih finansijskih kompanija obavezala se na neto nulte portfelje i kreditne knjige do 2050.<ref>{{Cite news|date=3. 11. 2021|title=What is happening at COP26?|work=The Economist|url=https://www.economist.com/international/2021/11/03/what-is-happening-at-cop26|access-date=4. 11. 2021|issn=0013-0613|archive-date=4. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104000717/https://www.economist.com/international/2021/11/03/what-is-happening-at-cop26|language=en}}</ref> Škotska je postala prva zemlja koja je doprinijela fondu za gubitke i štete.<ref>{{Cite news|date=8. 11. 2021|title=COP26: UK pledges £290m to help poorer countries cope with climate change|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-59202129|access-date=8. 11. 2021|archive-date=8. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108034108/https://www.bbc.com/news/uk-59202129|language=en}}</ref> [[Datoteka:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_participating_in_the_Build_Back_Better_for_the_World_(B3W)_event,_in_Glasgow,_Scotland_on_November_02,_2021_(1).jpg|mini| Indijski premijer [[Narendra Modi]], predsjednica Evropske komisije [[Ursula von der Leyen]] i američki predsjednik [[Joe Biden]] na COP26]] === Ugalj === Južna Afrika će dobiti 8,5 milijardi dolara, kako bi prekinula oslanjanje na ugalj, a detalji su rijetki o zatvaranju rudnika, izvozu i podršci lokalne zajednice radnicima u industriji.<ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=COP26: South Africa hails deal to end reliance on coal|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-59135169|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102181706/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-59135169|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=COP26 latest: Europe to invest €1bn in clean technologies such as green hydrogen|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/4bf0f579-d44c-4e21-91bc-88058fa297fa|access-date=2. 11. 2021|archive-url=https://archive.today/20211102222131/https://www.ft.com/content/4bf0f579-d44c-4e21-91bc-88058fa297fa|archive-date=2. 11. 2021|language=en}}</ref> Zemlje uključujući Čile, Poljsku, Ukrajinu, Južnu Koreju, Indoneziju i Vijetnam su se složile da postupno ukinu ugalj 2030-ih za velike ekonomije i 2040-ih za siromašnije zemlje.<ref>{{Cite news|date=4. 11. 2021|title=COP26: 190 nations and organisations pledge to quit coal|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59159018|access-date=4. 11. 2021|archive-date=4. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104010149/https://www.bbc.com/news/science-environment-59159018|language=en}}</ref> Ove nacije uključuju neke od najintenzivnijih svjetskih korisnika uglja.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/davidrvetter/2021/11/03/the-end-of-coal-cop26-forges-new-global-agreement-to-retire-dirtiest-fossil-fuel/|title='The End Of Coal': COP26 Forges New Global Agreement To Retire Dirtiest Fossil Fuel|last=Vetter|first=David|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103231506/https://www.forbes.com/sites/davidrvetter/2021/11/03/the-end-of-coal-cop26-forges-new-global-agreement-to-retire-dirtiest-fossil-fuel/|archive-date=3. 11. 2021|url-status=live|access-date=4. 11. 2021|language=en}}</ref> Međutim, oni ne uključuju najveće svjetske korisnike goriva, Kinu, Indiju i Sjedinjene Američke Države.<ref name="auto" /> Japan će uložiti 100 miliona dolara u transformaciju fosilnih elektrana u pogone na bazi [[amonijak]]a i vodikovog goriva.<ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=COP26: Japan to invest $100 mil to convert fossil-fired plants to ammonia, hydrogen based|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/110221-cop26-japan-to-invest-100-mil-to-convert-fossil-fired-plants-to-ammonia-hydrogen-based|work=[[S&P Global]]|access-date=28. 11. 2021|language=en}}</ref> === Metan === SAD i mnoge druge zemlje složile su se da ograniče emisiju metana.<ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=Biden to unveil pledge to slash global methane emissions by 30%|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/02/joe-biden-plan-cut-global-methane-emissions-30-percent|access-date=2. 11. 2021|work=[[The Guardian]]|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102072117/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/02/joe-biden-plan-cut-global-methane-emissions-30-percent|language=en}}</ref> Više od 80 zemalja potpisalo je globalno obećanje, slažući se da smanje emisije za 30% do kraja decenije. Američki i evropski čelnici kažu da je borba protiv snažnog stakleničkog plina ključna za zadržavanje zagrijavanja na 1,5&nbsp;°C<ref>{{Cite news|title=COP26: US and EU announce 'game-changing' methane plan|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-59125188|access-date=2. 11. 2021|work=[[BBC News]]|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102102031/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-59125188|language=en}}</ref> Australija, Kina, Rusija, Indija i Iran nisu potpisale sporazum, ali se nada da će se kasnije pridružiti još više zemalja.<ref name=":8"/> [[Rusija|Rusija je]] zatražila ukidanje sankcija za zelene investicione projekte za energetske kompanije poput Gazproma. Ruski izaslanik za klimu Ruslan Edelgerijev optužio je zapadne zemlje za licemjerje jer su pozvale Rusiju "da smanji curenje metana, a ipak imamo Gazprom pod sankcijama".<ref>{{Cite news|title=Russia to Lobby for Sanctions Relief on Climate Projects at COP26 – Bloomberg|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/22/russia-to-lobby-for-sanctions-relief-on-climate-projects-at-cop-26-bloomberg-a75372|work=The Moscow Times|date=22. 10. 2021|access-date=12. 11. 2021|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112172945/https://www.themoscowtimes.com/2021/10/22/russia-to-lobby-for-sanctions-relief-on-climate-projects-at-cop-26-bloomberg-a75372|language=en}}</ref> === Neto-nulte mete === Mnogi prisutni su se obavezali na neto nultu emisiju ugljika, a Indija i Japan su se posebno obavezali na konferenciji. Indija, treći najveći emiter ugljičnog dioksida prema nadležnostima, postavila je najnoviji ciljni datum koji planira biti nula do 2070. godine. Japan će ponuditi do 10 milijardi dolara dodatnih sredstava za podršku dekarbonizaciji u Aziji.<ref>{{Cite news|title=COP26: India and Japan pledge carbon neutrality, China's top leader Xi stays home|url=https://www.dw.com/en/cop26-india-and-japan-pledge-carbon-neutrality-chinas-xi-stays-home/a-59692137|work=[[Deutsche Welle]]|date=2. 11. 2021|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125237/https://www.dw.com/en/cop26-india-and-japan-pledge-carbon-neutrality-chinas-xi-stays-home/a-59692137|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Vittozzi|first=Katerina|title=COP26: India has given a distant net-zero target and is now asking the world for cash|url=https://news.sky.com/story/cop26-india-has-given-a-distant-net-zero-target-and-is-now-asking-the-world-for-cash-12457388|work=[[Sky News]]|date=1. 11. 2021|access-date=2. 11. 2021|archive-date=20. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120235328/https://news.sky.com/story/cop26-india-has-given-a-distant-net-zero-target-and-is-now-asking-the-world-for-cash-12457388|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=COP26: India PM Narendra Modi pledges net zero by 2070|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-59125143|work=[[BBC News]]|date=2. 11. 2021|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102123119/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-59125143|language=en}}</ref> Ranije u oktobru se Kina – najveći emiter ugljičnog dioksida prema jurisdikciji – obavezala na neto nultu emisiju ugljika do 2060,<ref>{{Cite news|title=Climate change: China unlikely to move its net zero carbon emissions target by COP26, UN climate chief says|url=https://news.sky.com/story/climate-change-china-unlikely-to-move-its-net-zero-carbon-emissions-target-by-cop26-un-climate-chief-says-12421259|access-date=2. 11. 2021|work=[[Sky News]]|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102134808/https://news.sky.com/story/climate-change-china-unlikely-to-move-its-net-zero-carbon-emissions-target-by-cop26-un-climate-chief-says-12421259|language=en}}</ref> a britanska vlada je vjerovala da će Indija izdati sličnu obavezu.<ref>{{Cite news|last=Webster|first=Ben|last2=Burgess|first2=Kaya|last3=Philp|first3=Catherine|title=Cop26: India puts off net zero to 2070 and deals blow to climate hopes|url=https://www.thetimes.co.uk/article/cop26-india-sets-2070-net-zero-target-and-demands-1-trillion-in-funding-68gm3tvpp|work=[[The Times]]|date=1. 11. 2020|archive-url=https://archive.today/20211102010609/https://www.thetimes.co.uk/article/cop26-india-sets-2070-net-zero-target-and-demands-1-trillion-in-funding-68gm3tvpp|archive-date=2. 11. 2021|access-date=2. 11. 2021|language=en}}</ref> Međutim, ovo je bio prvi put da je određen datum za neutralnost ugljika kao dio indijske klimatske politike.<ref>{{Cite news|last=Vaughan|first=Adam|title=COP26: Why India's 2070 net zero pledge is better news than it sounds|url=https://www.newscientist.com/article/2295762-cop26-why-indias-2070-net-zero-pledge-is-better-news-than-it-sounds/|work=[[New Scientist]]|date=2. 11. 2021|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102123129/https://www.newscientist.com/article/2295762-cop26-why-indias-2070-net-zero-pledge-is-better-news-than-it-sounds/|language=en}}</ref> Zeleni vodonik se pojavio kao jedno od glavnih područja u kojima kompanije mogu sarađivati kako bi pomogle u dekarbonizaciji industrija koje je teško smanjiti.<ref>{{Cite news|date=5. 11. 2021|title=COP26: Key developments related to the hydrogen market|work=H2Bulletin|url=https://www.h2bulletin.com/knowledge/cop26-key-developments-related-to-the-hydrogen-market/|access-date=5. 11. 2021|archive-date=5. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105151325/https://www.h2bulletin.com/knowledge/cop26-key-developments-related-to-the-hydrogen-market/|language=en}}</ref> [[Datoteka:Fumio_Kishida_met_with_Australian_PM_Morrison_at_the_COP26_(2).jpg|mini| Japanski premijer [[Fumio Kishida]] i australijski premijer [[Scott Morrison]] na COP26]] Gradonačelnici velikih gradova koji su zabrinuti za klimu – C40 Cities Climate Leadership Group – poput gradonačelnika Istanbula Ekrema İmamoğlua,<ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/opinion/comment/2021/11/08/theres-still-time-for-turkey-to-improve-its-spotty-climate-record/|title=There's still time for Turkey to improve its spotty climate record|website=The National|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109205227/https://www.thenationalnews.com/opinion/comment/2021/11/08/theres-still-time-for-turkey-to-improve-its-spotty-climate-record/|archive-date=9. 11. 2021|url-status=live|access-date=10. 11. 2021|language=en}}</ref> pozvali su na prilagođavanje urbane klime, posebno u zemljama s niskim prihodima.<ref>{{Cite web|url=https://www.smartcitiesworld.net/news/cop26-mayors-release-action-agenda-to-accelerate-global-response-7113|title=Cop26: mayors release action agenda to accelerate global response|website=Smart Cities World|language=En|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110081052/https://www.smartcitiesworld.net/news/cop26-mayors-release-action-agenda-to-accelerate-global-response-7113|archive-date=10. 11. 2021|url-status=live|access-date=10. 11. 2021|language=en}}</ref> === Socioekonomska transformacija === 45 zemalja, uključujući Veliku Britaniju, SAD, [[Japan]], [[Njemačka|Njemačku]], [[Indija|Indiju]], [[Indonezija|Indoneziju]], [[Maroko]], Vijetnam, Filipine, Gabon, Etiopiju, Ganu i [[Urugvaj]], obećalo je da će dati više od 4 milijarde dolara za prelazak na održivu poljoprivredu. Organizacija "Slow Food" izrazila je zabrinutost zbog efikasnosti potrošnje, jer se fokusiraju na tehnološka rješenja i pošumljavanje umjesto "holističke agroekologije koja pretvara hranu iz robe masovne proizvodnje u dio održivog sistema koji funkcionira unutar prirodnih granica ".<ref>{{Cite news|last=Rosane|first=Olivia|title=45 Countries Pledge Over $4 Billion to Support Sustainable Agriculture, But Is It Enough?|url=https://www.ecowatch.com/cop26-sustainable-agriculture-2655521091.html|access-date=11. 11. 2021|agency=Ecowatch|date=8. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111122917/https://www.ecowatch.com/cop26-sustainable-agriculture-2655521091.html|language=en}}</ref> ==== Prijevoz ==== Konferencija je u centar stavila električne automobile i obećanja za elektrifikaciju vozila, dok prema riječima aktivista, nisu iznuđena bolja ulaganja i politička volja za održivim načinima prijevoza, s tim da fokus nije bio na javnom prijevozu i biciklizmu.<ref>{{Cite news|title=‘What if we just gave up cars?’: Cop26 leaders urged to dream big|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/10/what-if-we-just-gave-up-cars-activists-press-cop26-leaders-to-dream-big|access-date=12. 11. 2021|work=The Guardian|date=10. 11. 2021|language=en|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112022910/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/10/what-if-we-just-gave-up-cars-activists-press-cop26-leaders-to-dream-big|language=en}}</ref> ==== Fosilna goriva ==== Nacrt teksta koji je objavljen 10. novembra traži od vlada da ubrzaju postupno ukidanje i desubvencioniranje fosilnih goriva, najvećeg izvora (antropogenih) globalnih emisija stakleničkih plinova,<ref>{{Cite web|url=https://www.eia.gov/energyexplained/energy-and-the-environment/greenhouse-gases-and-the-climate.php|title=Greenhouse gases' effect on climate - U.S. Energy Information Administration (EIA)|website=www.eia.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228232630/https://www.eia.gov/energyexplained/energy-and-the-environment/greenhouse-gases-and-the-climate.php|archive-date=28. 2. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://unfccc.int/cop3/fccc/climate/fact22.htm|title=Climate Change Information Sheet 22|website=unfccc.int|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112122204/https://unfccc.int/cop3/fccc/climate/fact22.htm|archive-date=12. 11. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://earthcharts.org/category/climate-change/climate-change-causation/|title=Climate Change: Causation Archives|website=EarthCharts|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112144007/http://earthcharts.org/category/climate-change/climate-change-causation/|archive-date=12. 11. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|quote=In 2015 global anthropogenic greenhouse gas (GHG) emissions were about 47 GtCO2e, or 50GtCO2e including emissions from Land Use, Land Use Change, and Forestry (LULUCF). The majority of emissions (75% of total emissions) consist of CO2, and most of these are generated by burning of fuels (62% of total emissions).|language=en}}</ref>  ali mu se usprotivilo nekoliko zemalja s velikim ekonomskim sektorima baziranim na fosilnim gorivima.<ref>{{Cite news|last=Kottasová|first=Ivana|last2=Cassidy|first2=Amy|title=Young people call for fossil fuel non-proliferation treaty as delegates spar over coal, oil and gas|url=https://edition.cnn.com/2021/11/11/world/fossil-fuels-cop26-young-activists-climate-intl/index.html|access-date=12. 11. 2021|work=CNN|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111191453/https://edition.cnn.com/2021/11/11/world/fossil-fuels-cop26-young-activists-climate-intl/index.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kottasová|first=Ivana|last2=Dewan|first2=Angela|last3=Regan|first3=Helen|title=New draft of COP26 agreement includes unprecedented but weakened reference to fossil fuels|url=https://edition.cnn.com/2021/11/12/world/cop26-agreement-climate-intl-hnk/index.html|access-date=12. 11. 2021|work=CNN|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112075146/https://edition.cnn.com/2021/11/12/world/cop26-agreement-climate-intl-hnk/index.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Abnett|first=Kate|last2=Piper|first2=Elizabeth|last3=Jessop|first3=Simon|title=COP26 draft deal treads fine line to spur climate action|url=https://www.reuters.com/business/cop/cop26-publishes-new-draft-declaration-kicking-off-more-horse-trading-2021-11-12/|access-date=12. 11. 2021|work=Reuters|date=12. 11. 2021|language=en|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112081746/https://www.reuters.com/business/cop/cop26-publishes-new-draft-declaration-kicking-off-more-horse-trading-2021-11-12/|language=en}}</ref> == Prijem == === Unaprijed i na početku === Poslovni lideri i političari, uključujući Jeffa Bezosa, princa Charlesa, Borisa Johnsona, Joea Bidena i Angelu Merkel koji su putovali u Glasgow privatnim avionima, optuženi su za licemjerje od strane komentatora i aktivista. Planeri događaja, međutim, insistirali su na tome da će konferencija biti ugljično neutralna.<ref>{{Cite news|last=Beals|first=Rachel|date=2. 11. 2021|title=Climate hotshots in hot seat over private jets and other habits expanding carbon footprint at COP26|work=MarketWatch|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/climate-hotshots-in-hot-seat-over-private-jets-and-other-habits-expanding-carbon-footprint-at-cop26/ar-AAQf9i1|access-date=3. 11. 2021|issn=|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102220852/https://www.msn.com/en-us/news/world/climate-hotshots-in-hot-seat-over-private-jets-and-other-habits-expanding-carbon-footprint-at-cop26/ar-AAQf9i1|language=en}}</ref> Oko 400 privatnih aviona stiglo je u Glasgow na razgovore.<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/world/eco-hypocrite-leaders-businessmen-arrive-in-fuel-guzzling-private-jets-at-cop26-425903|title='Eco-hypocrite': Leaders, businessmen arrive in fuel-guzzling private jets at COP26|website=WION|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106041506/https://www.wionews.com/world/eco-hypocrite-leaders-businessmen-arrive-in-fuel-guzzling-private-jets-at-cop26-425903|archive-date=6. 11. 2021|url-status=live|access-date=6. 11. 2021|language=en}}</ref> U oktobru 2021. ''[[BBC|BBC je]]'' izvijestio da je veliko curenje dokumenata otkrilo da su [[Saudijska Arabija]], [[Japan]] i [[Australija]] među zemljama koje traže od UN-a da umanje potrebu za brzim udaljavanjem od [[Fosilna goriva|fosilnih goriva]]. Također je pokazalo da neke bogate nacije (uključujući [[Švicarska|Švicarsku]] i Australiju) dovode u pitanje plaćanje siromašnijim državama za prelazak na zelenije tehnologije. BBC je izvijestio da je lobiranje pokrenulo pitanja za samit o klimi COP26.<ref>{{Cite news|title=COP26: Document leak reveals nations lobbying to change key climate report|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58982445|work=[[BBC News]]|date=23. 10. 2021|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102110331/https://www.bbc.com/news/science-environment-58982445|language=en}}</ref> Australijska vlada je kritikovana zbog toga što je na samitu ugostila kompaniju za fosilna goriva, nije povećala svoje ambicije bliže svojim kapacitetima, što se nije obavezala da će smanjiti emisiju metana i što se nije obavezala da će postepeno izbaciti ugalj.<ref>{{Cite news|title=Australian government refuses to join 40 nations phasing out coal, saying it won't 'wipe out industries'|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/05/australia-refuses-to-join-40-nations-phasing-out-coal-as-angus-taylor-says-coalition-wont-wipe-out-industries|access-date=7. 11. 2021|work=The Guardian|date=5. 11. 2021|language=en|archive-date=7. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107022713/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/05/australia-refuses-to-join-40-nations-phasing-out-coal-as-angus-taylor-says-coalition-wont-wipe-out-industries|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=FunnellDigital|first=Dominica|title=Australia dodges pledge to phase out coal by 2030s|url=https://www.skynews.com.au/australia-news/australia-withholds-signature-from-cop26-pledge-to-phase-out-coal-by-2030s/news-story/4abef8f0ef59a1ee91a44c30505506d2|access-date=7. 11. 2021|work=SkyNews|date=4. 11. 2021|language=en|archive-date=7. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107234850/https://www.skynews.com.au/australia-news/australia-withholds-signature-from-cop26-pledge-to-phase-out-coal-by-2030s/news-story/4abef8f0ef59a1ee91a44c30505506d2|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Australia puts fossil fuel company front and centre at Cop26|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2021/nov/03/australia-puts-fossil-fuel-company-front-and-centre-at-cop26|access-date=7. 11. 2021|work=The Guardian|date=2. 11. 2021|language=en|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106152048/https://www.theguardian.com/australia-news/2021/nov/03/australia-puts-fossil-fuel-company-front-and-centre-at-cop26|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Coalition member hits out at PM over Macron, climate change on Q+A|url=https://www.abc.net.au/news/2021-11-05/australia-morrison-criticised-cop26-coal-macron-stoush-qa/100596086|access-date=7. 11. 2021|work=ABC News|date=4. 11. 2021|language=en-AU|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106184110/https://www.abc.net.au/news/2021-11-05/australia-morrison-criticised-cop26-coal-macron-stoush-qa/100596086|language=en}}</ref> U intervjuu održanom neposredno prije konferencije, Greta Thunberg, upitana koliko je optimistična da bi konferencija mogla postići bilo šta, odgovorila je: „Ništa se zapravo nije promijenilo u odnosu na prethodne godine. Vođe će reći 'uradićemo ovo i uradićemo ovo, a mi ćemo udružiti naše snage i postići ovo', a onda neće učiniti ništa. Možda neke simbolične stvari i kreativno računovodstvo i stvari koje zapravo nemaju veliki uticaj. Možemo imati onoliko policajaca koliko želimo, ali iz toga neće proizaći ništa stvarno." <ref name="hattenstone">{{Cite news|title=Interview: The transformation of Greta Thunberg|last=Hattenstone|first=Simon|work=[[The Guardian]]|date=25. 9. 2021|url=https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2021/sep/25/greta-thunberg-i-really-see-the-value-of-friendship-apart-from-the-climate-almost-nothing-else-matters|access-date=25. 9. 2021|archive-date=30. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030164705/https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2021/sep/25/greta-thunberg-i-really-see-the-value-of-friendship-apart-from-the-climate-almost-nothing-else-matters|language=en}}</ref> [[Elizabeta II, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Kraljica Elizabeta II]] izrazila je zabrinutost u privatnom razgovoru koji smo čuli preko vrućeg mikrofona, rekavši: "Zaista je iritantno kada pričaju, ali ne rade." <ref name="reuters"/> Do 1. novembra, na početku konferencije, aktivistica za klimatske promjene Greta Thunberg kritikovala je samit na protestu u Glasgowu s članovima iz organizacije Fridays for Future, rekavši: „Ovaj COP26 je do sada isti kao prethodni COP i to je dovelo nas nigde. Nigdje nas nisu odveli."<ref>{{Cite news|last=Lukpat|first=Alyssa|last2=Santora|first2=Marc|date=1. 11. 2021|title=Greta Thunberg joins a protest in Glasgow.|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/11/01/world/europe/greta-thunberg-cop26-glasgow.html|access-date=2. 11. 2021|archive-date=1. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101230425/https://www.nytimes.com/2021/11/01/world/europe/greta-thunberg-cop26-glasgow.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=1. 11. 2021|title=COP26: Thunberg tells Glasgow protest politicians are pretending|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-59116611|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102021402/https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-59116611|language=en}}</ref> Dana 5. novembra, protest "Petci za budućnost" na kojem je govorila Thunberg okupio je hiljade ljudi, uglavnom školske djece. Prisutni su podržali hitnije i dalekosežnije akcije u vezi s klimatskim promjenama. Gradsko vijeće Glasgowa i većina susjednih vijeća izjavili su da učenici neće biti kažnjeni ako roditelji obaveste svoje škole o izostanku.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-59165781|title=COP26: Greta Thunberg tells protest that COP26 has been a 'failure'|date=5. 11. 2021|publisher=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107005400/https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-59165781|archive-date=7. 11. 2021|url-status=live|access-date=7. 11. 2021|language=en}}</ref> Dana 6. novembra – Globalnog dana akcije za klimatsku pravdu – oko 100.000 ljudi pridružilo se maršu u Glasgovu, prema BBC News-u, s autobusima i grupnim biciklističkim vožnjama organizovanim za učesnike da putuju iz Ujedinjenog Kraljevstva. Protesti su bili najveći u Glasgovu od marševa protiv rata u Iraku 2003. godine. Londonski marš je okupio 10.000 ljudi prema policiji i 20.000 prema organizatorima.<ref name="BBC Nov6"/><ref name="Guardian Nov6">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/06/nicola-sturgeon-says-glasgow-climate-march-will-be-policed-appropriately|title='The time for change is now': demonstrators around the world demand action on climate crisis|last=Brooks|first=Libby|last2=Lakhani|first2=Nina|date=6. 11. 2021|website=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107005359/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/06/nicola-sturgeon-says-glasgow-climate-march-will-be-policed-appropriately|archive-date=7. 11. 2021|url-status=live|access-date=7. 11. 2021|last3=Watts|first3=Jonathan|last4=Taylor|first4=Matthew|last5=Strzyżyńska|first5=Weronika|language=en}}</ref> ''The Times je'' predviđao da će ukupan broj učesnika biti preko dva miliona.<ref name="Horne">{{Cite news|last=Horne|first=Marc|title=Extinction Rebellion, demos and disruption — Cop26 security challenges|url=https://www.thetimes.co.uk/article/cop26-glasgow-security-challenges-extinction-rebellion-kkzkmsg85|work=[[The Times]]|date=26. 10. 2021|archive-url=https://archive.today/20211026131303/https://www.thetimes.co.uk/article/cop26-glasgow-security-challenges-extinction-rebellion-kkzkmsg85|archive-date=26. 10. 2021|access-date=28. 10. 2021|language=en}}</ref> Dodatnih 100 marševa održano je u drugim dijelovima zemlje, sa ukupno 300 protesta u 100 zemalja, navodi ''The Guardian''.<ref name="Guardian Nov6" /> Vanessa Nakate i autohtoni aktivisti održali su govore u Glasgowu. Problemi koje su istakli demonstranti uključivali su stavljanje korporativnih interesa u prvi plan i neuspjeh političara da se hitno pozabave klimatskom kriznom situacijom, kao i njezinim osnovnim uzrocima. Ljudi iz Kahnawake Mohawka, naučnici ekologije, veganski aktivisti, sindikalisti i socijalisti bili su prisutni na marševima.<ref name="BBC Nov6"/><ref name="Guardian Nov6"/> Jedna planirana učesnica, izraelska ministrica energetike Karine Elharrar, nije mogla prisustvovati 1. novembra zbog problema pristupačnosti invalidskim kolicima.<ref>{{Cite news|title=Disabled Israeli minister left out of inaccessible climate conference|url=https://www.jpost.com/environment-and-climate-change/disabled-israeli-minister-left-out-of-inaccessible-climate-conference-683730|access-date=2. 11. 2021|work=The Jerusalem Post|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102000840/https://www.jpost.com/environment-and-climate-change/disabled-israeli-minister-left-out-of-inaccessible-climate-conference-683730|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2. 11. 2021|title=COP26: Boris Johnson apologises to minister over wheelchair access|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-59132811|access-date=2. 11. 2021|archive-date=2. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102102037/https://www.bbc.com/news/world-59132811|language=en}}</ref> Održivost jelovnika COP26 kritizirala je grupa za pravdu životinja i klimatskih promjena Animal Rebellion, s gotovo 60% jelovnika na bazi mesa i mlijeka, a jela označena kao visokougljična poslužuju se na štandovima s hranom.<ref>{{Cite web|url=https://www.bigissue.com/news/environment/cop26-haggis-the-most-unsustainable-dish-at-glasgow-climate-conference/|title=The COP26 menu is 'like serving cigarettes at a lung cancer conference'|date=2. 11. 2021|website=The Big Issue|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103023404/https://www.bigissue.com/news/environment/cop26-haggis-the-most-unsustainable-dish-at-glasgow-climate-conference/|archive-date=3. 11. 2021|url-status=live|access-date=3. 11. 2021|language=en}}</ref> Šefica keteringa na COP26, Lorna Wilson, rekla je da je osoblje "radilo na" ugostiteljskoj strategiji od 95% hrane iz Velike Britanije i 5% iz inostranstva. Wilson je rekao da je jelovnik 40% biljni i 60% vegetarijanski. Događaj je eliminirao čaše za jednokratnu upotrebu i plastiku.<ref>{{Cite news|title=How green was the COP26 climate summit?|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-59248023|date=13. 11. 2021|access-date=14. 11. 2021|work=BBC News|archive-date=14. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114010005/https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-59248023|language=en}}</ref> Na konferenciji je bilo zabrinutosti zbog uključivanja i uticaja velikih delegacija industrije, posebno velikih kompanija zagađivača, i finansijskih organizacija uključenih u uzroke emisije gasova staklene bašte.<ref>{{Cite news|title=COP26: Lobbying threat to global climate action|date=5. 11. 2021|url=https://www.dw.com/en/cop26-lobbying-threat-to-global-climate-action/a-59726541|access-date=12. 11. 2021|work=Deutsche Welle (www.dw.com)|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112020341/https://www.dw.com/en/cop26-lobbying-threat-to-global-climate-action/a-59726541|language=en}}</ref><ref name="bbc0">{{Cite news|date=8. 11. 2021|title=COP26: Fossil fuel industry has largest delegation at climate summit|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59199484|access-date=8. 11. 2021|archive-date=8. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108001710/https://www.bbc.com/news/science-environment-59199484|language=en}}</ref> === Dalje kritike === Dalje kritike  rezultati uključuju da su potrebne ne samo obaveze već i jasna uputstva za ublažavanje i prilagođavanje, kao i uspostavljanje snažnih mehanizama kako bi relevantne strane bile odgovorne za svoje obaveze.<ref>{{Cite news|last=Specia|first=Megan|last2=Castle|first2=Stephen|title=Young Activists Want Action as Protesters Rally at COP26|url=https://www.nytimes.com/2021/11/05/world/europe/cop-protests.html|access-date=7. 11. 2021|work=The New York Times|date=5. 11. 2021|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106225147/https://www.nytimes.com/2021/11/05/world/europe/cop-protests.html|language=en}}</ref> CNBC, [[BBC]], Axios i CBS News su otkrili da finansijske kompanije nisu spriječene u privatnim ulaganjima u fosilna goriva,<ref name="cnbc1" /><ref name="bbc2" /> da nedostaje fokus i transparentnost kvaliteta – a ne kvantiteta ili količina – obećanja,<ref name="cnbc1">{{Cite news|last=Meredith|first=Sam|title=Flagship finance pledges at COP26 criticized for 'missing the point' on fossil fuels|url=https://www.cnbc.com/2021/11/03/cop26-climate-finance-pledges-missing-the-point-on-fossil-fuels.html|access-date=7. 11. 2021|work=CNBC|date=3. 11. 2021|language=en|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106170344/https://www.cnbc.com/2021/11/03/cop26-climate-finance-pledges-missing-the-point-on-fossil-fuels.html|language=en}}</ref> da je okončanje krčenja šuma do 2030. prekasno,<ref>{{Cite news|title=COP26 pledge will see nations commit to ending deforestation by 2030|url=https://www.cbsnews.com/news/deforestation-end-pledge-2030-cop26/|access-date=7. 11. 2021|work=CBS News|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106220604/https://www.cbsnews.com/news/deforestation-end-pledge-2030-cop26/|language=en}}</ref> da zemlje moraju objaviti sveobuhvatne planove politike o tome kako će postići svoje ciljeve,<ref name="bbc2">{{Cite news|title=Climate change: What do scientists want from COP26 this week?|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59212185|access-date=9. 11. 2021|work=BBC News|date=9. 11. 2021|archive-date=9. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109014115/https://www.bbc.com/news/science-environment-59212185|language=en}}</ref> i da obećanja nisu obavezna, bez mehanizama kažnjavanja uspostavljanje na konferenciji <ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/cop26-pledges-list-country-organization-2c10af98-dc6d-4697-9514-2843e24b2e72.html|title=The major climate pledges made at COP26 so far|last=Garfinkel|first=Noah|publisher=Axios|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107123952/https://www.axios.com/cop26-pledges-list-country-organization-2c10af98-dc6d-4697-9514-2843e24b2e72.html|archive-date=7. 11. 2021|url-status=live|access-date=7. 11. 2021|language=en}}</ref> i očigledan sadržaj sa pristupom "samoregulacije" za relevantne organizacije. Prema kritičarima, ovakva pitanja bi konferenciju mogla pretvoriti u događaj "ozelenjavanja " praznih obećanja.<ref name="cnbc1" /><ref>{{Cite news|title='COP26 is a failure': Thunberg leads youth from around the globe in Glasgow protests|url=https://www.abc.net.au/news/2021-11-06/greta-thunberg-leads-cop26-protests-climate-change-glasgow-youth/100599934|access-date=7. 11. 2021|work=ABC News|date=5. 11. 2021|language=en-AU|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106173856/https://www.abc.net.au/news/2021-11-06/greta-thunberg-leads-cop26-protests-climate-change-glasgow-youth/100599934|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/opinion/contributors/valley-voice/2021/11/27/californias-carbon-offset-disaster-and-disappointment-cop-26/8740979002/|title=California’s carbon-offset disaster reveals why COP26 was a big disappointment|last=Nguyen|first=Le Dong Hai|website=USA TODAY|language=en-US|access-date=27. 11. 2021|language=en}}</ref> === Rezultati === Dana 9. novembra, Climate Action Tracker je izvijestio da je globalna ljudska [[civilizacija]] na pravom putu za 2,7&nbsp;Povećanje temperature u °C u Zemljinom sistemu do kraja stoljeća uz trenutnu politiku. Temperatura će porasti za 2.4&nbsp;°C ako se obećanja za 2030. godinu realizuju do 2.1&nbsp;°C ako će se i dugoročni ciljevi realizovati i do 1.8&nbsp;°C ako uz to svi ciljevi o kojima se raspravlja će biti u potpunosti implementirani. Trenutni ciljevi za 2030. ostaju "potpuno neadekvatni". Potrošnja uglja i prirodnog gasa glavni su uzrok jaza između obećanja i politika. Oni su procijenili obećanja 40 zemalja koja predstavljaju 85% obećanih smanjenja emisija na nulu i otkrili da su samo države odgovorne za 6% globalnih emisija stakleničkih plinova – [[Evropska unija|EU]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|UK]], [[Čile]] i [[Kostarika]] – obećale niz ciljeva koje su ocijenjen kao "prihvatljiv" za sveobuhvatnost i zbog toga što je objavljen detaljan zvanične politike ‑ plan koji opisuje korake i načina na koje bi mogli biti realizovani tih ciljeva.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/publications/glasgows-2030-credibility-gap-net-zeros-lip-service-to-climate-action/|title=Glasgow's 2030 credibility gap: net zero's lip service to climate action|website=climateactiontracker.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109140537/https://climateactiontracker.org/publications/glasgows-2030-credibility-gap-net-zeros-lip-service-to-climate-action/|archive-date=9. 11. 2021|url-status=live|access-date=9. 11. 2021|language=en}}</ref><ref name="stockwell-etal-2021">{{Cite book|last=Stockwell|first=Claire|url=https://climateactiontracker.org/documents/997/CAT_2021-11-09_Briefing_Global-Update_Glasgow2030CredibilityGap.pdf|title=Glasgow's one degree 2030 credibility gap: net zero's lip service to climate action|last2=Geiges|first2=Andreas|last3=Ramalope|first3=Deborah|last4=Gidden|first4=Matthew|last5=Hare|first5=Bill|last6=de Villafranca Casas|first6=Maria José|last7=Moisio|first7=Mia|last8=Hans|first8=Frederic|last9=Mooldijk|first9=Silke|date=9. 11. 2021|publisher=Climate Analytics and NewClimate Institute|location=Berlin, Germany and Cologne, Germany|access-date=10. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109231956/https://climateactiontracker.org/documents/997/CAT_2021-11-09_Briefing_Global-Update_Glasgow2030CredibilityGap.pdf|archive-date=9. 11. 2021|url-status=live}} {{Otvoren pristup|language=en}}</ref><ref name="harvey-2021">{{Cite news|last=Harvey|first=Fiona|title=Cop26: world on track for disastrous heating of more than 2.4C, says key report|date=9. 11. 2021|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/09/cop26-sets-course-for-disastrous-heating-of-more-than-24c-says-key-report|access-date=10. 11. 2021|archive-date=10. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110005549/https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/09/cop26-sets-course-for-disastrous-heating-of-more-than-24c-says-key-report|language=en}}</ref><ref name="hare-and-hoehne-2021">{{Cite news|last=Hare|first=Bill|last2=Höhne|first2=Niklas|title=Cop26 is creating false hope for a 1.5C rise — the stark reality is very different|date=9. 11. 2021|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/nov/09/cop26-false-hope-climate-analysis-targets|access-date=10. 11. 2021|archive-date=10. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110014801/https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/nov/09/cop26-false-hope-climate-analysis-targets|language=en}}</ref> Dana 10. novembra objavljeno je da su SAD i Kina dogovorile okvir za smanjenje emisija ugljika, sarađujući na mjerama za smanjenje upotrebe [[metan]]a, postepeno ukidanje upotrebe uglja i povećanu zaštitu šuma.<ref name="reuters.com"/> 11. novembra, Istomišljene zemlje u razvoju (LMDC), grupa od 22 zemlje, uključujući Kinu i Indiju, zatražila je da se posvećenost ublažavanju uticaja u potpunosti ukloni iz nacrta teksta, jer očigledno tvrde da zemlje u razvoju ne bi trebalo da se drže istih rokova kao i bogatije nacije.<ref name="cnn20211111">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/11/11/world/china-india-bolivia-cop26-climate-intl/index.html|title=China and India among 22 nations calling for key section on emissions be ditched from COP26 agreement|last=Dewan|first=Angela|date=11. 11. 2021|website=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111121227/https://www.cnn.com/2021/11/11/world/china-india-bolivia-cop26-climate-intl/index.html|archive-date=11. 11. 2021|url-status=live|access-date=11. 11. 2021|language=en}}</ref> Zahtjev je kritikovan kao nelogičan i samoporažavajući jer bi na kraju najviše naštetio ljudima u zemljama u razvoju.<ref name="cnn20211111" /> i članak u ''Daily Beastu'' opisao je zahtjev kao pokušaj Kine da sabotira nacrt obaveze.<ref>{{Cite news|last=Ross|first=Jamie|title=China Is Sabotaging Big Climate Pledge at COP26 Conference, Says Report|url=https://www.thedailybeast.com/china-is-sabotaging-big-climate-pledge-at-cop26-conference-says-report|agency=The Daily Beast|access-date=14. 11. 2021|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111145106/https://www.thedailybeast.com/china-is-sabotaging-big-climate-pledge-at-cop26-conference-says-report|language=en}}</ref> Kina je bila odgovorna za oko 27% trenutnih svjetskih emisija stakleničkih plinova u 2019.<ref>{{Cite web|url=https://climatetrace.org/inventory#country|title=CO2 Emissions: All Countries - 2015–2020 - Climate TRACE|website=climatetrace.org – all countries|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112122206/https://climatetrace.org/inventory#country|archive-date=12. 11. 2021|url-status=live|access-date=12. 11. 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Schonhardt|first=Sara|title=China's Greenhouse Gas Emissions Exceed Those of All Other Developed Countries Combined|url=https://www.scientificamerican.com/article/chinas-greenhouse-gas-emissions-exceed-those-of-all-other-developed-countries-combined/|access-date=13. 6. 2021|work=Scientific American|language=en|archive-date=13. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613210411/https://www.scientificamerican.com/article/chinas-greenhouse-gas-emissions-exceed-those-of-all-other-developed-countries-combined/|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=China's Greenhouse Gas Emissions Exceeded the Developed World for the First Time in 2019|url=https://rhg.com/research/chinas-emissions-surpass-developed-countries/|work=Rhodium Group|access-date=14. 6. 2021|archive-date=17. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617173916/https://rhg.com/research/chinas-emissions-surpass-developed-countries/|language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/cop26-key-outcomes-agreed-at-the-un-climate-talks-in-glasgow|title=COP26: Key outcomes agreed at the UN climate talks in Glasgow|date=15. 11. 2021|website=Carbon Brief|language=en|access-date=16. 11. 2021}} == Vanjski linkovi == * [https://unfccc.int/process-and-meetings/conferences/glasgow-climate-change-conference UNFCCC] * [https://www.bbc.com/news/topics/cgdwpywgeegt/cop26 BBC] * [https://www.ipcc.ch/reports/ IPCC izvještaji] * [https://climatefringe.org/ Fringe Events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108072134/https://climatefringe.org/ |date=8. 1. 2022 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] [[Kategorija:Klimatske promjene]] [[Kategorija:COP]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 4k8uysn0yzsuzva2738pv8vhcpt1l8v Lujza Kuzmić Mijić 0 489042 3923988 3473655 2026-09-04T09:58:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923988 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Lujza Kuzmić Mijić | slika = | opis_slike = | datum_rođenja = 1889. | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = 1959. | mjesto_smrti = [[Zagreb]], [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatska]] | nacionalnost = | obrazovanje = | supružnik = | period = | vrsta_umjetnosti = [[Slikarstvo]] | djela = "" | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Lujza Kuzmić Mijić''' bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] slikarica i jedna je od pripadnica najstarije generacije akademski obrazovanih umjetnika. Njena slikarska aktivnost poklapa se početkom razvoja slikarstva u Bosni i Hercegovini. Rođena je u [[Sarajevo|Sarajevu]], 1889. godine. Godine 1906. upisala je privatni slikarski kurs kod profesora Jana Karela Janevskog, a godinu dana kasnije odlazi u [[Beč]] da studira slikarstvo u klasi Roberta Scheffera. Studirala je na Umjetničkoj školi za žene u Sarajevu s [[Adela Behr|Adelom Behr]], budući da im, kao ženama, nije bio dozvoljen upis na Akademiju. Njen najproduktivniji i najvažniji slikarski period bio je poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], oko 1919. godine, i trajao je otprilike do 1923. godine. Godine 1919. udala se za slikara [[Karlo Mijić|Karla Mijića]], a 1928. prekinula je svoju slikarsku karijeru i posvetila se porodici. Sve svoje slikarske napore usmjerila je na podršku stvaralaštvu svoga muža. Iz njenog slikarskog opusa, ostalo je oko 25 ulja, 15 [[akvarel]]a i nešto crteža. Umrla je 1959. godine u [[Zagreb]]u.<ref name="ugbih">{{Cite web|url= https://ugbih.ba/2021/02/16/kuzmic-mijic-lujza/|title= ''Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine - Kuzmić Mijić Lujza''|work= ugbih.ba|access-date= 31. 12. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.tacno.net/kultura/vojislav-vujanovic-adela-lujza-iva-mica-rajka-milena/|title= ''Vojislav Vujanović, prve likovne umjetnice Bosne i Hercegovine: Adela, Lujza, Mica, Iva, Rajka, Milena''|work= tacno.net|access-date= 31. 12. 2022|archive-date= 10. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220810144645/https://www.tacno.net/kultura/vojislav-vujanovic-adela-lujza-iva-mica-rajka-milena/|url-status= dead}}</ref> == Vidi još == *[[Adela Behr]] *[[Milena Šotra]] *[[Mica Todorović]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Kuzmić, Lujza}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1959.]] kw5yjf1yaq4fmy7pwr3g7l2koxye8ur Kraljevina Dalmacija 0 490537 3923969 3923148 2026-09-04T06:13:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923969 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Kraljevina Dalmacija | izvorno_ime = Kraljevina Dalmacija | genitiv = Kraljevine Dalmacije | razdoblje = 1815–1918 | država_prije1 = | država_prije_zastava1 = | država_prije2 = | država_prije_zastava2 = Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg | država_prije3 = | država_prije_zastava3 = | država_prije4 = | država_prije_zastava4 = | država_prije5 = | država_prije_zastava5 = | država_poslije1 = | država_poslije_zastava1 = | država_poslije2 = | država_poslije_zastava2 = | država_poslije3 = | država_poslije_zastava3 = | država_poslije4 = | država_poslije_zastava4 = | država_poslije5 = | država_poslije_zastava5 = | zastava = Flag of the Kingdom of Dalmatia.svg | grb = Coat of arms of Dalmatia 1495.svg | uzrečica = | himna = ''[[Carevka]] ([[Gott erhalte Franz den Kaiser]])'' | karta = Kingdom of Dalmatia.jpg | glavni_grad = [[Zadar]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = | službeni_jezik = [[hrvatski]], [[njemački]], [[talijanski]] | etničke_grupe = | državno_uređenje = [[Monarhija]] | vrsta_vlasti = Namjesnik | godina_prve_vlasti = 1815.-1831. | vladar_prva_vlast = Franjo Tomašić (prvi) | godina_druge_vlasti = 1911.-1918. | vladar_druga_vlast = Mario Attems (zadnji) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = Austro-ugarska kruna | vremenska_zona = UTC+1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = }}'''Kraljevina Dalmacija''' bila je to austrijska krunska zemlja u [[Austrijsko Carstvo|Austrijskom Carstvu]] (1815-1867) i [[Austro-Ugarska monarhija|Austro-Ugarskoj Monarhiji]] (1867-1918). Preustrojem Monarhije 1867. ostaje u austrijskom dijelu, odvojen od Hrvatske i Slavonije (tada u mađarskoj polovini). Međutim, [[Dalmacija]] je pravno bila sastavni dio [[Trojedne Kraljevine Hrvatske]], [[Slavonija|Slavonije]] i [[Dalmacija|Dalmacije]], koja ju je stoga nosila u svom nazivu i grbu (Dalmacija je priznata kao sastavni dio Trojedne Kraljevine i član 66. Hrvatsko-ugarske naseljavanje), iako do stvarnog ujedinjenja Dalmacije sa Hrvatskom i Slavonijom nikada nije došlo. Od 1861. Kraljevina Dalmacija ima svoju saborsku skupštinu: Dalmatinski sabor sa sjedištem u Zadru. Pokrajinski odbor, koji je birao Sabor (osim predsjednika, i predsjednik Sabora, kojeg su imenovali car i kralj), predstavljao je Vladu Kraljevine Dalmacije u samoupravnim poslovima. Centralnu vlast predstavljao je C. kr. Vlada u [[Zadar|Zadru]] (tal. Imperial Regio Governo della Dalmazia), koja se od 1852. zove C. kr. Namjesništvo (talijanski: Imperial Regia Luogotenenza della Dalmazia) vodi guverner ili guverner kojeg imenuju car i [[Kralj|kral]]<nowiki/>j, kao i u drugim krunskim zemljama austrijskog dijela Austro-Ugarske. Nestao je krajem oktobra 1918, kada je [[Hrvatski sabor]] proglasio neovisnost Hrvatske, Slavonije i Dalmacije s [[Rijeka (grad)|Rijekom]] i priključenje Državi SHS. Gotovo u isto vrijeme velike dijelove Dalmacije okupirala je Kraljevina [[Italija]] na osnovu tajnog Londonskog ugovora sklopljenog sa [[Velika Britanija|Velikom Britanijom]], [[Francuska|Francuskom]] i [[Rusija|Rusijom]]..<ref>{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/29748|title=https://hrcak.srce.hr/file/29748|last=https://hrcak.srce.hr/file/29748|first=https://hrcak.srce.hr/file/29748|access-date=22. 4. 2022|archive-date=29. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029231125/https://hrcak.srce.hr/file/29748|url-status=dead}}</ref> == Historija == === Prva austrijska uprava === Vijest o padu Venecije revoltirana je od strane seljaka i pučana diljem Dalmacije. Osim toga, pojavio se snažan pokret za ujedinjenje sa Hrvatskom. Franjevci i drugi kler održali su skupove, na primjer u Karinu, tražeći ujedinjenje. Pridružili su im se splitski nadbiskup Cipiko, makarski biskup, ali i pravoslavno sveštenstvo. U junu 1797. formirali su izaslanstvo za odlazak u Beč da traže od cara ujedinjenje, ali ih je spriječio mirovni ugovor, pa su adresu poslali hrvatskom banu. Kampoformijskim mirom 1797. podijeljena su nekadašnja venecijanska imanja između Francuske i Habsburške Monarhije. Cijela Dalmacija i Istra pripadale su Habsburškoj Monarhiji. Austrijsku vojsku sa oko 4.000 vojnika u posjedu Dalmacije predvodio je podmaršal Matija Rukavina, pristalica ujedinjenja Dalmacije sa Hrvatskom, koji je postavljen i za vojnog namjesnika Dalmacije. Narod i sveštenstvo s oduševljenjem su dočekali dolazak vojske sastavljene uglavnom od Hrvata, koju je predvodio hrvatski podmaršal. Međutim, Beč je Dalmaciju tretirao kao novoosvojenu državu i predao je direktno vladi u Beču. Tako je 1798. C. kr. Vlada u Zadru (tal. Cesareo Regio Governo in Zara) na čelu s guvernerom. Članove vlade i guvernera postavljao je car, a bili su podređeni C. kr. Dvorskoj komisiji za Istru, Dalmaciju i Albaniju u Veneciji (tal. Ces. Reg. Commissione aulica per l'Istria, Dalmazia ed Albania), a od 1802. Odsjeku za Dalmaciju i Boku Dvorske kancelarije u Beču. Sama pokrajina je bila podijeljena na upravno-sudske okruge, odnosno mjesne starješine (tal. superiorità locale), na čijem čelu je bio rektor (tal. rettore) ili sudija-administrator (tal. giudice dirigente). Sjedišta mjesnih starješina bila su u Cresu, Krku, Rabu, Pagu, Zadru, Ninu, Novigradu, Skradinu, Šibeniku, Kninu, Sinju, Trogiru, Splitu, Klisu, Omišu, Braču, Hvaru, Korčuli, Imotskom, Makarskoj, Poljicima i Metkoviću. . Sud je 1802. službeno odbio zahtjev za ujedinjenjem. U svojoj kratkoj administraciji, austrijska vlada nije mnogo promijenila sadašnji venecijanski sistem, već je samo provela ograničene reforme u obrazovanju i pravosuđu. U Zadru je 1803. otvorena gimnazija. Nakon austrijskog poraza protiv Napoleona, Požunskim mirom 1805. Dalmacija je predata Francuzima, koji su je pripojili Napoleonovoj satelitskoj Kraljevini Italiji. === Francuski interregnum === Austrija se 26. decembra 1805. Požunskim mirom morala odreći Istre, Dalmacije i svih jadranskih otoka, pa je u veljači 1806. Francuska preuzela vlast u Dalmaciji. Mlečanin Vincenzo Dandolo postao je generalni providur i civilni upravitelj francuske pokrajine Dalmacije (1806-10), dok je francuski general Auguste Marmont preuzeo sve vojne ovlasti. Novim povećanjem francuskih struja na račun Austrije (mir u Šenbrunu, 14. oktobra 1809.) Dalmacija je uključena u sastav Ilirskih provincija, a Napoleon je 15. aprila 1811. izdao dekret o uređenju Ilirije koju je podelio na 6 civilnih provincija, od kojih je jedna bila Dalmacija i Dubrovnik. === Godine vojne uprave i Druga austrijska uprava === Već 1811. Britanci su od Francuza preuzeli Vis, a 1812. Lastovo, Korčulu, Pelješac, Hvar, Cavtat, dubrovačke otoke i Split. Kotor su držali Rusi. Nakon bitke kod Leipziga i pada Napoleona, Habsburgovci su 1813. odlučili zauzeti ostatak Dalmacije. Akciju je izveo general bojnik barun Franjo Tomašić sa 2.900 vojnika iz Hrvatske. Knin je zauzeo većinu svojih snaga, a nakon kratke opsade Zadar, dok je njegov pomoćnik general Todor Milutinović sa odredom banskih husara osvojio Kotor i Dubrovnik i protjerao Crnogorce.<ref>{{Cite web|url=http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/1722008/podlistak.asp|title=Hrvatski vojnik - Internet izdanje|date=23. 9. 2013|website=web.archive.org|access-date=22. 4. 2022|archive-date=23. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923191653/http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/1722008/podlistak.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> Uredbama Bečkog kongresa 1814. i 1815. cijela Dalmacija je formalno pripojena Austrijskom carstvu kao krunska zemlja, a Dalmaciji je pripojena Dubrovačka Republika, koja je prestala postojati 1808. kada je ukinuta god. francuski. Za namjesnika je postavljen Barun Tomašić, a upravu je preuzela zemaljska vlada na čijem je čelu bio. Kako bi što bolje integrirao prostor od otoka Raba do Budve, bečki dvor je osnovao posebnu teritorijalnu jedinicu: Kraljevinu Dalmaciju. S istom namjerom, papinska bula Locum Beati Petri uspostavila je jedinstvenu zadarsku crkvenu metropolu, kojoj su podređene sve dalmatinske biskupije, uključujući Split i Dubrovnik, nekadašnja nadbiskupijska središta, dok su mnoge dalmatinske biskupije ukinute (Stonsko-korčulanska, Trogirska, Ninska). , Skradin i Rab). ). ), a Makarska biskupija pripojena je Splitu. U periodu od 1816. do 1822. osnivaju se svi središnji zemaljski organi u Zadru (na čelu s K.Kr. vladom Dalmacije - talijanskim I.R. Governo della Dalmazia - s guvernerom kao upraviteljem i "predsjednikom" vlade), tj. područnih organa uprave (okruga, okruga i općina), a izvršena je i sudska reorganizacija. Ovi upravni i sudski organi će djelovati do 1852/1854. i 1868, kada je uspostavljena nova upravno-sudska organizacija pokrajinskih organa u Zadru (umjesto Vlade, C.kr. namjesništvo za Dalmaciju - talijanski I.R. Luogotenenza della Dalmazia - na čelu s namjesnikom) i nižih upravnih i sudskih organa. . , sudbene oblasti, općine), takva organizacija, uz manje izmjene, ostat će na snazi ​​do 1918. (na temelju februarskog patenta iz 1861. osnovan je Dalmatinski sabor). Austrija je u Dalmaciju dovodila i strane zvaničnike, uglavnom iz sjeverne Italije (tada dio Monarhije) i Austrije. Godine 1832. otvorena je nova cesta (koju je izgradio Josip Kajetan Knežić) preko prijevoja Mali Alan, tek druga veza s kontinentalnom Hrvatskom. Austrijska uprava povećala je broj škola: do 1839. bilo ih je oko 50, a do 1846. oko 150, koje je pohađala trećina školske djece. Međutim, hrvatski je bio gotovo izuzetak u školama na štetu talijanskog.[[Datoteka:Jakob_Alt_-_Piazza_Grande_mit_der_Domkirche_von_Sebenico_-_1841.jpeg|mini|Jakob Alt - Piazza Grande mit der Domkirche von Sebenico - 1841]] ====Hrvatski narodni preporod u Dalmaciji==== Pokreti hrvatskog narodnog preporoda u tzv Banska Hrvatska počela se osjećati i u Dalmaciji. Godine 1835. Božidar Petranović je u Zadru počeo izdavati Srpsko-dalmatinski časopis, a 1844. Ante Kuzmanić pokrenuo je časopis Zora dalmatinska u Zadru i započeo rad na jezičnoj i nacionalnoj svijesti Dalmatinaca, koju je do sada podsticalo samo sveštenstvo. Revolucionaran 1848, u početku je donio stidljivu političku podjelu na marksiste (pristalice obnove Republike Svetog Marka) i monarhiste (pristalice Habsburške monarhije). Kako su bogati talijanski građani i plemstvo zbog izbornih pravila imali potpunu kontrolu nad gradovima i njihovim skupštinama, prijedlog županijskih i gradskih skupština Kraljevine Hrvatske „Braći Dalmatinima iste krvi i jezika“ 1848. za ujedinjenje sa Hrvatskom je glatko odbijena. Međutim, hrvatske nacionalne struje i pokreti su još uvijek bili jaki. Župnici i stanovništvo Dalmatinske zagore reagirali su na autonomaštvo pismom Jelačiću, u kojem su ipak tražili ujedinjenje, jer su protivnici u velikoj manjini. U prosincu 1848. Franjo Josip I. imenovao je bana Jelačića za namjesnika Dalmacije. Njegovom imenovanju protivile su se općine Split i Zadar (tada u autonomnim rukama), a preporoditelji u Dalmaciji, posebno u Dubrovniku, dočekali su ga s velikim očekivanjima. Ali oni se uglavnom ne ispunjavaju. Jelačićeva vladavina ostala je uglavnom formalna, a sud je odbio da se ujedini s Hrvatskom. Godine 1851. Jelačić je posjetio Dalmaciju, a u Dobroti (Boka Kotorska) dočekan je s posebnim oduševljenjem. Kako bi se suprotstavili italijanskom državljanstvu, osnivane su javne čitaonice i društva, uglavnom pod "slavenskim" imenom. Mali korak naprijed bila je odluka vlade da se hrvatski kao drugi nacionalni jezik uči u srednjim školama. Unatoč tome, škole s hrvatskim nastavnim jezikom mogle bi se izbrojati na prste jedne ruke. Zato su franjevci u Sinju 1854. osnovali prvu hrvatsku gimnaziju u provinciji.<ref>{{Cite web|url=https://www.matica.hr/kolo/306/Kulturni%20%C5%BEivot%20Boke%20i%20preporodna%20gibanja/|title=Matica hrvatska - Kolo 3, 2007. - Kulturni život Boke i preporodna gibanja|website=www.matica.hr|access-date=22. 4. 2022}}</ref> [[Datoteka:Bust_of_Miho_Klaić_in_Zadar.jpg|mini|Miho klaić]] [[Datoteka:Mihovil_Pavlinovic_(Zadar).JPG|mini|Mihovil Pavlinovic (Zadar)]] ====Sukob narodnjaka i autonomaša==== Godine 1860. car je odlučio obnoviti ustavni i politički život i sazvao prošireni carski savjet. Predstavnici Hrvatske i Slavonije, Vranyczany i Strossmayer, pokrenuli su pitanje ujedinjenja Dalmacije. Predstavnik Dalmacije Frane Borelli priznao je da su Italijani u manjini, ali smatra da još nije došlo vrijeme za taj korak. Tada je u Dalmaciji počelo okupljanje u dvije struje: Narodna stranka pod vodstvom Mihe Klaića i don Mihovila Pavlinovića i autonomaši predvođeni Antoniom Bajamontijem i Luigijem Lapennom. Autonomaši (Tolomaši) su uglavnom bili pripadnici talijanske nacionalne manjine i zagovarali su talijanski identitet Dalmacije, a kasnije su podržavali teoriju o posebnoj dalmatinskoj naciji, italijansko-slavenskoj umjesto hrvatske i srpske. Uz autonomaše bili su namjesnik Lazar Mamula, gradovi Zadar i Split, kojima su se pridružili i mnogi drugi gradovi i općine, te bečki dvor, koji se bojao da će u slučaju ujedinjenja oslabiti Austriju na račun Hrvatske i Ugarske. U narod su se odmah pridružili Stari Grad, Vrboska, Metković, Bol, a posebno Dubrovnik i Kotor. Populisti su se u početku kandidirali pod neutralnim, slovenskim ili narodnim imenom, kako bi bili prihvatljiviji italijanskom biračkom tijelu. Glavna točka njihovog programa bilo je ujedinjenje s Hrvatskom i uvođenje hrvatskog jezika u administraciju i obrazovanje. Povodom sazivanja Hrvatske banske konferencije u Zagrebu 1860. pozvani su predstavnici Dalmacije da razgovaraju o ujedinjenju, ali su autonomaši, predvođeni guvernerom Mamulom, osujetili inicijativu. Godine 1861. u Zadru je prvi put sazvan Dalmatinski sabor. Autonomaši su izabrani u parlament velikom većinom, zahvaljujući izbornim pravilima - većinu glasova dobili su zemljoposjednici, službenici i predstavnici bogatih građana (zajedno oko 20% stanovništva Dalmacije). Sabor je odbio ujedinjenje sa Hrvatskom i Slavonijom. Austrijski rat s Pruskom i Italijom rezultirao je i pomorskom bitkom kod Visa 1866., koja je odjeknula u Dalmaciji. Nakon austrougarske nagodbe 1867., koja je učvrstila podjele i svela na najmanju moguću mjeru šanse za ujedinjenje s Hrvatskom, narod se okreće političkoj i kulturnoj borbi za pohrvaćenje Dalmacije, fokusirajući se na škole, želeći uvesti hrvatsko kao jezik nastave. Dakle, njihov cilj je bio da osvoje vlast u opštinama, jer je jezik nastave bio u nadležnosti opština. Već 1862. pokrenuli su list na italijanskom jeziku Il Nazionale, kasnije Narodni list, kako bi dobili državljanstvo koje je prvenstveno govorilo italijansko. Don Mihovil Pavlinović je 1869. formirao cjelovit, izrazito hrvatski politički program, Hrvatsku misao. U njemu se zalagao za hrvatsko pravo na samostalnu, cjelovitu i ustavnu hrvatsku državu koja bi obuhvatila sve hrvatske zemlje, pa i Dalmaciju.<ref>{{Cite web|url=http://povijest.net/2018/|title=Naslovnica|website=Hrvatski povijesni portal|language=hr|access-date=22. 4. 2022|archive-date=27. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127130924/http://povijest.net/v5/zivotpis/hr-zivotopisi/2011/rikard-lang/|url-status=dead}}</ref> Kad svi uživamo jednu hrvatsku slobodu, jedno te isto pravo hrvatske države, kad smo svi sinovi jedne hrvatske domovine; svi smo dužni biti ponosni na svoje hrvatsko državljanstvo; svi smo dužni govoriti pred svijetom, rođena braćo majke Hrvatske. Ako grčko-istočna braća u Hrvatskoj ne žele da ih njihov narod naziva Hrvatima, neka priznaju da svi živi znaju da su Hrvati u hrvatskoj zemlji i u hrvatskoj državi; još uvek ne zahtevamo; dovoljno nam je da hrvatski nacionalni-državni integritet ostane ograđen (...) U mjeri u kojoj tražimo neovisnost i integritet za Hrvatsku, mjerimo isto za Srbiju. - don Mihovil Pavlinović, Hrvatska misao, 1869.<ref>{{Cite web|url=http://www.historiografija.hr/hz/1972/HZ_25-26_15_STANCIC.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|access-date=22. 4. 2022|archive-date=7. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030712/http://www.historiografija.hr/hz/1972/HZ_25-26_15_STANCIC.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> Listopada 1869. je godine izbio ustanak u Boki kotorskoj.<ref>{{Cite web|url=http://www.biographien.ac.at/oebl/oebl_S/Schoenfeld_Anton_1827_1898.xml|title=Schönfeld, Anton (Maria Emmerich Wilhelm) Frh. von|last=Dokumentation|first=Österreichisches Biographisches Lexikon und biographische|date=2003|website=ISBN 978-3-7001-3213-4|language=de|access-date=22. 4. 2022}}</ref> Glavnina ustanka bila je u Krivošijama, učestvovali su i stanovnici drugih mjesta: Grblja, Pobora, Majine i Brajića, a imao je podršku susjedne Crne Gore. Ustanak je izbio nakon poraza Austrije od Pruske u bici kod Sadove 1866. Bečki i mađarski parlamenti doneli su zakon o opštoj vojnoj službi, koji predviđa da do tada oslobođeni stanovnici kotorskog i dubrovačkog okruga prestaju oslobađanje od služenja vojnog roka, zatim predaju oružja i sl. Višegodišnje vojno pomorstvo , a oni u brdskom razoružanju uskratili su im mogućnost da čavrljaju po tadašnjoj turskoj Hercegovini i hvataju plijen u sitnoj i krupnoj stoci. U Knezlazu je 11. januara 1870. sklopljen mir pobunjenika s austrijskim vlastima.<ref>{{Cite web|url=http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/petrovici_xviii_vijek/cg_i_bokeljski_ustanak1869_t_grgurevic.html|title=MONTENEGRINA - digitalna biblioteka crnogorske kulture i nasljedja -|website=www.montenegrina.net|access-date=22. 4. 2022}}</ref> Talijani i populisti počinju da se sve više sukobljavaju, a tenzije rastu. Prilikom posjete italijanskog broda hidrografskoj misiji Monzambano Šibeniku 31. srpnja 1869. došlo je do sukoba talijanskih mornara i Hrvata u gradu, koji se pretvorio u vanjskopolitički problem Italije i Austro-Ugarske, poznat kao "Afera Monzambano". Teško je povrijeđeno 14 italijanskih mornara i nekoliko građana. Ubrzo su se narodnjaci sve bolje organizirali i polako osvajali seoske općine Zagore i otoke, pa su pobijedili na izborima za Dalmatinski sabor 1870. i postali parlamentarna većina. Godine 1873. osvojen je prvi veći grad Šibenik gdje je 15. veljače izabran prvi hrvatski gradonačelnik Ante Šupuk. Godine 1882., uprkos zastrašivanju i nasilju autonomnih paravojnih jedinica, tzv. bersaljera, Gajo Bulat pobijedio je autonomnog gradonačelnika Splita Antonija Bajamontija. Ubrzo nakon toga, općine Stari Grad i Trogir prešle su u hrvatske ruke, a ubrzo je u autonomnim rukama ostala samo zadarska općina koju narod nije uspio osvojiti sve do sloma Monarhije. 1883. hrvatski je proglašen službenim jezikom Dalmatinskog sabora. Uporedo je rasla i mreža hrvatskih škola - 1866. otvorena je hrvatska učiteljska škola u Arbanasima kod Zadra. Godine 1883. već je postojalo oko 300 osnovnih škola na hrvatskom jeziku, dok je hrvatski polako prodirao u srednje škole. Nakon Dubrovačke i Kotorske gimnazije, hrvatski ulazi u splitske gimnazije, a 1898. otvara se Hrvatska gimnazija u Zadru.[[Datoteka:Fran_Gundulic2.JPG|mini|Svečano otkrivanje spomenika Ivanu Gunduliću, Dubrovnik, 20. svibnja 1893.]] ====Hrvatsko-srpski razlaz==== Od početka Karadžićevog, Garešaninovog i Subotićevog pisanja o Dalmaciji kao srpskoj zemlji, a posebno od priznavanja Srbije kao nezavisne države 1878, na Berlinskom kongresu sve su veće razlike između Hrvata i Srba u Dalmaciji. Srbi sve više počinju da spominju Dalmaciju kao "srpsku zemlju". Nakon hrvatskog oduševljenja austrougarskom okupacijom BiH, u kojoj su učestvovali brojni vojnici iz Dalmacije, pretrpjeli značajne gubitke, i traženja ujedinjenja BiH sa Hrvatskom i Slavonijom, prekid je bio neminovan. Srbi u Bukovici su 1879. glasali za italijanskog kandidata Autonomaške stranke umjesto Mihovila Klaića, protiveći se Narodnom programu ujedinjenja sa Hrvatskom. Narod je ovaj događaj nazvao izdajom Bukovice. Ubrzo su uspostavljene zasebne hrvatske i srpske stranke, a hrvatske stranke imale su većinu u Dalmatinskom saboru. U novembru 1881. antiaustrijski pokreti među Srbima i Crnogorcima u zaleđu Boke Kotorske, u Kraljevini Dalmaciji, pretvorili su se u oružanu pobunu protiv novačenja, što je bila obaveza svih građana Monarhije. Središte bune bilo je u Krivošijama, a vojska na čelu sa potmaršalom Stjepanom Jovanovićem ga je gušila do maja 1882. Godine 1891. Frano Supilo nastupa u Dubrovniku sa časopisom Crvena Hrvatska protiv srpskih pretenzija na Dalmaciju i Dubrovnik i za ujedinjenje sa Hrvatskom. 1893, povodom otkrivanja spomenika Ivanu Gunduliću u Dubrovniku, došlo je do velikih tenzija između Hrvata i Srba. U Dubrovnik su stigli mnogi hrvatski uglednici, političari i umjetnici, a svečanost je, skandiranjem Hrvatska, prerasla u izraz Hrvata južne Dalmacije, suprotno želji Srba i nekolicine Dubrovčana, pristalica srpske ideje, poput srpske Katolik Medo Pucic. Dolaskom tzv Politika novog kursa se okreće hrvatsko-srpskoj saradnji, što je potvrđeno Zadarskom rezolucijom iz 1904. Frano Supilo je 25. februara 1907. preneo reči dr. Lovre Montija o opštoj hrvatsko-srpskoj saradnji: „Sa Srbima možemo mnogo, bez Srba malo, a protiv Srba ništa." Godine 1905. za guvernera je prvi put imenovan Dalmatinac Niko Nardelli. Zbog nezadovoljstva djelovanjem Hrvatske stranke (nastale 1905. ujedinjenjem HNS-a i Stranke prava) u Dubrovniku je 1908. osnovana Samostalna organizacija Hrvatske stranke u Dalmaciji na čelu s Perom Čingrijom, a Dalmat. Stranka prava je obnovljena. Godine 1912. talijanski je konačno iskorijenjen u uredima i sudovima, kojih su se službenici držali. Međutim, u službenoj korespondenciji vlasti, kao i na kartama, na primjer, austrijska uprava koristila je prvo talijanske, a zatim i njemačke nazive mjesta i lokaliteta. Tako se Biograd zvao Zara Vecchia i sl.[[Datoteka:23._landwehr_pukovnija,_Zadar,_vježba.jpg|mini|23. c. i kr. domobranska zadarska pukovnija na vježbalištu]] [[Datoteka:37._dom._puk._za_pale_vojnike.png|mini|37. dom. puk. za pale vojnike medalja]] [[Datoteka:SMS Erzherzog Ferdinand Max - Anno 1914 oder früher.jpg|mini|Smserzherzogfriedrich]] ====Prvi svjetski rat==== Odmah po izbijanju rata zabranjene su sve organizacije i udruženja za koje je vlast smatrala da se zalažu za Srbiju ili južnoslovensku ideju. Mnogi istaknuti političari bili su proganjani i hapšeni, a neki su emigrirali. Do 1915. i iznenadnog prijelaza Italije u Antantu na Jadranu nije bilo ratnih dešavanja, ali su od tada česti pomorski sukobi. Zbog savezničke blokade Otranta trgovina je potpuno stala. Vlasti su rekvirirale mnoge brodove za vojnu upotrebu, a putnička plovidba je bila gotovo potpuno obustavljena. Pomračenja su naređena i na ostrvima iu lukama zbog straha od bombardovanja, a crkvena zvona su uklonjena kako bi se metal koristio u ratne svrhe. Borbe su se vodile i oko Lastova i udaljenijih ostrva, gdje su pojačane posade i postavljeni bataljoni. 1917, Lastovo je bombardovalo francusko ratno zrakoplovstvo. U Dalmaciji se počela osjećati glad i oskudica, dok su u isto vrijeme mađarski zakoni zabranjivali izvoz namirnica u austrijsku polovicu Monarhije (kojoj je pripadala Dalmacija) u slučaju rata. Dalmacija je dobivala pomoć u hrani preko luke Trst, ali je ta pomoć bila nedovoljna, ponekad potpuno neupotrebljiva i često kasnila. Pošiljku za 1917. Dalmatinci su primili u veljači 1918. Franjevci su, zajedno sa zagrebačkim dobrotvorima, organizirali akciju slanja djece po hranu u Slavoniju i Moslavinu, u bogatije krajeve. Rat je uništio dalmatinsku poljoprivredu, a na kraju rata izbile su epidemije tifusa, kolere, velikih boginja i španjolske gripe koje su ubile mnoge ljude. Godine 1915. Hrvati su činili 34% austrougarske mornarice. Osim u mornarici, Dalmatinci su se borili i u kopnenim snagama: popunili su 22.st. i kr. puk, Zadar 23. c. i kr. Domobranska pukovnija, Dubrovnik 37. st. i kr. domobranske pukovnije i elitne postrojbe Dalmatinskih kopnenih strijelaca. Nakon italijanske objave rata, uglavnom su korišteni na talijanskom ratištu zbog očekivanog motiva obrane domovine. Kako je rat odmicao, bilo je slučajeva prebjega iz dalmatinske luke na drugu stranu, a februara 1918. izbila je pobuna mornara u Boki Kotorskoj. Godine 1917. predstavnici Dalmacije u Carskom vijeću, predvođeni Vjekoslavom Spinčićem, Josipom Smodlakom i Ivom Prodanom, donijeli su Majsku deklaraciju, zalažući se za južnoslavensku državu u sastavu Austro-Ugarske. Krajem rata osnovano je Narodno vijeće za Dalmaciju u Zadru i jedinstvena Narodna organizacija za Dalmaciju u Splitu. Ova tijela su ubrzo preuzela vlast od zemaljske vlade i Dalmatinskog sabora. U posljednjim danima Monarhije, general Stjepan Sarkotić, komandant i šef države BiH, uspio je pridobiti mađarskog premijera Wekerlea i cara Karla I da spoje Dalmaciju sa Hrvatskom, ali to se nije dogodilo sve dok se država raspala. Prilikom raspada Austro-Ugarske, 29. oktobra 1918, Hrvatski sabor je donio odluku o prekidu državnopravnih veza s Bečom i Peštom i priključenju Hrvatske, Slavonije i Dalmacije sa Rijekom Državi SHS. U Splitu je 2. novembra osnovana Zemaljska vlada za Dalmaciju, na čelu s Ivom Krsteljem, koja će kao Vlada Pokrajine Dalmacije, u okviru Države SHS i Kraljevine SHS, djelovati do 1921. (od 20. siječnja 2014.). 1919. kao Zemaljska vlada za Dalmaciju).<ref>{{Cite web|url=https://english.radio.cz/when-czech-mariners-sailed-seas-8563747|title=When Czech mariners sailed the seas|date=10. 5. 2011|website=Radio Prague International|language=en|access-date=22. 4. 2022}}</ref><ref>{{Cite book|last=Peričić|first=Šime|url=https://books.google.hr/books?id=gR_tAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Gospodarska povijest Dalmacije od 18. do 20. stoljeća|date=1998|publisher=Matica hrvatska|isbn=978-953-6419-15-9|language=hr}}</ref><ref>{{Cite book|last=Karaman|first=Igor|url=https://books.google.hr/books?id=weVNAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Hrvatska na pragu modernizacije, 1750-1918|date=2000|publisher=Naklada Ljevak|isbn=978-953-178-155-8|language=hr}}</ref> == Stanovništvo == {| class="wikitable" |+Izvor:<ref name="Peričić1998">{{cite book|author=Šime Peričić|url=http://books.google.com/books?id=gR_tAAAAMAAJ|title=Gospodarska povijest Dalmacije od 18. do 20. stoljeća|publisher=Matica hrvatska|year=1998|page=98}}</ref><ref name="Karaman-151">{{cite book|author=Igor Karaman|url=http://books.google.com/books?id=weVNAAAAMAAJ|title=Hrvatska na pragu modernizacije, 1750-1918|publisher=Naklada Ljevak|year=2000|isbn=978-953-178-155-8|page=151}}</ref> !1857.<ref>Statistische übersichten über die bevölkerung und den viehstand von Österreich nach der zählung vom 31. october 1857, page 49</ref><ref>[[Kraljevina Dalmacija#refmacan|Macan]], 291.</ref> !1850. !1840. !1830. !1825. !1818. !1809.<ref>[http://www.zeno.org/nid/20000788872 Dalmatien], Brockhaus Conversations-Lexikon Bd. 7. Amsterdam 1809, S. 256-257.</ref> |- |415.628 |393.715 |390.381 |338.599 |326.739 |297.912 |329.000 |} Između popisa 1890. i 1900. broj stanovnika narastao je za 1,8%, na 593,784 stanovnika, iako se između 1880. i 1913. iz Dalmacije iselilo oko 100.000 ljudi.<ref>[[Kraljevina Dalmacija#refbilandzic|Bilandžić]], 291.</ref> [[1870.]] Zadar je s 20.840 stanovnika na širem području bio drugi najveći grad na području današnje Hrvatske, veći i od Zagreba, Rijeke i Osijeka.<ref>[[Kraljevina Dalmacija#refstipetic|Stipetić, 153.]]</ref> 1900. najveći gradovi su bili Zadar s 13.016, Split s 18.547, Šibenik s 10.072 i Dubrovnik s 8.437 stanovnika.<ref>Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bd. 14 Dalmatien</ref> 1900. na 1000 muškaraca dolazile su 964 žene. === Nacionalni sastav === [[Cislajtanija|Austrijski]] popisi u Kraljevini Dalmaciji u pravilu su iskazivali jezičnu (i vjersku) pripadnost umjesto nacionalne. Tako su [[Hrvati]] i [[Srbi]] u većini popisa bili smješteni u istu kategoriju. Budući da su zajedno činili ogromnu većinu - u pravilu iznad 95% - te s obzirom na to da su se Hrvati uglavnom poklapali s kategorijom Dalmatinaca koji su se izjašnjavali kao katolici, a Srbi onih koji su se izjašnjavali kao pravoslavci, moguće je prilično precizno odrediti njihov stvarni brojčani odnos.<ref name="Dalmatia-1910" /> Tako se smatra da je u Dalmaciji 1900. živjelo 475.000 Hrvata (80%) i 95.000 Srba (16%).<ref name="Dalmatia-1910" /> Udio dalmatinskih Srba uglavnom se kretao oko 19.9% u razdoblju 1830–1850.<ref name="Manini2001" /> [[Srbi u Hrvatskoj|Srbi]] su uglavnom živjeli u zaleđu, u okolici [[Knin]]a, Benkovca i u [[Bukovica|Bukovici]]. Talijanska manjina živjela je u većim gradovima i na otocima. Tako su u gradovima stanovništvo činili 71% Hrvati, 22% Talijani i 7% Srbi.<ref name="Manini2001" /> Samo je u Kotoru postojala veća urbana zajednica Srba (745), dok ih je u ostalim gradovima uglavnom bilo manje od 400.<ref name="Manini2001" /> Nijemci su uglavnom bili časnici i činovnici doseljeni iz Austrije ili drugih zemalja Monarhije - tako je austrijski skladatelj Franz von Suppè rođen 1819. u Splitu, dok je slavni pomorski časnik Georg von Trapp službovao u Zadru i Visu. {| class="wikitable" ! !1910.<ref name="omm1910.hu">{{Citiranje časopisa|title=Spezialortsrepertorium der österreichischen Länder I-XII, Wien, 1915–1919|url=http://www.omm1910.hu/?%2Fde%2Fdatenbank|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130529164005/http://www.omm1910.hu/?%2Fde%2Fdatenbank|archive-date=29. svibnja 2013.|access-date=12. siječnja 2022.|url-status=dead}}</ref> !1900.<ref name="Dalmatia-1910">[http://books.google.hr/books?id=jLfX1q3kJzgC&pg=PA343 Piotr Eberhardt: Ethnic Groups and Population Changes in Twentieth-century Central-Eastern Europe: History, Data, and Analysis, 2003., str. 343.]</ref> !1890. !1880.<ref>{{sr}} Istorija Jugoslavije; I. Božić, S. Ćirković, M. Ekmečić, V. Dedijer, Prosveta, Beograd 1972., str. 289.</ref> !1869. !1857.<ref name="Manini2001">{{cite book|author=Marino Manini|url=http://books.google.com/books?id=C7M4AAAAMAAJ|title=Zbornik radova s Međunarodnog znanstvenog skupa Talijankska uprava na hrvatskom prostoru i egzodus Hrvata 1918-1943|publisher=Hrvatski institut za povijest|year=2001|page=312}}</ref> !1851.<ref>[[:en:File:Ethnographic_map_of_austrian_monarchy_czoernig_1855.jpg|Etnographic map of the Austrian Monarchy from 1855, made by Karl Freiherrn von Czoernig]]</ref> |- |Hrvati | colspan="1" rowspan="2" style="text-align: left;" |96,2% (610.649) | colspan="1" rowspan="2" style="text-align: left;" |95,2% (565.300) | |77,8% (371.565) | colspan="1" rowspan="2" style="text-align: left;" |83,8% (384.180) |318.500 (76,5%) | colspan="1" rowspan="2" style="text-align: left;" |96,2% (378.676) |- |Srbi | |16,5% (78.714) |77.500 (18,5%) |- |Talijani |2,8% (18.028) |2,6% (15.279) | |5,7% (27.305) |12% (55.020) |20.000 (5%) |3,5% (13.701) |- |Nijemci |0,5% (3.081) |0,4% (2.306) | |/ |/ |/ |- |Ostali |0,5% (3.077) |1,8% (10.900) | |/ |/ | |Albanci (944) Židovi (394) |} === Vjerski sastav === [[Datoteka:Makarska_Cathedral_Square_Dalmatia_Austro-Hungary.jpg|desno|250x250piksel|Makarska katedrala]] 1828. na poticaj cara [[Franjo II., car Svetog Rimskog Carstva|Franje II]], a u svrhu bolje integracije Kraljevine, papa [[Lav XII.]] bulom ''Locum Beati Petri'' izvršio je reorganizaciju Katoličke crkve u Dalmaciji, ukidajući ili pripajajući biskupije, poput Trogirske, Makarske, Skradinske i sl.<ref>{{Cite web |url=http://hrcak.srce.hr/file/95497 |title=Državna uprava u Dalmaciji i crkveni preustroj 1828./1830. godine |access-date=22. 4. 2022 |archive-date=18. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618023315/https://hrcak.srce.hr/file/95497 |url-status=dead }}</ref> Katolička crkva bila je od 1828. organizirana u Zadarsku nadbiskupiju i njoj podređene Splitsko-makarsku, Hvarsku, Šibensku, Dubrovačku i Kotorsku biskupiju. Pravoslavnom crkvom u Dalmaciji upravljao je episkop u Zadru. 1820-ih godina javila se namjera vlasti i dijela pravoslavnog svećenstva za unijom s Katoličkom crkvom, što je velika većina pravoslavnih vjernika odlučno odbacila, pa čak i nasiljem prema unijatima.<ref>{{Cite web |url=http://hrcak.srce.hr/file/60819 |title=Ivan Pederin: Odnos bečkoga dvora prema crkvenoj uniji u Dalmaciji dvadesetih godina 19. stoljeća |access-date=22. 4. 2022 |archive-date=17. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617220822/https://hrcak.srce.hr/file/60819 |url-status=dead }}</ref> [[Grkokatolici u Dalmaciji|Grkokatolici]] su se zadržali u svega nekoliko sela u Dalmatinskoj zagori. 1857. među pravoslavnim vjernicima bio je jedan svećenik na 400 vjernika, a kod katolika na 330.<ref name="Manini2001" /> Katolički svećenici su u prosjeku bili obrazovaniji od pravoslavnih.<ref name="Manini2001" /> {| class="wikitable" ! !1910.<ref name="omm1910.hu" /> !1900.<ref>[http://contentdm.lib.byu.edu/cdm/compoundobject/collection/FHSS/id/32528 Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bd. 14 Dalmatien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313042436/http://contentdm.lib.byu.edu/cdm/compoundobject/collection/FHSS/id/32528|date=13 ožujka 2012}}</ref> !1890. !1880. !1869. |- |[[rimokatolici]] |83,5% (539.057) |83,7% (496.966) | | | |- |[[pravoslavni]] |16,3% (105,332) |16,2% (96.279) | | | |- |ostali |0,2% (1,257) |0,1% (539) | | | |} == Upravna podjela == [[Datoteka:Spalato_from_the_east_Dalmatia_Austro-Hungary.jpg|desno|250x250piksel|Split na prijelazu stoljeća]] Područje Kraljevine Dalmacije bilo je više puta podijeljeno na manje jedinice: od 1822. do 1868. postojala su 4 okruga ([[Talijanski jezik|tal.]] ''capitanati circolari'') sa sjedištima u Zadru, Splitu, Dubrovniku i Kotoru; svaki okrug je bio podijeljen na nekoliko kotara (tzv. preture, [[Talijanski jezik|tal.]] ''preture''): 4 političke preture ([[Talijanski jezik|tal.]] ''preture politiche'') u sjedištima okruga i 23 političko-sudske preture s upravnim i sudskim ovlastima ([[Talijanski jezik|tal.]] ''preture politico-giudiziarie''); općine ([[Talijanski jezik|tal.]] ''comuni'') su bile jedinice lokalne uprave koje su u sjedištima okruga i pretura imale općinsko vijeće ([[Talijanski jezik|tal.]] ''consiglio comunale''), načelnika ([[Talijanski jezik|tal.]] ''podestà'') i prisjednike ([[Talijanski jezik|tal.]] ''assessori''); dok su ostale imale samo načelnika - sindaka ([[Talijanski jezik|tal.]] ''sindaco'') i zamjenika ([[Talijanski jezik|tal.]] ''vicesindaco''). Sve općinske vijećnike, načelnike i prisjednike imenovala je vlada u Zadru ([[Talijanski jezik|tal.]] ''Imperial Regio Governo della Dalmazia'', od 1852. ''Imperial Regia Luogotenenza della Dalmazia'') ili (za važnije općine) središnja vlada u Beču. 1868. ova podjela je ukinuta (u skladu s "Prosinačkim zakonima" za austrijske zemlje Austro-Ugarske sudstvo je u svim stupnjevima odijeljeno od uprave) te se područje Kraljevine Dalmacije dijelilo na 12 kotara ([[Talijanski jezik|tal.]] ''distretti politici'' ili ''capitanati distrettuali'') koji su obuhvaćali nekoliko sudskih kotareva ([[Talijanski jezik|tal.]] ''distretti giudiziari''), a ovi općine ([[Talijanski jezik|tal.]] ''comuni''). Od 1864. općine su samoupravne jedinice lokalne uprave - "političke općine" ([[Talijanski jezik|tal.]] ''comuni politici'') s općinskim vijećem ([[Talijanski jezik|tal.]] ''consiglio comunale'') kojeg su birali glasači s aktivnim izbornim pravom, te načelnikom ([[Talijanski jezik|tal.]] ''podestà'') i prisjednicima ([[Talijanski jezik|tal.]] ''assessori'') koje su birala općinska vijeća. Selima je na čelu bio glavar ([[Talijanski jezik|tal.]] ''capovilla'') s pomoćnikom ([[Talijanski jezik|tal.]] ''aggiunto'') imenovanim od strane općinskih vijeća. 1890. bilo je 81 općina s 841 naseljem.<ref name="Meyers19052">[http://www.zeno.org/Meyers-1905/A/Dalmat%C4%ADen Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 4. Leipzig 1906, S. 428-430, s.v. ''Dalmatien'']</ref> Konačna upravna podjela bila je na 13 kotara (''distretti politici'' ili ''capitanati distrettuali''); jedno vrijeme bilo je 14 kotara (uz dolje navedene, i [[Brački kotar|Brač]]).<ref name="Bralić-732">Ante Bralić: [http://hrcak.srce.hr/file/29748 Zadarski fin-de siècle – Političke i društvene prilike u Zadru i Dalmaciji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629014843/https://hrcak.srce.hr/file/29748 |date=29. 6. 2021 }}, ''[[Časopis za suvremenu povijest]]'', br. 3./2007., str. 732.</ref> {| class="wikitable" |+Kotari <small>(podaci iz 1900.)</small><ref name="Meyers19052" /> !Kotari !km² !stanovnika |- |[[Benkovački kotar]] |1581 |38.481 |- |[[Kotorski kotar]] |674 |37.096 |- |[[Korčulanski kotar]] |590 |27.352 |- |[[Imotski kotar]] |646 |36.737 |- |[[Kninski kotar]] |1408 |51.608 |- |[[Hvarski kotar]] |413 |28.005 |- |[[Makarski kotar]] |538 |25.588 |- |[[Metkovski kotar]] |384 |14.160 |- |[[Dubrovački kotar]] |778 |40.939 |- |[[Šibenski kotar]] |962 |51.293 |- |[[Sinjski kotar]] |1336 |52.516 |- |[[Splitski kotar]] |1889 |114.687 |- |[[Zadarski kotar]] |1636 |75.322 |} == Gospodarstvo == [[Datoteka:Zara_Erbe_Square_Dalmatia_Austro-Hungary.jpg|lijevo|250x250piksel|Zadarska tržnica na prijelazu stoljeća]] Iako je 1870. imala veći BDP po stanovniku od Hrvatske i Slavonije,<ref>[[Kraljevina Dalmacija#refstipetic|Stipetić, 53.]]</ref> ubrzo ju je i ona pristigla, tako da je Dalmacija do austro-ugarskog zasposjedanja Bosne i Hercegovine 1878. bila najnerazvijenija i najsiromašnija zemlja Austro-Ugarske. Zemaljska uprava Dalmacije imala je svake godine velik deficit, koji je nadoplaćivala vlada u Beču. 1890. čak 86,12% stanovništva živjelo je od poljoprivrede, a tek 4,39% od industrije, rudarstva ili obrta.<ref>[[Kraljevina Dalmacija#refbilandzic|Bilandžić]], 21.</ref> U godinama prije Prvog svjetskog rata, Dalmacija je godišnje proizvodila žitarica dovoljno tek za dva do tri mjeseca prehrane vlastitog stanovništva. Gospodarstvo se temeljilo na maslinama, vinovoj lozi, ribarstvu i trgovini s Italijom i Bosnom i Hercegovinom. Nakon epidemija bolesti vinove loze, pepelnice (''lug'') 1850-ih i filoksere (žilogriza) 1868. koje su gotovo uništile nasade vinove loze u Francuskoj i ostatku Europe, procvao je izvoz dalmatinskih vina. Cijena vina je skočila s 4-5 forinta po barilu na čak 20., što je rezultiralo kratkotrajnim razdobljem gospodarskog blagostanja. Krčili su se maslinici da bi se zasadili vinogradi. No, pojava [[Peronospora|peronospore]] 1886. ostavila je teške posljedice za dalmatinsku poljoprivredu, ovisnu o vinu, tako da se dogodio veliki val iseljavanja. Još jedan značajan udarac dalmatinskom gospodarstvu bio je trgovinski ugovor Austro-Ugarske s [[Kraljevina Italija|Italijom]] [[1892.]] Tzv. ''vinskom klauzulom'' tog ugovora Italiji su odobrene velike povlastice za izvoz vina iz sjeverne Italije u Monarhiju, a sva kontrola izvoza prepuštena je Italiji. 1900. Dalmacija je proizvodila 1,155.800 hektolitara vina. Iste godine u Dalmaciji je zabilježeno 1.958 ribarskih brodova, a 1911. 33.460 hektara pod maslinama. Obrt i industrija u Dalmaciji rasli su izuzetno sporo. Manje manufakture, poput solana u Pagu, Rabu, Ninu i Stonu (696 vagona 1900.), proizvodnje nadaleko poznatog likera maraskina u Zadru ili uljara i mlinova, zapošljavale su većinu obrtnika. Industrija se svodila na konzerviranje ribe, brodogradnju te manje pogone za proizvodnju sapuna i cigle. Uoči Prvog svjetskog rata u Dalmaciji su radile 32 tvornice za preradu ribe, od čega čak 9 na otoku [[Vis]]u. Prva tvornica [[cement]]a otvorena je u Splitu 1865., a između 1908. i 1912. otvorene su još tri u [[Kaštela|Kaštelima]] i [[Solin]]u zbog kvalitete i dostupnosti sirovine (lapora).<ref>{{Citiranje časopisa|title=cemex, povijest|url=http://www.cemex.hr/cx/cx_re_po.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140917192634/http://www.cemex.hr/cx/cx_re_po.asp|archive-date=17. rujna 2014.|access-date=24. lipnja 2013.}}</ref> Rudnici [[ugljen]]a u [[Siverić]]u eksploatirani su još od 1834., no pravi zamah rudarstva dogodio se 1873., kada ga kupuje društvo ''Monte Promina'' iz [[Torino|Torina]]. 1895. Šibenik je postao drugi grad u svijetu s električnom rasvjetom, jer je sagrađena HE Jaruga na rijeci Krki.<ref>[http://hrcak.srce.hr/file/74558‎ M. Blažević, Šibensko gospodarstvo od sredine 19. stoljeća do 1921. Rad. Zavoda povij. znan. HAZU Zadru, sv. 51/2009., str. 161–201.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220422103852/https://hrcak.srce.hr/file/74558%e2%80%8e |date=22. 4. 2022 }}{{Neaktivna poveznica|bot=InternetArchiveBot}}</ref> 1912. proradila je i HE Kraljevac na Cetini. Iz tog razdoblja važna gospodarska društva u Kraljevini Dalmaciji su: Prva pučka dalmatinska banka (1871.), Pelješko pomorsko društvo u Orebiću (1865.), Dubrovačko pomorsko društvo (1869.), Zemljišno-vjeresijski zavod Kraljevine Dalmacije (po uzoru na Istarski hipotekarni zavod, vidi i Zakon o ustanovljenju zemljišnika u Kraljevini Dalmaciji).<ref name="Perić">Ivo Perić: [http://hrcak.srce.hr/file/86653 Ustrojstvo i poslovanje dalmatinskog zemljišno-vjeresijskog zavoda (1898—1924)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220422104226/https://hrcak.srce.hr/file/86653 |date=22. 4. 2022 }}, RADOVI Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskog fakulteta, str. 46., 47., 50., 51.</ref> Izaslanik bečkog Ministarstva trgovine Leopold Stockhammer ustvrdio je nakon boravka u Dalmaciji 1875. u izvješću da su u Dalmaciji evidentni »pomanjkanje kapitala« i »pomanjkanje kreditnih ustanova«.<ref name="Perić" /> === Promet === [[Datoteka:Liniennetz_Dalmatia.jpg|desno|200x200piksel|Prikaz linija austrijskog brodarskog društva "Dalmacija" [[1900.]] Društvo je promoviralo i dalmatinski turizam.]] Glavna veza Dalmacije s ostatkom svijeta, ali i [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], bio je [[Trst]]. I roba i putnici u Dalmaciju su pristizali uglavnom preko Trsta, a nešto rjeđe preko [[Rijeka|Rijeke]]. Dalmacija je tradicionalno imala živu trgovinu s [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Bosnom i Hercegovinom]], pogotovo nakon [[1878.]] i uključenja BiH u Austro-Ugarsku. Preko dalmatinskih luka izvozili su se domaći proizvodi kao i roba iz BiH. Ali, izvoz iz BiH i uvoz roba u BiH (nakon zaposjedanja 1878.) nije išao prometnim pravcima koji je odgovarao hrvatskim krajevima. Išao je prometnim smjerovima koji su povezivali BiH s trgovinskim centrima u Mađarskoj i Austriji, čime je dokrajčena višestoljetna karavanska trgovina na relacijama Bosna—Šibenik, Bosna—Split i Hercegovina—Dubrovnik.<ref name="Perić" /> Međutim, planirani željeznički spojevi s BiH nisu ostvareni do raspada države, a ceste su bile izuzetno loše. Unatoč velikom potencijalu, [[Cislajtanija|Austrija]] je malo marila za dalmatinske luke, jer je razvijala [[Trst]] kao svoju glavnu luku. 1860-ih i 1870-ih zbog konjukture prekooceanske trgovine dolazi do procvata [[Jedrenjak|jedrenjaštva]], posebno na otocima, u Boki i u Dubrovniku.<ref name="Macan, 292">[[Kraljevina Dalmacija#refmacan|Macan]], 292.</ref> No, brodari su ubrzo propali, jer nisu bili spremni za natjecanje s parobrodarskom konkurencijom, a nisu imali dovoljno kapitala niti su bili poduprti od strane države. Najveće parobrodarske kompanije bile su "Dalmacija" i "Dubrovačka parobrodarska plovidba".<ref name="Macan, 292" /> Dužobalna plovidba ostala je značajna poveznica dalmatinskih luka i otoka. Trgovačka mornarica brojila je 1900. 7.832 broda nosivosti 42.109 tona s posadom od 19.330 ljudi. Iste godine u lukama su zabilježena 50.366 teretna broda sa 7,320,341 tona. Propašću jedrenjaka, propadalo je domaće pomorstvo, nekad važan izvor domaćeg kapitala, i brodogradnja.<ref name="Perić" /> Cestovni pravci iz sjeverne Hrvatske prema Dalmaciji bili su izuzetno loši. Glavni pravac u početku je bio na [[Senj]], pa potom uzduž obale do [[Novigrad (Zadarska županija)|Novigrada]] i Zadra. U listopadu 1832. bojnik Josip Kajetan Knežić, vojni graditelj u Dalmaciji i Hrvatskom primorju, sagradio je cestu preko [[Velebit]]a s prijevojem preko Malog Alana, kojim je značajno skraćen put, a Dalmacija konačno dobila moderniju vezu sa sjeverom. Na poticaj uprave rudnika Siverić, željeznička [[pruga]] ("dalmatinska željeznica" koja je imala povezati Split i Šibenik s unutrašnjošću Monarhije preko Bosne ili Like<ref name="Perić" />) Split – Siverić i [[Siverić]] – [[Perković]] – [[Šibenik]] službeno je otvorena [[1877.]] godine. Dionica Siverić – Knin otvorena je 1888. Danas napuštena uskotračna željeznička pruga Split – Sinj, popularna ''Sinjska rera'', puštena je u pogon 1903. 1901. otvorena je i željeznička pruga Gabela – Zelenika‎, uskotračna željeznica iz BiH preko Dubrovnika do Boke kotorske. No, luke u Dalmaciji nisu dobile željeznički spoj s BiH i Hrvatskom sve do 1925. i dovršetka gradnje Ličke pruge. Namjesnici su bili: * Thomas Brady (1797. – 1798.), 1804. – 1806. za Boku kotorsku * Franjo Tomašić (1815. – 1831.) * Wenzeslaus Lilienberg Water (1831. – 1841.) * Ivan August Turszky (1841. – 1848.) * Franz Ludwig von Welden (1848.) * Josip Jelačić (1848. – 1859.) * Lazar Mamula (1859. – 1865.) * Franjo Filipović (1865. – 1868.) * Johann Wagner (1868. – 1869.) * Gottfried Auersperg (1869.) * Julius Fluk von Leidenkron (1869. – 1870.) * Gabrijel Rodić (1870. – 1881.) * Stjepan Jovanović (1882. – 1885.) * Ludovik Cornaro (1885. – 1886.) * Dragutin Blažeković (1886. – 1890.) * Emil David von Rhonfeld (1890. – 1902.) * Erasmus Handel (1902. – 1905.) * Niko Nardelli (1905. – 1911.) * Mario Attems (1911. – 1918.) == Vidi još == * [[Trojedna kraljevina Hrvatska, Slavonija i Dalmacija|Trojedna Kraljevina Hrvatska, Slavonija i Dalmacija]] * [[Povijest Dalmacije]] * Talijanska okupacija Dalmacije 1918. – 1921. == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * [https://books.google.de/books/about/Hrvatska_moderna_povijest.html?id=-WZsQgAACAAJ&redir_esc=y&hl=hr Bilandžić, Dušan. 1999]. * [https://books.google.de/books/about/Povijest_hrvatskoga_naroda.html?id=zE6CQgAACAAJ&redir_esc=y Macan, Trpimir. 1992.] * [[:hr:Međunarodni standardni knjižni broj|Stipetić, Vladimir. 2012.]] * Franko Mirošević: Prilozi za povijest Dalmacije u 1918. godini == Vanjski linkovi == * [https://deutsche-schutzgebiete.de/wordpress/projekte/oesterreich-ungarn/oesterreich/dalmatien/ Dalmacija u Austro-Ugarskoj monarhiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524123050/https://deutsche-schutzgebiete.de/wordpress/projekte/oesterreich-ungarn/oesterreich/dalmatien/ |date=24. 5. 2022 }} * [http://zeljko-heimer-fame.from.hr/hrvat/hr-ship1.html#hr~ams Zastave dalmatinskih brodarskih kompanija do 1918.] * [http://povijest.net/2018/ Hrvatski narodni preporod u Dalmaciji i Istri, Hrvoje Petrić, povijest.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127130924/http://povijest.net/v5/zivotpis/hr-zivotopisi/2011/rikard-lang/ |date=27. 1. 2020 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=OwTZX-YbBtg& "Šibenska luka", videozapis Šibenika 1904., Frank Mottershow] {{Crna Gora po temama}} [[Kategorija:Kraljevina Dalmacija]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1815.]] [[Kategorija:Historija Dalmacije]] [[Kategorija:Krunske zemlje u Austrijskom Carstvu (1867–1918)]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1915.]] bcfe3im4cz5d4oky2qzoijn4rofzzc1 Genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj 0 492203 3923872 3766278 2026-09-03T13:05:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923872 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Children detainees in NDH.jpg|thumb|Djeca u logoru Nezavisne Države Hrvatske]] '''Genocid nad Srbima u Drugom svjetskom ratu''' podrazumijeva masovna pogubljenja, prisilna pokrštavanja, deportacije u logore, progone i druge ratne zločine počinjene nad [[Srbi|srpskim narodom]].<ref>{{Cite journal|last=Vukčević|first=Slavko|date=1995|title=War crimes and genocide in Yugoslavia from 1941 till 1945|url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0042-84269503192V|journal=Vojno delo|volume=47|issue=3|pages=192–200|issn=0042-8426}}</ref> Prema raznim procjenama tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] ubijeno je više stotina hiljada [[Srbi|Srba]] na području okupirane [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Veliki broj njih bili su civili koji su ubijeni u [[ustaša|ustaškom]] [[Koncentracijski logor Jasenovac|koncentracijskom logoru Jasenovac]].<ref>[http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005449 United States Holocaust Memorial Museum]</ref> Broj žrtava Srba ili bilo koje druge jugoslavenske etničke grupe nemoguće je tačno utvrditi jer postoji više procjena. [[Demografski gubici Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu]] iznose 1.685.000 ljudi prema zvaničnom izvještaju objavljenom 26. maja 1945, odnosno 1.706.000 prema kasnijem izvještaju.<ref>Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia, Barry M. Lituchy, str. 3; ISBN 1-84065-092-3.</ref> Pritom, broj od 1.706.000 jest ukupan demografski gubitak, koji uključuje i umrle. Broj ubijenih ljudi svih nacionalnosti [[Vladeta Vučković]] procjenjuje na milion.<ref>''Naša reč'', br. 368, oktobar 1985.</ref><ref>''Duga'', br. 412, decembar 1989.</ref> Prema popisu žrtava Jugoslavenske državne komisije iz 1964. broj umrlih civila i partizana kojima se zna ime i prezime u cijeloj Jugoslaviji bio je 597.323, na što je dodano i 20% nepoznatih žrtava. Od tog broja, 346.740 (58%) bili su Srbi.<ref>{{cite web|url=http://hrcak.srce.hr/file/75758|title=Iskapanja na prostoru koncentracijskog logora Stara Gradiška i procjena broj žrtava|date=2004|publisher=|access-date=18. 6. 2011|author=Davor Kovačić|archive-date=20. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420111417/https://hrcak.srce.hr/file/75758|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Drugi svjetski rat}} [[Kategorija:Srbi]] [[Kategorija:Genocid]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Masakri nad Srbima]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Crna Gora u Drugom svjetskom ratu]] hdu8m8uqn3ecjpa8pt7ium283chn6b4 Jurinko Rajič 0 495489 3923956 3889927 2026-09-04T01:33:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923956 wikitext text/x-wiki '''Jurinko Rajič''' (1954. – 2019, [[Čapljina]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]]) bio je [[animator]], [[pedagog]], poduzetnik i nagrađivani [[kulturni djelatnik]]. Rajič je rođen u Čapljini. Diplomirao je na [[Građevinski fakultet u Zagrebu|Građevinskom fakultetu u Zagrebu]], a kao animator u [[Croatia film]]u radi na cjelovečernjim projektima ''[[Čudnovata šuma]], [[Čarobnjakov šešir (1990.)|Čarobnjakov šešir]]'' i [[Čudnovate zgode šegrta Hlapića (1997.)|''Čudnovate zgode šegrta Hlapića'']] od 1985. godine. Autor je animiranih filmova ''Emina'', ''Spomenik'', ''Paparazzo'', ''Naša mala vala'', ''Linđo'', ''Naša posla'', ''Jorgovan'' i ''Mostarski letači'', te je bio osnivač i voditelj Udruge animatora KAN, kampova i škola animiranog filma za mlade u [[Neum]]u, [[Ston]]u i [[Mostar]]u, a najpoznatiji je kao osnivač i prvi direktor [[NAFF]]<nowiki/>a - Festivala animiranog filma u Neumu.<ref>{{Citiranje weba |title=In memoriam Jurinko Rajič • Akademija Art Zagreb |url=https://akademija-art.hr/2019/09/17/173159/ |access-date=3. 11. 2021 |website=akademija-art.hr}}</ref><ref>{{Citiranje weba |title=Za razliku od nas, vani je animacija traženo zvanje |url=https://www.vecernji.ba/kultura/za-razliku-od-nas-vani-je-animacija-trazeno-zvanje-1173891 |access-date=3. 11. 2021 |website=www.vecernji.ba |language=hr}}</ref><ref>{{Citiranje weba |title=Imam viziju od NAFF-a načiniti “mali Cannes”, ali za to su potrebna sredstva |url=https://www.vecernji.ba/kultura/imam-viziju-od-naff-a-naciniti-mali-cannes-ali-za-to-su-potrebna-sredstva-1327534 |access-date=3. 11. 2021 |website=www.vecernji.ba |language=hr}}</ref><ref>{{Citiranje weba |title=Preminuo direktor Festivala animiranog filma u Neumu Jurinko Rajič |url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/preminuo-direktor-festivala-animiranog-filma-u-neumu-jurinko-rajic-20190914 |access-date=3. 11. 2021 |website=tportal.hr}}</ref><ref>{{Citiranje weba |date=11. 4. 2016 |title=Jurinko Rajič u Zvonu |url=https://www.tacno.net/sarajevo/jurinko-rajic-u-zvonu/ |access-date=3. 11. 2021 |website=Tacno.net |language=hr-HR |archive-date=27. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527115858/https://www.tacno.net/sarajevo/jurinko-rajic-u-zvonu/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citiranje weba |date=1. 6. 2018 |title=Jurinko Rajič: Majstor animacije |url=https://avaz.ba/kolumne/licnost-dana/384053/jurinko-rajic-majstor-animacij |access-date=7. 11. 2021 |website=Avaz.ba |language=bs-BA}}</ref> == Izvori == {{refspisak}} [[Kategorija:Hrvatski umjetnici]] [[Kategorija:Biografije, Čapljina]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačka kultura]] {{stub}} c819dirth4tcrkoy9tuymcxl5gj0k40 Književni korner 0 519291 3923995 3923859 2026-09-04T11:21:48Z Pinturiccio 141837 /* Promocije knjiga */ added new reference 3923995 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Infokutija kompanija | ime = Književni korner | slika = Logo Književnog kornera.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Zvanični logo Književnog kornera | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = Kulturna platforma | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = {{start date and age|2023}} | ukinuto = | osnivač = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = | dodatak = }} '''Književni korner''' je program kojeg uređuju i vode [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pisci [[Elvis Ljajić]] i [[Goran Vrhunc]] i koji se realizira dva puta mjesečno u institucijama kulture u [[Sarajevo|Sarajevu.]]<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/culture/2024/11/18/ljajic-i-vrhunc-knjizevnim-kornerom-vracamo-dug-kulturi-u-sarajevu|title=Ljajić i Vrhunc: Književnim kornerom vraćamo dug kulturi u Sarajevu|last=Vegara|first=Sead|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/osnivaci-knjizevnog-kornera-za-raport-ko-to-danas-cita-i-ko-dijeli-isti-ljubav-i-strast-47-razgovora-dva-puta-sedmicno-nije-mala-stvar/?fbclid=IwY2xjawM_WLFleHRuA2FlbQIxMQABHjfrxXueSh9Hzp2t9qV6va6HbtFPaCYjcJb-vdrTB7TY7DEKxrQuocunbjVS_aem_PaOFWe9mDWqmarAk9xcA2A|title=Osnivači ‘Književnog kornera’ za Raport: Ko to danas čita i ko dijeli isti ljubav i strast. 47 razgovora dva puta sedmično nije mala stvar|last=Sarajlić Ramović|first=Larisa|website=Raport.ba}}</ref> Za vizuelni identitet zadužena je [[Vildana Bratić]]. Prvi književni razgovor održan je 3. maja 2023. u prostorijama [[KUD Željezničar|ŽKUD Željezničar]], a gost je bio [[Boris Lalić]], sarajevski prozni i dramski pisac, knjižar i skejter. Književni korner održavao se i u prostorijama [[Biblioteke Sarajeva]], [[BKC Sarajevo]], Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo, [[Collegium Artisticum]], Dječjoj kući, Centar kulture i mladih [[Centar (Sarajevo)|Općine Centar]], Caffe baru Linea i Caffe baru Nota. == Gosti Književnog kornera == Književni korner je ugostio '''57 autora i autorica''' i jednu književnu grupu. Gosti Književnog kornera po sezonama su bili: '''Prva sezona (2023)'''<blockquote>1. '''Boris Lalić''' (3. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 2. '''Srđan Sekulić''' (10. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 3. '''[[Admir Džanko]]''' (17. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 4. '''Azemina Krehić''' (24. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 5. '''[[Lejla Kalamujić]]''' (31. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 6. '''Edin Rikalo''' (7. juni 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 7. '''Adnan Bajrović''' (14. juni 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 8. '''Vanja Šunjić''' (21. juni 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 9. '''Zerina Kulović-Arnaut''' (5. juli 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> '''Druga sezona (2023)'''<blockquote>10. '''Mirza Okić''' (13. septembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 11. '''Emina Đelilović-Kevrić''' (27. septembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 12. '''Udruženje Tavan''' (4. oktobar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 13. '''Jasmin Agić''' (18. oktobar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 14. '''[[Asmir Kujović]]''' (1. novembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 15. '''[[Nihad Hasanović]]''' (15. novembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 16. '''Sejad Durak''' (6. decembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 17'''. Jasmina Šahinagić''' (13. decembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 18. '''Adnan Lugonić''' (20. decembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> '''Treća sezona (2024)'''<blockquote>19. '''Zoran Žmirić''' (17. januar 2024, on-line), domaćini [[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] 20. '''[[Jasmina Hanjalić]]'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/prstenasta-noc-poezije-20-knjizevni-korner-ugostio-jasminu-hanjalic-yfbzk|title=Prstenasta noć poezije: 20. Književni korner ugostio Jasminu Hanjalić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (31. januar 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 21. '''[[Almir Bašović]]''' (21. februar 2024., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 22. '''[[Elvedin Nezirović]]'''<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/magazin/knjige/nezirovic-moje-je-da-citam-knjige-i-navijam-za-velez/448259|title=Nezirović: Moje je da čitam knjige i navijam za Velež|website=bljesak.info|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (6. mart 2024., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 23. '''Sabahudin Hadžialić'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-br-23-gost-sabahudin-hadzialic-lsc0u|title=Književni korner br. 23 - gost Sabahudin Hadžialić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (13. mart 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 24. '''Amela Mustafić'''<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4773|title=Književni korner br. 24, gost: Amela Mustafić KUD “Željezničar” Sarajevo {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (3. april 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 25. '''Amila Kahrović-Posavljak''' (17. april 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 26. '''Ahmed Burić'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/26-knjizevni-kornera-gost-ahmed-buric-zdkrt|title=26. Književni korner: Gost Ahmed Burić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (9. maj 2024., Biblioteka MAK), domaćin [[Goran Vrhunc]] 27 '''Almir Imširević'''<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4947|title=“KNJIŽEVNI RAZGOVORI” Gost: Almir Imširević {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (22. maj 2024., Centralno odjeljenje), domaćin [[Elvis Ljajić]] 28. '''Midhat Ajanović Aja'''n<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/knjizevni-korner-28-predstavljen-knjizevni-opus-midhata-ajanovica/|title=Književni korner 28: Predstavljen književni opus Midhata Ajanovića|last=Ljajić|first=Elvis|date=13. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (10. juli 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> '''Četvrta sezona (2024)'''<blockquote>29. '''Jagoda Iličić'''<ref>{{Cite web|url=https://life.ba/knjizevni-korner-gosca-je-bila-bh-knjizevnica-jagoda-ilicic/|title=Književni korner: Gošća je bila bh. književnica Jagoda Iličić|last=News|first=Life|date=12. 9. 2024|website=Life.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (11. septembar 2024., Dječja kuća), domaćin [[Goran Vrhunc]] 30. '''Edin Salčinovi'''ć<ref name=":0">{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-32-edin-krehic-7aqe9|title=Književni korner 32: Edin Krehić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (25. septembar 2024., Centralno odjeljenje), domaćin [[Elvis Ljajić]] 31. '''Narcis Saračević'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-31-narcis-saracevic-xk0sx|title=Književni korner 31: Narcis Saračević|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (9. oktobar 2024., Collegium Artisticum), domaćin [[Goran Vrhunc]] 32. '''Edin Krehić'''<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|title=Književni korner u “Maku” – gost Edin Krehić|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025|archive-date=19. 3. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319024129/https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|url-status=dead}}</ref> (23. oktobar 2024., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 33. '''Mirza Herco'''<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/33-knjizevni-korner-mirza-herco-sa/|title=33. Književni korner: Mirza Herco, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (6. novembar 2024., Caffe bar Linea), domaćin [[Goran Vrhunc]] 34. '''Almir Zalihić''' (13. novembar 2024., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 35. '''Damir Uzunović'''<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/35-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=35. Književni korner: Damir Uzunović, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (18. decembar 2024., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> '''Peta sezona (2025)'''<blockquote>36. '''Amra Olovčić'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/5-februara-knjizevni-korner-36-gosca-amra-olovcic-pq7zx|title=5. februara Književni korner 36: Gošća Amra Olovčić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (5. februar 2025., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 37. '''Ibrahim Osmanbašić'''<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/37-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=37. Književni korner, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (19. februar 2025., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 38. '''Hamza Ridžal, Sanjin Musa'''<ref name="bgs.ba">{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|title=Književni korner u Maku – gosti Hamza Ridžal i Sanjin Musa|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025|archive-date=23. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423121947/https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|url-status=dead}}</ref> (12. mart 2025., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 39. '''[[Marija Fekete-Sullivan]]''' <ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-39-gosca-marija-fekete-sullivan-2hh7r|title=Književni korner 39: Gošća Marija Fekete Sullivan|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref>(19. mart v2025., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 40. '''[[Uglješa Kesić]]''' (16. april 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 41. '''Dejan Tešić''' (7. maj 2025., Centralno odjeljenje), domaćin [[Elvis Ljajić]] 42. '''Ermina Ribić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-42-susret-s-erminom-ribic-u-ckm-u/?fbclid=IwY2xjawKReclleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFFZUM0VUNCV1pUNGtSeWMxAR7rWyVYjvAxB2eZRPteCqeS9F7HHIeVez6DfTQQMmj9NgD3dKUnJjyWQTMIUQ_aem_Fl1-Oh2dnQs6LO9XzYXyWg|title=Književni korner 42: Susret s Erminom Ribić u CKM-u|website=centarkulture.ba|publisher=CKM|access-date=14. 5. 2025}}</ref> (14. maj 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 43. '''Mirsad Pašović'''<ref>{{Cite web|url=https://ekskluziva.ba/desavanja/predstavljeno-knjizevno-stvaralastvo-mirsada-pasovica-cijeli-zivot-u-sedam-knjiga/|title=Predstavljeno književno stvaralaštvo Mirsada Pašovića: Cijeli život u sedam knjiga|last=|date=12. 6. 2025|website=Ekskluziva.ba|language=en-US|access-date=17. 6. 2025}}</ref> (11. juni 2025., Caffe bar Nota), domaćini [[Goran Vrhunc]], [[Elvis Ljajić]] 44. '''Vahidin Preljević'''<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2025/06/vahidin-preljevic-gost-knjizevnog-kornera/|title=Vahidin Preljević gost Književnog kornera|last=|first=|date=13. 6. 2025|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2025}}</ref> (18. juni 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> '''Šesta sezona (2025)'''<blockquote>45. '''VEČE MLADE POEZIJE'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-pocetak-seste-sezone/|title=Počinje šesta sezona Književnog kornera|website=CKM|language=en|access-date=7. 9. 2025}}</ref> (Amina Bulić, Dejan Tešić, Iman Duvnjaković, Luka Bošković, Malik Pašić, Srđan Sekulić (27. avgust 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćini [[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] 46. '''Samedin Kadić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-sa-samedinom-kadicem/|title=Književni korner sa Semedinom Kadićem|date=30. 8. 2025|website=Centar kulture|publisher=CKM|language=en-US|access-date=7. 9. 2025}}</ref> (3. septembar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 47. '''Miroslav Pilj'''<ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/miroslav-pilj-gost-na-47-knjizevnom-korneru-u-sarajevu|title=Miroslav Pilj gost na 47. Književnom korneru|work=Tačno.net}}</ref> (24. septembar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 48. '''Borivoje Simić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-48-borivoje-simic-u-ckm-u/|title=Književni korner #48: Borivoje Simić u CKM-u|website=Centar.ba|publisher=CKM Općine Centar Sarajevo}}</ref> (1. oktobar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 49. '''Emsura Hamzić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/events/knjizevni-korner-sa-emsurom-hamzic/|title=Književni korner sa Emsurom Hamzić|website=CKM}}{{Mrtav link}}</ref> (22. oktobar 2025. Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 50. '''Darko Habazin'''<ref>{{Cite web|url=https://www.times.ba/17/11/2025/96983/|title=Književni korner 50: gost Darko Habazin|website=Times.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/u-srijedu-50-knjizevni-korner-sa-darkom-habazinom-gokfp|title=U srijedu 50. književni korner sa Darkom Habazinom|website=federalna.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|title=Darko Habazin gost pedesetog “Književnog kornera”|website=Portal Bosnistika|access-date=19. 11. 2025|archive-date=7. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207043802/https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|url-status=dead}}</ref> (19. novembar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> '''Sedma sezona (2026)'''<blockquote>51. Andrea Lešić-Thomas<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/prvi-ovogodisnji-knjizevni-korner-sa-andreom-lesic-thomas/|title=Prvi ovogodišnji Književni korner sa Andreom Lešić-Thomas|website=Centar kulture|publisher=CKM}}</ref> (11. mart 2026., Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina), domaćin [[Elvis Ljajić]] 52. Nihad Mešić River<ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/knjizevni-korner-52-nihad-mesic-river/|title=Književni korner 52 – Nihad Mešić RIVER|website=EFM - jedini radio za urbanu gerilu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/03/24/posjetite-knjizevni-korner-52/|title=Posjetite 52. Književni korner|website=Portal Bosnistika|access-date=25. 3. 2026|archive-date=17. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417154523/https://bosnistika.ba/index.php/2026/03/24/posjetite-knjizevni-korner-52/|url-status=dead}}</ref> (25. mart 2026., Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina), domaćin [[Goran Vrhunc]] 53. Berislav Jurič<ref>{{Cite news|url=https://raport.ba/sa-berislavom-juricem-o-kulturi-knjizevnosti-i-novinarstvu|title=Sa Berislavom Juričem o kulturi, književnosti i novinarstvu}}</ref> (22. april 2026., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> == Posebni programi == U okviru Književnog kornera realizuju se i programi koji su posvećeni značajnim datumima i umjetnostima koje ne pripadaju književnosti. Do sada su realizovani sljedeći programmi ovoga tipa: * Svjetski dan smijeha<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-u-znaku-svjetskog-dana-smijeha-ovki5|title="Književni korner" u znaku Svjetskog dana smijeha|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Deset godina prvog bosanskohercegovačkog filmskog portala [[Filmofil.ba]] * Veče poezije i šaha za [[Marko Vešović (književnik)|Vešović Marka]] (2024)<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bascarsijske-noci-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-suwpx|title=Baščaršijske noći: Veče poezije i šaha za Vešović Marka|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/magazin/kultura/u-bkc-u-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/3307881/|title=U BKC-u 'Veče poezije i šaha za Vešović Marka'|last=Fokus.ba|date=18. 7. 2024|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/kultura/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-veceras-u-bkc-u-ks/|title="Veče poezije i šaha za Vešović Marka" večeras u BKC-u KS|last=BiH|first=N1|date=18. 7. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/|title=Veče poezije i šaha za Vešović Marka|last=Ljajić|first=Elvis|date=16. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Veče posvećemo [[Dževad Karahasan|Dževadu Karahasanu]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bosnjacki-institut-u-sarajevu-priprema-vece-posveceno-akademiku-dzevadu-krahasanu-jueob|title=Sarajevo: Veče posvećeno Dževadu Karahasanu|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bmeia.gv.at/bs/austrijska-ambasada-sarajevo/aktuelno/kalendar-kulturnih-zbivanja/detail/gedenkfeier-die-dem-grossen-schriftsteller-dzevad-karahasan-gewidmet-ist|title=Detail|last=Österreich|first=Außenministerium der Republik|website=www.bmeia.gv.at|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Sjećanje na [[Admiral Mahić|Admirala Mahića]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/foto-sjecanje-na-admirala-mahica-uz-anegdote-price-i-pjesme-prijatelji-o-velikom-covjeku-pjesniku-putniku-i-boemu/#google_vignette|title=FOTO Sjećanje na Admirala Mahića uz anegdote, priče i pjesme: Prijatelji o velikom čovjeku, pjesniku, putniku i boemu|last=Emir|date=17. 1. 2025|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/galerija-collegium-artisticum-17-januara-sjecanje-na-admirala-mahica-ub2ue|title=Galerija Collegium Artisticum: 17. januara ''Sjećanje na Admirala Mahića''|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/sjecanje-na-admirala-mahica-ovog-petka-u-collegium-artisticum-1012816/|title=''Sjećanje na Admirala Mahića'' ovog petka u Collegium artisticum|date=14. 1. 2025|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Svjetski dan poezije (2026)<ref>{{Cite news|url=https://federalna.ba/svjetski-dan-poezije-u-sarajevu-poezija-kao-otpor-stvarnosti-hvxbd?fbclid=IwY2xjawQtwexleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9RJG7vZhM5X3wexMCJ569F0JlCAzqLxuGJdfPzdsBWDN2QRMJJ2kLIDarX4_aem_X__zcCjbd5EX1Lo2ZJT5Iw|title=Svjetski dan poezije u Sarajevu: Poezija kao otpor stvarnosti|access-date=|publisher=Federalna.ba}}</ref> == Promocije knjiga == Kao način popularizovanja književnosti, u okviru Književnog kornera organizuju se i promocije knjiga domaćih i stranih autora. * Promocija knjige Kenana Kundalića "Nedostojanstvenost smrti"<ref>{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/foto-promocija-knjige-nedostojanstvenost-smrti-kenana-kundalica-u-sarajevu/|title=FOTO: Promocija knjige "Nedostojanstvenost smrti" Kenana Kundalića u Sarajevu|last=zenicablog|date=28. 11. 2024|website=Zenicablog|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Silivia Montija "L’idroporto del Lido di Ostia: Carlo Del Prete" * Promocija knjige Anesa Oručevića "Dinamika cvjetanja"<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/predstavljena-knjiga-poezije-dinamika-cvjetanja-anesa-orucevica-e7man|title=Predstavljena knjiga poezije 'Dinamika cvjetanja' Anesa Oručevića|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Gorana Vrhunca "Prazno u pucanj" * Promocija knjige Ranke Eisenhauer "Zov i okovi domovine"<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/razno/promocija-dvojezicne-knjige-zov-i-okovi-domovine-u-mostaru/525336|title=Promocija dvojezične knjige ''Zov i okovi domovine'' u Mostaru|website=Bljesak}}</ref> * Promocija romana "Čudotvorna Gospa Olovska" autorice Amre Olovčić<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|title=Promocija knjige “Čudotvorna Gospa Olovska” Amre Olovčić|website=Portal Bosnistika|access-date=13. 11. 2025|archive-date=7. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207035210/https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|url-status=dead}}</ref> * Promocija knjige “Kratke priče o pokušajima izbavljenja” Emine Đelilović-Kevrić<ref>{{Cite web|url=https://tacno.net/promocija-knjige-emine-delilovic-kevric-kratke-price-o-pokusajima-izbavljenja/|title=Promocija knjige Emine Đelilović-Kevrić “Kratke priče o pokušajima izbavljenja”|website=Tačno.net|publisher=Udruženje “Centar za kritičko mišljenje”}}</ref> * Promocija zbirke poezije "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/veceras-u-sarajevu-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/622534?fbclid=IwY2xjawPdy0BleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeje0Vo5au_4VqyDiCHW3Zr3sJpz70eku9SaCUl7V-I6xydSbzYw-nW9TJoJI_aem_cQWs9WF6fO5d7MiHnJlaHQ|title=Večeras u Sarajevu promocija knjige "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/01/15/najava-dogadjaja-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy4tleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEet5UCvo26yd_VYUTxFKDUixcU01xHETv4BrWfzBcOWl5zD-0d0J83IoUSDS0_aem_ISS-PI5x6LylxyELS6Vnkw|title=Najava događaja: Promocija knjige “Kćeri Abdulahova” Mirzete Memišević Hodžić|website=Bosnistika}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/poezija-kao-dom-i-dijalog-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy8xleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyTA86nJk1JjgwC36C1GB34r5poNPuucePWu75vESvXyJLo18E4tGiIPxBbE_aem_mxQDs9Re8h-r7n2ueDYZUg|title=Poezija kao dom i dijalog: Promocija knjige KĆERI ABDULAHOVA Mirzete Memišević Hodžić|date=|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/odrzana-promocija-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic-rolektoster-emocija/622705?fbclid=IwY2xjawPe-phleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeOUSuIeQ95yKtN3_Eq9ATHDKIuvywAxhuMuIyCYHRDDxMZOBQ_N-jiF7yqNQ_aem_xbB3Pk1FW-JXyTwY7kBrcQ|title=Održana promocija "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić: Rolektoster emocija|website=RADIO SARAJEVO}}</ref> * Promocija knjige "Viteštvo u srednjovjekovnoj Bosni" [[Emir O. Filipović|Emira O. Filipovića]]<ref>{{Cite news|url=https://historiografija.hr/?p=52651|title=Promocija knjige Emira O. Filipovića “Viteštvo u srednjovjekovnoj Bosni” u Sarajevu|work=Historiografija.hr}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/knjizevni-korner-vas-poziva-na-promociju-knjige-vitestvo-u-srednjovjekovnoj-bosni-autora-emira-o-filipovica/|title=Književni korner vas poziva na promociju knjige “Viteštvo u srednjovjekovnoj Bosni” autora Emira O. Filipovića|work=Tačno.net}}</ref> * Promocija knjge [[Uglješa Kesić|Uglješe Kesića]] “Bosansko kraljevstvo: Bajke o vladarima Bosne”<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/06/09/promocija-knjige-bosansko-kraljevstvo-bajke-o-vladarima-bosne-ugljese-kesica/|title=Promocija knjige “Bosansko kraljevstvo: Bajke o vladarima Bosne” Uglješe Kesića|date=9. 6. 2026|website=Bosnistika|language=bs-BA|access-date=10. 6. 2026|archive-date=10. 6. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610131219/https://bosnistika.ba/index.php/2026/06/09/promocija-knjige-bosansko-kraljevstvo-bajke-o-vladarima-bosne-ugljese-kesica/|url-status=dead}}</ref> * Promocija knjige Minke Vunić - Velić "Vučko brani Sarajevo" * Promocija romana [[Elvedin Nezirović|Elvedina Nezirovića]] "Sandro" <ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/magazin/muzikafilmlektira/promovisan-roman-sandro-elvedina-nezirovica/651474|title=Promovisan roman Sandro' Elvedina Nezirovića: Priča o generaciji čije je odrastanje prekinuto ratom|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://odgovor.ba/article/23578/|title=U srijedu u Sarajevu promocija romana “Sandro” Elvedina Nezirovića|website=Odgovor}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/kultura/roman-sandro-elvedina-nezirovica-bit-ce-predstavljen-u-sarajevu/575469|title=Roman „Sandro“ Elvedina Nezirovića bit će predstavljen u Sarajevu|website=Bljesak info}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/502992/knjiga_koja_pamti_mostar_kakav_je_bio_sandro_elvedina_nezirovica_bit_ce_predstavljen_u_sarajevu.html|title=KNJIGA KOJA PAMTI MOSTAR KAKAV JE BIO: "Sandro" Elvedina Nezirovića bit će predstavljen u Sarajevu|website=Slobodna Bosna}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/promocija-romana-sandro-elvedina-nezirovica/|title=Promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića|website=EFM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/amp/metromahala/kultura/nub-bih-knjizevni-korner-razgovor-o-romanu-sandro/651214|title=NUB BiH i Književni korner pozivaju na razgovor o romanu 'Sandro' Elvedina Nezirovića|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/promocija-romana-sandro/|title=Promocija romana SANDRO Elvedina Nezirovića u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci BiH|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dertmusic.com/sandro-elvedina-nezirovica-prica-o-prijateljstvu-mostaru-i-sjecanjima-koja-ne-prestaje-nositi-vrijeme/|title=„SANDRO“ ELVEDINA NEZIROVIĆA: PRIČA O PRIJATELJSTVU, MOSTARU I SJEĆANJIMA KOJA NE PRESTAJE NOSITI VRIJEME|website=DERT MUSIC}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mostarski.ba/u-sarajevu-promovisan-roman-sandro-elvedina-nezirovica/|title=Promovisan roman "Sandro" Elvedina Nezirovića|website=mostarski}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnainfo.ba/kultura/o-knjizevnosti-sjecanju-i-identitetu-odrzana-promocija-romana-sandro-elvedina-nezirovica/|title=O književnosti, sjećanju i identitetu: održana promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića|website=BOSNA INFO}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kultura u Sarajevu]] 6aiss5cmqlx0qsnnq459ghqijv2moio Malonska kiselina 0 526413 3923994 3890604 2026-09-04T11:09:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923994 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|malična kiselina|maleična kiselina}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Slika:Malonsäure.svg|150px]] [[slika:Malonic acid molecule ball from xtal.png|150px]] | Hemijski spoj =Malonska kiselina | Druga imena = Metanediakrboksilna kiselina | Sumarna formula = C<sub>3</sub> H<sub>4</sub>O<sub>4</sub> | CAS registarski broj =141-82-2 | SMILES = O=C(O)CC(O)=O <br>C(C(=O)O)C(=O)O | InChI =1/C3H4O4/c4-2(5)1-3(6)7/h1H2,(H,4,5)(H,6,7) | Kratki opis = | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća =16,19 g/cm<sup>3</sup> | Tačka topljenja =135 do 137 | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = <br>[[PubChem]]: 867 | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} }} '''Malonska kiselina''' je [[dikarboksilna kiselina]] sa strukturom CH<sub>2</sub>(COOH)<sub>2</sub>. [[Ionizacija|Ionizirani]] oblik malonske kiseline, kao i njeni [[ester]]ske [[soli]], poznati su kao '''malonati'''. Naprimjer, [[dietil-malonat]] je [[etilna grupa|dietil ester]] malonske kiseline. Naziv potiče od [[grkki|grčke riječi]] μᾶλον (''malon'') koja znači 'jabuka'. ==Historija== Malonska kiselina <ref name=EB1911>{{cite EB1911 |wstitle=Malonic Acid|volume=17 |page=495}}</ref> je prirodna supstanca koja se nalazi u mnogim vrstama [[voće|voća]] i [[povrče|povrća]].<ef name="gsc">{{cite web |url=http://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1030881.html |title=Propanedioic acid |website=The Good Scents Company |access-date=7. 10. 2020 }}</ref> Postoji pretpostavka da [[agrumi]] proizvedeni u organskoj poljoprivredi sadrže veće nivoe malonske kiseline od voća proizvedenog u konvencionalnoj poljoprivredi.<ref>{{Cite journal| vauthors = Ha CN, Ngoc ND, Ngoc CP, Trung DD, Quang BN |date=2012|url=https://www.researchgate.net/publication/216429503|journal=Acta Horticulturae|volume=933|issue=933|pages=601–606|doi=10.17660/actahortic.2012.933.78|issn=0567-7572|hdl=10400.1/2790|title=Organic Acids Concentration in Citrus Juice from Conventional Versus Organic Farming|hdl-access=free}}</ref> Malonsku kiselinu je prvi put pripremio francuski hemičar [[Victor Dessaignes]] 1858. godine putem oksidacije [[jabučna kiselina|jabučne kiseline]].<ref name=EB1911/><ref>{{cite journal| vauthors = Dessaignes V |year=1858| url= http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3004t/f76.image.langEN |title=Note sur un acide obtenu par l'oxydation de l'acide malique"] (Note on an acid obtained by oxidation of malic acid)| journal=Comptes rendus| volume=47|pages= 76–79}}</ref> [[Hermann Kolbe]] i [[Hugo Müller]] su nezavisno otkrili kako sintetizirati malonsku kiselinu iz [[propionska kiselina|propionske kiseline]] i odlučili su objaviti svoje rezultate jedan za drugim u časopisu Chemical Society 1864.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Quiet Revolution |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft5g500723&chunk.id=d0e6983&toc.depth=100&toc.id=d0e6089&brand=ucpress/ |access-date=26. 1. 2025 |website=publishing.cdlib.org}}</ref> To je dovelo do spora oko prioriteta sa [[Hans Hübner|Hansom Hübnerom]] i [[Maxwell Simpson|Maxwellom Simpsonom]] koji su nezavisno objavili preliminarne rezultate o srodnim reakcijama.<ref name=":0" /> ==Struktura i priprema== Struktura je određena [[rendgenska kristalografija|rendgenskom kristalografijom]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0022-2860(99)00293-8 |title=An experimental charge density study of aliphatic dicarboxylic acids |year=2000 | vauthors = Gopalan RS, Kumaradhas P, Kulkarni GU, Rao CN |journal=Journal of Molecular Structure |volume=521 |issue=1–3 |pages=97–106 |bibcode=2000JMoSt.521...97S }}</ref> i opsežni podaci o svojstvima, uključujući i za termohemiju kondenzovane faze, dostupni su od [[Nacionaln institut za standarde i tehnologiju|Nacionalnog instituta za standarde i tehnologiju]].<ref>{{cite web|url=https://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C3H4O4/c4-2(5)1-3(6)7/h1H2%2C(H%2C4%2C5)(H%2C6%2C7) |title=Propanedioic acid |author=NIST Chemistry WebBook}}</ref> Klasična priprema malonske kiseline počinje od [[hlorosirćetna kiselina|hlorosirćetne kiseline]]: [[Slika:Synthesis of malonic acid.png|thumb|center|650px| Priprema malonske kiseline iz hlorosirćetne kiseline.]] [[Natrij-karbonat]] generira natrijum [[soli|sol]], koja zatim reaguje sa [[natrij-cijanid]]om da bi se dobila natrijeva so [[cijanosirćetna kiselina|cijanosirćetne kiseline]] putem [[nukleofilna supstitucija|nukleofilne supstitucije]]. [[Nitril]]na grupa se može [[hidroliza|hidrolizirati]] sa [[natrij-hidroksid]]om do natrij-malonata, a zakiseljavanje daje malonsku kiselinu. Međutim, industrijski se malonska kiselina proizvodi hidrolizom [[dimetil- malonat]]a ili [[dietil-malonat]]a.<ref>{{cite patent |country=US |number=2373011 |status=patent |gdate=3. 4. 1945 |fdate=22. 9. 1942 | inventor = Britton EC, Ezra M |title=Production of malonic acid |assign1=Dow Chemical Co |class=}}</ref> Također je proizveden putem [[fermentacija]] [[glukoza|glukoze]].<ref>{{cite patent | title = Recombinant host cells for the production of malonate. | country = US | number = 20200172941| inventor = Dietrich JA | assign1 = Lygos Inc }}</ref> ==Reakcije== Malonska kiselina reaguje kao tipična karboksilna kiselina, formirajući [[amid]], [[ester]] i [[acil hlorid|hlorid]]ne derivate.<ref>{{cite book |doi=10.1002/0471740039.vec1571 |chapter=Malonic Acid and Derivatives |title=Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry |year=2005 |isbn=0471740039 | veditors = Pollak P, Romeder G |last1=Pollak |first1=Peter |last2=Romeder |first2=Gérard }}</ref> [[Malonski anhidrid]] se može koristiti kao međuprodukt za mono-esterske ili amidne derivate, dok je [[malonil hlorid]] najkorisniji za dobijanje diestera ili diamida. U dobro poznatoj reakciji, malonska kiselina [[reakcija kondenzacije|kondenzuje]] sa [[urea|ureom]] da bi se formirala [[barbiturna kiselina]]. Malonska kiselina se također može kondenzovati sa [[aceton]]om da bi se formirala [[Meldrumova kiselina]], svestran međuprodukt u daljim transformacijama. Esteri malonske kiseline se također koriste kao <sup>−</sup>CH<sub>2</sub>COOH [[sinton]] u [[sinteza malonskog estera|sintezi malonskog estera]]. ===Briggs-Rauscherova reakcija=== Malonska kiselina je ključna komponenta u [[Briggs-Rauscherova reakcija|Briggs-Rauscherovoj reakciji]], klasičnom primjeru [[Hemijski oscilator|oscilirajuće hemijske reakcije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Csepei LI, Bolla C |title=The Effect of Salicylic Acid on the Briggs-Rauscher Oscillating Reaction |url= http://chem.ubbcluj.ro/~studiachemia/issues/chemia2006_2015/Chemia2011_1.pdf |journal=Studia UBB Chemia|volume=1|pages=285–300}}</ref> ===Knoevenagelova kondenzacija=== Malonska kiselina se koristi za pripremu a,b-nezasićenih karboksilnih kiselina kondenzacijom i dekarboksilacijom. [[Cimetna kiselina]] se priprema na ovaj način: :{{chem2|CH2(CO2H)2 + ArCHO -> ArCH\dCHCO2H + H2O + CO2}} U ovoj, takozvanoj [[Knoevenagelova kondenzacija|Knoevenagelovoj kondenzaciji]], malonska kiselina se kondenzuje sa [[karbonil]] nomgrupom [[aldehid]]a ili [[keton]]a, nakon čega slijedi [[dekarboksilacija]]. [[Slika:KnoevenagelGeneral.png|thumb|center|400px|Z=COOH (malonska kiselina) ili Z=COOR' (malonatni ester)]] Kada se malonska kiselina kondenzuje u vrućem piridinu, kondenzaciju prati [[dekarboksilacija]], takozvana [[Doebnerova modifikacija]].<ref>{{cite journal |first1= Peter J. |last1= Jessup |first2= C. Bruce |last2= Petty |first3= Jan |last3= Roos |first4= Larry E. |last4= Overman |author-link4= Larry E. Overman | title = 1-''N''-Acylamino-1,3-dienes from 2,4-Pentadienoic Acids by the Curtius Rearrangement: benzyl ''trans''-1,3-butadiene-1-carbamate | volume = 59 | page = 1 | year = 1979 | doi = 10.15227/orgsyn.059.0001}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.15227/orgsyn.024.0092 |title=Sorbic Acid |journal=Organic Syntheses |date=1944 |volume=24 |page=92|first1=C. F. H. |last1=Allen|first2=J. |last2=VanAllan }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Doebner O |title=Ueber die der Sorbinsäure homologen, ungesättigten Säuren mit zwei Doppelbindungen|journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |year=1902|volume=35|pages=1136–36|doi=10.1002/cber.190203501187 |url = https://zenodo.org/record/1426042}}</ref> [[Slika:Doebner modification.png|center|thumb|600px| Doebnerova modifikacija Knoevenagelove kondenzacije. {{clear}} ===Priprema ugljikovog suboksida=== Malonska kiselina ne formira lako [[kiselinski anhidrid|anhidrid]], dehidracija umjesto toga daje [[ugljik-suboksid]]: :{{chem2|CH2(CO2H)2 -> O\dC\dC\dC\dO + 2 H2O}} Transformacija se postiže zagrijavanjem suhe smjese [[fosfor-pentoksid]]a ({{Chem2|P4O10}}) i malonske kiseline.<ref>{{cite journal|author-link=Otto Diels|vauthors=Diels O, Wolf B|year=1906|title=Ueber das Kohlensuboxyd. I|url=https://zenodo.org/record/1426170|journal=Chemische Berichte|volume=39|pages=689–697|doi=10.1002/cber.190603901103}}</ref> Reaguje na sličan način kao [[malonski anhidrid]], formirajući malonate.<ref>{{cite journal|vauthors=Perks HM, Liebman JF|year=2000|title=Paradigms and Paradoxes: Aspects of the Energetics of Carboxylic Acids and Their Anhydrides|journal=Structural Chemistry|volume=11|issue=4|pages=265–269|doi=10.1023/A:1009270411806|s2cid=92816468 }}</ref> ==Aplikacije== Malonska kiselina je prekursor specijalnih poliestera. Može se pretvoriti u 1,3-propandiol za upotrebu u [[poliester]]ima i [[polimer]]ima (čija korisnost je, međutim, nejasna). Također može biti komponenta u alkidnim [[smola]]ma, koje se koriste u brojnim premazima za zaštitu od oštećenja uzrokovanih UV svjetlom, [[oksidacija|oksidacijom]] i [[korozija|korozijom]]. Jedna od primjena malonske kiseline je u industriji premaza kao umreživač za premaze u prahu koji se stvrdnjavaju na niskim temperaturama, a koji postaju sve vrijedniji za podloge osjetljive na toplinu i želju za ubrzanjem procesa premazivanja.<ref>{{cite book |vauthors = Facke T, Subramanian R, Dvorchak M, Feng S | chapter = Diethylmalonate blocked isocyanate as crosslinkers for low temperature cure powder coatings. | title = Proceedings of 31st International Waterborene, High-Solids and Powder Coating Symposium | date = februar 2004 }}</ref> Globalno tržište premaza za automobile procijenjeno je na 18,59 milijardi dolara u 2014. godini, s projektovanom kombinovanom godišnjom stopom rasta od 5,1% do 2022.<ref>{{cite report | vauthors = James S | title = Global Automotive Coatings Market. 2015 Grand View Research Market Report }}</ref> Koristi se u brojnim proizvodnim procesima kao visokovrijedna specijalna hemikalija, uključujući industriju proizvodnje [[elektronika|elektronike]], industriju aroma i mirisa, specijalne rastvarače, umrežavanje polimera i farmaceutsku industriju. U 2004. godini, godišnja globalna proizvodnja malonske kiseline i srodnih diestara bila je preko 20.000 metričkih tona.<ref>{{Cite web|url = http://www.inchem.org/documents/sids/sids/malonates.pdf|title = Malonic acid diesters|website = Inchem|publisher = UNEP Publications|access-date = 11. 12. 2015|archive-date = 18. 11. 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171118040007/http://www.inchem.org/documents/sids/sids/malonates.pdf|url-status = dead}}</ref> Potencijalni rast ovih tržišta mogao bi biti rezultat napretka u industrijskoj biotehnologiji koja nastoji zamijeniti hemikalije na bazi nafte u industrijskim primjenama. Godine 2004. malonska kiselina je od strane Ministarstva energetike SAD-a uvrštena na listu 30 najboljih hemikalija koje se mogu proizvoditi iz [[biomasa|biomase]].<ref>{{cite report | vauthors = Werpy TA, Holladay JE, White JF | veditors = Werpy TA, Petersen G |date=august 2004 |title=Top Value Added Chemicals From Biomass. Volume I: Results of Screening for Potential Candidates from Sugars and Synthesis Gas |url=https://www.pnnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-14808.pdf |publisher=US Department of Energy |doi=10.2172/926125 |doi-access=free |osti=926125 |osti-access=free }}</ref> U prehrambenoj i farmaceutskoj industriji, malonska kiselina se može koristiti za kontrolu kiselosti, bilo kao pomoćna tvar u farmaceutskim formulacijama ili kao prirodni konzervans za hranu. Malonska kiselina se koristi kao gradivni element za proizvodnju brojnih vrijednih spojeva,<ref>Hildbrand, S.; Pollak, P. Malonic Acid & Derivatives. March 15, 2001. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry</ref> uključujući spojeve okusa i mirisa gama-nonalakton, [[cimetna kiselina|cimetnu kiselinu]] i farmaceutski spoj [[valproat]]. Malonska kiselina (do 37,5% w/w) korištena je za umrežavanje [[kukuruz]]nog i [[krompir]]ovog škroba kako bi se proizveo biorazgradivi termoplast; proces se izvodi u vodi korištenjem netoksičnih [[katalizator]]a.<ref>{{cite patent | inventor = Netravali AN, Dastidar TG | assign1 = Cornell University | title = Crosslinked native and waxy starch resin compositions and processes for their manufacture. | country = US | number = 9790350 }}</ref><ref name="pmid22944425">{{cite journal | vauthors = Ghosh Dastidar T, Netravali AN | title = 'Green' crosslinking of native starches with malonic acid and their properties | journal = Carbohydrate Polymers | volume = 90 | issue = 4 | pages = 1620–8 | date = novembar 2012 | pmid = 22944425 | doi = 10.1016/j.carbpol.2012.07.041 }}</ref> Polimeri na bazi škroba činili su 38% globalnog tržišta [[biorazgradivost|biorazgradivih]] [[polimer]]a u 2014. godini, a ambalaža za hranu, ambalaža od pjene i vreće za kompost bili su najveći segmenti krajnje upotrebe.<ref>{{cite report | title = Biodegradable Polymers: Chemical Economics Handbook | date = juni 2021 | url = https://ihsmarkit.com/products/biodegradable-polymers-chemical-economics-handbook.html | publisher = IHS Markit | access-date = 5. 10. 2025 | archive-date = 6. 10. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221006222330/https://ihsmarkit.com/products/biodegradable-polymers-chemical-economics-handbook.html | url-status = dead }}</ref> [[Eastman Chemical Company|Eastman]] Kompanija [[Kodak]] i drugi koriste malonsku kiselinu i njene derivate kao hirurško [[ljepilo]].<ref>{{cite patent | inventor = Hawkins G, Fassett D | title = Surgical Adhesive Compositions | country = US | number = 3591676 }}</ref> == [[Patologija]] == Ako povišene nivoe malonske kiseline prate povišeni nivoi [[metilmalonske kiseline]], to može ukazivati na metaboličku bolest [[kombinovana malonska i metilmalonska acidurija|kombinovanu malonsku i metilmalonsku aciduriju]] (CMAMMA). Izračunavanjem odnosa malonske i metilmalonske kiseline u krvnoj plazmi, CMAMMA se može razlikovati od klasične [[metilmalonska acidemija|metilmalonske acidemije]].<ref>{{cite journal | vauthors = de Sain-van der Velden MG, van der Ham M, Jans JJ, Visser G, Prinsen HC, Verhoeven-Duif NM, van Gassen KL, van Hasselt PM | display-authors = 6 | title = A New Approach for Fast Metabolic Diagnostics in CMAMMA | journal = JIMD Reports | volume = 30 | pages = 15–22 | date = 2016 | pmid = 26915364 | pmc = 5110436 | doi = 10.1007/8904_2016_531 | isbn = 978-3-662-53681-0 | veditors = Morava E, Baumgartner M, Patterson M, Rahman S | publisher = Springer | place = Berlin, Heidelberg }}</ref> ==[[Biohemija]]== Malonska kiselina je klasičan primjer [[kompetitivne inhibicije|kompetitivnog inhibitora]] [[enzim]]a [[sukcinat-dehidrogenaza]] (kompleksa II), u [[oksidativna fosforilacija|respiratornom lancu transporta elektrona]].<ref name="pardee_potter">{{cite journal |vauthors=Pardee AB, Potter VR |date=mart 1949 |title=Malonate inhibition of oxidations in the Krebs tricarboxylic acid cycle |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=178 |issue=1 |pages=241–250 |doi=10.1016/S0021-9258(18)56954-4 |pmid=18112108 |doi-access=free}}</ref> Vezuje se za [[aktivno mjesto]] enzima bez reakcije, konkurirajući uobičajenom supstratu [[jantarna kiselina|sukcinat]], ali mu nedostaje −CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>− grupa potrebna za dehidrogenaciju. Ovo zapažanje je korišteno za određivanje strukture aktivnog mjesta u sukcinat-dehidrogenazi. Inhibicija ovog enzima smanjuje [[ćelijsko disanje]].<ref>{{cite journal |vauthors=Potter VR, Dubois KP |date=mart 1943 |title=Studies on the Mechanism of Hydrogen Transport in Animal Tissues : VI. Inhibitor Studies with Succinic Dehydrogenase |journal=The Journal of General Physiology |volume=26 |issue=4 |pages=391–404 |doi=10.1085/jgp.26.4.391 |pmc=2142566 |pmid=19873352}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dervartanian DV, Veeger C |year=1964 |title=Studies on succinate dehydrogenase |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Specialized Section on Enzymological Subjects |volume=92 |issue=2 |pages=233–247 |doi=10.1016/0926-6569(64)90182-8}}</ref> Budući da je malonska kiselina prirodni sastojak mnogih namirnica, prisutna je i kod sisara, uključujući ljude.<ref>{{cite web |date=13. 3. 2020 |title=Metabocard for Malonic acid |url=https://hmdb.ca/metabolites/HMDB0000691 |access-date=6. 10. 2020 |website=Human Metabolome Database |archive-date=7. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907180248/https://hmdb.ca/metabolites/HMDB0000691 |url-status=dead }}</ref> Kod sisara, [[ACSF3|član 3 porodice acil-CoA sintetaze]] (ACSF3) [[Detoksikacija|detoksicira]] malonsku kiselinu pretvarajući je u [[malonil-CoA]].<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Bowman |first1=Caitlyn E. |last2=Rodriguez |first2=Susana |last3=Selen Alpergin |first3=Ebru S. |last4=Acoba |first4=Michelle G. |last5=Zhao |first5=Liang |last6=Hartung |first6=Thomas |last7=Claypool |first7=Steven M. |last8=Watkins |first8=Paul A. |last9=Wolfgang |first9=Michael J. |date=2017 |title=The Mammalian Malonyl-CoA Synthetase ACSF3 Is Required for Mitochondrial Protein Malonylation and Metabolic Efficiency |journal=Cell Chemical Biology |language=en |volume=24 |issue=6 |pages=673–684.e4 |doi=10.1016/j.chembiol.2017.04.009 |pmc=5482780 |pmid=28479296}}</ref> Zajedno s malonil-CoA izvedenim iz acetil-CoA pomoću [[mitohondrijalne [[ACACA|acetil-CoA karboksilaze 1]] (mtACC1), ovo doprinosi [[mitohondrijha|mitohondrijskoj]] zalihi malonil-CoA, koja je potrebna za [[malonilacija lizina|malonilaciju lizina]] i [[sinteza mitohondrijskih masnih kiselina|sintezu mitohondrijskih masnih kiselin]] (mtFAS).<ref>{{Cite journal |last1=Monteuuis |first1=Geoffray |last2=Suomi |first2=Fumi |last3=Kerätär |first3=Juha M. |last4=Masud |first4=Ali J. |last5=Kastaniotis |first5=Alexander J. |date=15. 11. 2017 |title=A conserved mammalian mitochondrial isoform of acetyl-CoA carboxylase ACC1 provides the malonyl-CoA essential for mitochondrial biogenesis in tandem with ACSF3 |url=https://portlandpress.com/biochemj/article/474/22/3783/49536/A-conserved-mammalian-mitochondrial-isoform-of |journal=Biochemical Journal |language=en |volume=474 |issue=22 |pages=3783–3797 |doi=10.1042/BCJ20170416 |issn=0264-6021 |pmid=28986507 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowman |first1=Caitlyn E. |last2=Wolfgang |first2=Michael J. |date=januar 2019 |title=Role of the malonyl-CoA synthetase ACSF3 in mitochondrial metabolism |journal=Advances in Biological Regulation |language=en |volume=71 |pages=34–40 |doi=10.1016/j.jbior.2018.09.002 |pmc=6347522 |pmid=30201289}}</ref> U [[citosol]]u, malonil-CoA se također generira iz acetil-CoA pomoću [[acetil-CoA karboksilaza]]. I u citosolnoj i u mitohondrijskoj [[sinteza masnih kiselina|sintezi masnih kiselina]], malonil-CoA prenosi svoju malonatnu grupu (C2) na [[acilni nosač proteina]] (ACP) koji se dodaje lancu masne kiseline.<ref>{{Cite journal |last1=Wedan |first1=Riley J. |last2=Longenecker |first2=Jacob Z. |last3=Nowinski |first3=Sara M. |date=januar 2024 |title=Mitochondrial fatty acid synthesis is an emergent central regulator of mammalian oxidative metabolism |journal=Cell Metabolism |language=en |volume=36 |issue=1 |pages=36–47 |doi=10.1016/j.cmet.2023.11.017 |pmc=10843818 |pmid=38128528 |doi-access=free}}</ref> ==Soli i esteri== [[Slika:Malonate.png|thumb| Hemijska struktura malonata [[dianion]].] Malonska kiselina je [[Kiselina|diprotonska]]; to jest, može donirati dva [[Hidron (hemija)|protona]] po molekuli. Njena prva [[Konstanta disocijacije|Kiselinsko-bazne_reakcije|<math chemi>pK_a</math>]] je 2,8, a druga je 5,7. Dakle, '''malonatni''' [[ion]] može biti {{chem2|HOOCCH2COO(-)}} ili {{chem2|CH2(COO)2(2-)}}. Malonat ili '''propandioat''' [[hemijski spoj|spojevi]] uključuju [[soli]] i [[ester]]e malonske kiseline, kao što su *[[Dietil-malonat]] *[[Dimetil-malonat]] *[[Dinatrij-malonat]] *[[Malonil-CoA]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.aim.env.uea.ac.uk/aim/accent2/inputpage.php Calculator: Water and solute activities in aqueous malonic acid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511021547/http://www.aim.env.uea.ac.uk/aim/accent2/inputpage.php |date=11. 5. 2009 }} {{Navkutija linearne zasićene dikarboksilne kiseline}} {{Authority control}} [[Kategorija:Dikarboksilne kiseline]] 94dkhdifzdput4wgutkagl60t8mb6ps Vienna (Ultravox pjesma) 0 531960 3923941 3817776 2026-09-03T20:58:51Z Palapa 383 3923941 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pjesma|name=Vienna|cover=Ultravox-Vienna_single.png|alt=|border=da|type=singl|artist=[[Ultravox]]|album=[[Vienna (album)|Vienna]]|B-side={{hlist|"Passionate Reply"|"Herr X" (12-inch single only)}}|released={{start date|1981|1|9|df=yes}}|recorded=1980|studio=[[RAK Studios|RAK]], London, UK|Length={{ubl|4:37 (singl izdanje)|4:53 (album i 12-inčna verzija)}}|label=[[Chrysalis Records|Chrysalis]]|writer={{hlist|[[Warren Cann]]|[[Chris Cross]]|[[Billy Currie]]|[[Midge Ure]]}}|Producer={{hlist|[[Conny Plank]]|Ultravox}}|prev_title=[[Passing Strangers]]|prev_year=1980|next_title=[[All Stood Still]]|next_year=1981}} "'''Vienna'''" je pjesma britanskog [[Novi talas|novotalasnog]] benda Ultravox, objavljena 9. januara 1981. u Chrysalis Records-u kao treći singl i naslovna pjesma sa njihovog četvrtog studijskog albuma istog imena. [[Sentimentalna balada|Balada]] [[Novi talas|novog talasa]], sa [[Midge Ure|Midge Ureom]] kao glavnim vokalom, smatra se glavnim elementom synth-pop žanra koji je populariziran ranih 1980-ih, i ostaje i [[pjesma s potpisom]] benda i njihovo komercijalno najuspješnije izdanje. Pjesma je također izvedena na koncertu [[Live Aid|Live Aid-]] a 1985. na [[Stadion Wembley (1923)|stadionu Wembley]], a Ure je često izvodi uživo u solo nastupima. [[Datoteka:Carl_Schweighofer_Zentralfriedhof.jpg|lijevo|mini|Grobnica Carla Schweighofera 2009. godine|200x200piksel]] Nadgrobni spomenik koji je prikazan u videu i na omotu singla dio je groba austrijskog proizvođača klavira Carla Schweighofera i nalazi se u Zentralfriedhofu u [[Beč|Beču]]. Na spomeniku se nalaze i gradska [[Katedrala Svetog Stjepana, Beč|katedrala]] i trg Michaelerplatz, iako je video većim dijelom snimljen u londonskom Covent Gardenu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visitingvienna.com/songsfilms/vienna-by-ultravox/|title=Vienna by Ultravox: video locations|website=www.visitingvienna.com|access-date=2024-07-30}} </ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Singlovi iz 1993.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1992.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1981.]] [[Kategorija:Pjesme iz 1980.]] opmyg8fvb628dj6o71e7mqk41cufic8 3923942 3923941 2026-09-03T20:59:44Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Korisnik:Palapa/Vienna (Ultravox pjesma)]] na [[Vienna (Ultravox pjesma)]] bez ostavljanja preusmjerenja 3923941 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pjesma|name=Vienna|cover=Ultravox-Vienna_single.png|alt=|border=da|type=singl|artist=[[Ultravox]]|album=[[Vienna (album)|Vienna]]|B-side={{hlist|"Passionate Reply"|"Herr X" (12-inch single only)}}|released={{start date|1981|1|9|df=yes}}|recorded=1980|studio=[[RAK Studios|RAK]], London, UK|Length={{ubl|4:37 (singl izdanje)|4:53 (album i 12-inčna verzija)}}|label=[[Chrysalis Records|Chrysalis]]|writer={{hlist|[[Warren Cann]]|[[Chris Cross]]|[[Billy Currie]]|[[Midge Ure]]}}|Producer={{hlist|[[Conny Plank]]|Ultravox}}|prev_title=[[Passing Strangers]]|prev_year=1980|next_title=[[All Stood Still]]|next_year=1981}} "'''Vienna'''" je pjesma britanskog [[Novi talas|novotalasnog]] benda Ultravox, objavljena 9. januara 1981. u Chrysalis Records-u kao treći singl i naslovna pjesma sa njihovog četvrtog studijskog albuma istog imena. [[Sentimentalna balada|Balada]] [[Novi talas|novog talasa]], sa [[Midge Ure|Midge Ureom]] kao glavnim vokalom, smatra se glavnim elementom synth-pop žanra koji je populariziran ranih 1980-ih, i ostaje i [[pjesma s potpisom]] benda i njihovo komercijalno najuspješnije izdanje. Pjesma je također izvedena na koncertu [[Live Aid|Live Aid-]] a 1985. na [[Stadion Wembley (1923)|stadionu Wembley]], a Ure je često izvodi uživo u solo nastupima. [[Datoteka:Carl_Schweighofer_Zentralfriedhof.jpg|lijevo|mini|Grobnica Carla Schweighofera 2009. godine|200x200piksel]] Nadgrobni spomenik koji je prikazan u videu i na omotu singla dio je groba austrijskog proizvođača klavira Carla Schweighofera i nalazi se u Zentralfriedhofu u [[Beč|Beču]]. Na spomeniku se nalaze i gradska [[Katedrala Svetog Stjepana, Beč|katedrala]] i trg Michaelerplatz, iako je video većim dijelom snimljen u londonskom Covent Gardenu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visitingvienna.com/songsfilms/vienna-by-ultravox/|title=Vienna by Ultravox: video locations|website=www.visitingvienna.com|access-date=2024-07-30}} </ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Singlovi iz 1993.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1992.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1981.]] [[Kategorija:Pjesme iz 1980.]] opmyg8fvb628dj6o71e7mqk41cufic8 Kantonalna bolnica "Dr. Safet Mujić" Mostar 0 532708 3923960 3866803 2026-09-04T02:23:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923960 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolnica | naziv = Kantonalna bolnica "Dr. Safet Mujić" Mostar | logo = | logo_veličina = | slika = Kantonalna bolnica Dr. Safet Mujić Mostar - Aerial view of the hospital complex.jpg | slika_veličina = 225 | opis = Pogled na glavnu zgradu i okolinu | koordinate = {{coord|43.3283|17.8228|type:landmark|display=inline, title}} | lokacija = Maršala Tita bb, [[Mostar]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | zdravstveni_sistem = Javni | finansiranje = [[Hercegovačko-neretvanski kanton]] | vrsta = Kantonalna bolnica | povezani_univerzitet = | standardi = | hitna_pomoć = Da | kreveti = | specijalnost = Sekundarna i dio tercijarne zdravstvene zaštite | izgradnja = | otvorena = 22. april 2015 (lokalitet Južni logor) | zatvorena = | srušena = | veb-sajt = {{URL|https://www.kbmostar.ba/}} }} '''Kantonalna bolnica "Dr. Safet Mujić"''' (poznata i kao Južni logor) javna je zdravstvena ustanova u [[Mostar]]u, u naselju Tekija. Pruža usluge sekundarne zdravstvene zaštite, specijalističko-konsultativne zdravstvene zaštite i dijela tercijarne zdravstvene zaštite za stanovnike [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]].<ref name="VRI_Mostar_Izvjestaj_2023">{{cite web |last=Ured za reviziju institucija u Federaciji Bosne i Hercegovine |date= 2024 |title=Izvještaj o finansijskoj reviziji Javne ustanove Kantonalna bolnica "Dr. Safet Mujić" Mostar za 2023. godinu |url= https://www.vrifbih.ba/wp-content/uploads/2024/09/FR_2023_JU-KB-SAFET_MUJIC.pdf |access-date=28. mart 2026 |website=vrifbih.ba |language=bs |page=3}}</ref> Nosi ime po mostarskom [[ljekar]]u, humanistu i [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnom heroju]] [[Safet Mujić|Safetu Mujiću]]. == Historija == === Predratni period i Regionalni medicinski centar === Prije izbijanja [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] zdravstveni sistem mostarske regije bio je organizovan u okviru Regionalnog medicinskog centra "Dr. Safet Mujić", koji je obuhvatao mrežu od četrdesetak objekata za pružanje primarne, sekundarne i tercijarne [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]].<ref name="historijat">{{cite web |url=https://skazija.ba/index.php/o-nama/historijat |title=Historijat ustanove |publisher=Kantonalna bolnica "Dr. Safet Mujić" Mostar |access-date=23. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> === Ratni period (1992–1995) === Tokom ratnih djelovanja u Mostaru dogodila se podjela zdravstvenih kapaciteta grada. Većina predratnih bolničkih objekata bila je u zapadnom dijelu grada, dok je na istočnoj obali [[Neretva|Neretve]] ostao manji broj zdravstvenih objekata, od kojih su mnogi bili teško oštećeni ili uništeni.<ref name="historijat" /> Ratna bolnica na istočnoj obali u početku je djelovala u zgradi bivšeg [[Zavod za javno zdravstvo Hercegovačko-neretvanskog kantona|Higijenskog zavoda]]. Zbog sigurnosnih i organizacijskih razloga kasnije je izmještena u južni dio grada, na lokalitet Velmosa, gdje je medicinsko osoblje pružalo zdravstvenu pomoć u improvizovanim kontejnerskim objektima.<ref name="historijat"/> === Poslijeratna obnova i razvoj === Nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] počela je obnova zdravstvenog sistema u Mostaru. Godine 1996, uz finansijsku podršku Misije Evropske unije u Mostaru (EUAM) i pomoć španske općine [[Zaragoza]], adaptiran je objekat na prostoru nekadašnje kasarne u Južnom logoru, koji je postao osnova današnje bolničke infrastrukture.<ref name="historijat"/> Daljnji razvoj ustanove nastavljen je uz znatnu međunarodnu pomoć i podršku različitih organizacija i institucija. Tokom 1997. [[Vlada Norveške]] i [[Međunarodna organizacija za migracije]] (IOM) donirali su medicinsku opremu i sredstva neophodna za funkcionisanje bolnice. Istovremeno je, sredstvima [[Evropska unija|Evropske unije]] i italijanske regije [[Emilia-Romagna]], adaptirana zgrada bivšeg Doma zdravlja u mostarskom naselju Brankovac. U tom objektu privremeno su bili smješteni [[Ginekologija|ginekološko]]-[[Akušerstvo|akušerski]] i [[Pedijatrija|pedijatrijski odjel]], a ustanova je djelovala prema konceptu "baby friendly" bolnice.<ref name="historijat"/> Od 1996. do 2004. izgrađeno je i dodatnih 14 područnih [[Ambulantna njega|ambulanti]], čime je proširena mreža zdravstvenih usluga i unaprijeđena dostupnost zdravstvene zaštite [[Stanovništvo (biologija)|stanovništvu]].<ref name="historijat"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.kbmos.ba/ Službeni sajt]{{Mrtav link}} [[Kategorija:Bolnice u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Zdravstvo u Mostaru]] 7eby064kgs8updxnc1onqjou8id80sr Katica Lacković-Grgin 0 534986 3923962 3918510 2026-09-04T03:35:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 6 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923962 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Katica Lacković-Grgin | slika = | slika_širina = 250px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1940|10|22}} | mjesto_rođenja = [[Reka (Koprivnica)|Reka]], [[Koprivnica]], [[Hrvatska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Zadar]], [[Hrvatska]] | državljanstvo = Hrvatsko | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Razvojna psihologija]] | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Rijeci]] * [[Univerzitet u Zadru]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Zagrebu]] ([[Filozofski fakultet u Zagrebu|Filozofski fakultet]]) * [[Univerzitet u Ljubljani]] (Filozofski fakultet) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Psihologija adolescencije]] * Psihologija odrasle dobi i starenja * Istraživanja usamljenosti i samopoimanja * Prvi univerzitetski udžbenici iz psihologije odrasle dobi i starenja u regiji }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = "Psihologijska nagrada Ramiro Bujas" za životno djelo (2009) | religija = | fusnote = Katica Lacković-Grgin je dala značajan doprinos razvoju psihologije na prostorima bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] }} '''Katica Lacković-Grgin''' (rođena 22. oktobra 1940) je [[hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica, poznata po istraživanjima iz oblasti [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]], posebno psihologije adolescencije i psihologije odraslog doba i starenja, sa fokusom na stres i strategije suočavanja, samopoimanje i samopoštovanje, psihosocijalno prilagođavanje, usamljenost i subjektivnu dobrobit.<ref name="LackovicGrgin_Unizd">{{cite web |title=Katica Lacković-Grgin, red. prof. u miru – Pozvani predavači |url=https://www.unizd.hr/danipsih/hrvatski/pozvani-predavaci/katica-lackovic-grgin |website=Sveučilište u Zadru - Dani psihologije |access-date=24. 5. 2026 |language=hr}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Katica Lacković-Grgin završila je učiteljsku školu 1960. Studirala je psihologiju na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], gdje je diplomirala 1967. Doktorirala je 1982. na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Ljubljani|Univerziteta u Ljubljani]], odbranivši disertaciju pod naslovom ''Roditeljski stil rukovođenja i socijalno ponašanje učenika''.<ref name="Metel_LackovicGrgin">{{cite web |title=Katica Lacković-Grgin – Biografija i bibliografija |url=https://library.foi.hr/autori/autor.php?B=1&A=0000005592&E=E0011VLA-Gradska%20knji%C5%BEnica%20i%20%C3%A8itaonica%20METEL%20O%C5%BDEGOVI%C3%86%20Vara%C5%BEdin |website=Baza autora Metelgrad – Fakultet organizacije i informatike Varaždin |access-date=24. 5. 2026 |language=hr }}{{Mrtav link}}</ref> Profesionalnu karijeru započela je 1967. kao [[Školska psihologija|školska psihologinja]] u [[Rijeka (grad)|Rijeci]]. Od 1970. radila je kao asistentica, a zatim od 1974. kao profesorica na Pedagoškoj akademiji u Rijeci.<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> Godine 1976. prelazi na [[Filozofski fakultet u Zadru]], gdje je predavala predmete iz oblasti [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]]. Godine 1978, zajedno sa svojim kolegama, osnovala je Odsjek za psihologiju pri Filozofskom fakultetu u Zadru, tada u sastavu [[Univerzitet u Splitu|Univerziteta u Splitu]].<ref name="O_Autoru">{{cite book |title=O autoru knjige Parenthood and Parenting in Croatia |publisher=Google Books |url=https://novapublishers.com/shop/parenthood-and-parenting-in-croatia-a-developmental-and-socio-cultural-perspective/ |date=2015 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> Za docenticu je izabrana 1984, za vanrednu profesoricu 1990, za redovnu profesoricu 1996, a za redovnu profesoricu u trajnom zvanju 2001.<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> U zvanju redovne profesorice radila je do penzionisanja 2008. Tokom akademske karijere predavala je kao gostujuća profesorica na dodiplomskim, postdiplomskim i doktorskim studijima psihologije na [[Univerzitet u Zagrebu|Univerzitetu u Zagrebu]], kao i na doktorskom studiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta u Sarajevu]].<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> Bila je mentorica velikog broja diplomskih, magistarskih i doktorskih radova te voditeljica više naučnih i istraživačkih projekata iz oblasti razvojne psihologije, sa posebnim fokusom na [[Psihologija adolescencije|psihologiju adolescencije]] i [[Razvoj u odrasloj dobi|psihologiju odrasle dobi]] i [[Starenje|starenja]]. == Naučna i publicistička djelatnost == Naučni rad Katice Lacković-Grgin usmjeren je na [[Razvojna psihologija|razvojnu psihologiju]], posebno [[Psihologija adolescencije|psihologiju adolescencije]], [[Razvoj u odrasloj dobi|psihologiju odrasle dobi]] i [[Starenje|psihologiju starenja]]. Objavila je oko stotinu naučnih i stručnih radova u domaćim i međunarodnim časopisima i zbornicima radova, među kojima su ''Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru'', ''Društvena istraživanja'', ''Suvremena psihologija'', ''Social Indicators Research'', ''Journal of Adult Development'', ''Adolescence'' i ''Psychology and Education''. Autorica, koautorica i urednica je više univerzitetskih udžbenika i monografija. U svojim istraživanjima bavila se razvojem samopoimanja i samopoštovanja, stresom i strategijama suočavanja, usamljenošću, žaljenjem, subjektivnom dobrobiti, životnim tranzicijama i samoregulacijom kroz životni ciklus. Posebnu pažnju posvetila je proučavanju stresa u dječjoj i adolescentskoj dobi, posebno izvorima [[Psihološki stres|stresa]], strategijama suočavanja, ulogom ličnih i okolinskih faktora te psihosocijalnim posljedicama stresnih iskustava. Rezultate višegodišnjih istraživanja objedinila je u monografiji ''Stres u djece i adolescenata: Izvori, posrednici i učinci'' (2004), u kojoj je dala sistematski prikaz teorijskih pristupa i empirijskih istraživanja stresa, s posebnim osvrtom na kognitivne modele stresa, socijalnu podršku, porodične odnose i školski kontekst. Knjiga predstavlja značajan doprinos proučavanju psihosocijalnog prilagođavanja djece i adolescenata te se koristi kao univerzitetska literatura iz oblasti razvojne psihologije.<ref name="JokicBegic_Recenzija_2008">{{cite journal |last=Jokić-Begić |first=Nataša |title=Recenzija knjige: Katica Lacković-Grgin: Stres u djece i adolescenata |journal=Sociologija i prostor |url=https://hrcak.srce.hr/en/file/39355 |date=2008 |volume=46 |issue=1 |pages=101–106 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> Posebno mjesto u njenom naučnom radu zauzimala su istraživanja [[usamljenost]]i u različitoj životnoj dobi. Analizirala je emocionalne i socijalne dimenzije usamljenosti, njenu povezanost sa kvalitetom međuljudskih odnosa i psihološkim faktorima prilagođavanja. U okviru ovog istraživačkog područja objavila je više naučnih radova,<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Soric_1998">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Zvjezdan |last3=Sorić |first3=Izabela |title=Usamljenost i samoća studenata: uloga afilijativne motivacije i nekih osobnih značajki |journal=Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/32155 |date=1998 |volume=7 |issue=4-5 (36-37) |pages=625–641 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=5. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205111411/https://hrcak.srce.hr/file/32155 |url-status=dead }}</ref><ref name="LackovicGrgin_Nekic_Penezic_2009">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Nekić |first2=Marina |last3=Penezić |first3=Zvjezdan |title=Usamljenost žena odrasle dobi: Uloga percipirane kvalitete bračnog odnosa i samostišavanja |journal=Suvremena psihologija |url=https://hrcak.srce.hr/file/122952 |date=2009 |volume=12 |issue=1 |pages=7–22 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=15. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615114630/https://hrcak.srce.hr/file/122952 |url-status=dead }}</ref><ref name="Soric_LackovicGrgin_Penezic_2000">{{cite journal |last1=Sorić |first1=Izabela |last2=Lacković-Grgin |first2=Katica |last3=Penezić |first3=Zvjezdan |title=Suočavanje s usamljenošću: značenje iskustva i uzroka usamljenosti |journal=Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru. Razdio filozofije, psihologije, sociologije i pedagogije |url=https://morepress.unizd.hr/journals/radovifpsp/article/view/2530 |date=2000 |volume=39 |issue=16 |pages=17–32 |doi=10.15291/radovifpsp.2530 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> kao i monografiju ''Usamljenost: fenomenologija, teorije i istraživanja'', u kojoj je sistematizovala teorijske pristupe i empirijska istraživanja ovog fenomena.<ref name="LackovicGrgin_Usamljenost_2008">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Usamljenost |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/usamljenost%200.pdf |date=2008 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=978-953-191-362-1 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> Istraživala je i proces [[Žaljenje|žaljenja]], pri čemu je analizirala njegove kognitivne i emocionalne komponente, kao i ulogu propuštenih prilika i pogrešnih odluka u njegovom nastanku. U koautorskom radu ''Žaljenja: fenomenologija, konceptualizacije i istraživanja'' razmatrana je povezanost žaljenja sa životnim domenima kao što su [[obrazovanje]], karijera i međuljudski odnosi, te njegova uloga u samoregulaciji kroz životni ciklus.<ref name="LackovicGrgin_Zaljenja_2012">{{cite journal |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Žaljenja: fenomenologija, konceptualizacije i istraživanja |journal=Društvena istraživanja : časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/133665 |date=2012 |volume=21 |issue=3 (117) |pages=635–655 |doi=10.5559/di.21.3.03 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=28. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128015247/https://hrcak.srce.hr/file/133665 |url-status=dead }}</ref> U kasnijim istraživanjima bavila se psihologijom starenja, generativnošću, kvalitetom života i mehanizmima samoregulacije u odrasloj i starijoj dobi.<ref name="LackovicGrgin_Motivacijska_2007">{{cite journal |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Motivacijska osnovica samoregulacije tijekom životnih tranzicija |journal=Suvremena psihologija |url=https://selfdeterminationtheory.org/SDT/documents/2007_Lackovic-Grgin_CroatianArticle.pdf |date=2007 |volume=10 |issue=2 |pages=257–275 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> Posebno je istraživala generativnost u kontekstu [[Eriksonove faze psihosocijalnog razvoja|Eriksonove teorije psihosocijalnog razvoja]], analizirajući njen odnos s razvojnim komponentama ličnosti kroz životni ciklus, uključujući povjerenje, autonomiju, inicijativu, produktivnost, [[identitet]] i intimnost.<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Tucak_2002">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |last3=Tucak |first3=Ivana |title=Odnos generativnosti i drugih komponenti ličnosti Eriksonova modela u osoba mlađe, srednje i starije odrasle dobi |journal=Suvremena psihologija |url=https://hrcak.srce.hr/en/3213 |date=2002 |volume=5 |issue=1 |pages=7–21 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> Bila je stručna redaktorica i urednica hrvatskog izdanja knjige ''Psihologija odrasle dobi i starenja'' autora K. Warnera Schaiea i Sherry L. Willis, koju je 2001. objavila Naklada Slap. Riječ je o univerzitetskom udžbeniku iz oblasti razvojne psihologije, koji je široko korišten u nastavi psihologije na univerzitetima u zemljama regiona.<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> == Djela == === Autorske knjige === * ''Psiho-pedagoški tretman školske djece s teškoćama u učenju i ponašanju'' (1978)<ref name="LackovicGrgin_Tretman_1978">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Psiho-pedagoški tretman školske djece s teškoćama u učenju i ponašanju |date=1978 |publisher=Zavod za prosvjetno-pedagošku službu |location=Rijeka |language=hr}}</ref> * ''Samopoimanje mladih'' (1994)<ref name="LackovicGrgin_Samopoimanje_1994">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Samopoimanje mladih |date=1994 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |language=hr}}</ref> * ''Stres u djece i adolescenata'' (2000, 2004)<ref name="LackovicGrgin_Stres_2000">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Stres u djece i adolescenata |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/stres%20u%20djece%20sadr.pdf |date=2000 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-135-5 |language=hr |format=PDF}}</ref> * ''Psihologija adolescencije'' (2006)<ref name="LackovicGrgin_Adolescencija_2006">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Psihologija adolescencije |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/Psihologija%20adolescencije%20-%20poglavlje.pdf |date=2006 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-288-2 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> * ''Usamljenost: fenomenologija, teorije i istraživanja'' (2008)<ref name="LackovicGrgin_Usamljenost_2008" /> === Uredničke i koautorske publikacije === * ''Problemi adolescenata iz gradskih sredina: (zavisnost tih problema od nekih ličnih, socio-demografskih i interpersonalnih faktora)'' (1988)<ref name="LackovicGrgin_Problemi_1988">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Božičević |first2=Viktor |last3=Milosavljević |first3=Branko |last4=Rijavec |first4=Majda |title=Problemi adolescenata iz gradskih sredina: (zavisnost tih problema od nekih ličnih, socio-demografskih i interpersonalnih faktora) |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/1746178?format=isbd |date=1988 |publisher=Narodni list |location=Zadar |isbn=86-7377-012-2 |access-date=25. 5. 2026 |language=sh}}</ref> * ''Psihologija odrasle dobi i starenja'' (2001)<ref name="Schaie_Willis_2001">{{cite book |last1=Schaie |first1=K. Warner |last2=Willis |first2=Sherry L. |editor1-last=Lacković-Grgin |editor1-first=Katica |title=Psihologija odrasle dobi i starenja |url=https://doaj.org/article/65580f5b64d34b889c2f77d938307038 |date=2001 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=978-953-191-139-9 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 1'' (2002, 2019)<ref name="LackovicGrgin_Zbirka_2019">{{cite book |editor1-last=Lacković-Grgin |editor1-first=Katica |editor2-last=Proroković |editor2-first=Ana |editor3-last=Ćubela |editor3-first=Vera |editor4-last=Penezić |editor4-first=Zvjezdan |title=Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 1 |url=https://morepress.unizd.hr/books/index.php/press/hr/catalog/view/28/24/365 |date=2019 |publisher=Morepress Books |isbn=953-6721-05-8 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 2'' (2004, 2019)<ref name="Prorokovic_Zbirka_2019">{{cite book |editor1-last=Proroković |editor1-first=Ana |editor2-last=Lacković-Grgin |editor2-first=Katica |editor3-last=Ćubela Adorić |editor3-first=Vera |editor4-last=Penezić |editor4-first=Zvjezdan |title=Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 2 |url=https://morepress.unizd.hr/books/index.php/press/hr/catalog/view/29/25/367 |date=2019 |publisher=Morepress Books |isbn=953-99229-4-1 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Odabrane teme iz psihologije odraslih'' (2005)<ref name="LackovicGrgin_Adoric_2006">{{cite book |editor1-last=Lacković-Grgin |editor1-first=Katica |editor2-last=Ćubela Adorić |editor2-first=Vera |title=Odabrane teme iz psihologije odraslih |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/Odabrane%20teme%20iz%20psihologije%20odraslih%20-%20sadrzaj.pdf |date=2006 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-289-0 |language=hr |access-date=25. 5. 2026 |format=PDF}}</ref> * ''Parenthood and Parenting in Croatia'' (2015)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Parenthood_2015">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |title=Parenthood and Parenting in Croatia: A Developmental and Socio-cultural Perspective |url=http://ebooks.wiki/parenthood-and-parenting-in-croatia-a-developmental-and-socio-cultural-perspective/ |date=2015 |publisher=Nova Science Publishers |location=New York |isbn=978-1-63482-836-9 |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Ličnost: razvojno-psihološka perspektiva'' (2018)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Licnost">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |title=Ličnost: Razvojno-psihološka perspektiva |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/li%C4%8Dnost_lackovi%C4%87%20grgin_penezi%C4%87%200.pdf |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=978-953-191-864-0 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> === Poglavlja u knjigama === * ''Istraživanja razvojno-psiholoških pojava'' u ''Quo vadis psychologia?'' (2008)<ref name="LackovicGrgin_Istraživanja_2008">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |editor1-last=Manenica |editor1-first=Ilija |editor2-last=Šimić |editor2-first=Nataša |title=Quo vadis psychologia? – 30. obljetnica Odjela za psihologiju Sveučilišta u Zadru |chapter=Istraživanja razvojno-psiholoških pojava |url=https://www.psihologija.hr/strucne-sekcije/sekcija-za-ljudska-prava-i-psihologiju/clanak/lackovi%C4%87-grgin,-k-2008-,.html?tmpl=component&print=1 |date=2008 |publisher=Sveučilište u Zadru |location=Zadar |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Self-Regulation Across Some Life Transitions'' u ''Handbook of Stressful Transitions Across the Lifespan'' (2010)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_2010">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |editor1-last=Miller |editor1-first=Thomas W. |title=Handbook of Stressful Transitions Across the Lifespan |chapter=Self-Regulation Across Some Life Transitions |url=http://download.e-bookshelf.de/download/0000/0061/29/L-G-0000006129-0002369086.pdf |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |pages=411–440 |doi=10.1007/978-1-4419-0748-6_21 |isbn=978-1-4419-0747-9 |access-date=25. 5. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> === Odabrani naučni radovi === * ''Percepcija vlastita položaja i uloga kod žena zrele dobi'' (1996)<ref name="LackovicGrgin_Percepcija_1996">{{cite journal |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Percepcija vlastita položaja i uloga kod žena zrele dobi |journal=Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru. Razdio filozofije, psihologije, sociologije i pedagogije |url=https://morepress.unizd.hr/journals/index.php/radovifpsp/en/article/view/2664/3321 |date=1996 |volume=35 |issue=12 |pages=49–58 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> * ''Korelati prilagodbe studiju tijekom prve godine'' (1997)<ref name="LackovicGrgin_Soric_1997">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Sorić |first2=Izabela |title=Korelati prilagodbe studiju tijekom prve godine |journal=Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/50175 |date=1997 |volume=6 |issue=4-5 (30-31) |pages=493–507 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=18. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618200507/https://hrcak.srce.hr/file/50175 |url-status=dead }}</ref> * ''Dobne i spolne razlike u samootkrivanju adolescenata različitim osobama'' (2001)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Zutelija_2001">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Zvjezdan |last3=Žutelija |first3=Sandra |title=Dobne i spolne razlike u samootkrivanju adolescenata različitim osobama |journal=Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/31337 |date=2001 |volume=10 |issue=3 (53) |pages=423–444 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=6. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906060529/https://hrcak.srce.hr/file/31337 |url-status=dead }}</ref> * ''Proces umirovljenja: pokušaj provjere Atchleyeva modela prilagodbe'' (2006)<ref name="Penezic_LackovicGrgin_Bacinic_2006">{{cite journal |last1=Penezić |first1=Zvjezdan |last2=Lacković-Grgin |first2=Katica |last3=Bačinić |first3=Andrijana |title=Proces umirovljenja: pokušaj provjere Atchleyeva modela prilagodbe |journal=Medica Jadertina |url=https://hrcak.srce.hr/file/19419 |date=2006 |volume=36 |issue=3-4 |pages=97–110 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> === Književno stvaralaštvo === Godine 2008. objavila je zbirku poezije ''Pjesme uz put'' u Zadru.<ref name="057info_Usamljenost_2009">{{cite web |title=Usamljenost kao znanost i poezija |url=https://www.057info.hr/vijesti/2009-05-20/usamljenost-kao-znanost-i-poezija/ |website=057info |date=2009 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> Riječ je o autorskom književnom djelu koje nije direktno povezano s njenim naučnim radom iz oblasti psihologije. == Nagrade i priznanja == Za svoj naučni i stručni doprinos psihologiji dobitnica je više priznanja [[Hrvatsko psihološko društvo|Hrvatskog psihološkog društva]]: * "Psihologijska nagrada Ramiro Bujas" za posebno vrijedno psihologijsko naučno djelo Hrvatskog psihološkog društva za knjigu ''Stres u djece i adolescenata''<ref name="LackovicGrgin_Unizd" /> * "Psihologijska nagrada Ramiro Bujas" za posebno vrijedno psihologijsko naučno djelo Hrvatskog psihološkog društva za knjigu ''Usamljenost: fenomenologija, teorije i istraživanja''<ref name="Ljubotina_Bujas_2009">{{cite journal |last=Ljubotina |first=Damir |title=Report: 19th Ramiro and Zoran Bujas' Days |journal=Review of Psychology |url=https://hrcak.srce.hr/file/162346 |date=2009 |volume=16 |issue=1 |pages=67–68 |access-date=25. 5. 2026 |language=en |format=PDF |archive-date=17. 1. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117201612/https://hrcak.srce.hr/file/162346 |url-status=dead }}</ref> * Psihologijska nagrada ″Ramiro Bujas″ za životno djelo Hrvatskog psihološkog društva<ref name="Ljubotina_Bujas_2009" /> == Lični život == Katica Lacković-Grgin bila je supruga hrvatskog psihologa i univerzitetskog profesora [[Tomislav Grgin|Tomislava Grgina]], s kojim je sarađivala u naučnom i akademskom radu iz oblasti [[Razvojna psihologija|razvojne]] i [[Pedagoška psihologija|edukacijske psihologije]].<ref name="LackovicGrgin_Predictors_2001">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Grgin |first2=Tomislav |last3=Penezić |first3=Zvjezdan |last4=Sorić |first4=Izabela |title=Some Predictors of Primary Control of Development in Three Transitional Periods of Life |journal=Journal of Adult Development |url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1009587306847 |date=2001 |volume=8 |pages=149–160 |doi=10.1023/A:1009587306847 |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Razvojna psihologija]] * [[Psihologija adolescencije]] * [[Razvoj u odrasloj dobi]] * [[Starenje]] * [[Socijalizacija]] * [[Samopoimanje]] * [[Samopoštovanje]] * [[Usamljenost]] * [[Erik Erikson]] * [[Paul Baltes]] * [[Tomislav Grgin]] == Reference == {{Refspisak}} {{Ljudski psihološki razvoj}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lacković-Grgin, Katica}} [[Kategorija:Rođeni 1940.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Koprivnica]] [[Kategorija:Hrvatski psiholozi]] [[Kategorija:Razvojni psiholozi]] tjjqtx21tidz5ib3dnaixzx3jkd1q6p Istanbulska konvencija 0 535611 3923949 3914753 2026-09-03T22:52:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923949 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Istanbulska konvencija | puno_ime = Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici | slika = Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg | veličina_slike = 260px | alt = Karta potpisnica i ratifikatora Istanbulske konvencije | opis_slike = <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#039; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Potpisana i ratifikovana{{Napomena|Evropska unija je također potpisnica i ratifikator.}}</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#a050ff; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Potpisana, nije na snazi</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#F29527; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Nije potpisana (države članice VE){{Napomena|Uključuje države koje nisu članice VE, a koje su bile uključene u izradu Konvencije; nijedna od njih (Kanada, Sveta Stolica (Vatikan), Japan, Meksiko, Rusija i Sjedinjene Američke Države) do sada nije potpisala Konvenciju.}}</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#da2131; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Bivša članica</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#C0C0C0; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Nije potpisana (države koje nisu članice VE)</div> | vrsta = | kontekst = | datum_izrade = 7. april 2011. | datum_potpis = {{Početni datum|2011|05|11}} | mjesto_potpis = [[Istanbul]], Turska | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = 1. august 2014. | uslov_aktivacije = 10 ratifikacija, od kojih 8 moraju biti od članica Vijeća Evrope | amandman = | aneks = | datum_isteka = | privremena_primjena = | medijatori = | pregovarači = | prvobitni_potpisnici = | potpisnici = 45 država + [[Evropska unija|EU]] | strane = | ratifikatori = 39 država + [[Evropska unija|EU]] | depozitar = [[Generalni sekretar Vijeća Evrope]] | depozitari = | navodi = [[Council of Europe Treaty Series|CETS]] br. [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210 210] | jezik = | jezici = * [[Engleski jezik|engleski]] * [[Francuski jezik|francuski]] | wikizvor = | wikizvor1 = | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} {{Nasilje nad ženama}} '''Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici''', poznatija kao '''Istanbulska konvencija''', jeste [[Međunarodni instrumenti za ljudska prava|međunarodni ugovor o ljudskim pravima]] [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] protiv [[Nasilje nad ženama|nasilja nad ženama]] i [[Nasilje u porodici|nasilja u porodici]], koji je otvoren za potpisivanje 11. maja 2011. u [[Istanbul]]u, u [[Turska|Turskoj]]. Ciljevi konvencije su [[sprječavanje nasilja]], [[Prava žrtava|zaštita žrtava]] i okončanje [[nekažnjivost]]i počinioca.<ref name="CoE_Istanbul_Convention_2011">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://rm.coe.int/168008482e |series=Council of Europe Treaty Series - No. 210 |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Do marta 2019. konvenciju je potpisalo 45 država i [[Evropska unija]].<ref name="CoE_Ratifications_210">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Full list: Chart of signatures and ratifications of Treaty 210 |url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures |publisher=Council of Europe |date=2026 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Turska je 12. marta 2012. postala prva zemlja koja je ratifikovala konvenciju, a nakon nje je od 2013. do 2024. godine to učinilo još 37 država i Evropska unija ([[Albanija]], [[Andora]], [[Austrija]], [[Belgija]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Hrvatska]], [[Kipar]], [[Danska]], [[Estonija]], [[Finska]], [[Francuska]], [[Gruzija]], [[Njemačka]], [[Grčka]],<ref name="Greece_Ratification_2018">{{cite web |title=Δημοσίευση σε ΦΕΚ του Ν.4531/2018 για την κύρωση από την Ελλάδα της Σύμβασης του Σ.τ.Ε. περί έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας |trans-title=Objavljivanje u Službenom glasniku Zakona 4531/2018 o ratifikaciji Konvencije Vijeća Evrope o rodnom i porodičnom nasilju od strane Grčke |url=http://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331070505/http://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δیکαιωμάτων (Isotita.gr) |date=16. 4. 2018 |access-date=30. 6. 2026 |language=el}}</ref> [[Island]], [[Irska]], [[Italija]], [[Latvija]],<ref name="Latvia_Ratification_2023">{{cite web |title=Saeima ratificē Stambulas konvenciju pēc teju 5 stundu debatēm |trans-title=Saeima ratifikovala Istanbulsku konvenciju nakon gotovo pet sati debate |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/30.11.2023-saeima-ratifice-stambulas-konvenciju-pec-teju-5-stundu-debatem.a533581/ |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji (www.lsm.lv) |date=30. 11. 2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=lv}}</ref> [[Lihtenštajn]], [[Luksemburg]], [[Malta]], [[Moldavija]], [[Monako]], [[Crna Gora]], [[Holandija]], [[Sjeverna Makedonija]], [[Norveška]], [[Poljska]], [[Portugal]], [[Rumunija]], [[San Marino]], [[Srbija]], [[Slovenija]], [[Španija]], [[Švedska]], [[Švicarska]], [[Ukrajina]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]).<ref name="CoE_Ratifications_210" /> Konvencija je stupila na snagu 1. augusta 2014.<ref name="CoE_Ratifications_210" /> Turska je 2021. postala prva i jedina država koja se povukla iz ovog sporazuma. Nakon što ga je zvanično otkazala 20. marta, konvencija je za ovu zemlju prestala važiti 1. jula iste godine.<ref name="Turkey_Withdrawal_2021">{{cite web |title=Erdoğan insists it's at his discretion to pull Turkey out of İstanbul Convention |url=https://www.bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720130953/https://www.bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |publisher=Bianet - Bağımsız İletišim Ağı |date=26. 3. 2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Law_Essential_2021">{{cite web |title=Turkey’s Withdrawal from Istanbul Convention |url=https://lawessential.com/all-blogs/f/turkey%E2%80%99s-withdrawal-from-istanbul-convention?blogcategory=Miscellaneous |publisher=Law Essential |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Turkey_Formal_Exit_2021">{{cite web |last1=Reuters |title=Turkey formally quits treaty to prevent violence against women |url=https://www.cnn.com/2021/07/01/europe/turkey-istanbul-convention-women-intl/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235122/https://www.cnn.com/2021/07/01/europe/turkey-istanbul-convention-women-intl/index.html |archive-date=1. 7. 2021 |url-status=dead |website=CNN |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Vijeće Evropske unije odobrilo je 1. juna 2023. pristupanje Evropske unije Istanbulskoj konvenciji.<ref name="EU_Accession_2023">{{cite web |author=[[Vijeće Evropske unije]] |title=Combatting violence against women: Council adopts decision about EU's accession to Istanbul Convention |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/06/01/combatting-violence-against-women-council-adopts-decision-about-eu-s-accession-to-istanbul-convention/ |publisher=Council of the EU |date=2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nedugo zatim, 28. juna iste godine, Evropska unija je i zvanično ratifikovala ovaj dokument (CETS br. 210) deponovanjem odobrenja u Vijeću Evrope.<ref name="EU_Deposit_2023">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=The European Union deposited the instrument of approval of the "Istanbul Convention" |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/the-european-union-deposited-the-instrument-of-approval-of-the-istanbul-convention- |publisher=Council of Europe |date=2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Konvencija je na nivou Evropske unije stupila na snagu 1. oktobra 2023, pri čemu su države članice koje je još uvijek nisu samostalno ratifikovale obavezne poštovati je isključivo u okvirima [[Acquis communautaire|pravne stečevine EU]] (''acquis'') kojom se ova konvencija provodi.<ref name="EUR-Lex_EU_Accession_2023">{{cite web |title=EU accession to the Istanbul Convention |url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/eu-accession-to-the-istanbul-convention.html |publisher=EUR-Lex |date=2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Combating violence against women and domestic violence.webm|mini|desno|Zvaničnica Vijeća Evrope Johanna Nelles o svrsi konvencije (juni 2011)]] [[Vijeće Evrope]] još od 1990-ih aktivno radi na unapređenju zaštite žena od nasilja. U okviru tih nastojanja, posebno se ističe usvajanje Preporuke Rec(2002)5 Komiteta ministara iz 2002,<ref name="CoE_Rec2002_5">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Recommendation Rec(2002)5 of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec%282002%295&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=CM&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728000000/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec%282002%295&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=CM&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 |archive-date=28. 7. 2020 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2002 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> kao i provođenje svenacionalne evropske kampanje za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, koja je trajala od 2006. do 2008.<ref name="CoE_Campaign_2006_2008">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Campaign to Combat Violence against Women, including domestic violence (2006-2008) |url=http://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720130000/http://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2008 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Parlamentarna skupština Vijeća Evrope]] također je zauzela čvrst politički stav protiv svih oblika nasilja nad ženama, usvajanjem rezolucija i preporuka kojima se zahtijevaju pravno obavezujući standardi za sprječavanje, zaštitu i krivično gonjenje najtežih i najrasprostranjenijih oblika rodno zasnovanog nasilja.<ref name="CoE_Historical_Background">{{cite web |title=Historical background |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background |archive-date=5. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nacionalni izvještaji, studije i ankete potvrdili su razmjere ovog problema u [[Evropa|Evropi]].<ref name="CoE_Historical_Background" /> Spomenuta kampanja je jasno ukazala na velike razlike u odgovorima pojedinih država na nasilje nad ženama i nasilje u porodici. Zbog toga se javila potreba za usklađivanjem pravnih standarda kako bi se žrtvama osigurao jednak nivo zaštite širom Evrope. Ministri pravde država članica Vijeća Evrope stoga su započeli rasprave o jačanju zaštite od nasilja u porodici, s posebnim naglaskom na nasilje od intimnih partnera. Vijeće Evrope procijenilo je da je neophodno uspostaviti sveobuhvatne standarde u ovoj oblasti, pa je Komitet ministara u decembru 2008. formirao ekspertnu grupu sa zadatkom da izradi nacrt konvencije. Ova grupa, poznata kao CAHVIO (Ad hoc komitet za sprječavanje i borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici),<ref name="CoE_CAHVIO_2009">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) |url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405000000/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp |archive-date=5. 4. 2009 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2009 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> radila je na tekstu nešto više od dvije godine. U kasnijim fazama izrade nacrta, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Rusija i [[Sveta Stolica]] predložili su nekoliko amandmana s ciljem ograničavanja pojedinih zahtjeva konvencije, što je naišlo na oštre kritike organizacije [[Amnesty International]].<ref name="Amnesty_Europe_2011">{{cite web |author=[[Amnesty International]] |title=Time to take a stand to oppose violence against women in Europe |url=https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720130500/https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |publisher=Amnesty International |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Konačni nacrt teksta konvencije usvojen je u decembru 2010. == Glavne odredbe == [[Datoteka:Safe from fear safe from violence.webm|mini|desno|Sažetak najvažnijih pitanja kojima se konvencija bavi]] Istanbulska konvencija prvi je pravno obavezujući međunarodni instrument koji uspostavlja sveobuhvatni pravni okvir i pristup borbi protiv nasilja nad ženama, s posebnim naglaskom na sprječavanje nasilja u porodici, zaštitu žrtava i krivično gonjenje počinioca.<ref name="Malta_Signing_2012">{{cite web |title=Malta signs convention on domestic violence |url=http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007000000/http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence |archive-date=7. 10. 2017 |url-status=dead |publisher=Malta Star |date=2012 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ovim dokumentom [[nasilje nad ženama]] definiše se kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije (čl. 3, tačka a). Od država potpisnica zahtijeva se postupanje s [[Dužna pažnja|dužnom pažnjom]] prilikom sprječavanja nasilja, zaštite žrtava i krivičnog gonjenja počinioca (čl. 5). Konvencija sadrži i definiciju [[rod]]a, koji je u članu 3, tački c određen kao "društveno oblikovane uloge, ponašanja, aktivnosti i osobine koje određeno društvo smatra prikladnim za žene i muškarce". Pored toga, ugovor definiše niz krivičnih djela koja se smatraju nasiljem nad ženama te propisuje mjere zaštite, kao što su specijalizovane službe podrške (čl. 22) i [[Sigurna kuća|sigurne kuće]] (čl. 23) za žene i njihovu djecu. Države koje ratifikuju konvenciju obavezne su kriminalizovati nekoliko djela, uključujući: [[psihičko nasilje]] (čl. 33), [[uhođenje]] (čl. 34), fizičko nasilje (čl. 35), [[seksualno nasilje]] uključujući [[silovanje]] – pri čemu se posebno kažnjava svaki [[Silovanje|seksualni čin bez dobrovoljnog pristanka]] (čl. 36), [[prisilni brak]] (čl. 37), [[sakaćenje ženskih genitalija]] (čl. 38) te [[Prisilni abortus|prisilni prekid trudnoće]] i [[Prisilna sterilizacija|prisilnu sterilizaciju]] (čl. 39). Konvencija propisuje da [[seksualno uznemiravanje]] mora podlijegati krivičnim ili drugim pravnim sankcijama (čl. 40). Poseban član posvećen je i sankcionisanju zločina počinjenih u ime "[[Ubistvo iz časti|takozvane časti]]" (čl. 42).<ref name="CoE_Ratifications_210" /> === Struktura === [[Datoteka:Istanbul Convention English.pdf|mini|Klikabilna verzija Istanbulske konvencije na engleskom jeziku]] Konvencija sadrži 81 član podijeljen u 12 poglavlja. Njena struktura prati model najnovijih konvencija Vijeća Evrope.<ref name="CoE_Parliamentary_Handbook_2021">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=The Council of Europe Istanbul Convention: Handbook for Parliamentarians |url=https://rm.coe.int/arm-2021-coe-istanbul-convention-handbook-for-parliamentarians-eng-081/1680a4cf89 |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Ovaj se instrument zasniva na principu "četiri P" ({{en|Prevention, Protection, Prosecution, Integrated Policies}}), odnosno na: sprječavanju nasilja, zaštiti i podršci žrtvama, krivičnom gonjenju počinioca te integrisanim politikama. Svako od ovih područja predviđa niz specifičnih mjera.<ref name="CoE_CAHVIO_Interim_2009">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) interim report |url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004000000/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf |archive-date=4. 10. 2011 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2009 |access-date=30. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Konvencija također propisuje obaveze koje se odnose na prikupljanje podataka i podršku istraživanjima u oblasti nasilja nad ženama (čl. 11). U preambuli se poziva na [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropsku konvenciju o ljudskim pravima]], [[Evropska socijalna povelja|Evropsku socijalnu povelju]] i [[Konvencija Vijeća Evrope o borbi protiv trgovine ljudima|Konvenciju o borbi protiv trgovine ljudima]], kao i na [[Međunarodno pravo ljudskih prava|međunarodne ugovore o ljudskim pravima]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] i [[Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda]]. Članom 2. utvrđeno je da se odredbe ove konvencije primjenjuju u vrijeme mira, ali i u situacijama [[Rat|oružanih sukoba]] kada je riječ o nasilju nad ženama i nasilju u porodici. Član 3. definiše osnovne pojmove: *"[[nasilje nad ženama]]" označava "kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena i podrazumijeva sva djela rodno zasnovanog nasilja koja dovode do, ili bi mogla dovesti do fizičke, seksualne, psihičke ili ekonomske štete ili patnje žena, uključujući [[Prijetnja|prijetnje]] takvim djelima, prisilu ili proizvoljno lišavanje slobode, bez obzira na to da li se događaju u javnom ili privatnom životu"; *"[[nasilje u porodici]]" podrazumijeva "sva djela fizičkog, seksualnog, [[Psihičko nasilje|psihičkog]] ili [[Ekonomsko nasilje|ekonomskog nasilja]] do kojeg dođe u porodici ili porodičnoj zajednici, odnosno između bivših ili sadašnjih supružnika ili partnera, bez obzira na to da li počinilac dijeli ili je dijelio isto prebivalište sa žrtvom"; *"[[rod]]" označava "[[Društvene uloge|društveno oblikovane uloge]], ponašanja, aktivnosti i osobine koje određeno društvo smatra prikladnim za žene i muškarce"; *"[[rodno zasnovano nasilje]] nad ženama" označava "nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nesrazmjerno pogađa žene". Član 4. zabranjuje nekoliko oblika diskriminacije, ističući da se provođenje odredbi ove konvencije, a posebno mjera za zaštitu prava žrtava, mora osigurati bez diskriminacije po bilo kojem osnovu, kao što su spol, rod, [[rasa]], boja kože, jezik, političko ili drugo mišljenje, nacionalno ili socijalno porijeklo, pripadnost [[Nacionalna manjina|nacionalnoj manjini]], imovina, rođenje, [[seksualna orijentacija]], [[rodni identitet]], starost, zdravstveno stanje, [[Invalidnost|invaliditet]], [[bračni status]], migrantski status, status [[Izbjeglica|izbjeglice]] ili bilo koji drugi status. === Mehanizam nadzora (GREVIO) === Provođenje konvencije prati GREVIO – nezavisno ekspertno tijelo (Grupa eksperata za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici). Članove ovog tijela biraju države potpisnice, a u zavisnosti od njihovog broja, sastoji se od deset do petnaest članova.<ref name="CoE_GREVIO_2015">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=About GREVIO – Group of Experts on Action against Violence against Women and Domestic Violence |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio |archive-date=3. 9. 2015 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2015 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prvih deset članova izabrano je 2014: predsjednica Feride Acar (Turska), prva potpredsjednica Marceline Naudi (Malta), druga potpredsjednica Simona Lanzoni (Italija) te članice Biljana Branković (Srbija), Françoise Brie (Francuska), Gemma Gallego (Španija), Helena Leitao (Portugal), Rosa Logar (Austrija), Iris Luarasi (Albanija) i Vesna Ratković (Crna Gora).<ref name="CoE_GREVIO_Members_2021">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=GREVIO Members |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Još pet članova izabrano je 2018: Per Arne Håkansson (Švedska), Sabine Kräuter-Stockton (Njemačka), Vladimer Mkervalishvili (Gruzija), Rachel Eapen Paul (Norveška) i Aleid van den Brink (Holandija).<ref name="CoE_GREVIO_Expansion_2018">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Five additional members joining GREVIO |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2018 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je većini članova istekao mandat, u decembru 2023. održani su novi izbori za sastav ovog tijela. == Usvajanje, potpisivanje, ratifikacija i otkazivanje == === Opći postupak === [[Datoteka:Liri Kopachi, Head of Equality Division, Council of Europe.webm|mini|Liri Kopachi{{Napomena|U vrijeme održavanja ovog predavanja u aprilu 2014, Liri Kopachi bila je šefica Odjela za ravnopravnost Vijeća Evrope. Kako je ispravno predvidjela, konvencija je stupila na snagu nedugo nakon toga, u augustu 2014.}} o pozadini i procesu ratifikacije konvencije (2014)]] [[Datoteka:Terry Reintke on violence against women.webm|mini|Zastupnica u Evropskom parlamentu [[Terry Reintke]] poziva EU da [[Pristupanje međunarodnom ugovoru|pristupi]] konvenciji (2017){{Napomena|U titlovima videozapisa, kao i u transkriptu debate o pristupanju EU Konvenciji Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (održane 11. septembra 2017. u Evropskom parlamentu u Strasbourgu), potkrala se greška. Iz konteksta je jasno da je Reintke mislila na riječ "accede" (pristupiti), a ne "exceed" (premašiti), s obzirom na to da su ove riječi homofoni. Slično tome, Reintke je upotrijebila termin "forefighters" (prvoborci, u značenju zagovornici ili vojnici na prvoj liniji), a ne "four fighters" (četiri borca).}}]] [[Datoteka:Stop Istanbulskoj 20180324 DSC 8500.jpg|mini|[[Željka Markić]] i drugi demonstranti pozivaju vlasti u Hrvatskoj da ne ratifikuju konvenciju (2018)]] Nacrt konvencije usvojili su zamjenici ministara Vijeća Evrope 7. aprila 2011. na svom 1111. sastanku.<ref name="CoE_CAHVIO_Draft_2010">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Draft Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016805cd02a |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016805cd02a |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2010 |language=en |format=PDF}}</ref> Dokument je otvoren za potpisivanje 11. maja 2011, tokom 121. zasjedanja Komiteta ministara u Istanbulu. Za stupanje na snagu bilo je potrebno deset ratifikacija, od kojih je najmanje osam moralo biti iz država članica Vijeća Evrope. Do decembra 2015. konvenciju je potpisalo 39 država, nakon čega je uslijedila ratifikacija minimalnih osam članica Vijeća Evrope: Albanije, Austrije, Bosne i Hercegovine, Italije, Crne Gore, Portugala, Srbije i Turske. Krajem iste godine sporazum su ratifikovale i Andora, Danska, Francuska, Malta, Monako, Španija i Švedska. Tokom 2015. to su učinile Finska, Holandija, Poljska i Slovenija, a 2016. Belgija, San Marino i Rumunija. Uslijedile su ratifikacije Kipra, Estonije, Gruzije, Njemačke, Norveške i Švicarske (2017), zatim Hrvatske, Grčke, Islanda, Luksemburga i Makedonije (2018), te Irske (2019).<ref name="Greece_Ratification_2018" /> Evropska komesarka [[Věra Jourová]] potpisala je Istanbulsku konvenciju u ime Evropske unije 13. juna 2017.<ref name="EIGE_EU_Signs_2017">{{cite web |author=Evropski institut za rodnu ravnopravnost |title=EU signs the Istanbul Convention |url=https://eige.europa.eu/news-and-events/news/eu-signs-istanbul-convention |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://eige.europa.eu/news-and-events/news/eu-signs-istanbul-convention |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=European Institute for Gender Equality |date=2017 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Vrhovna rada|Parlament Ukrajine]] ratifikovao je ovaj ugovor 20. juna 2022,<ref name="Eurointegration_Ukraine_2022">{{cite web |title=Ukrainian Parliament Votes to Ratify Istanbul Convention |url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2022/06/20/7141621/ |publisher=European Pravda |date=20. 6. 2022 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> a mjesec dana kasnije, u julu, to je učinilo i Ujedinjeno Kraljevstvo. Države koje ratifikuju konvenciju pravno su obavezne poštovati njene odredbe od trenutka kada ona stupi na snagu.<ref name="Eurointegration_Ukraine_2022" /> Evropska unija je 28. juna 2023. zvanično ratifikovala Konvenciju Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (CETS br. 210),<ref name="EU_Deposit_2023"/> koja je za EU stupila na snagu 1. oktobra 2023. Konvencija se može otkazati upućivanjem službenog obavještenja generalnom sekretaru Vijeća Evrope (član 80), a otkazivanje stupa na snagu tri mjeseca nakon prijema tog obavještenja.<ref name="CoE_Istanbul_Convention_Text_2011">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320000000/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Država potpisnica<ref name="CoE_Istanbul_Convention_Signatures_2026">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Chart of signatures and ratifications of Treaty 210 |url=https://www.coe.int/en/web/Conventions/full-list/?module=signatures-by-treaty&treatynum=210 |publisher=Council of Europe |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> ! Potpisivanje ! Ratifikacija ! Stupanje na snagu ! Otkazivanje ugovora |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Albanija}} || {{dts|2011|12|19|format=dmy}} || {{dts|2013|2|4|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Andora}} || {{dts|2013|2|22|format=dmy}} || {{dts|2014|4|22|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Armenija}} || {{Yes|{{dts|2018|1|18|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Austrija}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2013|11|14|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Belgija}} || {{dts|2012|9|11|format=dmy}} || {{dts|2016|3|14|format=dmy}} || {{dts|2016|7|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Bosna i Hercegovina}} || {{dts|2013|3|8|format=dmy}} || {{dts|2013|11|7|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Bugarska}} || {{Yes|{{dts|2016|4|21|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Crna Gora}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2013|4|22|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Češka}} || {{Yes|{{dts|2016|5|2|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Danska}}{{Napomena|Konvencija se ne primjenjuje na [[Farska ostrva]] i [[Grenland]]}} || {{dts|2013|10|11|format=dmy}} || {{dts|2014|4|23|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Estonija}} || {{dts|2014|12|2|format=dmy}} || {{dts|2017|10|26|format=dmy}} || {{dts|2018|2|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Evropska unija}} || {{dts|2017|6|13|format=dmy}} || {{dts|2023|6|1|format=dmy}} || {{dts|2023|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Finska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2015|4|17|format=dmy}} || {{dts|2015|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Francuska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2014|7|4|format=dmy}} || {{dts|2014|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Grčka}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2018|6|18|format=dmy}} || {{dts|2018|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Gruzija}} || {{dts|2014|6|19|format=dmy}} || {{dts|2017|5|19|format=dmy}} || {{dts|2017|9|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Hrvatska}} || {{dts|2013|1|22|format=dmy}} || {{dts|2018|6|12|format=dmy}} || {{dts|2018|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Irska}} || {{dts|2015|11|15|format=dmy}} || {{dts|2019|3|8|format=dmy}} || {{dts|2019|7|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Island}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2018|4|26|format=dmy}} || {{dts|2018|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Italija}} || {{dts|2012|9|27|format=dmy}} || {{dts|2013|9|10|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Kipar}} || {{dts|2015|6|16|format=dmy}} || {{dts|2017|11|10|format=dmy}} || {{dts|2018|3|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Latvija}} || {{dts|2016|5|18|format=dmy}} || {{dts|2024|1|10|format=dmy}} || {{dts|2024|5|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Lihtenštajn}} || {{dts|2016|11|10|format=dmy}} || {{dts|2021|6|17|format=dmy}} || {{dts|2021|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Litvanija}} || {{Yes|{{dts|2013|6|7|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Luksemburg}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2018|8|7|format=dmy}} || {{dts|2018|12|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Mađarska}} || {{Yes|{{dts|2014|3|14|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Malta}} || {{dts|2012|5|21|format=dmy}} || {{dts|2014|7|29|format=dmy}} || {{dts|2014|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Moldavija}} || {{dts|2017|2|6|format=dmy}} || {{dts|2022|1|31|format=dmy}} || {{dts|2022|5|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Monako}} || {{dts|2012|9|20|format=dmy}} || {{dts|2014|10|7|format=dmy}} || {{dts|2015|2|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Nizozemska}}{{Napomena|Konvencija se ne primjenjuje na [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]] niti na druge zemlje u sastavu [[Karipska Nizozemska|Holandskih Kariba]], već isključivo na evropski dio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]}} || {{dts|2012|11|14|format=dmy}} || {{dts|2015|11|18|format=dmy}} || {{dts|2016|3|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Norveška}} || {{dts|2011|7|7|format=dmy}} || {{dts|2017|7|5|format=dmy}} || {{dts|2017|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Njemačka}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2017|10|12|format=dmy}} || {{dts|2018|2|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Poljska}} || {{dts|2012|12|18|format=dmy}} || {{dts|2015|4|27|format=dmy}} || {{dts|2015|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Portugal}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2013|2|5|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Rumunija}} || {{dts|2014|6|27|format=dmy}} || {{dts|2016|5|23|format=dmy}} || {{dts|2016|9|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|San Marino}} || {{dts|2014|4|30|format=dmy}} || {{dts|2016|1|28|format=dmy}} || {{dts|2016|5|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Sjeverna Makedonija}} || {{dts|2011|7|8|format=dmy}} || {{dts|2018|3|23|format=dmy}} || {{dts|2018|7|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Slovačka}} || {{Yes|{{dts|2011|5|11|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Slovenija}} || {{dts|2011|9|8|format=dmy}} || {{dts|2015|2|5|format=dmy}} || {{dts|2015|6|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Španija}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2014|4|10|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Srbija}} || {{dts|2012|4|4|format=dmy}} || {{dts|2013|11|21|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Švedska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2014|7|1|format=dmy}} || {{dts|2014|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Švicarska}} || {{dts|2013|9|11|format=dmy}} || {{dts|2017|12|14|format=dmy}} || {{dts|2018|4|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #c0c0c0;" | style="text-align:left;" | {{flag|Turska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2012|3|14|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{dts|2021|7|1|format=dmy}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} || {{dts|2012|6|8|format=dmy}} || {{dts|2022|7|21|format=dmy}} || {{dts|2022|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Ukrajina}} || {{dts|2011|11|7|format=dmy}} || {{dts|2022|7|18|format=dmy}} || {{dts|2022|11|1|format=dmy}} || {{No}} |} === Države koje još uvijek nisu ratifikovale konvenciju === ==== Armenija ==== [[Vlada Armenije]] odobrila je potpisivanje konvencije na sjednici održanoj 28. decembra 2017.<ref name="Gov_Armenia_Session_2017">{{cite web |url=https://www.e-gov.am/sessions/archive/2017/12/28/ |title=Կառավարության նիստի օրակարգ |trans-title=Dnevni red sjednice Vlade |date=2017 |publisher=Vlada Republike Armenije |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> Tokom javnih rasprava o prihvatanju ovog dokumenta 2019. godine, mišljenja javnosti bila su podijeljena. Više političara i državnih zvaničnika izjavilo je da su odredbe u suprotnosti s [[Ustav Armenije|Ustavom Armenije]]<ref name="Eurasianet_Armenia_Convention_2017">{{cite web |author=Eurasianet |title=Armenian government fighting for ratification of convention on violence against women |url=https://eurasianet.org/armenian-government-fighting-for-ratification-of-convention-on-violence-against-women |publisher=Eurasianet |date=2017 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Danielian_Tert_2019">{{cite web |url=https://www.tert.am/am/news/2019/07/05/Convention/3042230 |title=«Ստամբուլյան կոնվենցիան միանշանակ հակասում է ՀՀ Սահմանադրությանը. Գևորգ Դանիելյան» |trans-title=Istanbulska konvencija definitivno je u suprotnosti sa Ustavom Republike Armenije: Gevorg Danielian |date=2019 |publisher=Tert AM |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707000000/https://www.tert.am/am/news/2019/07/05/Convention/3042230 |archive-date=7. 7. 2019 |url-status=dead |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> te da bi mogle uvesti koncept "trećeg roda".<ref name="Eurasianet_Armenia_Convention_2017" /> Zamjenica ministra pravde [[Kristinne Grigoryan]] izdala je 1. augusta 2019. pojašnjenje, naglasivši da je isključiva svrha konvencije sprječavanje nasilja, a ne redefinisanje porodice.<ref name="Civilnet_Deputy_Minister_2019">{{cite web |url=https://www.civilnet.am/news/2019/08/01/%D5%8D%D5%BF%D5%A1%D5%B4%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%A1%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D6%84%D5%AB-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D6%81%D5%A5%D5%BA%D5%BF-%D5%B9%D5%AB-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80/365105 |title=Ստամբուլյան կոնվենցիան ընտանիքի կոնցեպտ չի սահմանում. արդարադատության փոխնախարար |trans-title=Istanbulska konvencija ne definiše koncept porodice: zamjenica ministra pravde |date=2019 |publisher=CivilNet |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922075930/https://www.civilnet.am/news/2019/08/01/%D5%8D%D5%BF%D5%A1%D5%B4%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%A1%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D6%84%D5%AB-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D6%81%D5%A5%D5%BA%D5%BF-%D5%B9%D5%AB-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80/365105 |archive-date=22. 9. 2020 |url-status=dead |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> Ministarstvo je također saopštilo da se obratilo [[Venecijanska komisija|Venecijanskoj komisiji]] – savjetodavnom tijelu Vijeća Evrope za pravna i ustavna pitanja – radi procjene "ustavnih implikacija" ratifikacije. Uz pretpostavku pozitivnog mišljenja Komisije, ratifikacija se smatrala izvjesnom budući da velika većina parlamentaraca podržava ovaj dokument.<ref name="Eurasianet_Armenia_Convention_2017"/> Rasprave o ratifikaciji naišle su i na otpor dijela javnosti, koji je iznio optužbe da konvencija služi legalizaciji [[Istospolni brak|istospolnih brakova]] i širenju LGBT "propagande". Prema izvještaju organizacije [[Human Rights Watch]], pojedini zvaničnici su zbog toga upućivali uvredljive poruke i govor mržnje prema LGBT aktivistima.<ref name="HRW_Armenia_Report_2021">{{cite web |author=Human Rights Watch |title=Համաշխարհային զեկույց 2021. Հայաստան |trans-title=Svjetski izvještaj 2021: Armenija |url=https://www.hrw.org/hy/world-report/2021/country-chapters/377313 |publisher=Human Rights Watch |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> [[Armenska apostolska crkva]] također se usprotivila ratifikaciji u svom zvaničnom saopštenju, navodeći kao razlog to što konvencija priznaje prava [[Transrodnost|transrodnim]] osobama.<ref name="Armenian_Church_Bishops_Statement_2019">{{cite web |author=Armenska apostolska crkva |title=Bishops and Primates of Armenia have issued a statement over Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.armenianchurch.org/en/news/72-bishops-and-primates-of-armenia-have-issued-a-statement-over-council-of-europe-convention-on-pre/4163 |publisher=Mother See of Holy Etchmiadzin |date=2019 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Vijeće za ljudska prava Ujedinjenih nacija u svom izvještaju iz 2020. pozvalo je Armeniju da hitno ratifikuje Istanbulsku konvenciju kako bi se osigurala efikasna zaštita žena, ali i muškaraca koji su žrtve nasilja u porodici,<ref name="CoE_Parliamentarians_Handbook_2021">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=«Ստամբուլյան կոնվենցիա»․ ուղեցույց պատգամավորների համար |trans-title="Istanbulska konvencija": Priručnik za parlamentarce |url=https://rm.coe.int/arm-2021-coe-istanbul-convention-handbook-for-parliamentarians-arm-081/1680a4cf88 |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=1. 7. 2026 |language=hy}}</ref> uz kritiku da trenutno armensko zakonodavstvo ne pruža dovoljan nivo zaštite za žrtve.<ref name="HRW_Armenia_Report_2021" /> U novembru 2022, ambasadorica Evropske unije u Armeniji [[Andrea Joana-Maria Wiktorin|Andrea Wiktorin]] ponovo je apelovala na armenske vlasti da ubrzaju postupak ratifikacije sporazuma.<ref name="News_Am_Armenia_Convention_2022">{{cite web |url=https://news.am/eng/news/732481.html |title=Armenia Ministry of Justice updates status on ratification of Istanbul Convention |date=2022 |publisher=Armenia News - NEWS.am |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Bugarska ==== [[Datoteka:Protest Against The Istanbul Convention in Sofia.jpg|mini|Protest protiv Istanbulske konvencije u [[Sofija|Sofiji]] (februar 2018)]] [[Datoteka:Sofia street protests against violence against women.webm|mini|Kontraprotest podrške Istanbulskoj konvenciji u Sofiji (novembar 2018)]] U januaru 2018, Vijeće ministara [[Bugarska|Bugarske]] usvojilo je prijedlog upućen [[Narodno sobranje Bugarske|Parlamentu]] za ratifikaciju konvencije. Ovu odluku brzo su osudili pojedini ministri, parlamentarci, medijske grupe i organizacije civilnog društva, tvrdeći da bi dokument mogao dovesti do zvaničnog priznavanja "trećeg roda" i [[Istospolni brak|istospolnih brakova]].<ref name="BNR_Bulgaria_Convention_2018">{{cite web |url=http://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |title=Вредна za българското общество ли е Истанбулската конвенция? |trans-title=Da li je Istanbulska konvencija štetna za bugarsko društvo? |date=2018 |publisher=Bugarski nacionalni radio |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/http://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Nakon oštrih reakcija javnosti, [[treća vlada Bojka Borisova]] odgodila je ratifikaciju i proslijedila predmet [[Ustavni sud Bugarske|Ustavnom sudu]] na ocjenu ustavnosti.<ref name="OffNews_Constitutional_Court_2018">{{cite web |url=https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |title=Конституционният съд образува дело за Истанбулската конвенция |trans-title=Ustavni sud formirao predmet u vezi sa Istanbulskom konvencijom |date=2018 |publisher=OffNews |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Predsjednik [[Rumen Radev]], koji se protivio ratifikaciji, pozdravio je odgađanje nazvavši ga "trijumfom zdravog razuma" te izjavio da je konvencija nejasna, a da se problem nasilja u porodici može riješiti isključivo adekvatnim bugarskim zakonima i boljim radom policije.<ref name="NewsBg_Radev_Convention_2018">{{cite web |url=https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html |title=Румен Радев не иска ратификация на Истанбулската конвенция |trans-title=Rumen Radev se protivi ratifikaciji Istanbulske konvencije |date=2018 |publisher=News.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Premijer [[Bojko Borisov]] ukazao je na izolovanost svoje stranke [[GERB]], koju u ovom slučaju nije podržao ni koalicijski partner, desničarski savez [[Ujedinjeni patrioti]]. Borisov je izrazio iznenađenje što se i opoziciona [[Bugarska socijalistička partija]] (BSP) oštro usprotivila konvenciji, sugerišući da se socijalisti općenito protive [[Evropska unija|Evropskoj uniji]].<ref name="Dnevnik_GERB_Convention_2018">{{cite web |url=https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |title=ГЕРБ оттеглят Истанбулската конвенция, защото няма подкрепа и не искат да понасят негативи сами |trans-title=GERB povlači Istanbulsku konvenciju jer nema podrške i ne žele sami snositi negativne posljedice |date=2018 |publisher=Dnevnik.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Stav BSP-a izazvao je razmimoilaženje između [[Partija evropskih socijalista|Partije evropskih socijalista]] i novog političkog smjera BSP-a pod vodstvom [[Kornelija Ninova|Kornelije Ninove]].<ref name="Dnevnik_BSP_PES_2018">{{cite web |url=https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |title=След акцията на БСП против Истанбулската конвенция ПЕС ще проучва домашното насилие у нас |trans-title=Nakon akcije BSP-a protiv Istanbulske konvencije, PES će istražiti nasilje u porodici u Bugarskoj |date=2018 |publisher=Dnevnik.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Prema programu socijalista pod nazivom "Vizija za Bugarsku", konvencija "nije namijenjena zaštiti žena, već je usmjerena protiv osnovnih vrijednosti evropske civilizacije".<ref name="Kapital_BSP_Eurovote_2019">{{cite web |url=https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |title=БСП за евровота - "не" на Истанбулската конвенция, пакта за миграция и санкциите срещу Русия |trans-title=BSP na euroizborima – "ne" Istanbulskoj konvenciji, paktu o migracijama i sankcijama protiv Rusije |date=2019 |publisher=Capital.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Ustavni sud je 27. jula 2018. donio Odluku br. 13 u ustavnom predmetu br. 3/2018, proglasivši da "Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici nije u skladu s Ustavom Republike Bugarske". U svom obrazloženju, Sud je uočio poveznicu između ranijih dokumenata Vijeća Evrope protiv nasilja u porodici i proširenja prava transrodnih osoba. Prema ocjeni Ustavnog suda, konvencija nudi binarnu interpretaciju roda i kao biološke i kao društvene kategorije, što je u suprotnosti s [[Ustav Bugarske|Ustavom Bugarske]], koji ljude neopozivo definiše kao biološke muškarce ili žene s jednakim statusom građana. Sud je zaključio da konvencija stvara formalni pravni osnov za promovisanje nebioloških definicija roda, što se smatra neustavnim.<ref name="24Chasa_Constitutional_Court_Decision_2018">{{cite web |url=https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |title=Пълното решение на Конституционния съд за Истанбулската конвенция |trans-title=Kompletna odluka Ustavnog suda o Istanbulskoj konvenciji |date=27. 7. 2018 |publisher=24chasa.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Udruženja za zaštitu prava žena izrazila su ogorčenje odlukom bugarskih vlasti da odustanu od ratifikacije. U novembru 2018, povodom [[Međunarodni dan borbe protiv nasilja nad ženama|Međunarodnog dana borbe protiv nasilja nad ženama]], stotine građana protestovale su u centru Sofije pod sloganom #NisiSama, zahtijevajući efikasno djelovanje institucija, uključujući uspostavljanje preventivnih programa i sigurnih kuća za žrtve. Organizator protesta, Bugarski fond za žene, naveo je podatak da je u prvih jedanaest mjeseci 2018. u Bugarskoj ubijeno gotovo 30 žena, od kojih su većinu usmrtili njihovi partneri.<ref name="Martino_OBC_Sofia_2018">{{cite web |author=Francesco Martino |url=https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |title=Sofia: in piazza contro la violenza sulle donne / Sofia: in the streets against violence against women |trans-title=Sofija: na ulicama protiv nasilja nad ženama |date=2018 |work=YouTube |publisher=OBC Transeuropa |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=it-en}}</ref> ==== Češka ==== Liga za ljudska prava (češka organizacija članica [[Međunarodna federacija za ljudska prava|Međunarodne federacije za ljudska prava]]) i Češki ženski lobi, zajedno s nekoliko manjih organizacija (proFem, Češki savez žena, Rosa), aktivno su se zalagali za usvajanje konvencije. Proces je dugo podržavao i bivši ministar za ljudska prava, jednake mogućnosti i zakonodavstvo [[Jiří Dienstbier]], koji je u januaru 2016. u ime vlade primio peticiju organizacije [[Amnesty International]] za njeno prihvatanje. Češka je konačno potpisala sporazum 12. maja 2016, kao jedna od posljednjih članica Evropske unije koje su to učinile, a potpis je stavio ambasador pri Vijeću Evrope Emil Ruffer. Prema prvobitnim planovima, sama ratifikacija trebala se realizovati do sredine 2018.<ref name="Vlada_CZ_Istanbul_Convention_2016">{{cite web |url=https://www.vlada.cz/cz/ppov/rovne-prilezitosti-zen-a-muzu/aktuality/ceska-republika-podepsala-istanbulskou-umluvu-proti-nasili-na-zenach--143594/ |title=Česká republika podepsala Istanbulskou úmluvu proti násilí na ženách |trans-title=Češka Republika potpisala Istanbulsku konvenciju protiv nasilja nad ženama |date=2016 |publisher=Vláda České republiky |access-date=1. 7. 2026 |language=cs}}</ref> Međutim, ni [[Prva vlada Andreja Babiša|prva]] ni [[Druga vlada Andreja Babiša|druga vlada]] [[Andrej Babiš|Andreja Babiša]] nisu stavile ratifikaciju na dnevni red. Vlada [[Petr Fiala|Petra Fiale]] je, s druge strane, odgodila raspravu o ovom pitanju, a ministar pravde [[Pavel Blažek]] zatražio je prolongiranje pregovora do kraja januara 2023. radi šire političke rasprave.<ref name="iROZHLAS_Blazek_Convention_2022">{{cite web |url=https://www.irozhlas.cz/zpravy-domov/istanbulska-umluva-blazek-ministerstvo-spravedlnosti_2201311311_pj |title=Ministerstvo spravedlnosti navrhne roční odklad projednávání Istanbulské úmluvy, potvrdil Blažek |trans-title=Ministarstvo pravosuđa predložit će jednogodišnje odgađanje rasprave o Istanbulskoj konvenciji, potvrdio Blažek |date=2022 |publisher=Irozhlas.cz |access-date=1. 7. 2026 |language=cs}}</ref> U junu 2023, vlada je postigla saglasnost o nastavku procesa, a vladina povjerenica za ljudska prava Klára Šimáčková Laurenčíková potvrdila je da je kabinet odobrio konvenciju i uputio je u parlamentarnu proceduru.<ref name="CT24_Vlada_Snemovna_2023">{{cite web |author=Matěj Lucovič; ško |url=https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/3595066-vlada-posunula-ratifikaci-istanbulske-umluvy-do-snemovny |title=Vláda posunula ratifikaci Istanbulské úmluvy do sněmovny |trans-title=Vlada proslijedila ratifikaciju Istanbulske konvencije Zastupničkom domu |date=2023 |publisher=Ct24.ceskatelevize.cz |access-date=1. 7. 2026 |language=cs}}</ref> Međutim, u januaru 2024, Senat Češke Republike odbacio je dokument nakon intenzivne sedmosatne rasprave. Za usvajanje su bila potrebna 36 glasa od 71 prisutnog senatora, ali su podršku dala samo 34 člana gornjeg doma parlamenta.<ref name="Radio_Prague_Senate_2024">{{cite web |url=https://english.radio.cz/czech-senate-votes-against-istanbul-convention-8806606 |title=Czech Senate votes against Istanbul Convention |trans-title=Češki Senat glasao protiv Istanbulske konvencije |date=2024 |publisher=Radio Prague International |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Protivnici su tokom debate konvenciju označili kao "ideološki dokument koji u praksi neće pomoći žrtvama", izrazivši bojazan da ona uvodi rodnu ideologiju, narušava tradicionalni koncept muškarcâ i ženâ te nepotrebno duplicira rješenja koja su već integrisana u češko krivično zakonodavstvo.<ref name="BrnoDaily_Senate_Rejection_2024">{{cite web |url=https://brnodaily.com/2024/01/25/news/politics/czech-senate-rejects-istanbul-convention-against-gender-violence/ |title=Czech Senate Rejects Istanbul Convention Against Gender Violence |trans-title=Češki Senat odbacio Istanbulsku konvenciju protiv rodno zasnovanog nasilja |date=2024 |publisher=Brno Daily |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon neuspjeha u Senatu, proces je u potpunosti zaustavljen, a u junu 2026. Vlada Češke Republike zvanično je povukla podršku ratifikaciji opozivom odluke iz 2023, čime je formalno okončan višegodišnji pokušaj usvajanja ove međunarodne konvencije u Češkoj.<ref name="ExpatsCZ_Senate_Signal_2026">{{cite web |url=https://www.expats.cz/czech-news/article/czechia-withdraws-from-istanbul-convention-a-sad-signal-for-victims |title=Czechia rejects Istanbul Convention: 'A sad signal for victims' |trans-title=Češka odbacila Istanbulsku konvenciju: "Tužan signal za žrtve" |date=2026 |publisher=Expats.cz |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Mađarska ==== U maju 2020, [[Državna skupština (Mađarska)|Državna skupština Mađarske]] usvojila je političku deklaraciju kojom je pozvala vladu da obustavi sve daljnje korake ka ratifikaciji konvencije te da unutar Evropske unije lobira za isti stav. Deklaracija je usvojena sa 115 glasova za, 35 protiv i tri suzdržana glasa.<ref name="HungaryToday_Parliament_Declaration_2020">{{cite web |url=https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |title=Parliament Adopts Declaration Rejecting Istanbul Convention |trans-title=Parlament usvojio deklaraciju o odbacivanju Istanbulske konvencije |date=2020 |work=Hungarytoday.hu |publisher=Hungary Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Litvanija ==== Kabinet ministara Litvanije inicijalno je potpisao konvenciju 6. juna 2013.<ref name="LRT_Pasirasyta_Konvencija_2013">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/19231/pasirasyta-europos-tarybos-konvencija-del-smurto-pries-moteris |title=Pasirašyta Europos Tarybos konvencija dėl smurto prieš moteris |trans-title=Potpisana Konvencija Vijeća Evrope o nasilju nad ženama |date=2013 |publisher=LRT |access-date=1. 7. 2026 |language=lt}}</ref> [[Socijaldemokratska partija Litvanije]] pozdravila je ovaj korak, a zastupnica [[Giedrė Purvaneckienė]] izjavila je da će sporazum osnažiti već postojeće domaće zakone o zaštiti žena od nasilja. S druge strane, konzervativne grupe oštro su protestovale protiv potpisivanja, dok je parlamentarac [[Rimantas Dagys]] naglasio da je odluka donesena bez širih javnih konsultacija. Ratifikacija dokumenta je ubrzo zaustavljena u parlamentu ([[Seimas]]), jer naredne skupštinske većine nisu pokazale interesovanje da proces provedu do kraja. [[Spisak predsjednika Seimasa|Predsjednica Seimasa]] [[Viktorija Čmilytė-Nielsen]] ponovo je 2021. aktuelizovala ovo pitanje, ali je zbog snažnog otpora opozicije rasprava još jednom odgođena.<ref name="Liberties_Lithuania_Postponement_2021">{{cite web |url=https://www.liberties.eu/en/stories/lithuania-postpones-istanbul-convention-to-combat-violence-against-women/43444 |title=Lithuania Postpones Istanbul Convention to Combat Violence Against Women |trans-title=Litvanija odgađa Istanbulsku konvenciju o borbi protiv nasilja nad ženama |date=2021 |publisher=Civil Liberties Union for Europe |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> U junu 2023, Čmilytė-Nielsen je uputila službeni zahtjev Ustavnom sudu Litvanije kako bi se provjerilo da li su odredbe konvencije u skladu s najvišim pravnim aktom države.<ref name="LRT_Lithuania_Court_Request_2023">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2023539/lithuania-s-constitutional-court-to-be-asked-to-examine-istanbul-convention |title=Lithuania’s Constitutional Court to be asked to examine Istanbul convention |trans-title=Od Ustavnog suda Litvanije tražit će se da ispita Istanbulsku konvenciju |date=2023 |publisher=LRT |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Frederikas Jansonas, glavni savjetnik [[Predsjednik Litvanije|predsjednika Litvanije]] [[Gitanas Nausėda|Gitanaasa Nausėde]], opisao je ovaj potez nepotrebnim, tvrdeći kako predsjednik smatra da je Seimas već tada bio spreman za direktnu raspravu i glasanje.<ref name="LRT_Nauseda_Advisor_2023">{{cite web |author=Gytis Pankūnas |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2028176/nausedos-patarejas-apie-iniciatyva-del-stambulo-konvencijos-kreiptis-i-kt-tai-yra-beprasmis-zingsnis |title=Nausėdos patarėjas apie iniciatyvą dėl Stambulo konvencijos kreiptis į KT: tai yra beprasmis žingsnis |trans-title=Nausėdin savjetnik o inicijativi za obraćanje Ustavnom sudu u vezi s Istanbulskom konvencijom: to je besmislen korak |date=2023 |publisher=LRT; ELTA |access-date=1. 7. 2026 |language=lt}}</ref> Nakon detaljne analize, Ustavni sud Litvanije donio je 14. marta 2024. odluku prema kojoj je Istanbulska konvencija u potpunosti kompatibilna s Ustavom Republike Litvanije, zaključivši da su njeni ciljevi usmjereni isključivo na iskorjenjivanje nasilja nad ženama i promovisanje ravnopravnosti. Time je uklonjena formalna pravna prepreka za usvajanje, iako politička podijeljenost u Seimasu i dalje blokira proces konačne ratifikacije.<ref name="Puraite_Andrikiene_Constitutional_Court_2024">{{cite journal |last=Pūraitė-Andrikienė |first=Dovilė |url=https://ajee-journal.com/upload/attaches/att_1739568979.pdf |title=Conclusion on the Constitutionality of the Istanbul Convention of the Lithuanian Constitutional Court: Context, Reasoning, and Consequences |trans-title=Zaključak Ustavnog suda Litvanije o ustavnosti Istanbulske konvencije: Kontekst, obrazloženje i posljedice |year=2024 |journal=Access to Justice in Eastern Europe |volume=7 |issue=2 |pages=15–32 |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Slovačka ==== Konzervativne, demokršćanske, rimokatoličke, nacionalističke i desničarske grupe i stranke u Slovačkoj aktivno su se protivile ratifikaciji konvencije. Otpor je prvenstveno bio usmjeren protiv odredbi koje se dotiču LGBT prava, što su ove grupacije opisivale kao "ekstremni liberalizam" koji ugrožava "tradicionalne vrijednosti" za koje su smatrale da ih treba zaštititi.<ref name="FT_Slovakia_President_2019">{{cite news |last=Shotter |first=James |url=https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |title=Anti-corruption lawyer elected Slovakia's first female president |trans-title=Advokatica za borbu protiv korupcije izabrana za prvu predsjednicu Slovačke |date=2019 |publisher=The Financial Times Ltd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BalkanInsight_Slovak_Abortion_2019">{{cite news |last=German Sirotnikova |first=Miroslava |url=https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |title=Slovak Right Accused of Forcing Abortion as Election Issue |trans-title=Slovačka desnica optužena za nametanje abortusa kao predizbornog pitanja |date=2019 |publisher=Balkan Investigative Reporting Network |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Parlamentarna rezolucija kojom se od vlade traži obustavljanje ratifikacije Istanbulske konvencije izglasana je 29. marta 2019, samo dan prije održavanja [[Predsjednički izbori u Slovačkoj 2019.|predsjedničkih izbora]]. Ovaj potez nacionalističkih političara bio je pokušaj mobilizacije konzervativnog biračkog tijela u korist kandidata [[Maroš Šefčovič|Maroša Šefčoviča]], a nasuprot progresivne kandidatkinje Zuzane Čaputove, koja je javno podržavala LGBT prava i pravo žena na abortus. Iako je [[Zuzana Čaputová]] pobijedila na izborima i postala prva predsjednica Slovačke, konzervativni krugovi su u narednim mjesecima intenzivirali kampanju s ciljem blokiranja konvencije i restrikcije prava na abortus. Na vanrednoj sjednici održanoj 25. februara 2020, [[Narodno vijeće Slovačke Republike]] (parlament) zvanično je odbacilo konvenciju sa 96 glasova protiv i 17 za, dok je 37 zastupnika bilo odsutno.<ref name="NRSR_Hlasovanie_2020">{{cite web |url=https://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/hlasovanie/hlasklub&ID=43645 |title=National Council of the Slovak Republic - votes by members of parliament |trans-title=Narodno vijeće Slovačke Republike – glasanje zastupnika |date=2020 |publisher=Narodno vijeće Slovačke Republike |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/hlasovanie/hlasklub&ID=43645 |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=sk}}</ref> Nakon ovakve odluke zakonodavnog tijela, predsjednica Zuzana Čaputová uputila je 6. marta 2020. zvanični dopis Vijeću Evrope s obavještenjem o stavu Slovačke o konvenciji. Glasnogovornik Ureda predsjednice [[Martin Strižinec]] pojasnio je proceduru: "Budući da je saglasnost parlamenta neophodan uslov za ratifikaciju, a ona je izostala, predsjednica neće ratifikovati ovu konvenciju." Strižinec je dodao da je Čaputová i ranije naglašavala da će poštovati volju zastupnika ukoliko odluka bude donesena na ustavan i zakonit način.<ref name="RTVS_President_Stance_2020">{{cite web |url=https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |title=President informed Council of Europe about Slovakia's stance on convention |trans-title=Predsjednica obavijestila Vijeće Evrope o stavu Slovačke o konvenciji |date=2020 |publisher=Rozhlas a televízia Slovenska |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Povlačenje Turske iz konvencije === Turski predsjednik [[Recep Tayyip Erdoğan]] objavio je 20. marta 2021. povlačenje svoje države iz konvencije na osnovu predsjedničkog dekreta objavljenog u [[Službene novine Republike Turske|Službenim novinama Republike Turske]] (Resmî Gazete).<ref name="Resmi_Gazete_2021">{{cite web |url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf |title=Official Gazette of Turkey |trans-title=Službene novine Turske |date=2021 |publisher=Resmi Gazete |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=tr}}</ref> Turska je zvaničnu obavijest o povlačenju dostavila generalnoj sekretarki Vijeća Evrope 22. marta 2021, nakon čega je objavljeno da će otkazivanje ugovora stupiti na snagu 1. jula 2021.<ref name="CoE_Ratifications_210" /> Odluka o povlačenju naišla je na oštre kritike kako na domaćem, tako i na međunarodnom planu, uključujući opozicijske stranke, strane lidere, Vijeće Evrope, nevladine organizacije i javnost na društvenim mrežama. Generalna sekretarka Vijeća Evrope [[Marija Pejčinović Burić]] opisala je ovaj potez kao "poražavajuću vijest" i "ogroman korak unazad" koji ugrožava zaštitu [[Žene u Turskoj|žena u Turskoj]] i šire.<ref name="BalkanInsight_Turkey_Treaty_2021">{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |title=Turkey Condemned for Quitting Anti-Violence Treaty |trans-title=Turska osuđena zbog napuštanja sporazuma protiv nasilja |date=2021 |publisher=Balkan Investigative Reporting Network |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Glasnogovornik [[Republikanska narodna partija|Republikanske narodne partije]] (CHP) ustvrdio je da se država ne može povući iz sporazuma bez odobrenja parlamenta, budući da ga je upravo parlament jednoglasno usvojio 24. novembra 2011. Prema stavu CHP-a i brojnih pravnih stručnjaka, pravo na odobrenje povlačenja iz međunarodnih ugovora pripada isključivo parlamentu na osnovu člana 90 [[Ustav Turske|Ustava Turske]]. S druge strane, vlada je tvrdila da predsjednik posjeduje ovlaštenje za donošenje ovakvih odluka u skladu s članom 3 predsjedničkog dekreta broj 9.<ref name="BBC_Turkce_Istanbul_2021">{{cite news |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |title=Türkiye, İstanbul Sözleşmesi'nden çekildi |trans-title=Turska se povukla iz Istanbulske konvencije |date=2021 |publisher=BBC News Türkçe |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319000000/https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |archive-date=19. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=tr}}</ref><ref name="Sozcu_Istanbul_Sözlesmesi_2021">{{cite news |url=https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |title=İstanbul Sözleşmesi Cumhurbaşkanı kararı ile feshedilemez |trans-title=Istanbulska konvencija ne može se poništiti odlukom predsjednika |date=2021 |publisher=Estetik Yayıncılık A.Ş. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720000000/https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=tr}}</ref> Ova odluka pokrenula je masovne proteste širom Turske, a donesena je u periodu kada su porodično nasilje nad ženama i femicid u državi bili u dramatičnom porastu.<ref name="BalkanInsight_Turkey_Treaty_2021" /> Američki predsjednik [[Joe Biden]] opisao je ovaj potez kao "duboko razočaravajući", dok je šef diplomatije Evropske unije [[Josep Borrell]] pozvao turske vlasti da ponište tu odluku.<ref name="Independent_Biden_Turkey_2021">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |title=Biden calls Turkey's exit from treaty for women unwarranted |trans-title=Biden nazvao povlačenje Turske iz sporazuma za žene neopravdanim |date=2021 |publisher=Independent Digital News & Media Ltd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321000000/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |archive-date=21. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BusinessStandard_EU_Turkey_2021">{{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |title=EU calls Turkey to reverse decision to leave treaty on women's rights |trans-title=EU poziva Tursku da poništi odluku o napuštanju sporazuma o pravima žena |date=2021 |publisher=Business Standard |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321000000/https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |archive-date=21. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> U zvaničnom saopštenju, Ured predsjednika Turske opravdao je povlačenje tvrdnjom da je LGBT zajednica zloupotrijebila dokument, navodeći da je "Istanbulska konvencija, prvobitno namijenjena promociji prava žena, oteta od strane grupe ljudi koja pokušava normalizovati homoseksualnost – što je nespojivo sa društvenim i porodičnim vrijednostima Turske." Ovakav stav dijelile su konzervativne grupe i zvaničnici Erdoganove vladajuće [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|Stranke pravde i razvoja]] (AKP), uz tvrdnje da sporazum podstiče homoseksualnost, promoviše razvod i narušava tradicionalni koncept porodice. Odgovarajući na kritike o legalnosti dekreta, Erdoğan je insistirao da je povlačenje izvedeno na potpuno zakonit način.<ref name="Turkey_Withdrawal_2021" /> [[Državno vijeće Turske]] odbacilo je 29. juna zahtjev za obustavu izvršenja ove odluke i presudilo da je povlačenje na osnovu samostalne predsjedničke uredbe pravno valjano. Sud je zaključio da ovlaštenje za ratifikaciju i poništavanje međunarodnih sporazuma spada u isključive nadležnosti predsjednika države prema članu 104 Ustava Turske.<ref name="SCF_Court_Reject_2021">{{cite news |url=https://stockholmcf.org/top-turkish-court-rejects-appeal-to-reverse-erdogans-decision-to-exit-istanbul-convention/ |title=Top Turkish court rejects appeal to reverse Erdoğan's decision to exit Istanbul Convention |trans-title=Najviši turski sud odbacio žalbu za poništenje Erdoganove odluke o povlačenju iz Istanbulske konvencije |date=2021 |publisher=Stockholm Center for Freedom |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719000000/https://stockholmcf.org/top-turkish-court-rejects-appeal-to-reverse-erdogans-decision-to-exit-istanbul-convention/ |archive-date=19. 7. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Otkazivanje konvencije u Latviji === Latvija je potpisala Istanbulsku konvenciju 18. maja 2016, a državu je predstavljao ministar socijalne zaštite [[Jānis Reirs]].<ref name="LSM_Reirs_Stambula_2016">{{cite news |url=http://www.lsm.lv/lv/raksts/latvija/zinas/reirs-latvijas-varda-paraksta-stambulas-konvenciju.a183442/ |title=Reirs Latvijas vārdā paraksta Stambulas konvenciju |trans-title=Reirs u ime Letonije potpisao Istanbulsku konvenciju |date=2016 |work=Lsm.lv |publisher=LETA |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519141554/http://www.lsm.lv/lv/raksts/latvija/zinas/reirs-latvijas-varda-paraksta-stambulas-konvenciju.a183442/ |archive-date=19. 5. 2016 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> [[Saeima]] je ratifikovala konvenciju 30. novembra 2023.<ref name="LSM_Saeima_Ratified_2023">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |title=Istanbul convention ratified by Latvian Saeima |trans-title=Istanbulska konvencija ratifikovana u latvijskoj Saeimi |date=2023 |work=Lsm.lv |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, 25. septembra 2025, Saeima je sa 55 glasova za i 33 protiv izglasala pokretanje procesa povlačenja Latvije iz ove konvencije. Zagovornici povlačenja tvrdili su da je dokument postao ideološki instrument, a ne efikasno sredstvo za borbu protiv nasilja, te da bi se državni resursi trebali usmjeriti na nacionalne programe za suzbijanje porodičnog nasilja i socijalnih problema umjesto na politike vođene vanjskim okvirima.<ref name="LSM_Latvian_Lawmakers_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/25.09.2025-latvian-lawmakers-consider-pulling-out-of-istanbul-convention.a615762/ |title=Latvian lawmakers consider pulling out of Istanbul Convention |trans-title=Latvijski parlamentarci razmatraju povlačenje iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Saeima je 9. oktobra 2025. sa 79 glasova za i 8 protiv podržala alternativnu deklaraciju o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, koju su izradile stranke [[Nacionalni savez (Letonija)|Nacionalna savez]], [[Ujedinjena lista]] i [[Savez zelenih i poljoprivrednika]]. Cilj ove deklaracije bio je uspostavljanje nacionalnog pravnog okvira do marta 2026, s naglaskom na praktične mjere i direktnu odgovornost države. Stranka [[Progresivci (Letonija)|Progresivci]] jedina se usprotivila ovoj inicijativi, zbog čega se suočila s kritikama da glasa protiv zakona namijenjenog jačanju zaštite žrtava.<ref name="LSM_Saeima_Alternativa_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/09.10.2025-saeima-vertes-opozicijas-deputatu-un-zzs-izstradato-alternativu-stambulas-konvencijai.a617682/ |title=Saeimā vērtēs opozīcijas deputātu un ZZS izstrādāto alternatīvu Stambulas konvencijai |trans-title=Saeima će razmatrati alternativu Istanbulskoj konvenciji koju su izradili opozicijski zastupnici i ZZS |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref><ref name="Saeima_Dokuments_2025">{{cite web |url=https://titania.saeima.lv/LIVS14/SaeimaLIVS2_DK.nsf/0/E1746CC15619C2C3C2258D1F000AFE91 |title=Latvijas Republikas Saeimas dokumentu arhīvs |trans-title=Arhiv dokumenata Saeime Republike Letonije |publisher=Latvijas Republikas Saeima |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref><ref name="Butans_X_2025">{{cite web |url=https://x.com/ArtursButans/status/1976206546922303781 |title=Artūrs Butāns (@ArtursButans) on X |trans-title=Arturs Butans na platformi X |date=2025 |publisher=X Corp. |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Iako je stranka [[Novo jedinstvo]] prvobitno podržala deklaraciju, njeni zastupnici nisu učestvovali u konačnom glasanju. Zastupnica [[Zanda Kalniņa-Lukaševica]] pojasnila je da stranka nije željela "stvoriti iluziju da predložena deklaracija može biti ekvivalentna alternativa međunarodnoj konvenciji", naglasivši da deklaracija nema zakonsku snagu.<ref name="LSM_Saeima_Passes_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/17.10.2025-latvian-saeima-passes-an-alternative-to-istanbul-convention.a618749/ |title=Latvian Saeima passes an 'alternative' to Istanbul Convention |trans-title=Latvijski Saeima usvojio 'alternativu' Istanbulskoj konvenciji |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iz stranke Progresivci saopšteno je da su glasali protiv jer deklaracija "umanjuje zaštitu od nasilja, kontrolu i pokušava udaljiti Latviju od evropskog pravnog prostora i vrijednosti". Lider njihova parlamentarnog kluba [[Andris Šuvajevs]] izjavio je: "Deklaraciju treba posmatrati u sprezi s procesom otkazivanja Istanbulske konvencije. Kada se posmatraju zajedno, jasno je da će ovakva zamjena jednog dokumenta drugim suziti prava stanovnika Latvije, a posebno žrtava nasilja."<ref name="Progresivie_Deklaracija_2025">{{cite news |url=https://progresivie.lv/jaunumi/pro-neatbalsta-na-deklaraciju |title=Progresīvie neatbalstīs NA sagatavoto deklarāciju, jo tā ved uz iedzīvotāju aizsardzības apzinātu samazināšanu |trans-title=Progresivci neće podržati deklaraciju koju je pripremio NA, jer ona vodi namjernom umanjivanju sigurnosti građana |date=2025 |publisher=Progresīvie |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Zastupnik [[Nacionalni savez (Letonija)|Nacionalnog saveza]] Artūrs Butāns kritikovao je Progresivce, navodeći da su im "ideologija društvenog roda važnija od borbe protiv nasilja".<ref name="Butans_X_2025" /> Većina u latvijskom parlamentu (52 zastupnika iz Ujedinjene liste, Nacionalnog saveza, stranke Za stabilnost!, partije Latvija na prvom mjestu, Saveza zelenih i poljoprivrednika te nekoliko nezavisnih parlamentaraca) izglasala je 23. oktobra povlačenje iz konvencije u prvom čitanju. Zakon je označen kao "hitan postupak", što podrazumijeva ubrzanu proceduru kroz samo dva čitanja.<ref name="LSM_Saeima_First_Reading_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/24.10.2025-saeima-supports-pull-out-from-istanbul-convention-in-first-reading.a619638/ |title=Saeima supports pull-out from Istanbul Convention in first reading |trans-title=Saeima u prvom čitanju podržao povlačenje iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Edmunds Cepurītis]], zastupnik Progresivaca, osudio je glasanje riječima: "Ovo će biti sramota koja će progoniti ne samo ovaj, već i buduće sazive Saeime. Progonit će i svakoga od vas ko lično podržava ovu inicijativu." (eng.lsm.lv, 2025b). Drugo čitanje bilo je zakazano za 30. oktobar.<ref name="LSM_Saeima_First_Reading_2025" /> Dan prije konačnog glasanja, 29. oktobra, oko 5.000 ljudi okupilo se ispred zgrade parlamenta u znak protesta protiv povlačenja Latvije iz konvencije.<ref name="LSM_Saeima_Protesti_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/29.10.2025-pie-saeimas-tukstosi-proteste-pret-latvijas-izstasanos-no-stambulas-konvencijas.a620125/ |title=Pie Saeimas tūkstoši protestē pret Latvijas izstāšanos no Stambulas konvencijas |trans-title=Ispred Saeime hiljade protestuju protiv povlačenja Latvije iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Sljedećeg dana, kada je Saeima premoćnom većinom odobrila otkazivanje konvencije, održan je kontraprotest u organizaciji vanparlamentarne stranke [[Suverena vlast (Latvija)|Suverena vlast]] koji je okupio tek oko 20 ljudi.<ref name="Jauns_Saeima_Pikets_2025">{{cite news |url=https://jauns.lv/raksts/zinas/680129-foto-pikets-pie-saeimas-par-stambulas-konvencijas-denonsesanu-pulce-tikai-20-cilvekus |title=Foto: pikets pie Saeimas par Stambulas konvencijas denonsēšanu pulcē tikai 20 cilvēkus |trans-title=Foto: Protest ispred Saeime za otkazivanje Istanbulske konvencije okupio samo 20 ljudi |date=2025 |publisher=SIA Izdevniecība Rīgas Viļņi / LETA |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Nije zabilježeno da je ijedna parlamentarna stranka zvanično podržala ili organizovala javne demonstracije u korist povlačenja. Građanska inicijativa kojom se od predsjednika Latvije [[Edgars Rinkēvičs|Edgarsa Rinkēvičsa]] tražilo da zakon vrati parlamentu na ponovno razmatranje prikupila je više od 68.000 potpisa, postavši tako najpodržanija peticija u historiji platforme [[ManaBalss.lv]].<ref name="ManaBalss_3788">{{cite web |url=https://manabalss.lv/i/3788 |title=Lūgums prezidentam neparakstīt likumu par izstāšanos no Stambulas konvencijas |trans-title=Molba predsjedniku da ne potpiše zakon o istupanju iz Istanbulske konvencije |date=2025 |website=ManaBalss.lv |publisher=Nodibinājums Sabiedrības Līdzdalības Fonds |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref><ref name="LSM_ManaBalss_Rekord_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/03.11.2025-lugums-prezidentam-neparakstit-stambulas-konvencijas-denonsesanu-atbalstitaka-iniciativa-manabalsslv-vesture.a620964/ |title=Lūgums prezidentam neparakstīt Stambulas konvencijas denonsēšanu – atbalstītākā iniciatīva "ManaBalss.lv" vēsturē |trans-title=Molba predsjedniku da ne potpiše otkazivanje Istanbulske konvencije – najpodržanija inicijativa u historiji "ManaBalss.lv" |date=2025 |work=LSM.lv |publisher=Latvijas Sabiedriski Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> S druge strane, nova inicijativa koja je zahtijevala od predsjednika da potvrdi odluku o povlačenju prikupila je nešto više od 9.000 potpisa. [[Datoteka:Protests pret izstāšanos no Stambulas Konvencijas 47.jpg|mini|Protesti protiv otkazivanja Istanbulske konvencije u [[Riga|Rigi]] (oktobar 2025)]] Saeima je 30. oktobra 2025. zvanično izglasala izlazak iz Istanbulske konvencije sa 56 glasova za i 32 protiv, čime je Latvija postala prva članica Evropske unije koja je izglasala povlačenje iz ove konvencije.<ref name="LSM_Saeima_Exit_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.10.2025-latvian-parliament-votes-to-exit-istanbul-convention.a620375/ |title=Latvian parliament votes to exit Istanbul Convention |trans-title=Letonski parlament izglasao izlazak iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriski Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Predsjednik [[Edgars Rinkēvičs]] izjavio je da će pažljivo procijeniti usvojeni zakon i da se u odluci neće voditi ideološkim ili političkim motivima.<ref name="LSM_Saeima_Procedura_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/30.10.2025-saeima-par-stambulas-konvenciju-savu-vardu-teikusi-kas-notiek-talak.a620397/ |title=Saeima par Stambulas konvenciju savu vārdu teikusi. Kas notiek tālāk? |trans-title=Saeima je donijela odluku o Istanbulskoj konvenciji. Šta se dešava dalje? |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriski Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Predsjednik je kasnije iskoristio pravo veta i blokirao proglašenje zakona, ostavljajući sudbinu konvencije neizvjesnom.<ref name="EqualityNow_Latvia_2025">{{cite web |url=https://equalitynow.org/news/news-and-insights/whats-happening-in-latvia-with-the-istanbul-convention/ |title=What's happening in Latvia with the Istanbul Convention? |trans-title=Šta se dešava u Letoniji s Istanbulskom konvencijom? |date=2025 |publisher=Equality Now |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Budući da je manje od dvije trećine zastupnika glasalo za proglašenje zakona hitnim, predsjednik ima ustavno pravo vratiti akt Saeimi na ponovno razmatranje. U tom slučaju, parlament bez rasprave upućuje predsjednikove obrazložene prigovore nadležnom odboru i određuje rok za nove prijedloge, a procedura se nastavlja po pravilima trećeg čitanja.<ref name="LSM_Saeima_Procedura_2025" /> Ustav Latvije također predviđa da predsjednik može obustaviti proglašenje zakona na period do dva mjeseca, što može zahtijevati i najmanje jedna trećina zastupnika (minimalno 34). Ako predsjednik privremeno obustavi zakon, Centralna izborna komisija dužna je pokrenuti prikupljanje potpisa radi raspisivanja [[referendum]]a o opozivu tog zakona.<ref name="LSM_Saeima_Procedura_2025" /> === Države koje su ratifikovale konvenciju === ==== Moldavija ==== Nakon što je Parlament Moldavije ratifikovao konvenciju 14. oktobra 2021, ovaj međunarodni ugovor je zvanično stupio na snagu u toj državi 1. maja 2022.<ref name="CoE_Moldova_2022">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/genderequality/-/the-istanbul-convention-enters-into-force-in-the-republic-of-moldova |title=The Istanbul Convention enters into force in the Republic of Moldova |trans-title=Istanbulska konvencija stupila na snagu u Republici Moldaviji |date=2022 |publisher=Council of Europe |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Poljska ==== Predsjednik Poljske [[Bronisław Komorowski]] formalno je ratifikovao konvenciju na nacionalnom nivou 13. aprila 2015+,<ref name="ISAP_Poland_2015">{{cite web |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20150000961 |title=Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzona w Stambule dnia 11 maja 2011 r. |trans-title=Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, sačinjena u Istanbulu 11. maja 2011. |date=2015 |publisher=Internetowy System Aktów Prawnych – Sejm Rzeczypospolitej Polskiej |format=Dziennik Ustaw, 2015, poz. 961 |access-date=1. 7. 2026 |language=pl}}</ref> dok su ratifikovani dokumenti deponovani u Vijeću Evrope 27. aprila 2015.<ref name="CoE_Poland_Action">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/poland1 |title=Poland - Istanbul Convention Action against violence against women and domestic violence |trans-title=Poljska - Aktivnosti Istanbulske konvencije protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici |publisher=Council of Europe |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Time je Poljska preuzela formalne obaveze iz ovog dokumenta, koji je na njenoj teritoriji stupio na snagu 1. augusta 2015. Konvenciji se oštro protivila stranka [[Pravo i pravda]] (PiS), koja je vladala Poljskom od novembra 2015. do oktobra 2023. Poljski ministar pravde [[Zbigniew Ziobro]] izjavio je u julu 2020. da će pokrenuti zvaničnu proceduru za povlačenje iz ove konvencije. Ziobro je tvrdio da je ugovor štetan jer zahtijeva od škola da djecu podučavaju o [[Antirodni pokret|rodu na "ideološki način"]] te da umanjuje značaj biološkog spola.<ref name="Euronews_MyEurope_2020">{{cite news |last=Murray |first=Shona |url=https://www.euronews.com/my-europe/2020/07/27/istanbul-convention-poland-s-plan-to-quit-domestic-violence-treaty-causes-concern |title='Pathetic': Poland's plan to quit domestic violence treaty slammed |trans-title='Jadno': Oštre kritike na plan Poljske da napusti sporazum o nasilju u porodici |date=2020 |publisher=Euronews |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ranije, dok je bio u opoziciji 2012, Ziobro je konvenciju nazvao "izmišljotinom, feminističkom kreacijom kojoj je cilj opravdavanje [[Retorika usmjerena protiv LGBTQ osoba|gej ideologije]]".<ref name="NYT_Poland_Considers_2020">{{cite news |last=Santora |first=Marc |url=https://www.nytimes.com/2020/07/27/world/europe/poland-domestic-violence-treaty.html |title=Poland Considers Leaving Treaty on Domestic Violence, Spurring Outcry |trans-title=Poljska razmatra napuštanje sporazuma o nasilju u porodici, što je izazvalo negodovanje javnosti |date=2020 |publisher=The New York Times |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Konzervativna vlada također je kritikovala dokument zbog odredbe prema kojoj se "kultura, običaji, religija, tradicija ili takozvana 'čast' neće smatrati opravdanjem" za djela nasilja nad ženama.<ref name="PBS_Poland_2020">{{cite news |url=https://www.pbs.org/newshour/world/poles-split-over-governments-plan-to-exit-domestic-violence-treaty |title=Poles split over government's plan to exit domestic violence treaty |trans-title=Poljaci podijeljeni oko vladinog plana da napusti sporazum o nasilju u porodici |date=2020 |publisher=Associated Press |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Poljska neprofitna organizacija za provjeru činjenica "Stowarzyszenie Demagog" javno se usprotivila ovakvim tvrdnjama tadašnje vlade, ocjenjujući ih netačnim.<ref name="Demagog_Stambul_2020">{{cite web |url=https://demagog.org.pl/wypowiedzi/czy-konwencja-stambulska-wymusza-na-panstwach-uznanie-malzenstw-homoseksualnych/ |title=Czy konwencja stambulska wymusza na państwach uznanie małżeństw homoseksualnych? |trans-title=Da li Istanbulska konvencija primorava države na priznavanje istospolnih brakova? |date=2020 |publisher=Stowarzyszenie Demagog |access-date=1. 7. 2026 |language=pl}}</ref> Istovremeno, stotine građana okupile su se na protestima u [[Varšava|Varšavi]] kako bi iskazale nezadovoljstvo najavljenim povlačenjem.<ref name="Euronews_MyEurope_2020" /> Ova objava poljskih vlasti uslijedila je neposredno nakon što je Evropska unija, pod pritiskom Poljske i Mađarske, ublažila pravilo po kojem je dodjela novca iz EU fondova uslovljena poštivanjem vladavine prava.<ref name="NYT_Poland_Considers_2020" /> Vijeće Evrope reagovalo je saopštenjem u kojem se navodi: "Napuštanje Istanbulske konvencije bilo bi krajnje razočaravajuće i predstavljalo bi veliki korak unazad u zaštiti žena od nasilja u Evropi."<ref name="Euronews_MyEurope_2020" /> Nakon smjene vlasti krajem 2023, nova vladajuća koalicija odustala je od namjere napuštanja ove konvencije. Novi premijer [[Donald Tusk]] objavio je 30. januara 2024. o povlačenju zahtjeva bivšeg premijera koji je bio upućen [[Ustavni sud Poljske|Ustavnom sudu Poljske]], a kojim se tražila provjera usklađenosti konvencije s [[Ustav Poljske|Ustavom Poljske]].<ref name="PAP_TK_2024">{{cite news |url=https://www.pap.pl/aktualnosci/wniosek-ws-konwencji-stambulskiej-wycofany-z-tk |title=Wniosek ws. konwencji stambulskiej wycofany z TK |trans-title=Zahtjev u vezi s Istanbulskom konvencijom povučen s Ustavnog suda |date=2024 |publisher=Polska Agencja Prasowa |access-date=1. 7. 2026 |language=pl}}</ref> Tusk je naglasio da zaštita žena i djece od nasilja nikada ne bi smjela biti predmet političkih prepucavanja, već pitanje zajedničke društvene odgovornosti.<ref name="PAP_TK_2024" /> ==== Ukrajina ==== {{Također pogledajte|Nasilje nad ženama u Ukrajini|Seksualno nasilje tokom ruske invazije na Ukrajinu 2022.}} Zakonodavstvo [[Ukrajina|Ukrajine]] u oblasti (seksualnog) nasilja nad ženama i nasilja u porodici bilo je relativno slabo početkom 21. vijeka, a predviđene kazne bile su niske.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022">{{cite news |last=Terajima |first=Asami |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-ratifies-istanbul-convention-11-years-after-signing-treaty-to-curb-gender-based-violence |title=Ukraine ratifies Istanbul convention 11 years after signing treaty to curb gender-based violence |trans-title=Ukrajina ratifikovala Istanbulsku konvenciju 11 godina nakon potpisivanja sporazuma o suzbijanju rodno zasnovanog nasilja |date=2022 |publisher=The Kyiv Independent |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ukrajinska vlada je 2011, tokom predsjedničkog mandata [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]], bila jedan od autora i prvih potpisnika Istanbulske konvencije, ali je snažan otpor u parlamentu spriječio njenu implementaciju u narednim godinama.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Parlamentarna većina je i 2016. glasala protiv ratifikacije, djelimično zbog neslaganja pojedinih crkava i konzervativnih političara s tekstom konvencije.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Istovremeno, rizik da žene postanu žrtve rodno zasnovanog nasilja u istočnoj Ukrajini znatno je porastao nakon izbijanja [[Rusko-ukrajinski rat|Rusko-ukrajinskog rata]] 2014.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Tokom 2010-ih i početkom 2020-ih, više ukrajinskih organizacija vodilo je kampanje za bolju zaštitu ljudskih prava, zalažući se za ratifikaciju konvencije kao sredstva za postizanje tog cilja.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Vrhovna rada i vlada Ukrajine su 6. decembra 2017, tokom mandata predsjednika [[Petro Porošenko|Petra Porošenka]], usvojile izmjene i dopune Krivičnog zakona s ciljem implementacije Istanbulske konvencije, što je uključivalo i definicije seksualnog nasilja zasnovane na [[Seksualni pristanak u zakonodavstvu|odsustvu pristanka]].<ref name="Rada_Ukrajina_2227-19">{{cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2227-19?lang=en#Text |title=Про внесення змін do Кримінального ta Кримінального процесуального кодексів України з метою реалізації положень Конвенції Ради Європи про запобігання насильству стосовно жінок і домашньому насильству та боротьбу з цими явищами |trans-title=O izmjenama Krivičnog i Krivično-procesnog zakona Ukrajine u svrhu implementacije odredbi Konvencije Vijeća Evrope o sprječavanju nasilja nad ženama i nasilja u porodici i borbi protiv ovih pojava |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Zvanični web-portal Parlamenta Ukrajine |access-date=1. 7. 2026 |language=uk |archive-date=10. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910104948/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2227-19?lang=en#Text |url-status=dead }}</ref> Ruska invazija na Ukrajinu 2022. dovela je do naglog porasta prijava porodičnog i seksualnog nasilja nad civilima, posebno na teritorijama pod ruskom okupacijom. To, u kombinaciji sa težnjom ukrajinskih vlasti za pristupanjem [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] i dobijanjem evropske podrške u sukobu, ubrzalo je potpunu ratifikaciju ovog sporazuma.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Predsjednik [[Volodimir Zelenski]] uputio je parlamentu 18. juna 2022. prijedlog zakona o ratifikaciji Istanbulske konvencije. [[Vrhovna rada]] Ukrajine podržala je ratifikaciju 20. juna 2022.<ref name="UNIAN_Ratifikacija_2022">{{cite news |url=https://www.unian.net/politics/verhovnaya-rada-podderzhala-ratifikaciyu-stambulskoy-konvencii-novosti-ukraina-11872623.html |title=Верховная Рада поддержала ратификацию Стамбульской конвенции |trans-title=Vrhovna rada podržala ratifikaciju Istanbulske konvenciju |date=2022 |publisher=Ukrajinska nezavisna novinska agencija novosti (UNIAN) |access-date=1. 7. 2026 |language=ru}}</ref> sa 259 glasova za i 8 protiv.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Ukrajina je instrumente ratifikacije predala 18. jula 2022, te je Konvencija zvanično stupila na snagu u ovoj državi 1. novembra 2022.<ref name="CoE_Ukraine_2022">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/genderequality/-/ukraine-ratifies-the-istanbul-convention |title=Ukraine ratifies the Istanbul Convention |trans-title=Ukrajina ratifikovala Istanbulsku konvenciju |date=2022 |publisher=[[Vijeće Evrope]] |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Ujedinjeno Kraljevstvo ==== Ujedinjeno Kraljevstvo je instrumente ratifikacije predalo 21. jula 2022, te je Konvencija zvanično stupila na snagu u ovoj državi 1. novembra 2022.<ref name="CoE_UK_2022">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/the-united-kingdom-ratifies-the-istanbul-convention |title=The United Kingdom ratifies the Istanbul Convention |trans-title=Ujedinjeno Kraljevstvo ratifikovalo Istanbulsku konvenciju |date=2022 |website=Coe.int |publisher=[[Vijeće Evrope]] |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Političke debate == Kritike konvencije obuhvataju "definiciju i upotrebu pojma 'rod' u samom tekstu; odredbu koja obavezuje države potpisnice da osiguraju podučavanje o 'nestereotipnim rodnim ulogama' na svim nivoima obrazovanja; navodnu pristranost konvencije na štetu muškaraca, kao i tvrdnje da se njome ugrožava državni suverenitet."<ref name="EPRS_EU_Accession_2023">{{cite report |last=Zamfir |first=Ionel |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2023/739323/EPRS_ATA(2023)739323_EN.pdf |title=EU accession to the Istanbul Convention |trans-title=Pristupanje EU Istanbulskoj konvenciji |date=2023 |publisher=European Parliamentary Research Service (EPRS) |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:Anne Brasseur It is not about countries, it is about protecting citizens!.webm|mini|desno|[[Anne Brasseur]] odgovara na kritike upućene konvenciji (2019)]] Vijeće Evrope je u saopštenju za javnost u novembru 2018. navelo: "Uprkos jasno definisanim ciljevima, nekoliko religijskih i ultrakonzervativnih grupa širi lažne narative o Istanbulskoj konvenciji". U saopštenju se ističe da konvencija ne nastoji nametnuti određeni stil života niti se miješati u ličnu organizaciju privatnog života, već joj je jedini cilj sprječavanje nasilja nad ženama i nasilja u porodici. Nadalje se navodi da "konvencija svakako ''nema'' za cilj ukidanje spolnih razlika između žena i muškaraca. Nigdje se u konvenciji ne implicira da su žene i muškarci 'isti' ili da to trebaju biti", kao i da "konvencija ne nastoji regulisati porodični život i/ili porodične strukture: ona ne sadrži definiciju 'porodice' niti promoviše određeni oblik porodičnog uređenja."<ref name="CoE_Pristina_Misconceptions_2018">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/pristina/-/ending-misconceptions-about-the-convention-on-preventing-and-combating-violence-against-women-and-domestic-violence |title=Ending misconceptions about the Convention on Preventing and Combating Violence against Women and Domestic Violence |trans-title=Okončanje zabluda o Konvenciji o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici |date=2018 |publisher=Vijeće Evrope Strasbourg |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema pisanju mreže ''[[Balkan Insight]]'', kritike konvencije, koje su najizraženije u [[Srednja i Istočna Evropa|Srednjoj i Istočnoj Evropi]] i dolaze uglavnom od strane [[Krajnja desnica|krajnje desnice]] i [[Nacionalni konzervativizam|nacionalnih konzervativaca]], nemaju mnogo utemeljenja u njenom stvarnom sadržaju: "Koristeći se [[dezinformacija]]ma, populističkom retorikom i pozivanjem na kršćanski i islamski moral, [kritičari] su uspjeli dokument koji u suštini predstavlja skup smjernica za stvaranje 'sveobuhvatnog pravnog okvira i pristupa borbi protiv nasilja nad ženama' prikazati kao zlonamjerni pokušaj [[Zapadna Evropa|Zapadne Evrope]] da nametne svoje previše liberalne politike tradicionalnijim društvima na istoku."<ref name="BalkanInsight_Obtuseness_2020">{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2020/08/04/istanbul-treaty-falling-victim-to-political-obtuseness/ |title=Domestic Violence Treaty Falling Victim to Political Obtuseness |date=2020 |publisher=Balkan Investigative Reporting Network (BIRN) |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Antirodni pokret]] * [[Konvencija o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena]] (CEDAW) * [[Deklaracija o eliminaciji nasilja nad ženama]] (DEVAW) * [[Bečka deklaracija i program djelovanja]] (VDPA) * [[Međuamerička konvencija o sprječavanju, kažnjavanju i iskorjenjivanju nasilja nad ženama]] (Konvencija Belém do Pará) * [[Protokol uz Afričku povelju o ljudskim pravima i pravima naroda o pravima žena u Africi]] (Protokol iz Maputa) * [[Sastanak stručne grupe: sprječavanje nasilja nad ženama i djevojčicama]] (EGM) * [[Međunarodno pravo ljudskih prava]] * [[Međunarodni okvir za seksualno nasilje]] * [[Spisak sporazuma Vijeća Evrope]] * [[Zakon o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (Ratifikacija Konvencije) iz 2017.]] == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == *{{cite journal |last1=Bosak |first1=Martina |last2=Munivrana Vajda |first2=Maja |title=The reality behind the Istanbul convention: Shattering conservative delusions |journal=Women's Studies International Forum |date=2019 |volume=74 |pages=77–83 |doi=10.1016/j.wsif.2019.03.004|s2cid=150739029 }} *Krizsán, Andrea; Roggeband, Conny; Zeller, Michael C. (2024). "[[doi:10.1177/00104140241290205|Who is Afraid of the Istanbul Convention? Explaining Opposition to and Support for Gender Equality]]". ''Comparative Political Studies''. == Vanjski linkovi == * [https://arsbih.gov.ba/istanbulska-konvencija/ Istanbulska konvencija na stranici Agencije za ravnopravnost spolova Bosne i Hercegovine] * [https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/home Službena stranica Konvencije] {{en simbol}} * [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=210 Tekst Konvencije] {{en simbol}} * [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=signatures-by-treaty&treatynum=210 Potpisi i ratifikacije] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:2011. u Turskoj]] [[Kategorija:2011. u historiji žena]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama u Evropi]] [[Kategorija:Instrumenti za prava žena]] [[Kategorija:Prisilna sterilizacija]] [[Kategorija:Sporazumi Vijeća Evrope]] [[Kategorija:Sporazumi stupili na snagu 2014.]] [[Kategorija:Sporazumi sklopljeni 2011.]] [[Kategorija:Sporazumi Albanije]] [[Kategorija:Sporazumi Andore]] [[Kategorija:Sporazumi Austrije]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sporazumi Danske]] [[Kategorija:Sporazumi Finske]] [[Kategorija:Sporazumi Francuske]] [[Kategorija:Sporazumi Italije]] [[Kategorija:Sporazumi Latvije]] [[Kategorija:Sporazumi Malte]] [[Kategorija:Sporazumi Monaka]] [[Kategorija:Sporazumi Crne Gore]] [[Kategorija:Sporazumi Nizozemske]] [[Kategorija:Sporazumi Poljske]] [[Kategorija:Sporazumi Portugala]] [[Kategorija:Sporazumi Sjeverne Makedonije]] [[Kategorija:Sporazumi Rumunije]] [[Kategorija:Sporazumi Srbije]] [[Kategorija:Sporazumi Slovenije]] [[Kategorija:Sporazumi Španije]] [[Kategorija:Sporazumi Švedske]] [[Kategorija:Sporazumi Turske]] [[Kategorija:Sporazumi Ukrajine]] [[Kategorija:Sporazumi Ujedinjenog Kraljevstva]] [[Kategorija:Sporazumi Evropske unije]] [[Kategorija:Nasilje u porodici]] nb9bjsx5pl4enaji9dnxiksbg4nfncw Latentni prostor 0 536390 3923978 3921931 2026-09-04T08:04:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3923978 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Autoencoder-bottleneck-layer.png|mini|desno|360px|[[Autoenkoder]] preslikava ulazne podatke u sažetu latentnu reprezentaciju, iz koje ih dekoder pokušava rekonstruirati.]] '''Latentni prostor''' ({{jez-en|latent space}}) apstraktni je [[matematički prostor]] u kojem [[statistički model]] ili model [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] predstavlja podatke pomoću skrivenih, odnosno latentnih varijabli. Svaki podatkovni uzorak u takvom prostoru odgovara tački ili [[vektor]]u čije koordinate ne moraju neposredno predstavljati mjerljiva svojstva iz izvornog skupa podataka, nego osobine koje je model izdvojio kao korisne za rekonstrukciju, razlikovanje, grupiranje ili generiranje novih uzoraka.<ref name="Bengio2013">{{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}}</ref> Latentni prostor obično ima manje dimenzija od izvornog prostora podataka, zbog čega može služiti za [[redukcija dimenzionalnosti|redukciju dimenzionalnosti]], [[kompresija podataka|kompresiju]], vizualizaciju i izdvajanje značajki. U [[generativni model|generativnim modelima]] predstavlja prostor iz kojeg se biraju ili u kojem se mijenjaju latentni vektori, a zatim se dekodiranjem pretvaraju u slike, tekst, zvuk, molekule ili druge podatke. Blizina dviju tačaka često označava sličnost odgovarajućih uzoraka, ali geometrija prostora zavisi od arhitekture, funkcije gubitka, podataka za obuku i uvedenih ograničenja.<ref name="GoodfellowBook">{{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3 |url=https://www.deeplearningbook.org/ |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pojam se upotrebljava u [[statistika|statistici]], [[obrada signala|obradi signala]], [[računarski vid|računarskom vidu]], [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]], [[bioinformatika|bioinformatici]] i drugim oblastima. U klasičnim modelima latentne varijable mogu predstavljati neopažene uzroke ili faktore, dok u [[duboko učenje|dubokom učenju]] latentne reprezentacije najčešće nastaju kao aktivacije skrivenih slojeva [[vještačka neuronska mreža|neuronske mreže]].<ref name="Cunningham2022">{{cite journal |last=Cunningham |first=John P. |last2=Yu |first2=Byron M. |title=Dimensionality reduction for large-scale neural recordings |journal=Nature Neuroscience |volume=17 |issue=11 |pages=1500–1509 |year=2014 |doi=10.1038/nn.3776}}</ref> == Terminologija == Pridjev "latentan" označava nešto što postoji, ali nije neposredno opaženo ili izmjereno. Latentna varijabla zato nije izravno sadržana u pojedinačnom ulaznom zapisu, nego se zaključuje iz odnosa među opaženim varijablama. Skup mogućih vrijednosti jedne ili više takvih varijabli čini latentni prostor. U literaturi se koriste i izrazi "prostor latentnih varijabli", "prostor skrivenih reprezentacija", "prostor ugrađivanja" i "reprezentacijski prostor". Ti izrazi nisu uvijek potpuni sinonimi. [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)|Ugrađivanje]] je preslikavanje objekta u vektorsku reprezentaciju, dok latentni prostor može biti određen i [[vjerovatnoća|vjerovatnosnim]] modelom koji svakom uzorku ne pridružuje jednu tačku, nego raspodjelu vjerovatnoće. Izraz se razlikuje i od skrivenog sloja neuronske mreže. Aktivacije svakog skrivenog sloja mogu se posmatrati kao reprezentacijski prostor, ali se latentnim prostorom najčešće naziva sloj ili skup varijabli koji predstavlja sažetu strukturu podataka, naročito usko grlo autoenkodera ili slučajnu varijablu generativnog modela. U radovima se koristi oblik "latentni prostor", dok se uz njega pojavljuju izrazi "skriveni prostor", "prostor značajki" i "prostor latentnih varijabli".<ref name="Kurtanjek2025">{{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031 |access-date=1. 8. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Matematički opis == Neka je <math>\mathcal{X}</math> prostor opaženih podataka, naprimjer skup slika predstavljenih vektorima piksela, a <math>\mathcal{Z}</math> latentni prostor. Enkoder je preslikavanje :<math>f_{\theta}\colon \mathcal{X}\rightarrow\mathcal{Z},</math> pri čemu su <math>\theta</math> parametri modela. Za ulazni podatak <math>x</math> enkoder proizvodi latentni vektor :<math>z=f_{\theta}(x).</math> Dekoder je preslikavanje :<math>g_{\phi}\colon \mathcal{Z}\rightarrow\mathcal{X},</math> koje iz latentne reprezentacije pokušava dobiti rekonstruirani ili generirani uzorak :<math>\hat{x}=g_{\phi}(z).</math> Ako je <math>\mathcal{X}\subseteq\mathbb{R}^{n}</math>, a <math>\mathcal{Z}\subseteq\mathbb{R}^{d}</math>, obično vrijedi <math>d<n</math>. Model tada pokušava sačuvati najvažnije informacije iz visokodimenzionalnog ulaza u manjem broju latentnih koordinata. Latentni prostor ipak ne mora biti niskodimenzionalan; kod pojedinih jezičkih i vizuelnih modela broj latentnih koordinata može biti veći od broja izvornih varijabli, dok se korisna struktura postiže rijetkošću, pravilima pažnje ili drugim ograničenjima. Kod determinističkih modela svaki ulaz obično se preslikava u jednu tačku. Vjerovatnosni modeli uvode raspodjelu latentne varijable <math>z</math>, često označenu kao <math>p(z)</math>, i uvjetnu raspodjelu podataka <math>p(x\mid z)</math>. Generiranje se tada sastoji od izbora latentne vrijednosti iz početne raspodjele i stvaranja uzorka prema dekoderu. == Historijski razvoj == Ideja zaključivanja o skrivenim faktorima starija je od savremenog mašinskog učenja. [[Charles Spearman]] je početkom 20. stoljeća razvio [[faktorska analiza|faktorsku analizu]] kako bi objasnio korelacije među opaženim varijablama manjim brojem neopaženih faktora. Kasniji statistički modeli, uključujući [[analiza glavnih komponenti|analizu glavnih komponenti]], modele mješavina, [[skriveni Markovljev model|skrivene Markovljeve modele]] i [[latentna semantička analiza|latentnu semantičku analizu]], formalizirali su različite oblike skrivenih reprezentacija.<ref>{{cite book |last=Bartholomew |first=David J. |last2=Knott |first2=Martin |last3=Moustaki |first3=Irini |title=Latent Variable Models and Factor Analysis: A Unified Approach |edition=3 |publisher=Wiley |year=2011 |isbn=978-0-470-97882-6}}</ref> Analiza glavnih komponenti nalazi linearne pravce duž kojih podaci imaju najveću varijansu. Koordinate podataka u odnosu na te pravce mogu se tumačiti kao linearni latentni prostor. Takva reprezentacija pogodna je za kompresiju i vizualizaciju, ali ne može neposredno opisati složene nelinearne odnose. Razvoj neuronskih mreža omogućio je učenje nelinearnih latentnih reprezentacija. Autoenkoderi su tokom 1980-ih i 1990-ih korišteni za redukciju dimenzionalnosti, a ponovni razvoj dubokih mreža početkom 21. stoljeća omogućio je učenje hijerarhijskih reprezentacija iz velikih skupova podataka.<ref>{{cite journal |last=Hinton |first=Geoffrey E. |last2=Salakhutdinov |first2=Ruslan R. |title=Reducing the Dimensionality of Data with Neural Networks |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/504 |journal=Science |volume=313 |issue=5786 |pages=504–507 |year=2006 |doi=10.1126/science.1127647}}</ref> Varijacijski autoenkoderi i generativne suparničke mreže, predstavljeni tokom 2010-ih, učinili su latentni prostor središnjim dijelom generativnog modeliranja. Naknadni modeli primijenili su slične koncepte na slike visoke rezolucije, govor, muziku, tekst, trodimenzionalne objekte, molekule i multimodalne podatke.<ref name="KingmaVAE">{{cite conference |last=Kingma |first=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |title=Auto-Encoding Variational Bayes |book-title=2nd International Conference on Learning Representations |year=2014 |url=https://arxiv.org/abs/1312.6114 |access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name="GoodfellowGAN">{{cite conference |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |title=Generative Adversarial Nets |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=27 |year=2014 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Stvaranje latentnog prostora == === Linearne metode === Kod linearnih metoda latentne koordinate dobijaju se linearnom kombinacijom izvornih varijabli. Analiza glavnih komponenti traži ortogonalne ose koje redom objašnjavaju najveću moguću količinu varijanse. Projekcija podataka na prvih nekoliko komponenti daje niskodimenzionalnu reprezentaciju. [[Faktorska analiza]] pretpostavlja da opažene varijable nastaju djelovanjem manjeg broja zajedničkih latentnih faktora i dodatnog šuma. Za razliku od analize glavnih komponenti, izričito razlikuje zajedničku strukturu od varijanse specifične za pojedinu opaženu varijablu. [[Matrična faktorizacija]] rastavlja matricu podataka na umnožak manjih matrica. Upotrebljava se u [[sistem preporuke|sistemima preporuke]], gdje se korisnici i predmeti predstavljaju vektorima u zajedničkom latentnom prostoru. Blizina ili skalarni proizvod tih vektora može služiti za procjenu vjerovatnoće da će se određenom korisniku svidjeti neki predmet. === Učenje mnogostrukosti === Metode [[učenje mnogostrukosti|učenja mnogostrukosti]] polaze od pretpostavke da visokodimenzionalni podaci leže blizu niskodimenzionalne geometrijske strukture, odnosno [[mnogostrukost|mnogostrukosti]]. Algoritmi kao što su Isomap, lokalno linearno ugrađivanje, [[t-SNE]] i [[UMAP]] pokušavaju sačuvati lokalne ili globalne odnose među uzorcima prilikom preslikavanja u dvije ili tri dimenzije.<ref>{{cite journal |last=Tenenbaum |first=Joshua B. |last2=de Silva |first2=Vin |last3=Langford |first3=John C. |title=A Global Geometric Framework for Nonlinear Dimensionality Reduction |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-12-22_290_5500/page/2319 |journal=Science |volume=290 |issue=5500 |pages=2319–2323 |year=2000 |doi=10.1126/science.290.5500.2319}}</ref> Takvi prikazi često se nazivaju latentnim prostorima, ali prvenstveno služe vizualizaciji i istraživanju podataka. Udaljenosti i veličine grupa na dvodimenzionalnom prikazu ne moraju vjerno odražavati sve odnose u izvornom prostoru. Posebno t-SNE može razdvojiti grupe i kada njihova međusobna udaljenost nije statistički značajna. === Autoenkoderi === Autoenkoder se sastoji od enkodera, latentnog sloja i dekodera. Tokom obuke pokušava minimizirati razliku između ulaza <math>x</math> i rekonstrukcije <math>\hat{x}</math>. Ako latentni sloj ima ograničen kapacitet, mreža mora naučiti sažetu reprezentaciju koja zadržava informacije potrebne za rekonstrukciju. Obični autoenkoder nema obavezu da latentne vektore rasporedi pravilno ili neprekidno. Dvije susjedne tačke mogu se dekodirati u veoma različite uzorke, a pojedini dijelovi prostora mogu odgovarati besmislenim izlazima. Zbog toga su razvijeni dodatno regulirani autoenkoderi. Rijetki autoenkoder potiče model da istovremeno aktivira mali broj latentnih jedinica. Autoenkoder za uklanjanje šuma uči rekonstruirati izvorni uzorak iz namjerno oštećenog ulaza. Kontraktivni autoenkoder kažnjava pretjeranu osjetljivost reprezentacije na male promjene ulaza. Ovi postupci mogu učiniti latentni prostor stabilnijim i korisnijim za druge zadatke.<ref>{{cite journal |last=Vincent |first=Pascal |last2=Larochelle |first2=Hugo |last3=Lajoie |first3=Isabelle |last4=Bengio |first4=Yoshua |last5=Manzagol |first5=Pierre-Antoine |title=Stacked Denoising Autoencoders: Learning Useful Representations in a Deep Network with a Local Denoising Criterion |journal=Journal of Machine Learning Research |volume=11 |pages=3371–3408 |year=2010 |url=https://www.jmlr.org/papers/v11/vincent10a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Varijacijski autoenkoderi === [[Datoteka:Reparameterized Variational Autoencoder.png|mini|desno|384x384px|Struktura [[varijacijski autoenkoder|varijacijskog autoenkodera]] s postupkom reparametrizacije latentne varijable <math>z</math>.]] [[Varijacijski autoenkoder]] vjerovatnosni je generativni model koji za svaki ulaz procjenjuje parametre raspodjele latentne varijable, najčešće srednju vrijednost i varijansu normalne raspodjele. Umjesto jedne fiksne tačke enkoder određuje približnu raspodjelu <math>q_{\phi}(z\mid x)</math>. Funkcija gubitka spaja grešku rekonstrukcije s članom koji približnu posteriornu raspodjelu usklađuje s unaprijed izabranom početnom raspodjelom <math>p(z)</math>. Uobičajeni oblik cilja jest donja granica dokaza: :<math> \mathcal{L} = \mathbb{E}_{q_{\phi}(z\mid x)} \left[\log p_{\theta}(x\mid z)\right] - D_{\mathrm{KL}} \left(q_{\phi}(z\mid x)\parallel p(z)\right), </math> gdje je <math>D_{\mathrm{KL}}</math> [[Kullback–Leiblerova divergencija]]. Prvi član potiče dobru rekonstrukciju, a drugi pravilnije i neprekidnije uređenje latentnog prostora.<ref name="KingmaVAE"/> Uzorak se generira izborom tačke iz početne raspodjele i njenim prosljeđivanjem kroz dekoder. Postupak reparametrizacije omogućava obuku metodom [[gradijentni spust|gradijentnog spusta]] tako što se slučajno uzorkovanje izražava pomoću vanjske slučajne varijable. Varijacijski autoenkoderi često stvaraju glađe latentne prostore od običnih autoenkodera, ali mogu davati manje oštre slike ili zanemarivati dio latentnih varijabli. Brojne izvedbe mijenjaju odnos između kvaliteta rekonstrukcije, razdvajanja faktora i vjernosti početnoj raspodjeli.<ref>{{cite journal |last=Kalingeri |first=Vasanth |last2=Grandhe |first2=Ajay |title=Latent Variable Modelling Using Variational Autoencoders: A Survey |journal=arXiv |year=2022 |eprint=2206.09891 |class=cs.LG |url=https://arxiv.org/abs/2206.09891 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Generativne suparničke mreže === [[Generativna suparnička mreža]] sastoji se od generatora i diskriminatora. Generator preslikava latentni vektor <math>z</math>, obično iz jednostavne raspodjele, u podatkovni uzorak, dok diskriminator pokušava razlikovati generirane uzorke od stvarnih. Njihovim suparničkim učenjem generator postupno stvara izlaze slične podacima za obuku.<ref name="GoodfellowGAN"/> Latentni prostor takvih mreža može sadržavati pravce povezane s vizuelnim ili semantičkim svojstvima. Pomjeranje vektora duž određenog pravca može mijenjati izraz lica, osvjetljenje, položaj predmeta ili druge osobine generiranog uzorka. Ta tumačenja nisu unaprijed određena i mogu biti isprepletena. Klasični generator nema ugrađeni enkoder koji stvarni uzorak vraća u latentni prostor. Za pronalaženje odgovarajućeg latentnog vektora koriste se optimizacija, dodatno obučeni enkoderi ili arhitekture koje zajednički uče preslikavanje u oba smjera. === Difuzijski modeli === [[Difuzijski model]] uči obrnuti postupak postepenog dodavanja šuma podacima. Rani modeli radili su izravno u prostoru piksela, dok latentni difuzijski modeli najprije autoenkoderom sažimaju sliku u latentni prostor. Difuzijski proces zatim se izvodi nad manjom reprezentacijom, a rezultat se dekodira u sliku.<ref>{{cite conference |last=Rombach |first=Robin |last2=Blattmann |first2=Andreas |last3=Lorenz |first3=Dominik |last4=Esser |first4=Patrick |last5=Ommer |first5=Björn |title=High-Resolution Image Synthesis with Latent Diffusion Models |book-title=Proceedings of the IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition |pages=10684–10695 |year=2022 |doi=10.1109/CVPR52688.2022.01042}}</ref> Rad u latentnom prostoru smanjuje računarske zahtjeve jer model ne obrađuje svaki piksel u svakom koraku. Kvalitet generiranja ipak zavisi od toga koliko dobro autoenkoder čuva pojedinosti i od geometrije njegove reprezentacije. === Jezički modeli i ugrađivanja === U obradi prirodnog jezika riječi, rečenice i dokumenti predstavljaju se vektorima. Modeli kao što su [[word2vec]], GloVe i [[BERT]] uče prostore u kojima se semantički ili sintaksički slični izrazi često nalaze blizu jedan drugom.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Chen |first2=Kai |last3=Corrado |first3=Greg |last4=Dean |first4=Jeffrey |title=Efficient Estimation of Word Representations in Vector Space |book-title=International Conference on Learning Representations Workshop |year=2013 |url=https://arxiv.org/abs/1301.3781 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Kontekstualni jezički modeli ne pridružuju riječi jednom stalnom vektoru. Reprezentacija zavisi od rečenice i položaja riječi, pa isti izraz može zauzimati različite dijelove prostora u različitim kontekstima. Skrivena stanja [[Transformer (model mašinskog učenja)|transformera]] mogu se posmatrati kao niz latentnih prostora kroz koje se informacije postepeno obrađuju. Latentni prostor velikih jezičkih modela ne predstavlja nužno neposredno razumljive pojmove. Pojedine značajke mogu biti raspoređene preko velikog broja neurona, dok jedan neuron može učestvovati u predstavljanju više nepovezanih osobina. Metode interpretabilnosti pokušavaju izdvojiti pravce, podprostore i rijetke značajke povezane s određenim konceptima. == Geometrija latentnog prostora == Latentni prostor najčešće se predstavlja kao euklidski vektorski prostor, ali njegova stvarna geometrija može biti znatno složenija. Podaci mogu zauzimati samo mali i zakrivljen dio prostora, dok tačke izvan naučene mnogostrukosti ne odgovaraju vjerovatnim ili smislenim uzorcima. Udaljenost između vektora često se mjeri [[euklidska udaljenost|euklidskom udaljenošću]], [[kosinusna sličnost|kosinusnom sličnošću]] ili drugim metrikama. Odabrana metrika treba odgovarati načinu na koji je model obučen. Ugrađivanja normalizirana na jediničnu sferu, naprimjer, češće se porede uglom nego euklidskom udaljenošću. Lokalna geometrija opisuje odnose među bliskim tačkama, a globalna raspored udaljenih grupa i pravaca. Model može dobro čuvati lokalna susjedstva, a istovremeno iskriviti globalne udaljenosti. Zbog toga vizualizacija latentnog prostora ne predstavlja potpuno vjeran prikaz svih naučenih odnosa. U vjerovatnosnim modelima latentni prostor može biti [[Riemannova mnogostrukost]], jer promjena istog iznosa u različitim dijelovima prostora ne mora uzrokovati jednaku promjenu dekodiranog podatka. Geometrija se tada može izvesti iz lokalne osjetljivosti dekodera.<ref>{{cite conference |last=Arvanitidis |first=Georgios |last2=Hansen |first2=Lars Kai |last3=Hauberg |first3=Søren |title=Latent Space Oddity: On the Curvature of Deep Generative Models |book-title=6th International Conference on Learning Representations |year=2018 |url=https://arxiv.org/abs/1710.11379 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Interpolacija i aritmetika == Interpolacija u latentnom prostoru sastoji se od stvaranja međutačaka između dvije reprezentacije. Za vektore <math>z_1</math> i <math>z_2</math> linearna interpolacija određuje :<math>z(t)=(1-t)z_1+t z_2,\qquad 0\leq t\leq 1.</math> Dekodiranjem niza tih tačaka mogu se dobiti postupni prijelazi između dviju slika, zvukova ili drugih uzoraka. Kod sferno raspoređenih reprezentacija koristi se sferna interpolacija kako putanja ne bi prolazila kroz područja male vjerovatnoće. Glatka interpolacija često se uzima kao pokazatelj da je model naučio kontinuiranu strukturu podataka. Sama vizuelna uvjerljivost ipak ne dokazuje da su latentne koordinate semantički razdvojene niti da prostor ispravno predstavlja sve primjere. Kod pojedinih modela razlike između latentnih vektora mogu odgovarati približno dosljednim semantičkim promjenama. Poznat primjer u vektorskim reprezentacijama riječi jest odnos između vektora za pojmove "kralj", "muškarac", "žena" i "kraljica". Takva aritmetika nije opće pravilo i osjetljiva je na skup podataka, način obuke i izabranu metriku.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Sutskever |first2=Ilya |last3=Chen |first3=Kai |last4=Corrado |first4=Greg S. |last5=Dean |first5=Jeff |title=Distributed Representations of Words and Phrases and their Compositionality |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=26 |year=2013 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2013/hash/9aa42b31882ec039965f3c4923ce901b-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Razdvajanje faktora == Razdvojena latentna reprezentacija nastoji različite nezavisne faktore promjene prikazati odvojenim koordinatama ili podprostorima. Kod slika bi jedna koordinata mogla predstavljati položaj objekta, druga osvjetljenje, a treća njegov oblik. Takva struktura može olakšati uređivanje, interpretaciju i prijenos naučenih reprezentacija. Ipak, bez dodatnih pretpostavki nije moguće pouzdano utvrditi jedinstveno razdvajanje skrivenih faktora samo iz neoznačenih podataka. Više različitih latentnih prostora može jednako dobro objasniti isti skup opažanja.<ref>{{cite conference |last=Locatello |first=Francesco |last2=Bauer |first2=Stefan |last3=Lucic |first3=Mario |last4=Rätsch |first4=Gunnar |last5=Gelly |first5=Sylvain |last6=Schölkopf |first6=Bernhard |last7=Bachem |first7=Olivier |title=Challenging Common Assumptions in the Unsupervised Learning of Disentangled Representations |book-title=Proceedings of the 36th International Conference on Machine Learning |pages=4114–4124 |year=2019 |url=https://proceedings.mlr.press/v97/locatello19a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Modeli zato koriste induktivne pretpostavke, oznake, poznatu strukturu podataka ili kontrolirane intervencije. Varijante poput β-VAE povećavaju težinu regularizacijskog člana kako bi potaknule nezavisnije latentne koordinate, ali to često pogoršava kvalitet rekonstrukcije.<ref>{{cite conference |last=Higgins |first=Irina |last2=Matthey |first2=Loïc |last3=Pal |first3=Arka |last4=Burgess |first4=Christopher |last5=Glorot |first5=Xavier |last6=Botvinick |first6=Matthew |last7=Mohamed |first7=Shakir |last8=Lerchner |first8=Alexander |title=beta-VAE: Learning Basic Visual Concepts with a Constrained Variational Framework |book-title=5th International Conference on Learning Representations |year=2017 |url=https://openreview.net/forum?id=Sy2fzU9gl |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Vizualizacija == [[Datoteka:PcaIdea.png|mini|lijevo|300px|Analiza glavnih komponenti projicira podatke na ose koje objašnjavaju najveći dio njihove varijanse.]] Latentni prostori često imaju desetine, stotine ili hiljade dimenzija, pa se ne mogu neposredno prikazati. Za vizualizaciju se dodatno svode na dvije ili tri dimenzije metodama kao što su analiza glavnih komponenti, t-SNE i UMAP. Tačke se mogu obojiti prema poznatim klasama, izvoru podataka ili vrijednosti nekog svojstva. Jasno odvojene grupe mogu pokazivati da je model naučio razlikovati određene kategorije, dok postepeni prijelazi mogu upućivati na kontinuiranu promjenu osobine. Vizualizaciju treba tumačiti oprezno. Redukcija dimenzionalnosti može stvarati prividne grupe, mijenjati njihove međusobne udaljenosti ili sakriti preklapanje koje postoji u izvornom prostoru. Rezultat zavisi i od parametara algoritma, slučajne inicijalizacije i uzorka podataka. Pojedinačne latentne dimenzije dodatno se ispituju mijenjanjem njihove vrijednosti uz zadržavanje ostalih koordinata. Promjena dekodiranog izlaza može otkriti koje svojstvo ta dimenzija približno kontrolira. Kod isprepletenih reprezentacija promjena jedne koordinate istovremeno mijenja više osobina. == Primjene == === Generiranje sadržaja === Latentni prostor omogućava generativnom modelu stvaranje novih uzoraka odabirom latentnih vektora. Kod modela slika dekoder vektor pretvara u raspored piksela, dok kod modela govora može stvarati akustičke značajke ili talasni oblik. Uslovljeni generativni modeli uz latentni vektor primaju oznaku klase, tekstualni opis ili drugi signal. Time se može usmjeriti sadržaj izlaza, dok latentne varijable predstavljaju osobine koje nisu izričito zadane uvjetom. Generiranje iz latentnog prostora koristi se u umjetnosti, dizajnu, sintezi govora, stvaranju muzike i razvoju videoigara. Rezultati zavise od podataka za obuku i mogu reproducirati njihove greške, društvene pristrasnosti ili zaštićene sadržaje. === Uređivanje podataka === Pronalaženjem semantičkih pravaca moguće je mijenjati određene osobine uzorka. U generiranju portreta to može uključivati položaj glave, izraz lica ili osvjetljenje, dok se kod zvuka mogu mijenjati visina, boja glasa ili način izgovora. Postupak obično zahtijeva preslikavanje početnog uzorka u latentni prostor, promjenu njegova vektora i ponovno dekodiranje. Ako enkoder ili inverzija nisu precizni, rekonstruirani uzorak može izgubiti pojedinosti. === Prepoznavanje i klasifikacija === Latentne reprezentacije mogu se koristiti kao ulaz u jednostavniji klasifikator. Dobro obučeni model može izdvojiti značajke koje su otpornije na šum, promjene osvjetljenja ili druge nevažne varijacije od izvornih podataka. Kod [[učenje prijenosom|učenja prijenosom]] reprezentacija naučena na velikom skupu podataka primjenjuje se na manji povezani zadatak. Umjesto obuke cijelog modela, može se obučiti samo završni klasifikacijski sloj nad latentnim vektorima. === Pretraživanje i preporučivanje === Slični predmeti mogu se tražiti poređenjem njihovih latentnih vektora. Takav pristup koristi se za pretraživanje slika prema sadržaju, pronalaženje semantički sličnih tekstova i preporučivanje proizvoda, muzike ili filmova. U sistemima preporuke korisnici i predmeti nalaze se u zajedničkom latentnom prostoru. Model pokušava postaviti vektore tako da korisnici budu bliži predmetima s kojima će vjerovatno stupiti u interakciju. === Otkrivanje anomalija === Autoenkoder obučen na uobičajenim podacima može loše rekonstruirati neuobičajene uzorke. Velika greška rekonstrukcije ili udaljenost od tipičnih područja latentnog prostora tada služi kao pokazatelj anomalije. Metoda se koristi za otkrivanje tehničkih kvarova, neobičnih finansijskih transakcija i odstupanja u medicinskim snimcima. Njena pouzdanost zavisi od toga predstavlja li skup za obuku zaista normalno stanje i može li model nenamjerno dobro rekonstruirati anomalije. === Biologija i medicina === U [[biologija|biologiji]] latentni modeli sažimaju podatke o ekspresiji gena, proteinskim strukturama, medicinskim slikama i kliničkim mjerenjima. Latentne varijable mogu odgovarati tipovima ćelija, razvojnim stanjima, obrascima bolesti ili drugim skrivenim biološkim procesima.<ref name="Lopez2021">{{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}}</ref> U razvoju lijekova modeli preslikavaju molekule u kontinuirani latentni prostor. Optimizacijom vektora mogu se tražiti strukture s poželjnim hemijskim ili farmakološkim svojstvima, nakon čega dekoder predlaže odgovarajuće molekule.<ref>{{cite journal |last=Gómez-Bombarelli |first=Rafael |last2=Wei |first2=Jennifer N. |last3=Duvenaud |first3=David |last4=Hernández-Lobato |first4=José Miguel |last5=Sánchez-Lengeling |first5=Benjamín |last6=Sheberla |first6=Dennis |last7=Aguilera-Iparraguirre |first7=Jorge |last8=Hirzel |first8=Timothy D. |last9=Adams |first9=Ryan P. |last10=Aspuru-Guzik |first10=Alán |title=Automatic Chemical Design Using a Data-Driven Continuous Representation of Molecules |journal=ACS Central Science |volume=4 |issue=2 |pages=268–276 |year=2018 |doi=10.1021/acscentsci.7b00572}}</ref> Latentne osobine nisu automatski biološki uzroci. Mogu odražavati tehnički šum, način prikupljanja uzorka ili korelacije bez uzročne veze. Njihovo tumačenje zahtijeva statističku provjeru i eksperimentalnu potvrdu.<ref name="Kurtanjek2025"/> === Govor i zvuk === Modeli govora u latentnom prostoru razdvajaju ili zajednički predstavljaju jezički sadržaj, identitet govornika, intonaciju i akustičke osobine. Takve reprezentacije koriste se za sintezu govora, pretvaranje glasa, uklanjanje šuma i automatsko prepoznavanje govora. Latentni kodeci sažimaju zvuk u niz diskretnih ili kontinuiranih jedinica. Jezički ili generativni model zatim može predviđati te jedinice umjesto izravnog generiranja svakog zvučnog uzorka, čime se smanjuje složenost zadatka. === Robotika === U [[robotika|robotici]] latentne varijable mogu predstavljati stanje okoline, položaj objekata ili dinamiku sistema. Model uči predviđati kako se latentno stanje mijenja nakon određene radnje, što može biti efikasnije od simuliranja svih piksela ili senzorskih mjerenja. Takvi modeli koriste se za planiranje, učenje upravljanja i povezivanje podataka iz kamera, dodirnih senzora i drugih izvora. Pogrešna ili nepotpuna latentna reprezentacija može dovesti do plana koji u stvarnom okruženju nije siguran ili izvodljiv. == Ograničenja == === Neodređenost reprezentacije === Isti skup podataka može imati više različitih latentnih reprezentacija koje daju jednako dobre rekonstrukcije ili predviđanja. Rotacija, skaliranje ili složenija transformacija latentnog prostora može promijeniti značenje pojedinih koordinata bez promjene izlaza modela. Zbog toga se latentnim dimenzijama ne treba automatski pripisivati stvarno značenje. Koordinata povezana s određenim svojstvom može biti samo statistički pokazatelj, a ne njegov uzrok. === Praznine i područja male vjerovatnoće === Obični autoenkoder može postaviti kodove uzoraka u udaljene, nepovezane dijelove prostora. Tačka između njih tada ne mora odgovarati smislenom izlazu. Vjerovatnosna regularizacija i druge tehnike pokušavaju smanjiti takve praznine, ali ih ne uklanjaju uvijek. Model može imati i područja u kojima dekoder proizvodi uvjerljive, ali nereprezentativne uzorke. Vizuelno kvalitetan izlaz ne znači da je vjerovatan prema stvarnoj raspodjeli podataka. === Kolaps reprezentacije === Kod nekih generativnih modela latentne varijable mogu biti zanemarene. Varijacijski autoenkoder s veoma snažnim dekoderom može rekonstruirati ili generirati podatke bez korištenja značajnog dijela latentnog koda, što se naziva kolapsom posteriora. Kod generativnih suparničkih mreža može nastati kolaps načina, pri kojem različiti latentni vektori proizvode mali broj sličnih izlaza. Model tada ne predstavlja cijelu raznolikost skupa za obuku. === Pristrasnost === Latentni prostor odražava statističke obrasce podataka na kojima je model obučen. Ako podaci sadrže društvene, kulturne ili historijske pristrasnosti, one mogu biti ugrađene u geometriju prostora. Kod jezičkih ugrađivanja pojmovi povezani s određenim zanimanjima, spolovima ili etničkim skupinama mogu dobiti pristrasne odnose. Slični problemi pojavljuju se kod prepoznavanja lica, preporučivanja i generiranja slika. Uklanjanje jedne izmjerene pristrasnosti ne jamči da su nestale sve povezane asocijacije.<ref>{{cite conference |last=Bolukbasi |first=Tolga |last2=Chang |first2=Kai-Wei |last3=Zou |first3=James Y. |last4=Saligrama |first4=Venkatesh |last5=Kalai |first5=Adam T. |title=Man is to Computer Programmer as Woman is to Homemaker? Debiasing Word Embeddings |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=29 |year=2016 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2016/hash/a486cd07e4ac3d270571622f4f316ec5-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Interpretabilnost === Veliki modeli često koriste raspodijeljene reprezentacije, u kojima se jedan pojam kodira obrascem preko velikog broja jedinica. Pojedinačni neuron tada nema stabilno i jednoznačno značenje. Metode ispitivanja uključuju linearne sonde, vizualizaciju aktivacija, ablaciju, traženje semantičkih pravaca i rijetke autoenkodere. Sonda može pokazati da je podatak moguće izdvojiti iz latentne reprezentacije, ali ne mora dokazati da model tu informaciju koristi pri donošenju odluke. === Napadi i manipulacija === Male, posebno oblikovane promjene ulaza mogu izazvati veliku promjenu latentne reprezentacije i pogrešan izlaz modela. Takvi [[adverzarijalni primjer|adverzarijalni primjeri]] pokazuju da geometrija naučenog prostora ne mora odgovarati ljudskoj procjeni sličnosti. Napadač može pokušati rekonstruirati osjetljive podatke iz latentnih vektora, utvrditi je li određeni primjer korišten pri obuci ili umetnuti zlonamjerne obrasce u skup podataka. Latentna reprezentacija zato se ne može automatski smatrati anonimnom ili sigurnom. == Također pogledajte == * [[Latentna varijabla]] * [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)]] * [[Učenje reprezentacija]] * [[Redukcija dimenzionalnosti]] * [[Analiza glavnih komponenti]] * [[Faktorska analiza]] * [[Autoenkoder]] * [[Varijacijski autoenkoder]] * [[Generativna suparnička mreža]] * [[Difuzijski model]] * [[Učenje mnogostrukosti]] * [[t-SNE]] * [[UMAP]] * [[Duboko učenje]] * [[Generativna umjetna inteligencija]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |url=https://archive.org/details/deeplearning0000good |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3}} * {{cite book |last=Murphy |first=Kevin P. |title=Probabilistic Machine Learning: An Introduction |publisher=MIT Press |year=2022 |isbn=978-0-262-04682-4}} * {{cite book |last=Bishop |first=Christopher M. |title=Pattern Recognition and Machine Learning |url=https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish |publisher=Springer |year=2006 |isbn=978-0-387-31073-2}} * {{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}} * {{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}} * {{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031 }}{{Mrtav link}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Autoencoders}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Latentni prostor}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] [[Kategorija:Vještačka inteligencija]] ag9wxtxo02pdg3xolo81bb5u62d2umf Emina Hodžić-Patković 0 536731 3923874 3922324 2026-09-03T13:27:40Z Mir.u.Svijetu 185090 Mir.u.Svijetu premjestio je stranicu [[Emina Hodžić - Patković]] na [[Emina Hodžić-Patković]]: Slovna ili gramatička greška 3922324 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}} {{Infokutija osoba | ime = Emina Hodžić - Patković | slika = Emina Hodžić - Patković portret 2.jpg | opis = Bosanskohercegovačka književnica | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|09|17}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[SR BiH]], [[SFRJ]] | zanimanje = Književnica i nastavnica | značajna_djela = Kako vole nevoljeni, Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, Izgubljeni putokaz, Pišem ti kalemom srca, Inoča... | potpis = }} '''Emina Hodžić - Patković''' (rođena 1976. godine u [[Travnik|Travniku)]] je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U [[Travnik]]u je završila [[Mješovita srednja škola Travnik|opću gimnaziju]], a fakultetsko obrazovanje na [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|Islamskom pedagoškom fakultetu]] u [[Zenica|Zenici]]. Dvadeset godina radila je u svojoj struci i bila uposlenik [[O.Š. "Meša Selimović" Zenica|O.Š. "Meša Selimović"]] u [[Zenica|Zenici]], dok se danas u potpunosti posvetila književnom stvaralaštvu. Udata je i majka dva sina.<ref>{{Cite book|last=Hodžić - Patković|first=Emina|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu|publisher=Meligrafprint d.o.o|year=2022|isbn=978-9958-677-39-7|location=Zenica|pages=284}}</ref> Prvi roman, ''[[Kako vole nevoljeni]]'', počela je pisati nekoliko dana nakon očeve smrti, a objavljen je u oktobru, 2020. == Biografija == === Život i autorstvo === Dugi niz godina bila je vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita, ''[[Gul unikati]]'', a nedugo nakon [[Bolest|bolesti]] supruga se zvanično povukla iz tog posla.<ref>{{Cite web|url=https://radiogracanica.ba/knjizevno-druzenje-sa-eminom-hodzic-patkovic/|title=Književno duženje sa Eminom Hodžić - Patković|date=5. august 2022|website=Radio Gračanica|publisher=Radio Gračanica|access-date=27. august 2026}}</ref> Na mnogim javnim susretima Emina o [[Pisanje|pisanju]] govori na poseban način, a svoja djela zasniva na istinitim pričama mnogih žena čije su životne sudbine utjecale na [[Pisac|autoricu]] te samim time i postale inspiracija za njene [[Roman|romane]]. Trilogija ''[[Srest ćemo se jednom, u Istanbulu]]'' sadrži tri povezana dijela priče porodice kroz tri generacije.<ref>{{Cite web|url=https://revda.eu/products/srest-cemo-se-jednom-u-istanbulu-emina-hodzic-patkovic?srsltid=AfmBOooWfC7OZ982Dl46efLx1Wps9POjpHwIuQQzJ2z8u47K9I22O4WD|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu - Emina Hodžić - Patković|website=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|publisher=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|access-date=27. august 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Kako vole nevoljeni'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Tešanj, 2020.) * ''Sejda'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Sejdina kći'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Nevjesta Sejdine kćeri'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Pišem ti kalemom srca'', zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) * ''Srest ćemo se jednom, u Istanbulu'', trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) * ''Izgubljeni putokaz'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Pišem ti...'', zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Inoča'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Žuta bilježnica'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) * ''Ja (NI)sam Azra'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) == Izvori == <references /> 25hrlsoaoy3djniul8375179g3r1izg 3923877 3923874 2026-09-03T13:44:47Z Mir.u.Svijetu 185090 stilske i gramatičke greške 3923877 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}} {{Infokutija osoba | ime = Emina Hodžić-Patković | slika = Emina Hodžić - Patković portret 2.jpg | opis = Bosanskohercegovačka književnica | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976.|09|17}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[SR BiH]], [[SFRJ]] | zanimanje = Književnica i nastavnica | značajna_djela = Kako vole nevoljeni, Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, Izgubljeni putokaz, Pišem ti kalemom srca, Inoča... | potpis = }} '''Emina Hodžić-Patković''' (rođena 1976. u [[Travnik|Travniku)]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U [[Travnik]]u je završila [[Mješovita srednja škola Travnik|opću gimnaziju]], a diplomirala na [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|Islamskom pedagoškom fakultetu]] u [[Zenica|Zenici]]. Dvadeset godina radila je kao uposlenik [[O.Š. "Meša Selimović" Zenica|O.Š. "Meša Selimović"]] u [[Zenica|Zenici]], nakon čega se u potpunosti posvetila književnom stvaralaštvu. Udata je i majka dva sina.<ref>{{Cite book|last=Hodžić - Patković|first=Emina|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu|publisher=Meligrafprint d.o.o|year=2022|isbn=978-9958-677-39-7|location=Zenica|pages=284}}</ref> Svoj prvi roman, ''[[Kako vole nevoljeni]]'', počela je pisati nekoliko dana nakon smrti oca, a objavljen je u oktobru, 2020. == Biografija == Nakon završetka rada u [[Prosvjetiteljstvo|prosvjeti]] bavila se privatnim poduzetništvom te je bila vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita, ''[[Gul unikati]]'', a nedugo nakon [[Bolest|bolesti]] supruga zvanično se povukla iz tog posla.<ref>{{Cite web|url=https://radiogracanica.ba/knjizevno-druzenje-sa-eminom-hodzic-patkovic/|title=Književno duženje sa Eminom Hodžić - Patković|date=5. august 2022|website=Radio Gračanica|publisher=Radio Gračanica|access-date=27. august 2026}}</ref> Na javnim susretima Emina govori o nastanku svojih djela te ih zasniva na istinitim pričama [[žena]] čije su životne sudbine poslužile kao inspiracija. Trilogija, ''[[Srest ćemo se jednom, u Istanbulu]],'' ubraja se među njena najčitanija djela, a sastoji se od tri romana koji prate priču o jednoj porodici kroz tri generacije.<ref>{{Cite web|url=https://revda.eu/products/srest-cemo-se-jednom-u-istanbulu-emina-hodzic-patkovic?srsltid=AfmBOooWfC7OZ982Dl46efLx1Wps9POjpHwIuQQzJ2z8u47K9I22O4WD|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu - Emina Hodžić - Patković|website=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|publisher=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|access-date=27. august 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Kako vole nevoljeni'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Tešanj, 2020.) * ''Sejda'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Sejdina kći'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Nevjesta Sejdine kćeri'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Pišem ti kalemom srca'', zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) * ''Srest ćemo se jednom, u Istanbulu'', trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) * ''Izgubljeni putokaz'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Pišem ti...'', zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Inoča'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Žuta bilježnica'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) * ''Ja (NI)sam Azra'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) == Izvori == <references /> haa06av6dg3wmk1t2d9e8xy2jhicyf0 3923879 3923877 2026-09-03T13:59:43Z Mir.u.Svijetu 185090 stilske i gramatičke greške 3923879 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}} {{Infokutija osoba | ime = Emina Hodžić-Patković | slika = Emina Hodžić - Patković portret 2.jpg | opis = Bosanskohercegovačka književnica | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976.|09|17}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[SR BiH]], [[SFRJ]] | zanimanje = Književnica i nastavnica | značajna_djela = Kako vole nevoljeni, Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, Izgubljeni putokaz, Pišem ti kalemom srca, Inoča... | potpis = }} '''Emina Hodžić-Patković''' (rođena 1976. u [[Travnik|Travniku)]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U [[Travnik]]u je završila [[Mješovita srednja škola Travnik|opću gimnaziju]], a diplomirala na [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|Islamskom pedagoškom fakultetu]] u [[Zenica|Zenici]]. Dvadeset godina radila je kao uposlenik [[O.Š. "Meša Selimović" Zenica|O.Š. "Meša Selimović"]] u [[Zenica|Zenici]], nakon čega se u potpunosti posvetila književnom stvaralaštvu. Udata je i majka dva sina.<ref>{{Cite book|last=Hodžić - Patković|first=Emina|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu|publisher=Meligrafprint d.o.o|year=2022|isbn=978-9958-677-39-7|location=Zenica|pages=284}}</ref> Svoj prvi roman, ''[[Kako vole nevoljeni]]'', počela je pisati nekoliko dana nakon smrti oca, a objavljen je u oktobru, 2020. == Biografija == Nakon završetka rada u [[Prosvjetiteljstvo|prosvjeti]] bavila se privatnim poduzetništvom te je bila vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita, ''[[Gul unikati]]'', a nedugo nakon [[Bolest|bolesti]] supruga zvanično se povukla iz tog posla.<ref>{{Cite web|url=https://radiogracanica.ba/knjizevno-druzenje-sa-eminom-hodzic-patkovic/|title=Književno duženje sa Eminom Hodžić - Patković|date=5. august 2022|website=Radio Gračanica|publisher=Radio Gračanica|access-date=27. august 2026}}</ref> Na javnim susretima Emina govori o nastanku svojih djela te ih zasniva na istinitim pričama [[žena]] čije su životne sudbine poslužile kao inspiracija. Trilogija, ''[[Srest ćemo se jednom, u Istanbulu]],'' ubraja se među njena najčitanija djela, a sastoji se od tri romana koji prate priču o jednoj porodici kroz tri generacije.<ref>{{Cite web|url=https://revda.eu/products/srest-cemo-se-jednom-u-istanbulu-emina-hodzic-patkovic?srsltid=AfmBOooWfC7OZ982Dl46efLx1Wps9POjpHwIuQQzJ2z8u47K9I22O4WD|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu - Emina Hodžić - Patković|website=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|publisher=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|access-date=27. august 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Kako vole nevoljeni'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Tešanj, 2020.) * ''Sejda'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Sejdina kći'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Nevjesta Sejdine kćeri'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Pišem ti kalemom srca'', zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) * ''Srest ćemo se jednom, u Istanbulu'', trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) * ''Izgubljeni putokaz'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Pišem ti...'', zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Inoča'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Žuta bilježnica'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) * ''Ja (NI)sam Azra'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) == Izvori == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački književnici]] rgjdkv7sk1kqe9luureoyuj2j07r13u 3923884 3923879 2026-09-03T14:46:31Z AnToni 2325 /* Biografija */ najcitanija? 3923884 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}} {{Infokutija osoba | ime = Emina Hodžić-Patković | slika = Emina Hodžić - Patković portret 2.jpg | opis = Bosanskohercegovačka književnica | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976.|09|17}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[SR BiH]], [[SFRJ]] | zanimanje = Književnica i nastavnica | značajna_djela = Kako vole nevoljeni, Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, Izgubljeni putokaz, Pišem ti kalemom srca, Inoča... | potpis = }} '''Emina Hodžić-Patković''' (rođena 1976. u [[Travnik|Travniku)]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U [[Travnik]]u je završila [[Mješovita srednja škola Travnik|opću gimnaziju]], a diplomirala na [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|Islamskom pedagoškom fakultetu]] u [[Zenica|Zenici]]. Dvadeset godina radila je kao uposlenik [[O.Š. "Meša Selimović" Zenica|O.Š. "Meša Selimović"]] u [[Zenica|Zenici]], nakon čega se u potpunosti posvetila književnom stvaralaštvu. Udata je i majka dva sina.<ref>{{Cite book|last=Hodžić - Patković|first=Emina|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu|publisher=Meligrafprint d.o.o|year=2022|isbn=978-9958-677-39-7|location=Zenica|pages=284}}</ref> Svoj prvi roman, ''[[Kako vole nevoljeni]]'', počela je pisati nekoliko dana nakon smrti oca, a objavljen je u oktobru, 2020. == Biografija == Nakon završetka rada u [[Prosvjetiteljstvo|prosvjeti]] bavila se privatnim poduzetništvom te je bila vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita, ''[[Gul unikati]]'', a nedugo nakon [[Bolest|bolesti]] supruga zvanično se povukla iz tog posla.<ref>{{Cite web|url=https://radiogracanica.ba/knjizevno-druzenje-sa-eminom-hodzic-patkovic/|title=Književno duženje sa Eminom Hodžić - Patković|date=5. august 2022|website=Radio Gračanica|publisher=Radio Gračanica|access-date=27. august 2026}}</ref> Na javnim susretima Emina govori o nastanku svojih djela te ih zasniva na istinitim pričama [[žena]] čije su životne sudbine poslužile kao inspiracija. Trilogija, ''[[Srest ćemo se jednom, u Istanbulu]],'' sastoji se od tri romana koji prate priču o jednoj porodici kroz tri generacije.<ref>{{Cite web|url=https://revda.eu/products/srest-cemo-se-jednom-u-istanbulu-emina-hodzic-patkovic?srsltid=AfmBOooWfC7OZ982Dl46efLx1Wps9POjpHwIuQQzJ2z8u47K9I22O4WD|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu - Emina Hodžić - Patković|website=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|publisher=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|access-date=27. august 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Kako vole nevoljeni'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Tešanj, 2020.) * ''Sejda'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Sejdina kći'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Nevjesta Sejdine kćeri'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Pišem ti kalemom srca'', zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) * ''Srest ćemo se jednom, u Istanbulu'', trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) * ''Izgubljeni putokaz'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Pišem ti...'', zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Inoča'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Žuta bilježnica'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) * ''Ja (NI)sam Azra'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) == Izvori == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački književnici]] ddji56fg1xdt5l156irv7retba06ew1 3923948 3923884 2026-09-03T22:33:52Z Mir.u.Svijetu 185090 3923948 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Emina Hodžić-Patković | slika = Emina Hodžić - Patković portret 2.jpg | opis = Bosanskohercegovačka književnica | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976.|09|17}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[SR BiH]], [[SFRJ]] | zanimanje = Književnica i nastavnica | značajna_djela = Kako vole nevoljeni, Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, Izgubljeni putokaz, Pišem ti kalemom srca, Inoča... | potpis = }} '''Emina Hodžić-Patković''' (rođena 1976. u [[Travnik|Travniku)]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U [[Travnik]]u je završila [[Mješovita srednja škola Travnik|opću gimnaziju]], a diplomirala na [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|Islamskom pedagoškom fakultetu]] u [[Zenica|Zenici]]. Dvadeset godina radila je kao uposlenik [[O.Š. "Meša Selimović" Zenica|O.Š. "Meša Selimović"]] u [[Zenica|Zenici]], nakon čega se u potpunosti posvetila književnom stvaralaštvu. Udata je i majka dva sina.<ref>{{Cite book|last=Hodžić - Patković|first=Emina|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu|publisher=Meligrafprint d.o.o|year=2022|isbn=978-9958-677-39-7|location=Zenica|pages=284}}</ref> Svoj prvi roman, ''[[Kako vole nevoljeni]]'', počela je pisati nekoliko dana nakon smrti oca, a objavljen je u oktobru, 2020. == Biografija == Nakon završetka rada u [[Prosvjetiteljstvo|prosvjeti]] bavila se privatnim poduzetništvom te je bila vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita, ''[[Gul unikati]]'', a nedugo nakon [[Bolest|bolesti]] supruga zvanično se povukla iz tog posla.<ref>{{Cite web|url=https://radiogracanica.ba/knjizevno-druzenje-sa-eminom-hodzic-patkovic/|title=Književno duženje sa Eminom Hodžić - Patković|date=5. august 2022|website=Radio Gračanica|publisher=Radio Gračanica|access-date=27. august 2026}}</ref> Na javnim susretima Emina govori o nastanku svojih djela te ih zasniva na istinitim pričama [[žena]] čije su životne sudbine poslužile kao inspiracija. Trilogija, ''[[Srest ćemo se jednom, u Istanbulu]],'' jedno je od značajnijih djela u književnom opusu autorice.<ref>{{Cite web|url=https://revda.eu/products/srest-cemo-se-jednom-u-istanbulu-emina-hodzic-patkovic?srsltid=AfmBOooWfC7OZ982Dl46efLx1Wps9POjpHwIuQQzJ2z8u47K9I22O4WD|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu - Emina Hodžić - Patković|website=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|publisher=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|access-date=27. august 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Kako vole nevoljeni'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Tešanj, 2020.) * ''Sejda'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Sejdina kći'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Nevjesta Sejdine kćeri'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Pišem ti kalemom srca'', zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) * ''Srest ćemo se jednom, u Istanbulu'', trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) * ''Izgubljeni putokaz'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Pišem ti...'', zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Inoča'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Žuta bilježnica'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) * ''Ja (NI)sam Azra'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) == Izvori == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački književnici]] [[Kategorija:Kultura]] [[Kategorija:Umjetnost]] a1bbg93g6nwx8rhwg5x5wd4v181enns Wikipedia:Mjesec malih država i teritorija/2026. 4 536756 3923909 3923771 2026-09-03T18:20:40Z AnToni 2325 /* Članci */ 3923909 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin mjesec malih država i teritorija 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;"> [[Datoteka:Male-drzave-i-teritorije-2026.png|280px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Male države i teritorije 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Male države i teritorije'''<ref>{{Cite book|last=Kurečić|first=Petar|url=https://hrcak.srce.hr/file/146682|title=Problematika definiranja malih država}}</ref> godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o malim državama i teritorijama čija je površina manja od 1000 km.<sup>2</sup> Održavat će se svakog septembra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za te države i teritorije. Listu država o kojima se mogu pisati članci možete naći [https://bs.wikipedia.org/wiki/Spisak_dr%C5%BEava_po_povr%C5%A1ini ovdje]: sve države i teritorije počevši od [[Sveti Toma i Princip|Svetog Tome i Principa]] do [[Vatikan]]a. == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom septembra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. septembra i 23:59 30. septembra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za neku od malih država i teritorija. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada na: <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za maraton "Male države i teritorije"? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Tulum387|Tulum387]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Male države i teritorije 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 10 |ime_stuba1= [[Korisnik:Tulum387|Tulum387]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=9 |ime_stuba2= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=5 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=3 |ime_stuba4= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]]|boja_stuba4=#f8b699|cifra_stuba4=2 |ime_stuba5= [[Korisnik:De71la|De71la]] |boja_stuba5=pink|cifra_stuba5=1 }} * [[Wikipedia:Male države i teritorije/2026./Učesnici|Učesnici i članci 2026.]] [[Kategorija:Wikipedia:Mjesec malih država i teritorija|2026]] jyezx008puqhzzn7ofzrdigs176nzpf Emina Hodžić - Patković 0 536842 3923875 2026-09-03T13:27:41Z Mir.u.Svijetu 185090 Mir.u.Svijetu premjestio je stranicu [[Emina Hodžić - Patković]] na [[Emina Hodžić-Patković]]: Slovna ili gramatička greška 3923875 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Emina Hodžić-Patković]] 2tl8l3bxco1xe4yuj2k93kngzvlazs7 Šefika Nesterin Bjelavac 0 536843 3923878 2026-09-03T13:57:16Z Imepisca 182397 Napravljen je članak o Šefiki Nesterin Bjelevac. 3923878 wikitext text/x-wiki '''Šefika Nesterin Bjelevac''' je bila [[Bosanskohercegovačka književnost|bosanskohercegovačka književnica]]. == Biografija == Rođena je 1894. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Dolazila je iz poznate porodice tekstilnih obrtnika, pohađala sarajevsku muslimansku školu za djevojčice.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bosanskasumejja.com/bosanska-sumejja-61-broj/|title=Bosanska Sumejja – 61. broj|last=Amina|date=2020-11-01|website=Bosanska Sumejja|language=bs-BA|access-date=2026-09-03}}</ref> U Sarajevu završila je učiteljsku školu gdje joj je predavala i [[Ela Kranjčević]], supruga [[Silvije Strahimir Kranjčević|Silvija Strahimira Kranjčevića]]. Po završetku učiteljske škole, već kao pripravnica posljednjeg kursa udaje se bosanskohercegovačkog književnika i činovnika [[Abdurezak Hivzi Bjelevac|Abdurezaka Hifzi Bjelevca]] u [[Travnik|Travniku]]. U periodu od 1910. do 1916. godine radi kao učiteljica u [[Mostar|Mostaru]] i [[Stolac|Stocu]]. U maju 1916. godine vraća se u Sarajevo, u kojem ostaje do kraja svog života. Sa suprugom dobija dvije kćerke.<ref name=":0" /> Preminula je u Sarajevu 1927. godine.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://muzejzenamostara.ba/2024/10/14/bjelevac-sefika-nesterin-1894-1927/|title=Bjelevac Šefika Nesterin (1894-1927) {{!}} Muzej žena Mostara|last=admin|date=2024-10-14|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref> == Književni rad == Prvu pjesmu objavljuje u časopisu [[Gajret (društvo)|Gajret]] 1911. godine. U časopisu [[Biser (časopis)|Biser]], koji je u Mostaru počeo izlaziti 1912/1913. godine  pronašlo se i njeno ime. Spisateljica u vrijeme objavljivanja u Biseru uz svoje ime dodaje nadimak Nesterin, što na perzijskom znači "divlja bijela ruža".<ref name=":0" /> U prilozima koje objavljuje u časopisu Biser, zamjetan je utjecaj usmenoknjiževnog poetskog izraza, sevdalinke i balade. Motivi usmenog narodnog pjesništva su prisutni i u njenoj pjesmi "Na razvalinama dvora Ali-paše Rizvanbegovića"[https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/]. Šefika Nesterin Bjelavac nikad ne objavljuje svoju zbirku pjesama. Pisala je poeziju, prozu i eseje. Bavila se društvenom tematikom i društvenim zbivanjima. Objavila je, osim u Gajretu i Biseru, također i u časopisu Zeman i prvom bošnjačkom časopisu za žene Đulistanu. Među sačuvanim tekstovima nalazi se i jedan prozni tekst –”Ramazanske večeri i Bajram”[https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/]. Ostatak književnog stvaralaštva razasut je upravo u ovim časopisima.<ref name=":0" /> == Društveni angažman == Šefika Nesterin Bjelavac osnovala je društvo [[Osvitanje]] 1919. godine. Cilj društva je bilo zbrinjavanje nezaposlenih djevojaka muslimanki. Osvitanje je bilo prvo udruženje muslimanki u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name=":1" /> Osim Šefike Nesterin Bjelavac, začetnice i incijatorke osnivanja drušva Osvitanje su bile intelektualne reformatorke tog doba: [[Hasnija Berberović]], [[Rasema Bisić]], [[Umija Vranić]] i [[Asifa Širbegović]]. 28. februara 1919. godine u prostorijama Muslimanske djevojačke škole u Sarajevu održana je osnivačka skupština Osvitanja na kojoj je učešće uzelo oko šezdeset žena. Između ostalog, njihov proglas u listu [[List Vrijeme|Vrijeme]] svjedoči o njihovom trudu u osviještavanju zajednice o teškom društvenom položaju muslimanke. Šefika Nesterin Bjelavac jedna je od ključnih figura koje svjedoče o aktualiziranju Ženskog pitanja na prostoru Bosne i Hercegovine u periodu između dva svjetska rata.<ref name=":0" /> == Izvori == <references /> == Vanjske poveznice == # https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/ # https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/ o57dpzpyvofzc6v2hrp8jqd2htapca2 3923885 3923878 2026-09-03T14:50:26Z AnToni 2325 3923885 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}} '''Šefika Nesterin Bjelevac''' je bila [[Bosanskohercegovačka književnost|bosanskohercegovačka književnica]]. == Biografija == Rođena je 1894. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Dolazila je iz´porodice tekstilnih obrtnika, pohađala sarajevsku muslimansku školu za djevojčice.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bosanskasumejja.com/bosanska-sumejja-61-broj/|title=Bosanska Sumejja – 61. broj|last=Amina|date=2020-11-01|website=Bosanska Sumejja|language=bs-BA|access-date=2026-09-03}}</ref> U Sarajevu je završila učiteljsku školu gdje joj je predavala i [[Ela Kranjčević]], supruga [[Silvije Strahimir Kranjčević|Silvija Strahimira Kranjčevića]]. Po završetku učiteljske škole, već kao pripravnica posljednjeg kursa udaje se bosanskohercegovačkog književnika i činovnika [[Abdurezak Hivzi Bjelevac|Abdurezaka Hifzi Bjelevca]] u [[Travnik]]u. U periodu od 1910. do 1916. radi kao učiteljica u [[Mostar]]u i [[Stolac|Stocu]]. U maju 1916. vraća se u Sarajevo, u kojem ostaje do smrti. Sa suprugom dobija dvije kćerke.<ref name=":0" /> Preminula je u Sarajevu 1927.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://muzejzenamostara.ba/2024/10/14/bjelevac-sefika-nesterin-1894-1927/|title=Bjelevac Šefika Nesterin (1894-1927) {{!}} Muzej žena Mostara|last=admin|date=2024-10-14|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref> == Književni rad == Prvu pjesmu objavljuje u časopisu [[Gajret (društvo)|Gajret]] 1911. godine. U časopisu [[Biser (časopis)|Biser]], koji je u Mostaru počeo izlaziti 1912/1913. Spisateljica u vrijeme objavljivanja u Biseru uz svoje ime dodaje nadimak Nesterin, što na perzijskom znači "divlja bijela ruža".<ref name=":0" /> U prilozima koje objavljuje u časopisu Biser, zamjetan je utjecaj usmenoknjiževnog poetskog izraza, sevdalinke i balade. Motivi usmenog narodnog pjesništva su prisutni i u njenoj pjesmi "Na razvalinama dvora Ali-paše Rizvanbegovića"<ref>[https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/]</ref>. Šefika Nesterin Bjelavac nikad ne objavljuje svoju zbirku pjesama. Pisala je poeziju, prozu i eseje. Bavila se društvenom tematikom i društvenim zbivanjima. Objavila je, osim u Gajretu i Biseru i u časopisu Zeman i prvom bošnjačkom časopisu za žene Đulistanu. Među sačuvanim tekstovima nalazi se i jedan prozni tekst –"Ramazanske večeri i Bajram"<ref>[https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/]</ref>. Ostatak književnog stvaralaštva razasut je upravo u ovim časopisima.<ref name=":0" /> == Društveni angažman == Šefika Nesterin Bjelavac osnovala je društvo [[Osvitanje]] 1919. Cilj društva je bilo zbrinjavanje nezaposlenih djevojaka muslimanki. Osvitanje je bilo prvo udruženje muslimanki u Bosni i Hercegovini.<ref name=":1" /> Osim Šefike Nesterin Bjelavac, začetnice i incijatorke osnivanja drušva Osvitanje su bile intelektualne reformatorke tog doba: [[Hasnija Berberović]], [[Rasema Bisić]], [[Umija Vranić]] i [[Asifa Širbegović]]. 28. februara 1919. u prostorijama Muslimanske djevojačke škole u Sarajevu održana je osnivačka skupština Osvitanja na kojoj je učešće uzelo oko šezdeset žena. Između ostalog, njihov proglas u listu [[List Vrijeme|Vrijeme]] svjedoči o njihovom trudu u osviještavanju zajednice o teškom društvenom položaju muslimanke. Šefika Nesterin Bjelavac jedna je od ključnih figura koje svjedoče o aktualiziranju Ženskog pitanja na prostoru Bosne i Hercegovine u periodu između dva svjetska rata.<ref name=":0" /> == Izvori == <references /> == Vanjske poveznice == # https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/ # https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/ g1xv887oezfcd8esmyzvsffqov7lg05 3923902 3923885 2026-09-03T17:39:11Z AnToni 2325 3923902 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}} '''Šefika Nesterin Bjelevac''' je bila [[Bosanskohercegovačka književnost|bosanskohercegovačka književnica]]. == Biografija == Rođena je 1894. u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Dolazila je iz´porodice tekstilnih obrtnika, pohađala sarajevsku muslimansku školu za djevojčice.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bosanskasumejja.com/bosanska-sumejja-61-broj/|title=Bosanska Sumejja – 61. broj|last=Amina|date=2020-11-01|website=Bosanska Sumejja|language=bs-BA|access-date=2026-09-03}}</ref> U Sarajevu je završila učiteljsku školu gdje joj je predavala i [[Ela Kranjčević]], supruga [[Silvije Strahimir Kranjčević|Silvija Strahimira Kranjčevića]]. Po završetku učiteljske škole, već kao pripravnica posljednjeg kursa udaje se bosanskohercegovačkog književnika i činovnika [[Abdurezak Hivzi Bjelevac|Abdurezaka Hifzi Bjelevca]] u [[Travnik]]u. U periodu od 1910. do 1916. radi kao učiteljica u [[Mostar]]u i [[Stolac|Stocu]]. U maju 1916. vraća se u Sarajevo, u kojem ostaje do smrti. Sa suprugom dobija dvije kćerke.<ref name=":0" /> Preminula je u Sarajevu 1927.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://muzejzenamostara.ba/2024/10/14/bjelevac-sefika-nesterin-1894-1927/|title=Bjelevac Šefika Nesterin (1894-1927) {{!}} Muzej žena Mostara|last=admin|date=2024-10-14|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref> == Književni rad == Prvu pjesmu objavljuje u časopisu [[Gajret (društvo)|Gajret]] 1911.. U časopisu [[Biser (časopis)|Biser]], koji je u Mostaru počeo izlaziti 1912/1913. Spisateljica u vrijeme objavljivanja u Biseru uz svoje ime dodaje nadimak Nesterin, što na perzijskom znači "divlja bijela ruža".<ref name=":0" /> U prilozima koje objavljuje u časopisu Biser, zamjetan je utjecaj usmenoknjiževnog poetskog izraza, sevdalinke i balade. Motivi usmenog narodnog pjesništva su prisutni i u njenoj pjesmi "Na razvalinama dvora Ali-paše Rizvanbegovića"<ref>[https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/]</ref>. Šefika Nesterin Bjelavac nikad ne objavljuje svoju zbirku pjesama. Pisala je poeziju, prozu i eseje. Bavila se društvenom tematikom i društvenim zbivanjima. Objavila je, osim u Gajretu i Biseru i u časopisu Zeman i prvom bošnjačkom časopisu za žene Đulistanu. Među sačuvanim tekstovima nalazi se i jedan prozni tekst –"Ramazanske večeri i Bajram"<ref>[https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/]</ref>. Ostatak književnog stvaralaštva razasut je upravo u ovim časopisima.<ref name=":0" /> == Društveni angažman == Šefika Nesterin Bjelavac osnovala je društvo [[Osvitanje]] 1919. Cilj društva je bilo zbrinjavanje nezaposlenih djevojaka muslimanki. Osvitanje je bilo prvo udruženje muslimanki u Bosni i Hercegovini.<ref name=":1" /> Osim Šefike Nesterin Bjelavac, začetnice i incijatorke osnivanja drušva Osvitanje su bile intelektualne reformatorke tog doba: [[Hasnija Berberović]], [[Rasema Bisić]], [[Umija Vranić]] i [[Asifa Širbegović]]. 28. februara 1919. u prostorijama Muslimanske djevojačke škole u Sarajevu održana je osnivačka skupština Osvitanja na kojoj je učešće uzelo oko šezdeset žena. Između ostalog, njihov proglas u listu [[List Vrijeme|Vrijeme]] svjedoči o njihovom trudu u osviještavanju zajednice o teškom društvenom položaju muslimanke. Šefika Nesterin Bjelavac jedna je od ključnih figura koje svjedoče o aktualiziranju Ženskog pitanja na prostoru Bosne i Hercegovine u periodu između dva svjetska rata.<ref name=":0" /> == Izvori == <references /> == Vanjske poveznice == # https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/ # https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/ 84eotpwhjn0vg6yzha6qekg060jpm9w Razgovor s korisnikom:Naivalres 3 536844 3923887 2026-09-03T14:53:48Z AnToni 2325 Nova stranica: {{subst:WV3|Ratko Mladić|~~~~}} 3923887 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Information orange.svg|25px|alt=Informativna ikona]] Ne dodajte besmislice na Wikipediju, kao što ste uradili na članku "[[:Ratko Mladić]]". To se smatra [[WP:V|vandalizmom]]. Ako želite eksperimentisati, koristite [[Wikipedia:Igralište|igralište]]. Hvala vam. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 16:53, 3 septembar 2026 (CEST)<!-- Šablon:WV3 --> qkj3jlx1bsrbxjnipe90esrndpzcqbn Acquaviva 0 536846 3923907 2026-09-03T18:19:35Z AnToni 2325 Nova stranica: {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviv... 3923907 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva|}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marino]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}: Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea Apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253. Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZIOD|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} [[Kategorija:Općine San Marina]] 6w4h1lcjq74nvz66dy9ezv8xueizcer 3923910 3923907 2026-09-03T18:21:34Z AnToni 2325 /* Historija */ 3923910 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva|}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marino]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}: Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea Apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253. Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina. <ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZIOD|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} [[Kategorija:Općine San Marina]] 27t8qkkq43cjzujlrzg78hho5tg1s1h 3923911 3923910 2026-09-03T18:21:48Z AnToni 2325 /* Gradovi */ 3923911 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva|}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marino]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}: Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea Apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253. Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina. <ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} [[Kategorija:Općine San Marina]] eavhqep7n6joqrfs6fzb1pk6p7z6dh4 3923912 3923911 2026-09-03T18:24:29Z AnToni 2325 3923912 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marino]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}: Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea Apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San Marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina. <ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} [[Kategorija:Općine San Marina]] gegch1juipu121bjotp9bbe73n1frkp 3923913 3923912 2026-09-03T18:25:14Z AnToni 2325 3923913 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marino]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}: Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea Apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San Marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina. <ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] qojtks31aqov6lkxdti7xku0ip3n9zs 3923919 3923913 2026-09-03T18:36:21Z AnToni 2325 3923919 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea Apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San Marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina. <ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] 9o5wsqxed6owgw1dov49fjdelo4gmx8 3923921 3923919 2026-09-03T18:44:56Z AnToni 2325 /* Historija */ 3923921 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] imta8ki2bi3zlyy7x6hq6j5m6xuik5u 3923922 3923921 2026-09-03T18:47:25Z AnToni 2325 /* Historija */ 3923922 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] 988mv04ue2hplpzw4wg5jny1rb95kvj 3923923 3923922 2026-09-03T18:54:17Z AnToni 2325 /* Geografija */ 3923923 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] jy6paovrk64ob62de2razttcowhuf86 3923924 3923923 2026-09-03T18:54:48Z AnToni 2325 3923924 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime izvoru koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti marin]] krstio nove sljedbenike kršćanstva.<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] ajs6740kggnj0qr0c1qzfedr66xywk7 3923925 3923924 2026-09-03T18:57:25Z AnToni 2325 /* Historija */ 3923925 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Općine San Marina]] 17my2vfidewsvhcfyt46cifrf919qcx 3923926 3923925 2026-09-03T18:57:45Z AnToni 2325 [[Kategorija:Općine San Marina]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3923926 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} fkfctz100u8ynt001pqt1kmy47hpr6n 3923927 3923926 2026-09-03T18:58:56Z AnToni 2325 /* Vanjski linkovi */ 3923927 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons-inline|[[Acquaviva]]}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} mydm5lhhprc6d2bo6mr1kmqu6u07u7v 3923928 3923927 2026-09-03T18:59:19Z AnToni 2325 /* Vanjski linkovi */ 3923928 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = <!-- {{coord|latituda|longituda|type:city|display=inline,title}} --> | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} 8nrv2sith7ah1rqdkd9m72gkz8dszt6 Razgovor:Acquaviva 1 536847 3923908 2026-09-03T18:20:12Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3923908 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} 3c1y6de9gsxtegymivxprlgwt5sldv0 Šablon:Općine San Marina 10 536848 3923915 2026-09-03T18:30:19Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Navkutija | ime = Općine San Marina | naslov = Općine [[San Marino|San Marina]] | slika = | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak općina u San Marinu|Općine]] | podaci1 = * [[Acquaviva]] * [[Borgo Maggiore]] * [[Chiesanuova (San Marino)|Chiesanuova]] * [[Domagnano]] * [[Faetano]] * [[Fiorentino]] * [[Montegiardino]] * [[San Marino (grad)|San Marino]] ({{small|glavni grad}}) * [[Serravalle (San Marino)|Serravalle]] }}<includeonly> Katego... 3923915 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Općine San Marina | naslov = Općine [[San Marino|San Marina]] | slika = | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak općina u San Marinu|Općine]] | podaci1 = * [[Acquaviva]] * [[Borgo Maggiore]] * [[Chiesanuova (San Marino)|Chiesanuova]] * [[Domagnano]] * [[Faetano]] * [[Fiorentino]] * [[Montegiardino]] * [[San Marino (grad)|San Marino]] ({{small|glavni grad}}) * [[Serravalle (San Marino)|Serravalle]] }}<includeonly> [[Kategorija:Općine u San Marinu]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Navigacijske kutije San Marina]] </noinclude> 6x7yky1s4m57vtkb9cxidxg027abcpy 3923929 3923915 2026-09-03T19:02:03Z AnToni 2325 3923929 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Općine San Marina | naslov = Općine [[San Marino|San Marina]] | slika = | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak općina u San Marinu|Općine]] | podaci1 = * [[Acquaviva]] * [[Borgo Maggiore]] * [[Chiesanuova (San Marino)|Chiesanuova]] * [[Domagnano]] * [[Faetano]] * [[Fiorentino]] * [[Montegiardino]] * [[San Marino (grad)|San Marino]] ({{small|glavni grad}}) * [[Serravalle]] }}<includeonly> [[Kategorija:Općine u San Marinu]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Navigacijske kutije San Marina]] </noinclude> jt9p9tespad4bcjeaq076xi7n9vg4kw 3923933 3923929 2026-09-03T19:04:35Z AnToni 2325 3923933 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Općine San Marina | naslov = Općine [[San Marino|San Marina]] | slika = [[Datoteka:Flag of San Marino.svg{{!}}border|40px]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak općina u San Marinu|Općine]] | podaci1 = * [[Acquaviva]] * [[Borgo Maggiore]] * [[Chiesanuova (San Marino)|Chiesanuova]] * [[Domagnano]] * [[Faetano]] * [[Fiorentino]] * [[Montegiardino]] * [[San Marino (grad)|San Marino]] ({{small|glavni grad}}) * [[Serravalle]] }}<includeonly> [[Kategorija:Općine u San Marinu]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Navigacijske kutije San Marina]] </noinclude> l42x4quxenbmgckmhvho1lezmjar1n7 Šablon:Jez-rgn 10 536849 3923917 2026-09-03T18:34:07Z AnToni 2325 Nova stranica: <includeonly>{{#ifeq: {{{linkovi|}}} | ne | romanjolski | [[Romanjolski jezik|romanjolski]]}}: <span xml:lang="rgn" lang="rgn">{{#ifeq: {{{kurziv|}}} | ne | {{{1|}}} | ''{{{1|}}}''}}</span></includeonly><noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> 3923917 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq: {{{linkovi|}}} | ne | romanjolski | [[Romanjolski jezik|romanjolski]]}}: <span xml:lang="rgn" lang="rgn">{{#ifeq: {{{kurziv|}}} | ne | {{{1|}}} | ''{{{1|}}}''}}</span></includeonly><noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> e8umloszg04koi4wu93uyxwe0yw104r Šablon:Rgn 10 536850 3923918 2026-09-03T18:35:22Z AnToni 2325 Preusmjereno na [[Šablon:Jez-rgn]] 3923918 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Jez-rgn]] ir0k1usp4neveql09d3m3ozmkjhxpno Korisnik:Palapa/Sentimentalna balada 2 536851 3923938 2026-09-03T20:50:46Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1354399381|Sentimental ballad]]" 3923938 wikitext text/x-wiki '''Sentimentalna balada''' je [[Emocija|emocionalni]] muzički stil koji se često bavi [[Romansa (ljubav)|romantičnim]] i intimnim vezama, a u manjoj mjeri usamljenošću, [[Smrt|smrću]], [[Rat|ratom]], zloupotrebom droga, [[Politika|politikom]] i [[Religija|religijom]], obično na dirljiv, ali svečan način.<ref name="M. Curtis, 1987 p. 236">{{Cite book|last=Curtis|first=James M.|title=Rock Eras: Interpretations of Music and Society, 1954-1984|date=1987|publisher=Popular Press|isbn=978-0-87972-369-9|page=236}}</ref> Balade su uglavnom dovoljno melodične da privuku pažnju slušaoca.<ref>{{Cite book|last=Bronson|first=Bertrand Harris|title=The Ballad as Song|date=1969|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01399-5}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> yyy Sentimentalne balade se nalaze u većini [[Muzički žanr|muzičkih žanrova]], kao što su: [[Pop-muzika|pop]], R&amp;amp;B, [[soul]], [[Kantri|country]], folk, [[Rok-muzika|rock]] i [[elektronska muzika]].<ref>Ord, J. (1990). ''Bothy Songs and Ballads''. Edinburgh: John Donald. </ref> Obično sporog [[Tempo|tempa]], balade imaju tendenciju da imaju bujan muzički aranžman koji naglašava [[Melodija|melodiju]] i [[Harmonija|harmonije]] pjesme. Karakteristično je da balade koriste akustične instrumente poput [[gitara]], [[Klavir|klavira]], [[Saksofon|saksofona]], a ponekad i [[Orkestar|orkestarski]] set. Mnoge moderne mainstream balade imaju tendenciju da sadrže [[Sintisajzer|sintisajzere]], [[Bubnjevi|bubnjeve]], pa čak i, donekle, [[Four on the floor (muzika)|plesni ritam]].<ref>{{Cite web|url=http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|title=Pop Music – What Is Pop Music – A Definition and Brief History|date=7 September 2012|publisher=Top40.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020042544/http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|archive-date=20 October 2005|url-status=dead|access-date=3 October 2012}}</ref> yyy Sentimentalne balade potiču iz rane muzičke industrije Tin Pan Alleyja krajem 19. vijeka.<ref>P. Buckley, ''The Rough Guide to Rock'' (Rough Guides, 3rd edn., 2003), p. 378. </ref> U početku poznate kao "suzne balade" ili " balade za salon", uglavnom su bile sentimentalne, narativne, [[Strofična forma|strofične]] pjesme objavljene zasebno ili kao dio [[Opera|opere]], možda potomci [[balada s kratkim crtama]]. Kako su se početkom 20. vijeka počeli pojavljivati novi muzički žanrovi, njihova popularnost je izblijedjela, ali povezanost sa sentimentalnošću dovela je do toga da se termin ''balada'' koristi za sporu [[Ljubavna pjesma|ljubavnu pjesmu]] od 1950-ih nadalje.<ref>Witmer. See also Middleton (I,4,i). </ref> yyy [[Datoteka:AftertheBallSheet.jpg|mini| " [[After the Ball (pjesma)|After the Ball]]", balada Charlesa K. Harrisa, bila je najuspješnija pjesma svog doba, prodavši preko dva miliona primjeraka notnog zapisa.<ref name="Smith">{{Cite book|last=Smith|first=Kathleen E. R.|title=God Bless America: Tin Pan Alley Goes to War|date=2003|publisher=The University Press of Kentucky|isbn=0813122562|page=91}}</ref> yyy]] [[Datoteka:Frank_Sinatra_in_1957.jpg|lijevo|mini| Godine 1962., [[Frank Sinatra]] je objavio ''Sinatra and Strings'', skup standardnih balada, koje su postale jedno od najhvaljenijih djela cijelog Sinatrinog perioda Repriza.<ref name="sinatraasidol">{{Cite news|title=Sinatra as Idol – Not Artist|url=https://www.wsj.com/articles/SB121063311685686579|date=13 May 2008|access-date=15 May 2008|last=Fusilli|first=Jim|work=The Wall Street Journal}}</ref>]] === Pop i R&B balade === Najčešća upotreba termina "balada" u modernoj [[Pop-muzika|pop]] i R&amp;amp;B muzici je za emotivnu pjesmu o romansi, raskidu i/ili čežnji.<ref name="Cohen2005p297">N. Cohen, ''Folk Music: a Regional Exploration'' (Greenwood, 2005), p. 297. </ref> Pjevač bi obično oplakivao neuzvraćenu ili izgubljenu ljubav, bilo da jedna strana nije svjesna postojanja druge, da je jedna strana krenula dalje ili da je [[Romansa (ljubav)|romantična]] afera uticala na vezu.<ref>Smith, L.: ''Elvis Costello, Joni Mitchell, and the Torch Song Tradition'', p. 9. Praeger Publishers, 2004. </ref><ref name="forte">Allan Forte, M. R.: ''Listening to Classic American Popular Songs'', p. 203. Yale University Press, 2001. </ref> === Moćne balade === Simon Frith, britanski sociomuzikolog i bivši rock kritičar, identificira porijeklo snažne balade u emocionalnom pjevanju [[soul]] umjetnika, posebno Raya Charlesa, i adaptaciji ovog stila kod izvođača poput Erica Burdona, [[Tom Jones (pjevač)|Toma Jonesa]] i Joea Cockera kako bi proizveli pjesme sporog tempa koje se često grade do glasnog i emotivnog refrena praćenog bubnjevima, električnim gitarama, a ponekad i horovima.<ref name="Frithpop">S. Frith, "Pop Music" in S. Frith, W. Straw and J. Street, ''[[Cambridge Companions to Music|The Cambridge Companion to Pop and Rock]]'' (Cambridge: Cambridge University Press), pp. 100-1. </ref> Prema Charlesu Aaronu, power balade su nastale početkom 1970-ih, kada su rock zvijezde pokušale prenijeti duboke poruke publici, a istovremeno zadržati svoju "macho rock" mistiku.<ref name="aaron">{{Cite book|last=Aaron|first=Charles|title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More|publisher=[[Da Capo Press]]|year=2002|isbn=978-0-306-81166-1|editor-last=Jonathan Lethem|page=132|chapter=Don't Fight the Power|editor-last2=Paul Bresnick}}</ref> [[Hard rock]] power balada obično izražava ljubav ili bol srca kroz svoje tekstove, prelazeći u intenzitet bez riječi i emocionalnu transcendenciju s teškim bubnjevima i distorziranim solom [[Električna gitara|električne gitare]] koji predstavlja "moć" u power baladi.<ref name="Metzer2017">{{Cite book|last=Metzer|first=David|title=The Ballad in American Popular Music: From Elvis to Beyoncé|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108509749|page=144}}</ref><ref name="Brown2016">{{Cite book|last=Brown|first=Andy R.|title=Heavy Metal Studies and Popular Culture|date=2016|publisher=Springer|isbn=9781137456687|editor-last=Gabby Riches|page=83|chapter=The Ballad of Heavy Metal: Re-thinking Artistic and Commercial Strategies in the Mainstreaming of Metal and Hard Rock|editor-last2=Dave Snell|editor-last3=Bryan Bardine|editor-last4=Brenda Gardenour Walter}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} <nowiki> [[Kategorija:21. vijek u muzici]] [[Kategorija:20. vijek u muzici]] [[Kategorija:Rok-muzika]] [[Kategorija:Pop-muzika]]</nowiki> kfr1rjvsgwb87r6ynmly14blrscnl7i Sentimentalna balada 0 536852 3923939 2026-09-03T20:52:02Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1354399381|Sentimental ballad]]" 3923939 wikitext text/x-wiki '''Sentimentalna balada''' je [[Emocija|emocionalni]] muzički stil koji se često bavi [[Romansa (ljubav)|romantičnim]] i intimnim vezama, a u manjoj mjeri usamljenošću, [[Smrt|smrću]], [[Rat|ratom]], zloupotrebom droga, [[Politika|politikom]] i [[Religija|religijom]], obično na dirljiv, ali svečan način.<ref name="M. Curtis, 1987 p. 236">{{Cite book|last=Curtis|first=James M.|title=Rock Eras: Interpretations of Music and Society, 1954-1984|date=1987|publisher=Popular Press|isbn=978-0-87972-369-9|page=236}}</ref> Balade su uglavnom dovoljno melodične da privuku pažnju slušaoca.<ref>{{Cite book|last=Bronson|first=Bertrand Harris|title=The Ballad as Song|date=1969|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01399-5}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> yyy Sentimentalne balade se nalaze u većini [[Muzički žanr|muzičkih žanrova]], kao što su: [[Pop-muzika|pop]], R&amp;amp;B, [[soul]], [[Kantri|country]], folk, [[Rok-muzika|rock]] i [[elektronska muzika]].<ref>Ord, J. (1990). ''Bothy Songs and Ballads''. Edinburgh: John Donald. </ref> Obično sporog [[Tempo|tempa]], balade imaju tendenciju da imaju bujan muzički aranžman koji naglašava [[Melodija|melodiju]] i [[Harmonija|harmonije]] pjesme. Karakteristično je da balade koriste akustične instrumente poput [[gitara]], [[Klavir|klavira]], [[Saksofon|saksofona]], a ponekad i [[Orkestar|orkestarski]] set. Mnoge moderne mainstream balade imaju tendenciju da sadrže [[Sintisajzer|sintisajzere]], [[Bubnjevi|bubnjeve]], pa čak i, donekle, [[Four on the floor (muzika)|plesni ritam]].<ref>{{Cite web|url=http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|title=Pop Music – What Is Pop Music – A Definition and Brief History|date=7 September 2012|publisher=Top40.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020042544/http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|archive-date=20 October 2005|url-status=dead|access-date=3 October 2012}}</ref> yyy Sentimentalne balade potiču iz rane muzičke industrije Tin Pan Alleyja krajem 19. vijeka.<ref>P. Buckley, ''The Rough Guide to Rock'' (Rough Guides, 3rd edn., 2003), p. 378. </ref> U početku poznate kao "suzne balade" ili " balade za salon", uglavnom su bile sentimentalne, narativne, [[Strofična forma|strofične]] pjesme objavljene zasebno ili kao dio [[Opera|opere]], možda potomci [[balada s kratkim crtama]]. Kako su se početkom 20. vijeka počeli pojavljivati novi muzički žanrovi, njihova popularnost je izblijedjela, ali povezanost sa sentimentalnošću dovela je do toga da se termin ''balada'' koristi za sporu [[Ljubavna pjesma|ljubavnu pjesmu]] od 1950-ih nadalje.<ref>Witmer. See also Middleton (I,4,i). </ref> yyy [[Datoteka:AftertheBallSheet.jpg|mini| " [[After the Ball (pjesma)|After the Ball]]", balada Charlesa K. Harrisa, bila je najuspješnija pjesma svog doba, prodavši preko dva miliona primjeraka notnog zapisa.<ref name="Smith">{{Cite book|last=Smith|first=Kathleen E. R.|title=God Bless America: Tin Pan Alley Goes to War|date=2003|publisher=The University Press of Kentucky|isbn=0813122562|page=91}}</ref> yyy]] [[Datoteka:Frank_Sinatra_in_1957.jpg|lijevo|mini| Godine 1962., [[Frank Sinatra]] je objavio ''Sinatra and Strings'', skup standardnih balada, koje su postale jedno od najhvaljenijih djela cijelog Sinatrinog perioda Repriza.<ref name="sinatraasidol">{{Cite news|title=Sinatra as Idol – Not Artist|url=https://www.wsj.com/articles/SB121063311685686579|date=13 May 2008|access-date=15 May 2008|last=Fusilli|first=Jim|work=The Wall Street Journal}}</ref>]] === Pop i R&B balade === Najčešća upotreba termina "balada" u modernoj [[Pop-muzika|pop]] i R&amp;amp;B muzici je za emotivnu pjesmu o romansi, raskidu i/ili čežnji.<ref name="Cohen2005p297">N. Cohen, ''Folk Music: a Regional Exploration'' (Greenwood, 2005), p. 297. </ref> Pjevač bi obično oplakivao neuzvraćenu ili izgubljenu ljubav, bilo da jedna strana nije svjesna postojanja druge, da je jedna strana krenula dalje ili da je [[Romansa (ljubav)|romantična]] afera uticala na vezu.<ref>Smith, L.: ''Elvis Costello, Joni Mitchell, and the Torch Song Tradition'', p. 9. Praeger Publishers, 2004. </ref><ref name="forte">Allan Forte, M. R.: ''Listening to Classic American Popular Songs'', p. 203. Yale University Press, 2001. </ref> === Moćne balade === Simon Frith, britanski sociomuzikolog i bivši rock kritičar, identificira porijeklo snažne balade u emocionalnom pjevanju [[soul]] umjetnika, posebno Raya Charlesa, i adaptaciji ovog stila kod izvođača poput Erica Burdona, [[Tom Jones (pjevač)|Toma Jonesa]] i Joea Cockera kako bi proizveli pjesme sporog tempa koje se često grade do glasnog i emotivnog refrena praćenog bubnjevima, električnim gitarama, a ponekad i horovima.<ref name="Frithpop">S. Frith, "Pop Music" in S. Frith, W. Straw and J. Street, ''[[Cambridge Companions to Music|The Cambridge Companion to Pop and Rock]]'' (Cambridge: Cambridge University Press), pp. 100-1. </ref> Prema Charlesu Aaronu, power balade su nastale početkom 1970-ih, kada su rock zvijezde pokušale prenijeti duboke poruke publici, a istovremeno zadržati svoju "macho rock" mistiku.<ref name="aaron">{{Cite book|last=Aaron|first=Charles|title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More|publisher=[[Da Capo Press]]|year=2002|isbn=978-0-306-81166-1|editor-last=Jonathan Lethem|page=132|chapter=Don't Fight the Power|editor-last2=Paul Bresnick}}</ref> [[Hard rock]] power balada obično izražava ljubav ili bol srca kroz svoje tekstove, prelazeći u intenzitet bez riječi i emocionalnu transcendenciju s teškim bubnjevima i distorziranim solom [[Električna gitara|električne gitare]] koji predstavlja "moć" u power baladi.<ref name="Metzer2017">{{Cite book|last=Metzer|first=David|title=The Ballad in American Popular Music: From Elvis to Beyoncé|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108509749|page=144}}</ref><ref name="Brown2016">{{Cite book|last=Brown|first=Andy R.|title=Heavy Metal Studies and Popular Culture|date=2016|publisher=Springer|isbn=9781137456687|editor-last=Gabby Riches|page=83|chapter=The Ballad of Heavy Metal: Re-thinking Artistic and Commercial Strategies in the Mainstreaming of Metal and Hard Rock|editor-last2=Dave Snell|editor-last3=Bryan Bardine|editor-last4=Brenda Gardenour Walter}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:21. vijek u muzici]] [[Kategorija:20. vijek u muzici]] [[Kategorija:Rok-muzika]] [[Kategorija:Pop-muzika]] t5suxqmpqg65z82p6li0stjagcnv6c7 3923940 3923939 2026-09-03T20:54:42Z Palapa 383 3923940 wikitext text/x-wiki '''Sentimentalna balada''' je [[Emocija|emocionalni]] muzički stil koji se često bavi [[Romansa (ljubav)|romantičnim]] i intimnim vezama, a u manjoj mjeri usamljenošću, [[Smrt|smrću]], [[Rat|ratom]], zloupotrebom droga, [[Politika|politikom]] i [[Religija|religijom]], obično na dirljiv, ali svečan način.<ref name="M. Curtis, 1987 p. 236">{{Cite book|last=Curtis|first=James M.|title=Rock Eras: Interpretations of Music and Society, 1954-1984|date=1987|publisher=Popular Press|isbn=978-0-87972-369-9|page=236}}</ref> Balade su uglavnom dovoljno melodične da privuku pažnju slušaoca.<ref>{{Cite book|last=Bronson|first=Bertrand Harris|title=The Ballad as Song|date=1969|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01399-5}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> Sentimentalne balade se nalaze u većini [[Muzički žanr|muzičkih žanrova]], kao što su: [[Pop-muzika|pop]], R&amp;amp;B, [[soul]], [[Kantri|country]], folk, [[Rok-muzika|rock]] i [[elektronska muzika]].<ref>Ord, J. (1990). ''Bothy Songs and Ballads''. Edinburgh: John Donald. </ref> Obično sporog [[Tempo|tempa]], balade imaju tendenciju da imaju bujan muzički aranžman koji naglašava [[Melodija|melodiju]] i [[Harmonija|harmonije]] pjesme. Karakteristično je da balade koriste akustične instrumente poput [[gitara]], [[Klavir|klavira]], [[Saksofon|saksofona]], a ponekad i [[Orkestar|orkestarski]] set. Mnoge moderne mainstream balade imaju tendenciju da sadrže [[Sintisajzer|sintisajzere]], [[Bubnjevi|bubnjeve]], pa čak i, donekle, [[Four on the floor (muzika)|plesni ritam]].<ref>{{Cite web|url=http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|title=Pop Music – What Is Pop Music – A Definition and Brief History|date=7 September 2012|publisher=Top40.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020042544/http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|archive-date=20 October 2005|url-status=dead|access-date=3 October 2012}}</ref> Sentimentalne balade potiču iz rane muzičke industrije Tin Pan Alleyja krajem 19. vijeka.<ref>P. Buckley, ''The Rough Guide to Rock'' (Rough Guides, 3rd edn., 2003), p. 378. </ref> U početku poznate kao "suzne balade" ili " balade za salon", uglavnom su bile sentimentalne, narativne, [[Strofična forma|strofične]] pjesme objavljene zasebno ili kao dio [[Opera|opere]], možda potomci [[balada s kratkim crtama]]. Kako su se početkom 20. vijeka počeli pojavljivati novi muzički žanrovi, njihova popularnost je izblijedjela, ali povezanost sa sentimentalnošću dovela je do toga da se termin ''balada'' koristi za sporu [[Ljubavna pjesma|ljubavnu pjesmu]] od 1950-ih nadalje.<ref>Witmer. See also Middleton (I,4,i). </ref> [[Datoteka:AftertheBallSheet.jpg|mini| " [[After the Ball (pjesma)|After the Ball]]", balada Charlesa K. Harrisa, bila je najuspješnija pjesma svog doba, prodavši preko dva miliona primjeraka notnog zapisa.<ref name="Smith">{{Cite book|last=Smith|first=Kathleen E. R.|title=God Bless America: Tin Pan Alley Goes to War|date=2003|publisher=The University Press of Kentucky|isbn=0813122562|page=91}}</ref> |217x217piksel]] [[Datoteka:Frank_Sinatra_in_1957.jpg|lijevo|mini| Godine 1962., [[Frank Sinatra]] je objavio ''Sinatra and Strings'', skup standardnih balada, koje su postale jedno od najhvaljenijih djela cijelog Sinatrinog perioda Repriza.<ref name="sinatraasidol">{{Cite news|title=Sinatra as Idol – Not Artist|url=https://www.wsj.com/articles/SB121063311685686579|date=13 May 2008|access-date=15 May 2008|last=Fusilli|first=Jim|work=The Wall Street Journal}}</ref>|168x168piksel]] === Pop i R&B balade === Najčešća upotreba termina "balada" u modernoj [[Pop-muzika|pop]] i R&amp;amp;B muzici je za emotivnu pjesmu o romansi, raskidu i/ili čežnji.<ref name="Cohen2005p297">N. Cohen, ''Folk Music: a Regional Exploration'' (Greenwood, 2005), p. 297. </ref> Pjevač bi obično oplakivao neuzvraćenu ili izgubljenu ljubav, bilo da jedna strana nije svjesna postojanja druge, da je jedna strana krenula dalje ili da je [[Romansa (ljubav)|romantična]] afera uticala na vezu.<ref>Smith, L.: ''Elvis Costello, Joni Mitchell, and the Torch Song Tradition'', p. 9. Praeger Publishers, 2004. </ref><ref name="forte">Allan Forte, M. R.: ''Listening to Classic American Popular Songs'', p. 203. Yale University Press, 2001. </ref> === Moćne balade === Simon Frith, britanski sociomuzikolog i bivši rock kritičar, identificira porijeklo snažne balade u emocionalnom pjevanju [[soul]] umjetnika, posebno Raya Charlesa, i adaptaciji ovog stila kod izvođača poput Erica Burdona, [[Tom Jones (pjevač)|Toma Jonesa]] i Joea Cockera kako bi proizveli pjesme sporog tempa koje se često grade do glasnog i emotivnog refrena praćenog bubnjevima, električnim gitarama, a ponekad i horovima.<ref name="Frithpop">S. Frith, "Pop Music" in S. Frith, W. Straw and J. Street, ''[[Cambridge Companions to Music|The Cambridge Companion to Pop and Rock]]'' (Cambridge: Cambridge University Press), pp. 100-1. </ref> Prema Charlesu Aaronu, power balade su nastale početkom 1970-ih, kada su rock zvijezde pokušale prenijeti duboke poruke publici, a istovremeno zadržati svoju "macho rock" mistiku.<ref name="aaron">{{Cite book|last=Aaron|first=Charles|title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More|publisher=[[Da Capo Press]]|year=2002|isbn=978-0-306-81166-1|editor-last=Jonathan Lethem|page=132|chapter=Don't Fight the Power|editor-last2=Paul Bresnick}}</ref> [[Hard rock]] power balada obično izražava ljubav ili bol srca kroz svoje tekstove, prelazeći u intenzitet bez riječi i emocionalnu transcendenciju s teškim bubnjevima i distorziranim solom [[Električna gitara|električne gitare]] koji predstavlja "moć" u power baladi.<ref name="Metzer2017">{{Cite book|last=Metzer|first=David|title=The Ballad in American Popular Music: From Elvis to Beyoncé|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108509749|page=144}}</ref><ref name="Brown2016">{{Cite book|last=Brown|first=Andy R.|title=Heavy Metal Studies and Popular Culture|date=2016|publisher=Springer|isbn=9781137456687|editor-last=Gabby Riches|page=83|chapter=The Ballad of Heavy Metal: Re-thinking Artistic and Commercial Strategies in the Mainstreaming of Metal and Hard Rock|editor-last2=Dave Snell|editor-last3=Bryan Bardine|editor-last4=Brenda Gardenour Walter}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070426114919/http://www.smithsonianglobalsound.org/archives_05.aspx Smithsonian Global Sound: Muzika poezije] — audio uzorci pjesama, himni i pjesama u baladnom metru. * [http://www.bartleby.com/243/ Oksfordska knjiga balada, kompletna knjiga Arthura Quiller-Coucha iz 1910.] [[Kategorija:21. vijek u muzici]] [[Kategorija:20. vijek u muzici]] [[Kategorija:Rok-muzika]] [[Kategorija:Pop-muzika]] l4bpbnmwzdfgphp76yolpum2lq0mdm4 3923947 3923940 2026-09-03T22:33:38Z Tulum387 155909 Razne izmjene (reference, sitne greškice u prevodu i sl.) 3923947 wikitext text/x-wiki '''Sentimentalna balada''' je [[Emocija|emocionalni]] muzički stil koji se često bavi [[Romansa (ljubav)|romantičnim]] i intimnim vezama, a u manjoj mjeri usamljenošću, [[Smrt|smrću]], [[Rat|ratom]], zloupotrebom droga, [[Politika|politikom]] i [[Religija|religijom]], obično na dirljiv, ali svečan način.<ref name="M. Curtis, 1987 p. 236">{{Cite book|last=Curtis|first=James M.|title=Rock Eras: Interpretations of Music and Society, 1954-1984|date=1987|publisher=Popular Press|isbn=978-0-87972-369-9|page=236}}</ref> Balade su uglavnom dovoljno melodične da privuku pažnju slušaoca.<ref>{{Cite book|last=Bronson|first=Bertrand Harris|title=The Ballad as Song|date=1969|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01399-5}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> Sentimentalne balade se nalaze u većini [[Muzički žanr|muzičkih žanrova]], kao što su: [[Pop-muzika|pop]], R&amp;amp;B, [[soul]], [[Kantri|country]], folk, [[Rok-muzika|rock]] i [[elektronska muzika]].<ref>Ord, J. (1990). ''Bothy Songs and Ballads''. Edinburgh: John Donald. </ref> Obično sporog [[Tempo|tempa]], balade imaju tendenciju da imaju bujan muzički aranžman koji naglašava [[Melodija|melodiju]] i [[Harmonija|harmonije]] pjesme. Karakteristično je da balade koriste akustične instrumente poput [[gitara]], [[Klavir|klavira]], [[Saksofon|saksofona]], a ponekad i [[Orkestar|orkestarski]] set. Mnoge moderne mainstream balade imaju tendenciju da sadrže [[Sintisajzer|sintisajzere]], [[Bubnjevi|bubnjeve]], pa čak i, donekle, [[Four on the floor (muzika)|plesni ritam]].<ref>{{Cite web|url=http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|title=Pop Music – What Is Pop Music – A Definition and Brief History|date=7. 9. 2012|publisher=Top40.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020042544/http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|archive-date=20. 10. 2005|url-status=dead|access-date=3. 10. 2012}}</ref> Sentimentalne balade potiču iz rane muzičke industrije Tin Pan Alleyja krajem 19. vijeka.<ref>P. Buckley, ''The Rough Guide to Rock'' (Rough Guides, 3rd edn., 2003), p. 378. </ref> U početku poznate kao "suzne balade" ili " balade za salon", uglavnom su bile sentimentalne, narativne, [[Strofična forma|strofične]] pjesme objavljene zasebno ili kao dio [[Opera|opere]], možda potomci [[balada s kratkim crtama]]. Kako su se početkom 20. vijeka počeli pojavljivati novi muzički žanrovi, njihova popularnost je izblijedjela, ali povezanost sa sentimentalnošću dovela je do toga da se termin ''balada'' koristi za sporu [[Ljubavna pjesma|ljubavnu pjesmu]] od 1950-ih nadalje.<ref>Witmer. See also Middleton (I,4,i). </ref> [[Datoteka:AftertheBallSheet.jpg|mini| "[[After the Ball (pjesma)|After the Ball]]", balada Charlesa K. Harrisa, bila je najuspješnija pjesma svog doba, prodavši preko dva miliona primjeraka notnog zapisa.<ref name="Smith">{{Cite book|last=Smith|first=Kathleen E. R.|title=God Bless America: Tin Pan Alley Goes to War|date=2003|publisher=The University Press of Kentucky|isbn=0813122562|page=91}}</ref> |217x217piksel]] [[Datoteka:Frank_Sinatra_in_1957.jpg|lijevo|mini| Godine 1962, [[Frank Sinatra]] je objavio ''Sinatra and Strings'', skup standardnih balada, koje su postale jedno od najhvaljenijih djela cijelog Sinatrinog perioda u [[Reprise Records]].<ref name="sinatraasidol">{{Cite news|title=Sinatra as Idol – Not Artist|url=https://www.wsj.com/articles/SB121063311685686579|date=13. 5. 2008|access-date=15. 5. 2008|last=Fusilli|first=Jim|work=The Wall Street Journal}}</ref>|168x168piksel]] === Pop i R&B balade === Najčešća upotreba termina "balada" u modernoj [[Pop-muzika|pop]] i R&amp;B muzici je za emotivnu pjesmu o romansi, raskidu i/ili čežnji.<ref name="Cohen2005p297">N. Cohen, ''Folk Music: a Regional Exploration'' (Greenwood, 2005), p. 297. </ref> Pjevač bi obično oplakivao neuzvraćenu ili izgubljenu ljubav, bilo da jedna strana nije svjesna postojanja druge, da je jedna strana krenula dalje ili da je [[Romansa (ljubav)|romantična]] afera uticala na vezu.<ref>Smith, L.: ''Elvis Costello, Joni Mitchell, and the Torch Song Tradition'', p. 9. Praeger Publishers, 2004. </ref><ref name="forte">Allan Forte, M. R.: ''Listening to Classic American Popular Songs'', p. 203. Yale University Press, 2001. </ref> === Moćne balade === Simon Frith, britanski sociomuzikolog i bivši rock kritičar, identificira porijeklo snažne balade u emocionalnom pjevanju [[soul]] umjetnika, posebno Raya Charlesa, i adaptaciji ovog stila kod izvođača poput Erica Burdona, [[Tom Jones (pjevač)|Toma Jonesa]] i Joea Cockera kako bi proizveli pjesme sporog tempa koje se često grade do glasnog i emotivnog refrena praćenog bubnjevima, električnim gitarama, a ponekad i horovima.<ref name="Frithpop">S. Frith, "Pop Music" in S. Frith, W. Straw and J. Street, ''[[Cambridge Companions to Music|The Cambridge Companion to Pop and Rock]]'' (Cambridge: Cambridge University Press), pp. 100-1. </ref> Prema Charlesu Aaronu, power balade su nastale početkom 1970-ih, kada su rock zvijezde pokušale prenijeti duboke poruke publici, a istovremeno zadržati svoju "macho rock" mistiku.<ref name="aaron">{{Cite book|last=Aaron|first=Charles|title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More|publisher=[[Da Capo Press]]|year=2002|isbn=978-0-306-81166-1|editor-last=Jonathan Lethem|page=132|chapter=Don't Fight the Power|editor-last2=Paul Bresnick}}</ref> [[Hard rock]] power balada obično izražava ljubav ili bol srca kroz svoje tekstove, prelazeći u intenzitet bez riječi i emocionalnu transcendenciju s teškim bubnjevima i distorziranim solom [[Električna gitara|električne gitare]] koji predstavlja "moć" u power baladi.<ref name="Metzer2017">{{Cite book|last=Metzer|first=David|title=The Ballad in American Popular Music: From Elvis to Beyoncé|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108509749|page=144}}</ref><ref name="Brown2016">{{Cite book|last=Brown|first=Andy R.|title=Heavy Metal Studies and Popular Culture|date=2016|publisher=Springer|isbn=9781137456687|editor-last=Gabby Riches|page=83|chapter=The Ballad of Heavy Metal: Re-thinking Artistic and Commercial Strategies in the Mainstreaming of Metal and Hard Rock|editor-last2=Dave Snell|editor-last3=Bryan Bardine|editor-last4=Brenda Gardenour Walter}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070426114919/http://www.smithsonianglobalsound.org/archives_05.aspx Smithsonian Global Sound: Muzika poezije] — audio uzorci pjesama, himni i pjesama u baladnom metru. * [http://www.bartleby.com/243/ Oksfordska knjiga balada, kompletna knjiga Arthura Quiller-Coucha iz 1910.] [[Kategorija:21. vijek u muzici]] [[Kategorija:20. vijek u muzici]] [[Kategorija:Rok-muzika]] [[Kategorija:Pop-muzika]] 2713j1yvz5axpnjlw0vn1w4z11go8vp Bonaire 0 536853 3923990 2026-09-04T10:03:50Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3923990 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Geokutija|Regija <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Bonaire | izvorno_ime = Boneiru | drugo_ime = | kategorija = javno tijelo <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag of Bonaire.svg | simbol = Bonaire_wapen.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Nizozemska | zastava_države = {{ZD|NIZ}} | pokrajina = | pokrajina_vrsta = | regija = | regija_vrsta = | distrikt = | distrikt_vrsta = <!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Kralendijk]] | položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada = | visina_glavnog_grada = | širina_stepeni_glavnog_grada = 12 | širina_minuta_glavnog_grada = 9 | širina_sekundi_glavnog_grada = 0 | širina_SJ_glavnog_grada = N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 68 | dužina_minuta_glavnog_grada = 16 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 0 | dužina_IZ_glavnog_grada = W | najviši = Brandaris | najviša_lokacija = | najviša_regija = | najviša_država = | najviša_visina = 241 | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | najniža = | najniža_lokacija = | najniža_regija = | najniža_država = | najniža_visina = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina = 288 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 27.611 | stanovništvo_datum = 1. januar 2026. | stanovništvo_gustoća = 95,9 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = 10. oktobar 2010. | datum = | vlada_položaj = Gezaghebber | vlada_regija = | vlada_država = | government_elevation = | government_lat_d = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS = | government_long_d = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW = | lider = John Soliano | lider_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = AST | utc_odstupanje = -4 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = +599 | kod = ISO 3166-2: [[ISO 3166-2:BQ|BQ-BO]], [[ISO 3166-2:NL|NL-BQ]] <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = Američki dolar ($) (USD) | prazno_vrsta = Valuta | prazno1 = .nl, .bq | prazno1_vrsta = Internet TLD <!-- *** Karta *** --> | karta = Bonaire in its region.svg | opis_karte = Lokacija Bonairea u Karipskom moru | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = Službeni jezici: papiamento i nizozemski }} '''Bonaire'''<ref name="Dictionary_Bonaire">{{cite web |title=Bonaire |url=http://dictionary.reference.com/browse/bonaire |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124093508/http://dictionary.reference.com/browse/bonaire |archive-date=24. 11. 2015 |url-status=dead |website=Dictionary.com |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> je [[Karibi|karipsko]] ostrvo u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]] i jedno od [[Ostrva privjetrine]]. Od 10. oktobra 2010. ima status [[javno tijelo (Nizozemska)|javnog tijela]] [[Nizozemska|Nizozemske]] i jedno je od tri javna tijela koja zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="WOLBES">{{cite web |title=Governance of Bonaire, St Eustatius and Saba |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom/governance-of-bonaire-st-eustatius-and-saba |publisher=Government.nl |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Sjedište javne uprave i najveće naselje na ostrvu je [[Kralendijk]], smješten na zapadnoj obali. Bonaire, zajedno s [[Aruba|Arubom]] i [[Curaçao|Curaçaom]], čini grupu [[ABC ostrva]]. Bonaire je površine 288 km² i pruža se oko 38,6 km u smjeru sjever–jug, dok širina ostrva varira od približno 5 do 8 km. Oko 800 m zapadno od Bonairea nalazi se nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]], površine oko 6 km².<ref name="DCNA_2013">{{cite web |title=Reforestation Klein Curacao and Klein Bonaire Successful |url=https://dcnanature.org/reforestation-klein-curacao-and-klein-bonaire-successful/ |publisher=DCNA |date=27. 8. 2013 |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Ostrvo je poznato po svojim koraljnim grebenima i morskim [[Ekosistem|ekosistemima]], koji su zaštićeni u okviru [[Nacionalni pomorskog parka Bonaire|Nacionalnog pomorskog parka Bonaire]], čije područje obuhvata morske vode oko Bonairea i Klein Bonairea.<ref name="UNESCO_5627">{{cite web |title=Bonaire National Marine Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5627/ |publisher=UNESCO |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Na dan 1. januara 2026. Bonaire je imao 27.611 stanovnika, što je za 1.059 stanovnika, odnosno 4%, više nego godinu ranije. Rast stanovništva u najvećoj je mjeri posljedica doseljavanja.<ref name="CBS_2026_Population">{{cite web |title=Population of the Caribbean Netherlands up by over 1.2 thousand in 2025 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/22/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-over-1-2-thousand-in-2025 |publisher=CBS |date=27. 5. 2026 |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Do [[raspad Nizozemskih Antila|raspada Nizozemskih Antila]] 10. oktobra 2010. Bonaire je bio dio [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]], zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Nakon ustavne reforme postao je javno tijelo [[Nizozemska|Nizozemske]], zajedno sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetim Eustahijem]]. Za razliku od općina u evropskom dijelu Nizozemske, javna tijela Bonairea, Sabe i Svetog Eustahija nisu dio nijedne nizozemske pokrajine.<ref name="GovNL_Kingdom_Parts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |publisher=Government.nl |access-date=4. 9. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bonaire|*]] [[Kategorija:Nizozemska]] [[Kategorija:Nizozemski Antili]] 6f0g2cybcx6iat2vgsrl042oe8ez5qc 3923996 3923990 2026-09-04T11:55:16Z Bosancica by MK 173186 Rad na tekstu 3923996 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Geokutija|Regija <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Bonaire | izvorno_ime = Boneiru | drugo_ime = | kategorija = javno tijelo <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag of Bonaire.svg | simbol = Bonaire_wapen.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Nizozemska | zastava_države = {{ZD|NIZ}} | pokrajina = | pokrajina_vrsta = | regija = | regija_vrsta = | distrikt = | distrikt_vrsta = <!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Kralendijk]] | položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada = | visina_glavnog_grada = | širina_stepeni_glavnog_grada = 12 | širina_minuta_glavnog_grada = 9 | širina_sekundi_glavnog_grada = 0 | širina_SJ_glavnog_grada = N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 68 | dužina_minuta_glavnog_grada = 16 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 0 | dužina_IZ_glavnog_grada = W | najviši = Brandaris | najviša_lokacija = | najviša_regija = | najviša_država = | najviša_visina = 241 | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | najniža = | najniža_lokacija = | najniža_regija = | najniža_država = | najniža_visina = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina = 288 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 27.611 | stanovništvo_datum = 1. januar 2026. | stanovništvo_gustoća = 95,9 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = 10. oktobar 2010. | datum = | vlada_položaj = Gezaghebber | vlada_regija = | vlada_država = | government_elevation = | government_lat_d = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS = | government_long_d = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW = | lider = John Soliano | lider_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = AST | utc_odstupanje = -4 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = +599 | kod = ISO 3166-2: [[ISO 3166-2:BQ|BQ-BO]], [[ISO 3166-2:NL|NL-BQ]] <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = Američki dolar ($) (USD) | prazno_vrsta = Valuta | prazno1 = .nl, .bq | prazno1_vrsta = Internet TLD <!-- *** Karta *** --> | karta = Bonaire in its region.svg | opis_karte = Lokacija Bonairea u Karipskom moru | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = Službeni jezici: papiamento i nizozemski }} '''Bonaire'''<ref name="Dictionary_Bonaire">{{cite web |title=Bonaire |url=http://dictionary.reference.com/browse/bonaire |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124093508/http://dictionary.reference.com/browse/bonaire |archive-date=24. 11. 2015 |url-status=dead |website=Dictionary.com |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> je [[Karibi|karipsko]] ostrvo u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]] i jedno od [[Ostrva privjetrine]]. Od 10. oktobra 2010. ima status [[javno tijelo (Nizozemska)|javnog tijela]] [[Nizozemska|Nizozemske]] i jedno je od tri javna tijela koja zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="WOLBES">{{cite web |title=Governance of Bonaire, St Eustatius and Saba |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom/governance-of-bonaire-st-eustatius-and-saba |publisher=Government.nl |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Sjedište javne uprave i najveće naselje na ostrvu je [[Kralendijk]], smješten na zapadnoj obali. Bonaire, zajedno s [[Aruba|Arubom]] i [[Curaçao|Curaçaom]], čini grupu [[ABC ostrva]]. Bonaire je površine 288 km² i pruža se oko 38,6 km u smjeru sjever–jug, dok širina ostrva varira od približno 5 do 8 km. Oko 800 m zapadno od Bonairea nalazi se nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]], površine oko 6 km².<ref name="DCNA_2013">{{cite web |title=Reforestation Klein Curacao and Klein Bonaire Successful |url=https://dcnanature.org/reforestation-klein-curacao-and-klein-bonaire-successful/ |publisher=DCNA |date=27. 8. 2013 |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Ostrvo je poznato po svojim koraljnim grebenima i morskim [[Ekosistem|ekosistemima]], koji su zaštićeni u okviru [[Nacionalni pomorskog parka Bonaire|Nacionalnog pomorskog parka Bonaire]], čije područje obuhvata morske vode oko Bonairea i Klein Bonairea.<ref name="UNESCO_5627">{{cite web |title=Bonaire National Marine Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5627/ |publisher=UNESCO |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Na dan 1. januara 2026. Bonaire je imao 27.611 stanovnika, što je za 1.059 stanovnika, odnosno 4%, više nego godinu ranije. Rast stanovništva u najvećoj je mjeri posljedica doseljavanja.<ref name="CBS_2026_Population">{{cite web |title=Population of the Caribbean Netherlands up by over 1.2 thousand in 2025 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/22/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-over-1-2-thousand-in-2025 |publisher=CBS |date=27. 5. 2026 |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Do [[raspad Nizozemskih Antila|raspada Nizozemskih Antila]] 10. oktobra 2010. Bonaire je bio dio [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]], zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Nakon ustavne reforme postao je javno tijelo [[Nizozemska|Nizozemske]], zajedno sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetim Eustahijem]]. Za razliku od općina u evropskom dijelu Nizozemske, javna tijela Bonairea, Sabe i Svetog Eustahija nisu dio nijedne nizozemske pokrajine.<ref name="GovNL_Kingdom_Parts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |publisher=Government.nl |access-date=4. 9. 2026}}</ref> == Etimologija == Porijeklo naziva Bonaire nije sa sigurnošću utvrđeno. Prema najčešće prihvaćenom tumačenju, naziv je povezan s autohtonim toponimom "Bonay" iz [[Kaketio jezik|kaketijskog jezika]], koji se tumači u značenju "niska zemlja" ili "niski kraj". Evropski izvori iz 16. i 17. stoljeća bilježe brojne varijante naziva, među kojima su ''Poynare'', ''Bojnaj'', ''Boynari'', ''Boinari'', ''Buynare'', ''Buinare'', ''Boinare'', ''Bonaÿre'', ''Bonayre'' i ''Vonayre''. Razlike u pisanju vjerovatno su posljedica bilježenja autohtonog naziva prema njegovom izgovoru, budući da kaketijski jezik nije imao vlastitu pisanu tradiciju.<ref name="LEtang_Du_nom_indigene">{{cite report |last=L’Etang |first=Thierry |title=Du nom indigène des îles de l’archipel des Antilles |url=https://beta-omk.manioc.org/files/original/1343/dunomindig.pdf |format=PDF |access-date=4. 9. 2026 |language=fr}}</ref> U starijim evropskim izvorima naziv je ponekad povezivan sa španskim izrazom ''buen aire'', u značenju "dobar zrak", odnosno "dobar vjetar". Takvo tumačenje predstavlja sekundarnu etimološku interpretaciju, a ne nužno izvorno porijeklo naziva. Većina ranih oblika toponima, uključujući ''Bojnaj'' i ''Bonay'', ne odgovara španskom izrazu ''buen aire'', zbog čega se autohtono porijeklo smatra vjerovatnijim. Istraživanje Savjetovališta za imena [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] iz 2026. također ukazuje na to da najstariji zapisi govore u prilog autohtonom porijeklu naziva, dok je tumačenje ''buen aire'' vjerovatno nastalo njegovim naknadnim prilagođavanjem evropskim jezicima.<ref name="Uni_Leipzig_ABC_Inseln">{{cite web |title=ABC-Inseln |url=https://www.philol.uni-leipzig.de/namenberatungsstelle/namenberatungsstelle/blog/newsdetail/artikel/abc-inseln-2026-06-14 |publisher=Universität Leipzig |date=14. 6. 2026 |access-date=4. 9. 2026 |language=de}}</ref> == Historija == [[Datoteka:RINCON OPEN AIR MUSEUM, BONAIRE.jpg|mini|desno|300px|Tradicionalne stare kuće s ogradama od kaktusa, sačuvane u muzeju na otvorenom u [[Rincon, Bonaire|Rinconu]]]] === Prvi stanovnici === Najstariji poznati tragovi ljudskog prisustva na Bonaireu potječu iz [[arhajski period (Sjeverna Amerika)|arhaijskog]], odnosno prekeramičkog razdoblja i datiraju od približno od 1650. p.n.e. Stanovništvo tog razdoblja činile su manje, pokretne zajednice koje su se bavile [[lov]]om i [[ribolov]]om te su koristile različita područja ostrva u skladu s dostupnim prirodnim resursima. Veći broj arheoloških nalazišta iz tog razdoblja pronađen je na sjeverozapadu Bonairea, posebno u području zaljeva Slagbaai i Gotomeer, koje se smatra jednim od glavnih područja aktivnosti arhaičkog stanovništva.<ref name="Hofman_Antczak_2019">{{cite book |editor1-last=Hofman |editor1-first=Corinne L. |editor2-last=Antczak |editor2-first=Andrzej T. |title=Early Settlers of the Insular Caribbean: Dearchaizing the Archaic |url=https://www.sidestone.com/openaccess/9789088907807.pdf |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2019 |isbn=978-90-8890-780-7 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="Stelten_Antczak_2022">{{cite journal |last1=Stelten |first1=Ruud |last2=Antczak |first2=Konrad A. |title=Life at the Salty Edge of Empire: The Maritime Cultural Landscape at the Orange Saltpan on Bonaire, 1821–1960 |journal=International Journal of Historical Archaeology |date=2022 |volume=27 |pages=543–573 |doi=10.1007/s10761-022-00660-9 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10761-022-00660-9 |doi-access=free |language=en}}</ref> Kasnije su se na Bonaireu pojavile zajednice keramičkog razdoblja, koje su se, za razliku od ranijih arhaičkih grupa, bavile i [[Poljoprivreda|poljoprivredom]] te osnivale trajnija naselja. Njihova materijalna kultura povezuje se s [[Dabajuroidna kultura|dabajuroidnom tradicijom]], rasprostranjenom na području današnje sjeverozapadne [[Venezuela|Venecuele]] i [[ABC ostrva]]. U arheološkoj i historijskoj literaturi ta se tradicija povezuje s narodom [[Caquetío]], koji je u vrijeme dolaska Evropljana naseljavao područja današnje Venecuele, [[Aruba|Arube]], Bonairea i [[Curaçao|Curaçaa]].<ref name="Michael_2022">{{cite journal |last1=Michael |first1=Lev |last2=de Carvalho |first2=Fernando |last3=Chacon |first3=Thiago |last4=Rybka |first4=Konrad |last5=Sabogal |first5=Andrés |last6=Chousou-Polydouri |first6=Natalia |last7=Kaiping |first7=Gereon |title=Deriving calibrations for Arawakan using archaeological evidence |journal=Interface Focus |date=9. 12. 2022 |volume=13 |issue=1 |pages=20220049 |doi=10.1098/rsfs.2022.0049 |doi-access=free |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9732640/}}</ref> Jedno od najznačajnijih arheoloških nalazišta ovog razdoblja na Bonaireu je "Amboina", gdje su pronađeni ostaci naselja s kružnim kućama, ukopima i drugim elementima materijalne kulture. Arheološka istraživanja pokazuju da je naselje bilo nastanjeno približno od 1040. do 1360, a moguće i nešto kasnije. Nalazište se pripisuje dabajuroidskoj kulturi, za koju se općenito smatra da je pripadala historijski poznatom narodu Caquetío.<ref name="Hofman_Haviser_2015">{{cite book |editor1-last=Hofman |editor1-first=Corinne L. |editor2-last=Haviser |editor2-first=Jay B. |title=Managing Our Past into the Future: Archaeological Heritage Management in the Dutch Caribbean |url=https://www.sidestone.nl/openaccess/9789088903250.pdf |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2015 |isbn=978-90-8890-325-0 |format=PDF}}</ref> Arheološki ostaci domorodačkog stanovništva pronađeni su na više lokacija na Bonaireu, uključujući područja sjeveroistočno od [[Kralendijk]]a i oko zaljeva Lac. Na ostrvu su sačuvani i primjeri [[petroglif]]a i drugih crteža na stijenama koji svjedoče o životu stanovništva u pretkolumbovskom dobu (periodu prije dolaska Evropljana na američki kontinent). Do dolaska [[Španija|Španaca]] krajem 15. stoljeća na Bonaireu je živjelo domorodačko stanovništvo koje se u evropskim historijskim izvorima navodi kao Kaketio.<ref name="UNESCO_Papers_14">{{cite book |title=Presentation of the Caribbean Countries and Legal Protections |url=https://whc.unesco.org/documents/publi_wh_papers_14_en_1.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |issue=14 |year=2004 |format=PDF}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bonaire|*]] [[Kategorija:Nizozemska]] [[Kategorija:Nizozemski Antili]] mkabs33wwd59xdawl47xeiikbzlaegn Razgovor:Bonaire 1 536854 3923991 2026-09-04T10:09:19Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3923991 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} 3c1y6de9gsxtegymivxprlgwt5sldv0 Ajša Džemila Zahirović 0 536855 3923992 2026-09-04T10:44:00Z ~2026-47333-69 185258 Nova stranica 3923992 wikitext text/x-wiki '''Ajša Džemila Zahirović''' (udata Rudić; [[Sarajevo]], 1938. – Sarajevo, 2. juli 2024.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Omeragić|first=Merima|date=2024|title=Imperativ pamćenja loma dominantnog književnog kanona – prva istraživačica bosanskohercegovačkog ženskog pjesništva Ajša Džemila Zahirović|url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-23/|journal=Historijska traganja|access-date=2026-08-29}}</ref>) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] pjesnikinja, istraživačica i urednica. Rođena je na [[Vratnik (Sarajevo)|Vratniku]] u porodici Agana i Džemile. U kasnijem stvaralaštvu svom imenu je dodala majčino ime Džemila.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/u-93-godini-preminula-bh-pjesnikinja-ajsa-zahirovic/240705179|title=U 93. godini preminula bh. pjesnikinja Ajša Zahirović|date=2024-07-05|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-08-28}}</ref> === Biografija i karijera === Ajša Zahirović je po struci bila diplomirana pravnica.<ref>Skrobo, Maksida. „Bošnjakinje i njihov utjecaj na javnost Bosne i Hercegovine u periodu od II svjetskog rata pa do danas“. Univerzitet u Sarajevu – Fakultet političkih nauka, 2021. https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2021/09/BOSNJAKINJE-I-NJIHOV-UTICAJ-NA-JAVNOST-BOSNE-I-HERCEGOVINE-U-PERIODU-OD-II-SVJETSKOG-RATA-DO-DANA-Maksida-Skrobo.pdf</ref> Okončavši 1984. godine angažman u državnim organima Bosne i Hercegovine gdje je obnašala visoke funkcije poput šefice Kabineta CK KP BiH i savjetnice za kulturu u Predsjedništvu, Ajša Džemila Zahirović se u potpunosti posvećuje književnom radu u statusu slobodne umjetnice. Bila je članica [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca BiH]], Svjetske akademije za umjetnost i kulturu, Svjetskog kongresa pjesnika, IWA Svjetske organizacije pisaca i umjetnika (Ohio) te IWWG Svjetske organizacije pisaca žena (New York).<ref name=":1" /> === Antologijski i književni rad === Njena poezija prevedena je na više od dvadeset svjetskih jezika, uključujući njemački, francuski, španski, portugalski, rumunski, albanski, slovenski, grčki, turski, hebrejski, te azijske jezike poput kineskog, japanskog, korejskog, hindu, bengalskog, pandžapskog, telugu, tajlandskog, malajskog i orija jezika. Životopis Ajše Džemile Zahirović uvršten je 2001. godine u leksikon ''The International Who’s Who of Women''. Njene pjesme zastupljene su u antologijama izdatim u Japanu, Kanadi, Tajlandu, Portugalu, Koreji, Italiji, Grčkoj, Argentini, Kini, Austriji, Meksiku i drugim zemljama.<ref name=":0" /> Godine 1985. objavila je prvu Antologiju bosanskohercegovačkih pjesnikinja pod nazivom ''Od stiha do pjesme: poezija žena Bosne i Hercegovine''<ref>{{Cite web|url=https://soc.ba/zabiljezene-zene-i-javni-zivot-bosne-i-hercegovine-u-20-vijeku/|title=Zabilježene – Žene i javni život Bosne i Hercegovine u 20. vijeku – Sarajevski Otvoreni Centar|last=Spahić|first=Aida|last2=Ždralović|first2=Amila|date=2014-08-29|publisher=Sarajevski otvoreni centar i Fondacija CURE|language=bs-BA|access-date=2026-08-30|last3=Aganović|first3=Arijana|last4=Đokanović|first4=Borjana|last5=Bavčić|first5=Elmaja|last6=i dr.}}</ref>, kroz koju je prikazala nastanak ženskog pjesništva na ovom prostoru. Antologija sadrži izbor pjesama četrdeset bosanskohercegovačkih autorica te njihove biografske podatke, kao i dodatak s popisom izdanja i osnovnim podacima za još oko devedeset autorica.<ref name=":0" /> U hronološkom pregledu ženskog stvaralaštva obradila je historijski luk od prve usmene pjesnikinje Ajke iz Like (16/17. vijek), [[Staka Skenderova|Stake Skenderove,]] [[Habiba Stočević-Rizvanbegović|Habibe]] [[Habiba Stočević-Rizvanbegović|Stočević-Rizvanbegović,]] do prosvjetiteljica i modernih autorica kao što su [[Laura Papo Bohoreta]], [[Anka Topić]], [[Nafija Sarajlić|Nafija Sarajlić,]] [[Hasnija Vahida Berberović]], [[Dara Sekulić]], [[Nasiha Kapidžić-Hadžić]], [[Ferida Duraković]] i mnoge druge. Ajša Džemila Zahriović bila je i kourednica knjige koja je izdata u Indiji na engleskom jeziku, a posvećena je bosanskoj ratnoj poeziji.<ref>{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/229016/knjiga-bosanske-ratne-poezije-autor-nije-naveden.|title=U izdanju 'Skylarka' iz Indije: Knjiga bosanske ratne poezije|date=12. maj 2006|website=infobiro.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=2026-08-30}}</ref> Njena privatna bibliotečka zbirka broji oko 1.100 jedinica i danas se čuva u [[Gazi Husrev-begova biblioteka|Gazi Husrev-begovoj biblioteci]] u Sarajevu.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Lepir|first=Amela|last2=Ćurovac|first2=Ejla|date=2025-12-25|title=Privatna zbirka književnice Ajše Zahirović u Gazi Husrev-begovoj biblioteci (pregled, značaj i bibliografija)|url=https://anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/741|journal=Anali Gazi Husrev-Begove biblioteke|language=bs|volume=32|issue=46|pages=235–250|doi=10.51719/25663267.2025.32.46.235|issn=2566-3267}}</ref> === Djela === '''Zbirke poezije:''' ·        ''Nastrešnica'' (1981)<ref>Ajša Zahirović, ''Nastrešnica'' (Sarajevo: Veselin Masleša, 1981).</ref> ·        ''Bijelim okom'' (1983)<ref>Ajša Zahirović, ''Bijelim okom'', 1. izd. (Mostar: Prva književna komuna, 1983).</ref> ·        ''Ivicom puta'' (1987)<ref>Ajša Zahirović, ''Ivicom puta'' (Struga: Mostovi, 1987).</ref> ·        ''Haiku iz Sarajeva'' (2004<ref>Ajša Zahirović, ''Haiku iz Sarajeva = Haiku from Sarajevo'' (Sarajevo: Sarajevo-Publishing, 2004).</ref>, 2020)<ref>Ajša Zahirović, ''Haiku iz Sarajeva = Haiku from Sarajevo'', 2. dopunjeno izd. (Sarajevo: Kult-B, 2020)</ref> '''Međunarodna i višejezična izdanja:''' ·        ''Terra, mare, amore'' (Zemlja, more, ljubav; na italijanskom, 1983)<ref>Ajša Zahirović, ''Terra Mare Amore'', 1a ed. (Napoli: La Sfinge, 1983).</ref> ·        ''Sapno ki chaya me'' (Pod sjenkama snova; na hindu jeziku, 1985)<ref>Ajša Zahirović, ''Sapno ki chaya men = Under the Shadow of Dreams = U sjeni snova'' (b. m.: Skylark, 1985).</ref> ·        ''Vedeshi mallige'' (Jasmin iz inostranstva; na kannada jeziku, 1985)<ref>Ajša Zahirović, ''Vedeshi Mallige: (Kannada Language)'' (Mysore: Kamala Krishna Prakashana, 1985).</ref> ·        ''Another moment'' (Neki drugi trenutak; engleski i maternji jezik, 1987)<ref>Ajša Zahirović, ''Another Moment'', 1st bilingual ed. (Aligarh: Skylark Publications, 1987).</ref> ·        ''The bridge has eyes'' (Most ima oči; engleski i arapski jezik, 1988)<ref>Ajša Zahirović, ''Bridge Has Eyes'' (Cairo: General Egyptian Book Organization, 1988).</ref> ·        ''Ak aur bazghashat'' (Jedan eho više; urdu jezik, 1989)<ref>Ajša Zahirović, ''Ek Aur Bazghashat = One Echo More'', 1st ed. (Aligarh: Aligarh Urdu Writers Association, 1989).</ref> ·        ''Under the crown'' (Pod krunom; engleski i bosanski jezik, 1991)<ref>Ajša Zahirović, ''Under the Crown: Poems = Pod krunom'', 1. dopunjeno izd. (Sarajevo: Artselect, 1991).</ref> ·        ''From Sarajevo to Ekashila: free verse'' (burmanski jezik, 1998)<ref>Ajša Zahirović, ''From Sarajevo to Ekashila: Free Verse'' (Hanamkonda: Srilekha Sahithi, 1998).</ref> ·        ''Izabrane pjesme / Selected poems'' (bosanski i engleski jezik; 1998<ref>Ajša Zahirović, ''Izabrane pjesme = Selected Poems'' (Sarajevo: Sarajevo-Publishing, 1998).</ref>, 2004<ref>Ajša Zahirović, ''Izabrane pjesme = Selected Poems'', 2. dopunjeno izd. (Sarajevo: Sarajevo-Publishing, 2004).</ref>) === Nagrade i priznanja === * '''1988.''' - Počasni doktorat za književnost Svjetske akademije za umjetnost i kulturu (Svjetski institut za istraživanje poezije, SAD) * '''1990.''' – Zlatna kruna KAYA (Svjetski institut za istraživanje poezije, Seul, Južna Koreja)<ref name=":0" /> * '''1990.''' – Zlatna nagrada "Robert Frost" za poeziju (San Mateo, Kalifornija, SAD) * '''1991.''' – Mala srebrna kruna (Internacionalna akademija PONTZEN, Napulj, Italija * '''1991.''' – Nagrada "Internacionalni eminentni pjesnik" i prijem u članstvo Akademije (Madras, Indija) * '''1991.''' – Australia Day Medallion za zbirku ''Pod krunom'' (Australia Day Council)<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/po-bh-pjesnikinji-su-u-sad-u-zeljeli-nazvati-organizaciju-a-u-bih-mnogi-ne-znaju-koliko-znacajna-je-bila/240718044|title=Po bh. pjesnikinji su u SAD-u željeli nazvati organizaciju, a u BiH mnogi ne znaju koliko značajna je bila|date=2024-07-21|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-08-30}}</ref> * '''1996.''' – Zlatna medalja "Golub mira" s poveljom<ref name=":0" /> * '''1999.''' – Diploma časti (Međunarodna asocijacija grčkih književnika i umjetnika, Atina) * '''2000.''' – Nagrada "Pjesnik milenija 2000" s preporukom Švedskoj akademiji za nominaciju za Nobelovu nagradu za književnost<ref>https://www.klix.ba/magazin/kultura/po-bh-pjesnikinji-su-u-sad-u-zeljeli-nazvati-organizaciju-a-u-bih-mnogi-ne-znaju-koliko-znacajna-je-bila/240718044</ref> * '''2005. -''' „Međunarodna nagrada za mir“ (Ujedinjena kulturološka konvencija, SAD)<ref>{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/135568/ajsi-zahirovic-nagrada-za-mir-g-a|title=Digitalni arhiv - Infobiro|last=A.|first=G.|date=2005-11-25|website=Odluka Ujedinjene kulturološke konvencije: Ajši Zahirović nagrada za mir.|publisher=Dnevni avaz|access-date=2026-08-30}}</ref> * '''2009.''' – Nagrada za životno djelo (Međunarodna pjesnička akademija)<ref name=":3" /> * '''2010.''' – „Nagrade za intelektualni mir u svijetu 2010“, kategorija društvene i kulturne saradnje (Sveindijska intelektualna akademija“, Barelij, Indija)<ref>{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/763657/ajsi-zahirovic-nagrada-za-knjizevnu-saradnju-m-cu|title=Na međunarodnoj konferenciji mira u Indiji: Ajši Zahirović nagrada za književnu saradnju“,|last=M.|first=Ču.|date=2010-12-25|website=Na međunarodnoj konferenciji mira u Indiji: Ajši Zahirović nagrada za književnu saradnju“,|publisher=Dnevni avaz|access-date=2026-08-30}}</ref> === Zanimljivosti === Bila je jedina žena čija je pjesma ''"Sarajevo, imenom te zovem"'' uvrštena i otpjevana na muzičkom albumu kantautora Maida Mirojevića 1994. godine.<ref>{{Cite web|url=https://barikada.com/maid-mirojevic-bosno-imenom-te-zovem-cd/|title=MAID MIROJEVIĆ – Bosno, imenom te zovem (CD)|last=Misirlić|first=Amir|date=2022-05-25|website=Barikada - World Of Music|language=en-US|access-date=2026-08-30}}</ref> Početkom 1992. godine u Sarajevu je snimljen dokumentarni film inspirisan njenom biografijom pod nazivom ''"Jeka Ajšinog glasa."'' Poznati britanski fotograf Tom Stoddart zabilježio je njene fotografije tokom opsade Sarajeva. Godine 2020. ponuđeno je da se Organizacija žena pisaca SAD-a nazove njenim imenom.<ref name=":1" /> Zlatna kruna KAYA iz Seula, Južne Koreje koju joj je dodijelio Svjetski institut za istraživanje poezije se danas nalazi u muzejskoj zbirci Gazi Husrev – begove biblioteke. <ref name=":2" /> === Reference === <references /> axfh7q0hponvkpe4pv2hfh0qh1thnxb